WARSZAWA 2025

Wiesław Łuka NIE OŚWIADCZAM SIĘ

Wydanie trzecie, Warszawa 2025

Copyright © by Wiesław Łuka, 1981, 2014, 2025

Copyright © for this edition by Fundacja Instytut Reportażu, 2025

REDAKCJA

Julianna Jonek-Springer

KOREKTA

Justyna Tomas

KONSULTACJA MERYTORYCZNA

Tomasz Soroka

PROJEKT OKŁADKI

Dominika Jagiełło/OneOnes Creative Studio/

www.behance.net/OneOnes

SKŁAD I ŁAMANIE

Michał Wysocki

ISBN 978-83-65970-20-6 (EPUB); 978-83-66778-73-3 (MOBI)

Wydanie elektroniczne 2025

Imprint Fundacji Instytut Reportażu

Gałczyńskiego 7, 00-362 Warszawa

www.dowody.com

wydawnictwo@dowody.com, promocja@dowody.com

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

OSOBY

NIE OŚWIADCZAM SIĘ

W SĄDZIE NA NAS JADĄ

NIE MAM TAKIEGO DOGADANIA

W TYM WIDZĘ TAJEMNICĘ

IDZIE NA NASZE

KIESZENIAMI SZUKATA SPRAWIEDLIWOŚCI

PROSZĘ O KUBECZEK MLEKA

OGÓŁEM BYŁEM PRZELĘKNIĘTY

NAM BANDYT NIEPOTRZEBNY

STRACH CIĘ NIE WYBIERA

SKOŃCZ Z TYM TEMATEM

UPRASZCZAM TECHNIKĘ SEKCYJNĄ

MUSOWO GADAĆ ODWROTNIE

ŁZA WAM NIE POSZŁA

NIE WIEMY, KIEDY WRÓCIMY

MILCZENIE I AROGANCJA

SUMIENIA NIE KUPISZ

KTO PODA KROPLĘ WODY

WSTRZĄSNĄĆ TYM TŁUMEM

TRZYDZIEŚCI PIĘĆ LAT PÓŹNIEJ

Przypisy

OSOBY

OFIARY, TZW. KALITOWE DZIECI:

Krystyna Łukaszek z d. Kalita – w piątym miesiącu ciąży, to na jej ślubie rodzina Kalitów oskarżyła o kradzież wędliny Wiesławę Karaś, siostrę Lecha Wojdy

Stanisław Łukaszek – mąż Krystyny

Miecio Kalita – trzynastoletni brat Krystyny

GŁÓWNI OSKARŻENI:

Lech Wojda – nazywany królem Zrębina, właściciel jedynego ciągnika we wsi, inicjator zbrodni

Bronisław Karaś – szwagier Wojdy, kierował autobusem San

Franciszek Locha – zięć Wojdy, kierował fiatem, najechał na głowę Miecia

Władysław Kurpiński – zięć Wojdy

Ignacy Mitek – przyświecał latarką, gdy pozostali zabijali Krystynę i Stanisława żelaznym kluczem do przykręcania kół autobusu

RODZINA OFIAR:

Wacław i Zdzisława Kalita z d. Roj – rodzice Krystyny i Miecia

Babcia Rojowa – matka Zdzisławy Kality, babcia ofiar

Dziadek Roj – ojciec Zdzisławy Kality, dziadek ofiar, działacz społeczny, w 1948 roku brał udział w aresztowaniu Lecha Wojdy za podejrzenie gwałtu

Marian Roj – brat Zdzisławy Kality, zginął w 1951 roku w niewyjaśnionych okolicznościach na podwórku Lecha Wojdy

RODZINA OSKARŻONYCH:

Katarzyna Kurpińska z d. Wojda – córka Lecha Wojdy, żona Władysława Kurpińskiego

Tomeczek – syn Katarzyny i Władysława Kurpińskich

Wiesława Karaś z d. Wojda – siostra Lecha Wojdy, żona Bronisława Karasia, to ona miała kraść wędlinę na weselu Krystyny i Stanisława

Michał – syn Wiesławy i Bronisława Karasiów

Grzesiek Ch. – przyrodni brat Bronisława Karasia

Halina Kobielowa – siostra Lecha Wojdy oskarżona o składanie fałszywych zeznań

Ryszard Kobiela – szwagier Lecha Wojdy, wraz z rodziną przekupywał świadków i namawiał do składania fałszywych zeznań

POZOSTALI:

Bolesław S. – jego skradzionym sanem kierował Bronisław Karaś

Małgorzata W. – siostrzenica Wacława Kality, na polecenie Lecha Wojdy wywołała z kościoła Krystynę, Stanisława i Miecia

pani W. z d. Kalita – siostra Wacława Kality, matka Małgorzaty

Marcin W. – kierował autosanem, w którym odbyła się pierwsza przysięga milczenia, oskarżony o składanie fałszywych zeznań

Szymon K. – wiejski aktywista, w jego domu odbyła się kolejna przysięga milczenia, oskarżony o składanie fałszywych zeznań

Wojciech K. – syn Szymona, aresztowany za odmowę składania zeznań

Elżbieta i Zdzisław Sz., Zbyszek G., Włodzimierz G., Ireneusz Z. (hodowca baranów, ormowiec), Bogdan S. i jego szwagier Andrzej S. (główny księgowy) – oskarżeni o składanie fałszywych zeznań

Leszek B. – jako pierwszy opisał przed sądem przebieg zbrodni

Mikuśkiewicz i Szałach – funkcjonariusze milicji, którzy najwcześniej przyjechali na miejsce zbrodni

Henryk Buczek – oficer śledczy

gajowy Dziedzic z żoną – zastraszani przez Wojdów, znaleźli się na liście osób do zamordowania

Stasio S. – na drugi dzień po zbrodni krzyknął pod oknem Bronisława Karasia: „Bandyto, zamordowałeś tyle ludzi i mego kolegę!”

Imiona i nazwiska ofiar i członków ich rodziny są autentyczne.

Imiona i nazwiska sprawców, którzy odbyli już swoją karę, a także członków ich rodzin zostały na potrzeby książki zmienione.

W SĄDZIE NA NAS JADĄ

Cela. Wojda trzynasty miesiąc w areszcie.

– A panowie śledcze dalej nam zarzucają, że my w pasterkę mordowali? Jeśli panowie śledcze i pan dziennikarz sobie życzą, klękam i przysięgam – siedzę niewinnie. Karaś też! A zięciowie, co winne, byli z żonami w kościele, ja w domu kolęd słuchałem. Artystka wyszła z lewego rogu telewizora, chustkę miała – o, tak – zarzuconą i śpiewała. Myślę, jak oni teraz fałszują Lulajże, Jezuniu. Aż tu wychodzi artysta z prawego rogu i wszystko głosowo naprawia w Anioł pasterzom mówił... Panowie śledcze nam zarzucają w kółko jedno – zamordowaliście... zamordowaliście! Panie dziennikarzu, Wojda jestem, po kursach PCK, komu tylko trzeba w Zrębinie zęby rwałem, ząb dwuodnogowy zawsze odróżnię od trzyodnogowego, dziesięć lat praktyki swoje robi. Ja całe życie w rolnictwie szedłem na nowościach, ja bym miał zabijać dzieci Kalitów? Krysię bardzo lubiłem, nie przeszła koło mnie, żebym jej nie zapytał: no jak, Krysia, kiedy wujka na wesele prosisz? My z dziadkiem Krysi, Rojem, byli takie dalsze wujki i zawsze mieli dla siebie uważanie. Prawdę przed panem dziennikarzem powiedziawszy, czasami my się nie uważali. Dziadek od wojny poszedł za teraźniejszą władzą. Nakazywał ludziom maszerować na pierwszego maja, a raz w sobotę w czterdziestym siódmym roku przyprowadził dwóch milicjantów i oni mi odczytali wyrok więzienny. Ja tej Marysi na łąkach nie brałem seksualnie i cieleśnie, jeszcze wtedy chodziłem w krótkich majtkach.

Za co sąd mnie niewinnie skarał? Panie dziennikarzu, powiedziawszy panu jak przed najświętszym obrazem, miałem żal do dziadka Roja, że z milicjantami mnie szukał. Za dwa lata po wsi poszła nowina: zabiłem u siebie na podwórku syna dziadka. Nie ja go zabiłem, tylko niejaki C. Widziałem, jak młodemu Rojowi krew odchodziła od głowy do nóg i on się robił blady. Karabin był mój, dałem go C. dla zabicia wrony. Ludzie we wsi gadali, że to Wojda zabił... Nie wiem, co się z tym C. stało. Milicja mówiła, że za półtora roku zginął w wypadku. Ja się tym nie ciekawiłem. Nie wiem, po co ludzie teraz po dwudziestu siedmiu latach wspominają dawne głupoty. Panu też nagadali tych głupot, że ja z zięciami powybijał wnuczki Roja. Panie dziennikarzu, przy śledczych mogę paść krzyżem... Jeżeli tylko panowie życzą... W areszcie trzymam się regulaminu, czytam prasę, teraz padnę krzyżem...

Nikt nie życzył.

Padł.

Rozciął sobie brodę. Wypuścił beret z ręki.

Parę kropli krwi na parkiecie.

I beret.

W akcie oskarżenia: „(...) W miejscu oddalonym o około sto dwadzieścia metrów od zabudowań Zrębina [podczas pasterki w kościele w Połańcu w 1976 roku] wszystkie samochody zatrzymały się. Lech Wojda oświadczył, że należy zrobić tak, by wynikało, że śmierć małżonków Krystyny i Stanisława Łukaszków i brata Krystyny, Mieczysława Kality, była następstwem wypadku drogowego, oraz upozorować, że Krystyna została przed śmiercią zgwałcona. Wyniesiono więc zwłoki Stanisława i Mieczysława oraz nieprzytomną w dalszym ciągu Krystynę, którą ułożono w rowie po prawej stronie drogi, głową w kierunku Połańca. Zwłoki Stanisława i Mieczysława przeniesiono na pewną odległość od Krystyny, układając je w rowie. Miejsce kierowcy w autobusie San zajął Bronisław Karaś, który wjechał do rowu, najeżdżając na zwłoki. Następnie cofnął autobusem wzdłuż dna rowu, najeżdżając tylnym kołem na leżącą Krystynę. W następstwie tego doznała ona złamania kości miednicy i obrażeń mózgu, które bezpośrednio sprowadziły jej śmierć. (...) Nastąpiło oderwanie uchwytu od torebki damskiej, którą miała przy sobie. Torebkę odrzucono na pobocze, zaś uchwyt odnaleziono w czasie przeszukiwania terenu w późniejszym czasie (...)”.

W sali Sądu Wojewódzkiego w Tarnobrzegu po dwudziestu jeden miesiącach śledztwa.

Przewodniczący składu orzekającego sędzia Marek Maciąg:

– Oskarżony Lech Wojda...

– Obecny, wysoki sądzie...

– Czy oskarżony ma jedno imię, czy dwa?

– Wysoki sądzie, jestem niewinny...

– O tym będziemy mówili...

– Jedno, jedno imię... Lech Wojda jestem, syn Franciszka i Stanisławy, urodzony szóstego czerwca tysiąc dziewięćset dwudziestego ósmego, wysoki sądzie... w Zrębinie... rolnik... Wysoki sądzie, chciałem zeznać, że jestem niewinny...

– Sąd nie pyta teraz, czy oskarżony jest winny. Oskarżony później będzie składał sądowi wyjaśnienia. Oskarżony Bronisław Karaś...

– Obecny... Syn Alojzego i Józefy z domu Mitek, urodzony w Wolicy piętnastego marca tysiąc dziewięćset czterdziestego drugiego roku. Posiadam wykształcenie siedem klas szkoły podstawowej i niepełną samochodówkę. Jestem kierowcą... Tak, partyjny... Stopień z wojska? Kapral.

– Oskarżony Franciszek Locha...

– Jestem... Proszę sądu wysokiego. Rodzice? Jan i Teresa z domu Pogodzińska. Wiek? Dwadzieścia dziewięć lat. Mam zasadniczą szkołę zawodową. Tak, tak, żonaty, dwoje dzieci... Zarobki? Taksówkarz, wysoki sądzie, do dziesięciu tysięcy będzie... Czuję się raz lepiej, raz źle, wrzód na żołądku, w wojsku nie służyłem.

– Oskarżony Władysław Kurpiński...

– Ja... wysoki sądzie... Syn Henryka i Krystyny z domu Opałek. W Połańcu urodzony w czterdziestym ósmym... Dokładnie? Tysiąc dziewięćset czterdziestego ósmego roku, proszę sądu wojewódzkiego. Ukończyłem zasadniczą szkołę zawodową, pracuję na budowie elektrowni Połaniec... Żonaty, troje dzieci... Nie, niekarany... No, raz kolegium za niesprawny silnik, tego nie liczę... Niekarany... Partie i organizacje społeczne? Tak, należę...

– I oskarżony Ignacy Mitek...

– Obecny, wysoki sądzie... Syn Mariana i Stefanii z domu Duk, urodzony trzynastego sierpnia tysiąc dziewięćset pięćdziesiątego pierwszego roku w Wolicy. Wykształcenie – szkoła zasadnicza, zawód ślusarz. Kawaler, bezdzietny... Partie i organizacje społeczne? Należę do ZSMP[1].

– Czy oskarżony Ignacy Mitek może składać wyjaśnienia przed sądem?

– Lekarz napisał, że mogę...

Między ławami dla publiczności (szeptem):

Nauczyciel z zawodu, emerytowany, można zapisać: wypuścił w świat czterdzieści dwa roczniki maturzystów. Jasne, że w to wlicza komplety okupacyjne. Konspiracja – jaka młodzież, kwiat nie młodzież, oni połykali tę wiedzę. Nie będzie porównywał, że w każdą duszę wychowanka wchodził słowem jak Michał Anioł dłutem w marmur, ale trochę z psychologii jako matematyk i z różnych pokrewnych nauk czerpał, bo musiał.

– Proszę pana, jeśli pan chce, można zapisać: ten oskarżony z wąsami – jak mu? – Wojda, zauważam, on jest inny od przeciętnych. Weźmy układ części twarzowych jego czaszki. Te części jak gdyby, widzi pan, spłaszczone. Odległości między nosem i wargą górną oraz między oczami skurczone wyraźnie. Co to znaczy? Pan nie wie, co znaczy skurcz? Trzeba przyznać, że wąsy swoje robią, bo rysunek warg wiele mówi, a on ma usta zasłonięte wąsem. Może te wąsy maskują przeżycia? Niech pan nie wymaga ode mnie ekspertyzy, ja inna specjalność, miałem uczniów tu...

Pozostali oskarżeni – wyraz twarzy niewzruszony, proszę spojrzeć na tego z prawej od milicjanta – oblicze uduchowione. Na zewnątrz starają się dać obraz neutralny, jakby następowało przystosowanie do otoczenia, ale tam, w środku, coś... O, widzi pan mruganie tego, co siedzi najbliżej?

Przed salą rozpraw podczas krótkiej przerwy:

Matka ofiar, podtrzymywana pod rękę, przechodzi obok żon oskarżonych.

– Wymordowali mi dzieci, wymordowali...

– Wykryją się te kłamstwa – przekazuje doniośle pani Wojdowa.

– Po to jest sąd, żeby rozpatrzył – przekonuje pani Karasiowa. – Dziś taka technika, że prawda się okaże...

– Na swoje dzieci będę przysięgać wszędzie, że mój chłop niewinny – zapewnia młoda Kurpińska.

– Kościuszkę mieliśmy na tych polach, ale jak Połaniec Połańcem, a Zrębin Zrębinem, czegoś takiego w historii nie wyczytałam – mówi pani Basia, która zrobiła maturę, ale nie ujawni swego zawodu, bo zaraz każdy będzie wszystko wiedział. – Gdyby Kościuszko przypuszczał, co się tu stanie, nie obiecywałby wieśniakom wolności...

W kronice gminy Połaniec: „Księga historii gminy, owej szkoły cnót obywatelskich w budowie państwowości, niech stanie się widoczną kroniką wzrostu i pełnego rozwoju potęgi naszej zbiorowości...” (rok 1918, grudzień).

„...Ustalono na podstawie ksiąg i ustnych podań, że dzisiejsza osada Połaniec datuje się od roku 1264, kiedy to król Bolesław Wstydliwy nadał Mikołajowi, synowi Bartłomieja, przywilej na założenie miasta na gruntach wsi Połaniec w dolinie, opodal grodu. (...)

W dniu 27 października 1389 roku przejechała przez Połaniec królowa Jadwiga, mówiąc: pięknie tu i dostatnio. (...)

W połowie XV wieku było w Połańcu sto osiemdziesiąt rodzin mieszczan posiadających swe domy murowane i drewniane. Mieszczanie Połańca wypłacali dziesięciny biskupowi krakowskiemu, dwadzieścia groszy z łana, wójtostwo zaś miejscowemu plebanowi po dwa grosze z łana. (...)

W roku 1576 król Batory darował kasztelanię połaniecką poecie Janowi Kochanowskiemu, który nie przyjął. (...)

Mieszczanie Połańca wspólnie z wsieczanami obowiązani byli podczas pospolitego ruszenia wyprawić wóz wojenny i dwóch pachołków. (...)

W roku Pańskim 1794 Tadeusz Kościuszko, idąc spod Racławic, obozował w Połańcu w baraku przy kapliczce św. Mikołaja na prawym brzegu rzeki Czarnej nad Wisłą i tu właśnie podpisał swój słynny uniwersał znoszący w części pańszczyznę. (...)

W roku 1820 Połaniec liczył sześć domów murowanych, dwieście jeden drewnianych. Mieszkańców ogółem było tysiąc pięciuset sześćdziesięciu dwóch, w tym tysiąc pięćdziesięciu sześciu chrześcijan i pięciuset sześciu wyznania mojżeszowego. Żydzi zamieszkiwali w Połańcu przywilejem nadanym przez króla Władysława IV, potwierdzonym przez Jana Kazimierza i Augusta III. Mieli prawo dowolnego sprzedawania towarów, rzezi bydła, prowadzenia handlu itd. (...)

W 1869 roku tytuł miasta został zniesiony, a wtedy wieś Zrębin liczyła stu osiemdziesięciu sześciu mężczyzn i dwieście jedenaście kobiet, co dawało trzysta dziewięćdziesiąt siedem dusz. (...)

Z pożaru w 1889 roku, co był ten pożar w południe, zdołano uratować stare krzesło, w którym siadywał Tadeusz Kościuszko...”

Z wystąpienia prokuratora Franciszka Bełczowskiego, na którego spogląda między innymi mecenas Zbigniew Dyka, uśmiechając się, ale nie za każdym razem:

Oskarżam Lecha Wojdę, Bronisława Karasia, Franciszka Lochę i Władysława Kurpińskiego, tymczasowo aresztowanych, o to, że w dniu 25 XII 1976 roku w Zrębinie, województwo tarnobrzeskie, działając wspólnie w zamiarze pozbawienia życia Stanisława i Krystyny Łukaszków oraz Mieczysława Kality, po podstępnym wywołaniu ich z kościoła w Połańcu udali się za idącymi w stronę Zrębina i po dojechaniu do nich potrącili Mieczysława samochodem Fit 125p, a następnie zaatakowali Stanisława i Krystynę, zadając im ciosy kluczem do kół autobusu w okolicy głowy, oraz przejechali samochodami Mieczysława i Krystynę, przy czym Franciszek Locha i Władysław Kurpiński uniemożliwili również udzielenie pomocy atakowanym, w następstwie czego Krystyna doznała złamania czwartego kręgu szyjnego, rozległego złamania kości czaszki (...), Stanisław złamania kości czaszki z wgnieceniem do mózgu (...), Mieczysław rozległego złamania kości czaszki ze zmiażdżeniem i stłuczeniem tkanki mózgowej (...), to jest o przestępstwo przewidziane w artykule 148 § 1 Kodeksu karnego.

Ignacego Mitka o to, że w dniu 25 XII 1976 roku w Zrębinie, województwo tarnobrzeskie, udzielił Lechowi Wojdzie, Bronisławowi Karasiowi, Franciszkowi Losze, Władysławowi Kurpińskiemu pomocy w pozbawieniu życia Krystyny i Stanisława oraz Mieczysława w ten sposób, że w czasie zaatakowania pokrzywdzonych uczestniczył w pościgu za Krystyną i w momencie zadawania ciosów w okolicę głowy oświetlił ją latarką elektryczną oraz przenosił ofiary w inne miejsce w celu najechania kołami autobusu, to jest o przestępstwo przewidziane w artykule 18 § 2 w związku z artykułem 148 § 1 Kodeksu karnego.

W sali rozpraw, zanim po przerwie wszedł wysoki sąd.

Lech Wojda z ławy oskarżonych do matki ofiar, która jest w czerni:

– A jak się będziesz czuć, Zdzisia, gdy ja wyjdę z więzienia?

(Za chwilę przed sądem po skardze Zdzisławy Kality:

– Wysoki sądzie, ta kobieta kłamie, nic nie wygrażałem).

Z katalogu pytań przewodniczącego kompletu sędziowskiego.

Sędzia:

– Oskarżony Franciszek Locha...

– Obecny...

– Czy oskarżony zdaje sobie sprawę z tego, co się oskarżonemu zarzuca?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony przyznaje się do winy?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony, proszę oskarżonego, chce składać wyjaśnienia przed sądem?

– Nie oświadczam się.

Po odczytaniu (w myśl artykułu 334 § 1 kpk) wyjaśnień złożonych przez oskarżonego podczas postępowania przygotowawczego sędzia:

– Czy oskarżony podtrzymuje swoje wyjaśnienia złożone podczas śledztwa?

– Wysoki sądzie, powiedziałem, nie oświadczam się.

– Dlaczego w tym wyjaśnieniu z karty 352–354 oskarżony zeznaje, że milicja i prokuratura prowadzą śledztwo w odwrotnym kierunku?

– Nie oświadczam się...

Sędzia:

– Oskarżony Lech Wojda... Czy oskarżony rozumie treść aktu oskarżenia?

– Wysoki sądzie, jestem niewinny... nie oświadczam się.

– Czy oskarżony składał wyjaśnienia przed prokuratorem?

– Nie oświadczam się.

– Dlaczego treść tego wyjaśnienia różni się od treści poprzednich?

– Nie oświadczam się...

– Dlaczego oskarżony podczas składania wyjaśnień przegryzł własny palec i przysięgał na krew, że Bronisław Karaś nie jest winny? Dlaczego oskarżony dokonał samouszkodzeń?

– Nie oświadczam się.

– Oskarżony namawiał świadka Stanisława C. do fałszywych zeznań?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony po aresztowaniu przesyłał gryps do żony, w którym czytamy: „Sprawcą jest Bronisław Karaś, idź, zeznaj do prokuratury prawdę, nie lituj się, tak jak rzeźnik nie lituje się nad świnią, gdy ją rżnie na wędliny”? Oskarżony to pisał?

– Nie oświadczam się.

– W swoim czasie oskarżony chciał od sąsiadów odkupić psa, by go rozpruć i stwierdzić, że ten zjadł kury oskarżonego? Tak?

– Nie oświadczam się...

– Dlaczego oskarżony chodził do komisariatu i twierdził, że posiada ważne dowody w sprawie oraz że wypłacił sto tysięcy złotych za to, aby inny funkcjonariusz prowadził śledztwo?

– Nie oświadczam się.

Sędzia:

– Oskarżony Bronisław Karaś... Oskarżony przyznaje się do winy?

– Nie, nie przyznaję się... przepraszam, wysoki sądzie, nie oświadczam się.

– To oskarżony korzysta z prawa odmowy składania wyjaśnień przed sądem?

– Częściowo tak, częściowo nie.

– W jakim zakresie oskarżony chciałby skorzystać z tego prawa?

– Nie oświadczam się.

– Więc jak, oskarżony odmawia zeznań?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony podtrzymuje wyjaśnienia złożone do tego protokołu, karta dwieście dziesięć i dalej, spisanego przed prokuratorem?

– Nie oświadczam się.

– Jak wynika z protokołu, oskarżony dowiedział się o wypadku w nocy i przez całe święta nie poszedł kilkaset metrów, aby zobaczyć to miejsce, w którym zginęli ludzie? Krewni?

– Gdybym ja był sprawcą tego wypadku, to sam bym się zabił.

– Czy oskarżony przed aresztowaniem groził, że zabije tych świadków, którzy go oskarżą?

– Mogłem tak powiedzieć lub nie.

– Jaki powód mógł mieć oskarżony Wojda, by przypisywać oskarżonemu sprawstwo tego zabójstwa?

– Nie wiem, zresztą nie oświadczam się.

– Czy oskarżony słyszał, jak podczas świąt pod oknami oskarżonego ktoś krzyczał: „Bandyto, wymordowałeś tyle ludzi”?

– Nie oświadczam się.

– Dlaczego po aresztowaniu oskarżony starał się nielegalnie skontaktować z żoną i wysyłał grypsy?

– Nie oświadczam się.

Sędzia:

– Oskarżony Władysław Kurpiński... Czy oskarżony przypomina sobie tekst aktu oskarżenia?

– Tak.

– Czy oskarżony przyznaje się do czynów?

– Nie przyznaję się.

– Czy chciałby składać wyjaśnienia przed sądem?

– Nie oświadczam się.

– Wobec oskarżonego podczas przesłuchiwań używano obelżywych wyrażeń?

– Nie oświadczam się.

– Oskarżony do jednego z protokołów wyjaśniał, że kierowane pod jego adresem podejrzenia są bzdurą, bo sam nie jest żadnym zboczeńcem i, jak się wyraził, nie idzie na inną drogę życia. Prawda to?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony brał udział w nakłanianiu świadków do fałszywych zeznań i uczestniczył w nagrywaniu na taśmę informacji świadka Stanisława S.?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony widział kiedykolwiek ten żelazny przyrząd?

– Nie oświadczam się.

– Może oskarżony wyjaśni, w jakim celu jeździł wraz z innymi oskarżonymi do Częstochowy, by w klasztorze zamówić mszę o wykrycie sprawcy?

– Nie oświadczam się.

– Czy oskarżony mógłby wyjaśnić, co rozumie przez wyrażenie „nie oświadczam się”?

– Nie oświadczam się.

Obraz nocy wigilijnej, w który nie mógł uwierzyć prokurator:

Kierowca Bronisław Karaś w Wigilię siedemdziesiątego szóstego roku wrócił do domu w Zrębinie o szesnastej, bo odbył planowy kurs autobusem do Vistuli w Staszowie i z powrotem. Udał się do wywalania gnoju spod zwierzyny, która w tę świętą noc gada ludzkim głosem i potrzebuje pod sobą czystości. Wrócił od zwierzyny i co, miał od razu jak wilk siadać do postnika? Przecież musiał się umyć w czystej, ciepłej wodzie i dopiero usiąść jak gospodarz na swoim.

Wypił wszystkiego ze szklankę wódki. Pił nie szklanką, tylko kieliszkami.

Żona postawiła żurek z olejem, kaszę ze śliwkami. Były pierożki nie pierożki i przy opłatku życzyli sobie, żeby wszyscy byli zdrowi, no i żeby mieli trochę więcej tych pieniążków.

Około dwudziestej trzeciej poszedł spać, na żadną pasterkę do Połańca się nie szykował. Żona poczuła, tak namacalnie poczuła, że mąż śpi koło niej pod jedną pierzyną.

Wigilia Lecha Wojdy, szwagra kierowcy Karasia, wyglądała następująco, co sobie Wojda dobrze przypomina: siedzi w pozycji półleżącej, patrzy na wyreperowany telewizor. Zięć Kurpiński mówi: „Tato, chodźcie do postnika”.

Wojda nie idzie, bo córka bardzo brzydko postąpiła względem zięcia. Kazała mu zmyć podłogę.

– Postawcie mi – powiada – komputer prawdy i tym razem dam rację zięciowi przeciw córce. Domu pilnowały trzy kobiety, matka i dwie córki. Ktoś mógł zmyć podłogę, nie czekać na młodego, który swoją robotą narobił się w nowoczesnych chlewach.

Więc pan domu siedział przed telewizorem, nie ruszał się, córka pyskowała mężowi. Rok wcześniej też – jak pamięć nie myli – ktoś w Wigilię wywołał trzęsienie rodzinne, że wszystkich zięciów, córki, rodziców i babcię wzięły nerwy, i dlatego teraz gospodarz, półleżąc, powiedział: „Baranku Boży, co rok, to gorzy”.

Nie wyraził chęci złożenia życzeń córkom oraz żonie. Coś solidarnie powiedział do zięcia, łamania opłatka nie było. Druga córka, Lochowa, cała się trzęsła, bo mąż, kierowca taxi, nie nadjeżdżał z postoju z Wodzisławia. Przyjechał przed północą, a żona na niego, że obce dziewuchy wozi; powiedziała: „Na pewno k... wozisz za darmo”. Odparł jak zwykle: „Każdy klient dobry, który zapłaci”.

Gospodarz przed północą oglądał program – pamięta – kolędy zespołu lubelskiego były fałszowane. Pomyślał: „Tu śpiewają, a tu sobie szydzą”.

Oglądał program do za dziesięć dwudziesta czwarta, więc jak mógł być w Połańcu na pasterce? Jeśliby nie oglądał programu, skąd by wiedział, że aktorka w chustce stała pośrodku ekranu?

Na pasterkę pojechali młodzi, pogodzeni Kurpińscy i Lochowie, a nad ranem gospodarz w słuchawce telefonicznej rozpoznał znajomy głos Pietruszki: „Co ty śpisz i nie wiesz, że koło ciebie zdarzył się straszny wypadek?”.

Dlaczego prokurator nie chce w to wszystko gospodarzowi uwierzyć?

Strach w Zrębinie (tuż koło Połańca) po pierwszych dniach procesu.

– Pan nie wierzy, że straszy – przekonuje mnie młoda Kurpińska, która właśnie skończyła myć podłogę. – Tomeczku, synku, powiedz panu, dlaczego my razem śpimy, odkąd tatusia zabrali do więzienia?

– Może ja wprzódy powiem, że my się tak, panie, strachamy – wtrąca Karasiowa, która mieszka dwa domy dalej, ale już przybiegła do Wojdów – że się łączymy trzema rodzinami w jedną i śpimy w kupie.

– Jak my w nocy spały – mama, babcia i ta ciocia, i tamta ciocia – mówi Tomeczek Kurpiński z pierwszej klasy – to przychodziły do nas pod okno takie nieznajome pany i stukały do okien. Teraz też stukają, tylko trochę mniej...

– To my się rozłączyły – wtrąca Karasiowa – i każda już śpi osobno. Niech nas zabiją, prędzej się wyjawi sprawiedliwość. Co to za udręka, że ino śmierci sama wyglądam. Bo jak żyć, panie? Wyjeżdżam do sądu na sprawę, pilnuję tego, bo chłopy niewinne, a tu z podwórka kurczęta wybrane, glebogryzarka rozkręcona, drzewo z lasu nakradzione. Zima idzie, pan widzi moje ludzkie łzy? U mnie bryłki drzewa nie ma. Mówię dzieciom: nie jemy kurczaków w rosole, będą do paczki dla taty, a kurczaków nie ma, znikają... Wszystkie dzieci jedzą obiady w szkole, a mój chłopiec nędzarz. Dziś nasze nędzarze, bo ktoś na nas jedzie do prokuratora... fałszywie.

– W sądzie to my, panie, nie wiemy, jak na nas jadą – kontynuuje Kurpińska – bo my, pan widzi, pod salą siedzimy. Jak na ławie oskarżonych, każdy na nas oczy i oczy. Mówię: no, czego tak oczycie? Latem gnałam krowy, trzymałam to małe na ręku, a jeden z końca wsi podpity do mnie woła: „Zakrzewska[2], Zakrzewska... córka i żona bandytów”. A co ja? Zalałam się łzami i w nocy poszłam na posterunek. Jaka jestem Zakrzewska, jaki z mego Władka Zakrzewski? To nam za parę dni przebili widłami krowę. Jak tu teraz żyć! Jak tu kłamstwo od prawdy odróżnić i powiedzieć ludziom: oto jest prawda?

Tomuś, który tęskni do tatusia:

– Jechałem raz rowerem i jeden chłopak powiedział, że z nami stanie się to samo, co z Mietkiem wtedy pod autobusem.

Światła reflektorów na drodze. Grupki ludzi przy płotach. Każdy chce widzieć, kto tu przyjechał, kto stąd nocą wyjeżdża; ludzie rękoma kryją twarze przed światłem. Jutro na grobie Łukaszków i Kality, wśród sztucznych kwiatów, wybuchnie pożar. Ktoś przypadkowo zza siatki dostrzeże sprawczynię pożaru, ale jej nie rozpozna. Dziś ludzie kryją twarze...

[...]

Przypisy

[1] Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej.

[2] Józef, Czesław i Adam Zakrzewscy z Rzepina zamordowali w ciągu jednej nocy pięcioosobową rodzinę Lipów. Proces był relacjonowany w prasie i telewizji.