Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Motto

Nieodrobiona lekcja nieśmiertelności

„I powiedz jej ode mnie: Nic to!”

Rozebrana, rozszarpana. Mord rytualny na Polsce

Wariacja pierwsza. Śmietnik historii

Książę Józef. „Masz mnie! – Śmierć piękną”

Wielki Książę Konstanty. „Punkt w hierarchii jestestw średni”

Wariacja druga. Warszawa padła. „Pomyślałem o Chopinie”

Rytuał. „Zginęli, aby Polska istniała”

Katyń. „Opowiem lasu rzeczy tajemnicze”

Wariacja trzecia. Joseph Conrad – „gdziekolwiek będziesz płynął”

Choroba, wrzód, gangrena. Na zdrowym ciele Rosji

Wariacja czwarta. Adam Chmielowski.„Nędzniejszy od najnędzniejszego”

Kryzys ofiarniczy. „Teraz zatańczę wam wojnę”

Wariacja piąta. Jarosław Marek Rymkiewicz. „I stali się nocą”

Smoleńsk. „Tajemnica Wschodu w nas”

Coda. „Szpital Przemienienia”

Wykaz cytowanej literatury

Opieka redakcyjna: MAŁGORZATA GADOMSKA

Redakcja: ANNA WOJNA

Korekta: MATEUSZ CZARNECKI, EWA KOCHANOWICZ, ANETA TKACZYK

Projekt wnętrza książki, okładki i stron tytułowych: KIRA PIETREK

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © by Jan Maciejewski
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2025

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08728-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

.

BEZ WĄTPIENIA BYŁ WARIATEM. Trzeba być niespełna rozumu, żeby traktować słowa z tak absolutną powagą, brać je z całym dobrodziejstwem zawartego w nich znaczenia. Ignacy Marchocki z Mińkowiec był konsekwentny, na tym polegały wszystkie jego wariactwa. „Szlachcic pół, pół król, pół Kato / Pół warjat, a pół syn cezarów Romy” – pisał o nim Juliusz Słowacki w Beniowskim, czym potwierdził i uwiecznił panującą na temat Marchockiego opinię jemu współczesnych.

Zawołanie herbowe Marchockich brzmiało „Ostoja!”. Kiedy więc w wyniku drugiego rozbioru posiadłości ziemskie Ignacego weszły w skład Cesarstwa Rosyjskiego, postawił on wokół Mińkowiec i kilkunastu okolicznych wsi słupy graniczne. Ogłosił niepodległość, samemu przyjmując tytuł „dux et redux” – „wódz i powróciciel”. Wprowadzał w swym państwie reformy w duchu Sejmu Wielkiego. Zniósł poddaństwo chłopów, zlikwidował karę chłosty, wdrażał tolerancję religijną. Bił własną monetę, założył szkołę, szkołę muzyczną, chór i orkiestrę. Rozwijał przemysł włókienniczy, wybudował cegielnię. Otworzył aptekę, dom dla sierot i przytułek dla kalek. Postawił hotel i drukarnię. To tutaj, w Państwie Mińkowieckim – jak nazywał je sam Marchocki – po raz pierwszy ukazał się przekład na język polski Hamleta. Przez niemal trzydzieści lat na Podolu istniał odpowiednik wioski Galów, siedziby Asterixa i Obelixa, stawiających tym razem opór nie rzymskiemu, ale rosyjskiemu cesarstwu. Nie tylko trwał, ale nawet ekspandował. Marchocki „dokupował” kolejne terytoria, między innymi czterdzieści tysięcy hektarów w okolicach Odessy.

Miał w sobie – jak to często bywa z wariatami – coś z proroka. Nosił długą, sięgającą do pasa brodę i uwielbiał wygłaszać kazania – czego, w jego opinii, nie potrafili robić, jak należy, „rozpróżniaczeni i goniący za groszem” księża. Nie poprzestawał zresztą na homiliach, układał też własne liturgie, którym następnie przewodniczył, odziany w amarantową, aksamitną togę, trzymając w ręku złote berło. I tak jak w kazaniach płynnie przechodził od napomnień proroków Starego Testamentu do cytatów z Woltera (którego jego poddani, wierni i słuchacze zaczęli z czasem uznawać za jednego ze świętych), tak i tutaj mieszał ze sobą wszystko, co popadnie: liturgię katolicką z ludowymi obrzędami i pogańskimi rytuałami, oświecenie z mitologią. Zastąpił między innymi święto Matki Boskiej Zielnej kultem bogini Cerery, ku czci której obchody zaczynały się jednakowoż w kościele.

Rosja straciła do niego cierpliwość w 1820 roku. Marchocki został aresztowany i umieszczony w areszcie domowym. Miał tu czas rozwijać i precyzować plany wielkiej reformy chrześcijaństwa, stworzenia „prawdziwie Chrystusowego” Kościoła, nowej religii, której sam miał być rzecz jasna najwyższym kapłanem. Nie zrzucił też swej amarantowej togi, może zachował nawet berło i to nim błogosławił każdego napotkanego człowieka, co w oczach zaborcy ugruntowało jego opinię szaleńca, a wśród okolicznych mieszkańców – świętego proroka i męczennika. Tak czy inaczej, zdetronizowany nie stanowił już większego zagrożenia. Został zwolniony z aresztu, a ostatnie lata życia spędził w wiejskiej chacie, nad wejściem do której umieścił napis: „Inveni portum, Spes et Fortuna valete: Sat me lusistis, ludite nunc alios” („Dotarłem do portu, żegnajcie Nadziejo i Fortuno: bawiłyście się mną, teraz oszukujcie kogo innego”).

Władając Państwem Mińkowieckim, zasłużył sobie Ignacy Marchocki na nadany mu przez Słowackiego przydomek „pół król”. A to drugie pół, „pół Kato”? To już zupełnie inne wariactwo.

Katon, ostatni wielki obrońca ustroju republikańskiego w starożytnym Rzymie, kiedy tylko zdał sobie sprawę ze zwycięstwa tyrana, Juliusza Cezara, popełnił samobójstwo. Dla uważających się za spadkobierców Republiki Rzymskiej obywateli I Rzeczypospolitej ta śmierć była jak rzucone im sprzed wieków wyzwanie. Czy i oni nie powinni pójść jego śladem? Czy nie lepiej jest umrzeć, niż żyć w niewoli? Stracić życie, ocalić honor?

Pisał Jan Paweł Woronicz:

„Prowadź mnie w twoim płaszczu do grobu Katona:

On nauczył, co czynić, gdy ojczyzna skona.

Czyliż na taką duszę Polaka nie stanie,

Jaką się wielkomyślni chlubili Rzymianie?”

Ignacy Marchocki z Mińkowiec był człowiekiem konsekwentnym, dlatego w odpowiedzi na gest Katona opracował drobiazgowy plan samobójstwa całego narodu. Wszyscy Polacy powinni – wraz z żonami, dziećmi i dobytkiem – wyruszyć w pole. Miasta, wsie i domy należy spalić. „W pierwszym szeregu – referuje manifest Wodza i Powróciciela Antoni Rolle – staną starcy, niedołężni, kaleki, dla których już nie masz lekarstwa i ratunku na ziemi, chętnie oni zginą za ojczyznę, śmierć będzie dla takich pociechą. Po nich autor projektu pchnąć radzi na stanowisko stracone: matki, żony, siostry, kochanki i niemowlęta, wówczas pozostałym a osieroconym rozpacz doda odwagi i albo zwyciężą, albo zginą. Jeżeli zginą, mogiła okrywająca szczątki zwyciężonych poszanowanie obudzać będzie w przechodniach, świecić przykładem następnym pokoleniom. Niejeden zawoła: «Król, co tu poległ, był król wielki i cnotliwy; naród, co przy nim był, równie był cnotliwy i wielki»”.

Ostatecznie ten całopalny projekt Marchockiego nie wszedł w życie nawet na terytorium Państwa Mińkowieckiego. Ale jest zaledwie jednym z dowodów szaleństwa, histerii, jaka opanowała społeczeństwo I Rzeczypospolitej w chwili upadku państwa. Trudno ustalić, jaka naprawdę była skala fali samobójstw, która przetoczyła się przez ziemie polskie po ostatnim rozbiorze. Ale wspomina się o niej w zbyt wielu pamiętnikach i wspomnieniach z tamtego czasu, by mogła być tylko przywidzeniem.

„Były liczne przypadki samobójstw – pisał Ludwik Dębicki w monografii poświęconej życiu towarzyskiemu, politycznemu i literackiemu na Puławach w drugiej połowie XVIII wieku – wielu postradało zmysły, inni wpadali w dziwactwa, szukali zapomnienia w ekscentrycznościach, inni w wirze światowych zabaw, ale i ci, którzy szaleli w chwili ostatecznego kataklizmu wśród wesołości, zbytku i uciech, jak i ci, co w czarną wpadali melancholię, wynieśli z tej katastrofy piętno chorobliwego, nieprawidłowego stanu, jakie i następnym miało udzielać się pokoleniom”.

Józef Wybicki w swoich pamiętnikach kilka razy powtarza, że Polacy po 1795 roku zachowywali się, jakby byli „zarażeni śmiercią”. Młodzi bawili się – dosłownie – na zabój, starzy zamykali w domach, pogrążali w rozpaczy. Nad jednymi wschodziło czarne słońce melancholii, inni popadali w religijno-patriotyczne stany maniakalne.

Adam Jerzy Czartoryski:

„Rozstrojenie, które wówczas spadło na duch narodowy, zwątpienie o sobie, o własnych usiłowaniach i przekonaniach, łatwe odchęcanie się, brak statku i stałości, w młodzieży zaś zatarcie przeszłości, bezwzgląd na przyszłość i rzucanie się w odurzające zabawy ku życiu bez celu, w kilku nadchodzących generacjach stały się dla Polski na długo jakby chorobą chroniczną, której symptomy czasem zmniejszają się, nikną, lecz której zaród nie jest jeszcze uleczony, i która przy odnawiających się, szkodzących wypadkach znowu się odzywa i znowu może grasować”.

Rozstrojenie, którego ofiarą padł Ignacy Marchocki, „pół król, pół Kato”, z jednej strony zakładający hotele, szpitale i przytułki we własnym państewku, z drugiej – projektujący plan samozagłady narodu, jest tylko jednym z przejawów powszechnej w tamtym czasie choroby. Polacy po trzecim rozbiorze wpadli w histerię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki