© Copyright by Iwona Koszewska, Łukasz Święcicki, Warszawa 2008

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008

Recenzent: prof. zw. dr hab. Stanisław Pużyński

Wszystkie prawa zastrzeżone

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości lub części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i prakty- ką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji praw- nych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podsta- wowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Kinga Kołodziejczak

Redaktor merytoryczny: Teresa Materkowska

Korekta: Eliza Czerwińska, Mirosława Onopiuk

Projekt okładki i stron tytułowych: Andrzej Łubniewski

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2008 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6051-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

Dlaczego odczuwamy lęk?

Ewolucyjna wartość lęku

Rola lęku w życiu człowieka

Jak rozpoznać lęk?

Mechanizmy obronne

Definicje lęku

Rodzaje zaburzeń lękowych

Zespół lęku uogólnionego

Zespół lęku napadowego (napady paniki)

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (zespół natręctw)

Fobie proste

Fobia społeczna

Zespół stresu pourazowego

Depersonalizacja i derealizacja

Niepokój

Maski somatyczne lęku

Zaburzenia somatyczne związane z lękiem

Konieczność i zakres badań dodatkowych

Co to jest nerwica?

Przyczyny zaburzeń lękowych

Skutki zaburzeń lękowych

Wpływ lęku na postrzeganie, uwagę i koncentrację

Jeden dzień z życia człowieka lękowego

Inny dzień z życia człowieka lękowego

Kim jest człowiek lękowy?

Lęk a osobowość

Lęk w przebiegu innych zaburzeń psychicznych

Lęk w psychozach

Lęk w depresji

Leczenie lęku w innych zaburzeniach psychicznych

Lęk w uzależnieniach od substancji psychoaktywnych

Leczenie zaburzeń lękowych

Kiedy należy się zgłosić do specjalisty?

Zakończenie – przesłanie

O autorach od autorów

Autorzy są psychiatrami. Ich postawy zawodowe kształtuje lekarski pragmatyzm, czyli dążenie do skuteczności leczenia.

Nie stosują jednej metody oddziaływań psychologicznych i psychoterapeutycznych, forma pomocy, którą wybierają, zawsze jest zależna od potrzeb pacjenta. Chętnie korzystają z pomocy Koleżanek i Kolegów psychoterapeutów.

Autorzy wywodzą się z tej samej Szkoły, w której uczyli się zawodu psychiatry, rozumienia człowieka i korzystania z wszelkiej dostępnej wiedzy fachowej. Szkołą tą był i jest Oddział Chorób Afektywnych II Kliniki Psychiatrycznej Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.

Po wielu latach pracy stosunek autorów do rozumienia lęku jest podobny i dokładnie formułuje go tytuł książki.

Wszystkim, którzy nam zaufali,

Autorzy

Przedmowa

Lęk jest jednym z uczuć, które towarzyszą nam przez całe życie: od urodzin do śmierci. Co więcej, wygląda na to, że jest do życia niezbędny: pozwala nam odnaleźć swoje miejsce, chroni przed niebezpieczeństwami, ostrzega, pozwala adaptować się. Z drugiej strony nikogo nie trzeba przekonywać, że ten sam lęk niekiedy tak utrudnia życie, że staje się ono niemożliwe do udźwignięcia.

Bywa tak, że radzimy sobie z lękiem sami, odsuwamy go na dalszy plan, wypieramy, aż w końcu nawet potrafimy o nim niemal zapomnieć. Lęk jednak nie zapomina o nas. Daje o sobie znać w różny sposób, zwykłym dyskomfortem, objawami somatycznymi, czasem przemijającymi, epizodycznymi, a czasem długotrwałymi i ciężkimi. Często dopiero wtedy nadchodzi moment zwrotny i podejmujemy z nim walkę, ponieważ przerósł nasze możliwości radzenia sobie.

Celem tej książki jest udzielenie pomocy w rozpoznawaniu lęku w różnym jego nasileniu i w różnych przejawach. Poznanie zjawiska lęku powinno ułatwić dotarcie do problemów, które mogą być jego źródłem. Współczesny styl życia sprzyja ujawnianiu się wielu postaw lękowych.

Mechanizmy lękowe mogą nierzadko prowadzić do zaburzeń psychicznych. Autorzy radzą, kiedy należy zwrócić się o pomoc do specjalistów psychiatrów lub psychologów.

Nieświadomi lęku (w różnym nasileniu), którego doświadczamy co dnia, nie potrafimy wyrażać naszych – związanych z nim – odczuć ani przeżyć, nie znamy słów na jego określenie. Książkę adresujemy do wszystkich, którzy chcieliby się tego języka nauczyć oraz dowiedzieć się, jak radzić sobie z lękiem.

Zdecydowaliśmy się na szczególny układ książki, oddając w wielu sprawach głos naszym pacjentom, współautorom tekstu. Mamy nadzieję, że zamieszczenie osobistych świadectw pacjentów w przeżywaniu lęku oraz naszych komentarzy pomoże Państwu w jego przezwyciężaniu.

Iwona Koszewska, Łukasz Święcicki

Wstęp

Różne formy i obrazy kliniczne lęku jako zjawiska chorobowego, zaliczane dawniej do nerwic, stanowią obecnie samodzielną grupę klasyfikacyjną wyodrębnianą w podstawowych systemach klasyfikacji zaburzeń psychicznych (ICD-10, DSM-IV). Obok depresji należą do najczęściej występujących anomalii z zakresu zdrowia psychicznego. Często nierozpoznawane i nieleczone lub leczone nieprawidłowo są źródłem poważnego dyskomfortu psychicznego, niekiedy dużych cierpień psychicznych i somatycznych, dezorganizują życie osób dotkniętych zaburzeniami lękowymi, niekiedy wydatnie utrudniają lub wręcz uniemożliwiają wykonywanie obowiązków zawodowych, powodują inwalidztwo, są źródłem stanów depresyjnych, a nieprawidłowo leczone, mogą być przyczyną uzależnienia od leków uspokajających. Dość częste próby łagodzenia przejawów dolegliwości za pomocą alkoholu stanowią ogromny problem zdrowotny, niekiedy bowiem prowadzą do alkoholizmu.

Lęk niejedno ma imię, często nie jest identyfikowany przez osoby doznające lęku (zwłaszcza gdy występuje pod maską somatyczną), bywa nierozpoznawany przez lekarzy i psychologów. Opracowanie w sposób przystępny i kompetentny najważniejszych zagadnień dotyczących lęku przez dr n. med. Iwonę Koszewską i doc. dr. hab. n. med. Łukasza Święcickiego, doświadczonych psychiatrów, z którymi miałem możność przez wiele lat blisko współpracować, przyjąłem z dużym zadowoleniem. Książka ta służyć będzie wszystkim tym, którym przypadło żyć z lękiem, co wcale nie oznacza, że na zawsze.

Warszawa, 7.04.2008 r.

prof. zw. dr hab. Stanisław Pużyński