Spis treści

1. WYJAZD

1. Droga bez skrótów

2. NOWY JORK

1. Czyjeś odbicie w lustrze

2. Podwójne światło miasta

Tytuł oryginału: UN ALTRO GIRO DI GIOSTRA

Konsultacja: Joanna Popiołek
Wydawca: Katarzyna Terentiew
Redaktor prowadzący: Tomasz Jendryczko
Redakcja: Jerzy Lewiński
Korekta: Bożenna Burzyńska

© Tiziano Terzani Estate.
Published by arrangement with The Italian Literary Agency and Graal Literary Agency.
Copyright © for the Polish edition by Anna Osmólska-Mętrak, 2022

ISBN 978-83-828-9856-9
Warszawa 2022

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Pamięci Mario Spagnola
mojego wydawcy z wyboru,
z którym jako pierwszym rozmawiałem o tej podróży

WYJAZD
Droga bez skrótów

Wiadomo, zdarza się to wielu ludziom, ale nigdy się nie myśli, że może się to przytrafić właśnie nam. Taka też była zawsze moja postawa. Tak więc gdy mnie to dotknęło, byłem jak wszyscy nieprzygotowany. W pierwszej chwili zdawało mi się, iż rzeczywiście dotyczy to kogoś innego.

– Panie Terzani, ma pan raka – powiedział lekarz, ale miałem wrażenie, że nie zwracał się do mnie. Prawdę mówiąc – spostrzegłem to od razu z niejakim zdumieniem – nie rozpaczałem ani się nie przejąłem, jakby w gruncie rzeczy ta sprawa mnie nie dotyczyła.

Być może ta początkowa obojętność była tylko instynktowną formą obrony, sposobem zachowania powściągliwego dystansu, ale pomogła. Umiejętność spojrzenia na siebie z zewnątrz jest zawsze pożyteczna. I można się tego nauczyć.

Spędziłem w szpitalu jeszcze jedną samotną noc. Rozmyślałem. Wyobrażałem sobie tych wszystkich, którzy przede mną, w tych samych pokojach, dostali podobne wiadomości, i towarzystwo to w jakiś sposób dodało mi otuchy. Byłem w Bolonii. Dotarłem tam po pokonaniu kolejnych etapów, z których każdy sam w sobie wydawał się bez znaczenia. Złożyły się one jednak, jak wiele rzeczy w życiu, w pewną logiczną całość: uporczywa biegunka, która zaczęła się w Kalkucie, różne badania w Instytucie Chorób Tropikalnych w Paryżu, inne badania mające wykryć przyczynę niewytłumaczalnej anemii. Aż wreszcie pewien przezorny włoski lekarz, nie zadowalając się najbardziej oczywistymi wyjaśnieniami, postanowił – za pomocą dziwnego przyrządu, gumowego wężyka ze świecącym oczkiem – zajrzeć do najbardziej ukrytych zakamarków mojego ciała i, w oparciu o wieloletnie doświadczenie, natychmiast rozpoznał to, co stanowiło dla niego chleb powszedni.

Byłem mu wdzięczny za fachowość i szczerość. Dzięki temu mogłem ze spokojem, a teraz także naprawdę rozsądnie, dokonać obrachunków, ustalić priorytety i podjąć konieczne decyzje. Zbliżały się moje pięćdziesiąte dziewiąte urodziny i nadszedł czas, żeby spojrzeć za siebie, jak to się robi na szczycie góry, kiedy z satysfakcją oceniamy trasę naszej wspinaczki. Jakie było moje życie do tej pory? Wspaniałe! Jedna przygoda za drugą, wielka miłość, nic, czego trzeba by żałować, i nic ważnego, co pozostałoby jeszcze do zrobienia. Gdybym jako chłopak postawił sobie za cel to, do czego dąży tak wielu, czyli „posadzić drzewo, spłodzić syna i napisać wiersz”, to mniej więcej go osiągnąłem. I to niemal mimochodem, bez wysiłku, a jeszcze po drodze nieźle się przy tym bawiąc.

W ciszy, zakłócanej tylko szumem kół samochodów przejeżdżających po mokrym asfalcie i odgłosem kroków sióstr sunących po linoleum korytarza, stanął mi przed oczami obraz, który od tamtej pory mi towarzyszy. Wydawało mi się, że całe moje życie przebiegło jakby na karuzeli: od samego początku przypadł mi w udziale biały koń; to na nim się obracałem i bujałem do woli, i nikt nigdy – wtedy po raz pierwszy zdałem sobie z tego sprawę – nawet nie przyszedł zapytać, czy mam bilet. A tak naprawdę go nie miałem. Całe życie jeździłem na gapę! Teraz jednak przechodził kontroler, płaciłem należność i – jeśli wszystko poszłoby dobrze – może udałoby mi się zrobić… jeszcze jeden obrót na karuzeli.

Następny dzień zaczął się jak każdy inny. Nic wokół mnie się nie zmieniło i nic nie odzwierciedlało wielkiej burzy myśli w mojej głowie. W Porretta Terme, gdzie miałem przesiadkę na pociąg do Pracchi, a stamtąd do Orsigni, przypomniałem sobie nawet, żeby odebrać z pralni bieliznę, którą zostawiłem tam kilka dni wcześniej. Kiedy dotarłem do domu, zaproponowałem czekającej tam na mnie Angeli spacer do lasu. Po prawie czterdziestu latach wspólnego życia zarówno rozmowa, jak i milczenie były dla nas proste. Obiecałem jej, że będę się starał z tego wyjść, i był to – jak sądzę – jedyny moment, kiedy się wzruszyłem.

Chodziło o to, żeby jak najszybciej zdecydować, co robić. Pierwszym instynktownym odruchem była reakcja zranionego zwierzęcia: schronić się w jamie. Nagle mi się wydało,

że mam mało sił i że powinienem je maksymalnie zebrać w sobie. Postanowiłem nic nikomu nie mówić – poza dziećmi i tymi przyjaciółmi, którzy uznaliby za niezrozumiałe moje nagłe zniknięcie. Chciałem wyostrzyć swój umysł, żeby nikt i nic mnie nie rozpraszało.

Przede wszystkim musiałem postanowić, gdzie, a szczególnie – jak się leczyć. Chemioterapia, radioterapia, chirurgia, ze wszystkimi swoimi szkodliwymi – jak się mówi – konsekwencjami, przestały być jedyną możliwością. Dzisiaj, kiedy wszystko podawane jest w wątpliwość, kiedy patrzy się podejrzliwie na to, co oficjalne, kiedy wszelkie autorytety straciły prestiż, a każdy czuje się uprawniony, bez żadnych zahamowań, oceniać wszystko i wszystkich, wręcz coraz modniejsze staje się krytykowanie medycyny klasycznej i wychwalanie metod „alternatywnych”.

Już same nazwy wydają się bardziej pociągające: ajurweda, energoterapia, akupunktura, joga, homeopatia, chińskie zioła, reiki i – czemu nie – uzdrawiacze, czy to filipińscy, czy inni. Są zawsze jakieś pogłoski, jest jakaś osoba, o której ktoś opowiada, jakaś historia, która wydaje się wprost idealna, by w nią uwierzyć i by dawała nadzieję na pomyślny efekt jednej z tych coraz liczniejszych „kuracji”. Nawet przez chwilę nie brałem ich na poważnie.

A przecież wiele z tych praktyk pochodzi z Azji, gdzie spędziłem trzydzieści lat; niektóre mają swoje korzenie w Indiach, gdzie mam dom! Sam w przeszłości nie miałem

żadnych zahamowań, żeby się do nich uciekać: w Chinach oddałem mojego syna Folca, wówczas jedenastoletniego, w ręce uzdrowiciela stosującego akupunkturę, który wyleczył go z astmy, a zaledwie rok przed podjęciem decyzji we własnej sprawie zaprowadziłem mojego francuskiego przyjaciela Leopolda do osobistego lekarza dalajlamy, do Instytutu Medyczno-Astrologicznego (tak, to właśnie takie zestawienie) w Dharamsali, żeby zmierzył jego siedemnaście pulsów i przepisał mu na zapalenie wątroby – bardzo skuteczne, jak się zdaje – czarne pigułki, przypominające owcze bobki. Poza tym sam mówiłem i pisałem, że człowiek Zachodu, wkraczając na autostradę nauki, zbyt łatwo zapomniał o ścieżkach swej dawnej mądrości i teraz, podbijając ze swoim modelem nowoczesności Azję, ryzykuje, że również tam doprowadzi do zniknięcia ogromnej części wiedzy związanej z miejscowymi tradycjami!

Nie zmieniłem poglądów, ale kiedy chodziło o moje przeżycie, nie zawahałem się nawet przez chwilę; musiałem zawierzyć temu, co było mi bliższe: nauce, zachodniemu rozumowi. Nie była to tylko kwestia czasu, a w tych przypadkach nie ma go zbyt wiele do stracenia, biorąc pod uwagę fakt, że wszystkie tak zwane metody alternatywne, jeśli już działają, to długoterminowo. Chodziło o to, że w gruncie rzeczy im nie ufałem. A mieć zaufanie do leczenia i do osoby, która je zaleca, jest w procesie zdrowienia czynnikiem niezwykle ważnym, wręcz podstawowym.

Szczęście w życiu pomaga, a ja go miałem zazwyczaj wręcz w nadmiarze. Również tym razem fortuna mi sprzyjała, a przynajmniej tak to czułem, co w sumie na jedno wychodzi. Wśród moich kolegów dziennikarzy, weteranów z Azji, był korespondent „New York Timesa”, dwukrotny laureat Nagrody Pulitzera. Łączyła nas przyjaźń zrodzona ze wspólnych doświadczeń: obydwaj zostaliśmy aresztowani i wydaleni z Chin; obydwaj, wbrew wszelkiej logice robienia kariery, po pobycie na dużo „ważniejszych” placówkach jako miejsce pracy wybraliśmy Indie. Teraz pojawiła się jeszcze jedna zbieżność losów: kilka lat wcześniej mój przyjaciel cierpiał na takie samo schorzenie i przeżył. Odwiedziłem go więc w Delhi i poprosiłem o radę.

Ci, którzy wyprowadzili go na prostą – nazywał ich fixers – byli jego zdaniem najlepsi na rynku. Zaufałem mu. Kilka rozmów telefonicznych, jeden faks i po kilku dniach byłem w Nowym Jorku, w Memorial Sloan-Kettering Cancer Center, albo raczej w MSKCC, jak się zaleca wpisywać tę nazwę na czekach, aby swój pobyt w tej instytucji zachować w dyskrecji również wobec własnego banku. W każdym razie ośrodek ten zajmował osiemnaste miejsce na liście instytutów stosujących najnowszą, eksperymentalną metodę leczenia, a zatem był w czubie prawdopodobnie najbardziej zaawansowanych badań w dziedzinie nowoczesnej, zachodniej medycyny.

Po ukazaniu się książki Un indovino mi disse (Powiedział mi jasnowidz)[1] pytano, mnie, o czym będzie następna. Odpowiadałem, że książki są jak dzieci i że trzeba być przynajmniej brzemiennym, aby myśleć o wydaniu ich na świat. Mówiłem też, że jeśli nadarzyłaby się taka okazja, to po wielu latach spędzonych na Dalekim Wschodzie chętnie odbyłbym wielką podróż po najdalszych rubieżach Zachodu, żeby na nowo odkryć Stany Zjednoczone. Pod pretekstem, że wyjechałem do Ameryki, aby spróbować się „zapłodnić”, zdołałem odwrócić od siebie uwagę.

W rubryce ogłoszeń „New York Timesa” znalazłem informację o kawalerce do wynajęcia przy Central Parku, poszedłem ją obejrzeć i natychmiast wziąłem. Tych niewiele metrów kwadratowych szarej wykładziny, ożywionej czym prędzej kilkoma indonezyjskimi tkaninami i małym chińskim Buddą z brązu, postawionym na parapecie dużego, niskiego okna, stało się na kilka miesięcy moją kryjówką.

Poza Angelą i ludźmi z MSKCC nikt nie wiedział, gdzie jestem. Telefon milczał, nikt nie dzwonił do drzwi; jedyną otwartą drogą komunikowania się ze światem pozostała poczta elektroniczna ze swoimi listami w butelce, wyrzucanymi od czasu do czasu na cybernetyczną plażę mojego komputera, która mogła znajdować się wszędzie. Według mnie jest to w tej chwili najbardziej dyskretny, najmniej natrętny, najlepszy sposób kontaktowania się, jeśli używa się go wtedy, kiedy naprawdę ma się coś do powiedzenia, jeśli nie popada się w niechlujstwo językowe wywołane pośpiechem i jeśli się drukuje, żeby móc potem jeszcze raz przeczytać wszystkie dobre rzeczy, które do nas przychodzą.

Sytuacja była doskonała, taka, o jakiej od dawna marzyłem: całe dnie miałem wolne, żadnych zajęć, żadnych obowiązków i niesamowite uczucie swobodnego biegu myśli, bez żadnych przerw, bez nieustannego wrażenia – które kiedyś było wręcz obsesją – że muszę coś zrobić. Po tak długim okresie zgiełku cieszyłem się w końcu wielką ciszą. Przez wiele lat, zajęty wojnami, rewolucjami, powodziami, trzęsieniami ziemi, wielkimi przemianami w Azji, stałem się namiętnym obserwatorem zagrożonych, unicestwionych lub – częściej – zmarnowanych wielu cudzych istnień. Teraz przyglądałem się po prostu temu, które dotyczyło mnie najbardziej: własnemu.

A było co obserwować. Po kolejnych badaniach i zwyczajowej sekwencji zdań: „Jest jakiś cień, który budzi nasze wątpliwości”, „Potrzebne będzie jeszcze jedno badanie”,

„Proszę przyjść w przyszłym tygodniu”, „Przykro mi, ale mam dla pana złą nowinę…”, odkryto, że chodzi nie o jedno, ale o trzy schorzenia o różnych cechach, z których każde należało poddać innemu rodzajowi terapii. Tak więc, nie wątpiąc ani przez chwilę w ich skuteczność, a wręcz dodając jeszcze za każdym razem moje psychologiczne przekonanie, że wszystko jest właściwe i najlepsze z tego, czego mogę spróbować, poddałem się doświadczeniu chemioterapii, chirurgii i radioterapii.

Nigdy wcześniej w takim stopniu nie czułem, że zbudowany jestem z materii; nigdy nie musiałam z tak bliska obserwować własnego ciała, a przede wszystkim nauczyć się zachować nad nim kontrolę, pozostać jego panem, nie pozwolić zdominować się przez jego żądania, bóle, kołatania i ataki torsji.

Zdałem sobie sprawę, że dopóki pracowałem dla tygodnika, mój rytm biologiczny i stan ducha uzależnione były od terminu – i związanego z tym często niepokoju – napisania kolejnego artykułu: wielka radość sobót i niedziel, kiedy świat mógł się walić, ale gazeta była już gotowa i nie miałem nic do dodania; poniedziałkowa obojętność, kiedy planowano następny numer; napięcie we wtorki i w środy, kiedy musiałem myśleć nad nowym tematem i zaczynałem robić notatki; post i koncentracja w czwartki, dzień składania artykułu; w piątki czujna ulga na wypadek konieczności wprowadzenia poprawek; i potem wszystko od nowa, tydzień po tygodniu, z wojennego frontu, ze stolicy, w której miał miejsce zamach stanu, z podróży przez kolejny kraj w poszukiwaniu jego duszy albo zagubionego wątku jakiejś historii. Teraz wszystkie dni tygodnia były jednakowe, bez wzlotów i upadków; po prostu, cudownie płaskie. I nikt niczego ode mnie nie chciał.

Tak jak każda pora roku rodzi swoje owoce, tak samo mój etap dziennikarski wydał swoje. Coraz częściej zdarzały mi się sytuacje, w jakich już się kiedyś znalazłem, problemy, z jakimi już wcześniej miałem do czynienia. A co gorsza, pisząc, słyszałem echo historii i słów zapisanych już przed dwudziestoma laty. Poza tym fakty, za którymi podążałem kiedyś z pasją psa myśliwskiego, już mnie tak nie zajmowały. Z biegiem lat zaczynałem rozumieć, że nie stanowią one nigdy całej prawdy i że poza nimi kryje się coś jeszcze – jakiś inny poziom rzeczywistości – coś, czego nie potrafiłem uchwycić, wiedziałem jednak, iż nie leży to w obszarze zainteresowań dziennikarstwa, szczególnie współczesnego. Gdybym kontynuował karierę w tym zawodzie, co najwyżej mógłbym spróbować pozostać taki, jaki już byłem. Rak stworzył dobrą okazję, żeby się nie powtarzać.

Ale nie tylko to. Stopniowo zauważałem, że rak stał się też rodzajem tarczy, za którą mogłem się schronić, obroną przeciwko temu wszystkiemu, co wcześniej mnie atakowało, czymś na kształt bastionu, w którym mogłem się ukryć przed banałem codzienności, obowiązkami życia towarzyskiego, koniecznością prowadzenia rozmów. Dał mi prawo, żebym nie czuł się już do niczego zobowiązany i nie miał żadnego poczucia winy. Wreszcie byłem wolny. Całkowicie. Może się to wydać dziwne – i czasami sam też tak to odbierałem – ale byłem szczęśliwy.

„Czy to możliwe, że trzeba zapaść na raka, by się cieszyć życiem?” – napisał mój stary angielski przyjaciel. Dowiedział się, że zniknąłem, więc przysłał mi maila z pytaniem o nowiny. Odpowiedziałem, że ta „nowina” jest moją sensacją dziennikarską i że przeżywam jeśli nie najpiękniejszy, to na pewno najbardziej interesujący okres w życiu. Podróżowanie było dla mnie zawsze sposobem życia i teraz potraktowałem chorobę jako kolejną podróż: niedobrowolną, nieprzewidzianą, bez map, do której w żaden sposób się nie przygotowałem, ale która ze wszystkich dotychczasowych wymagała największego zaangażowania i dostarczała najbardziej intensywnych przeżyć. Wszystko, co się wydarzało, dotyczyło mnie bezpośrednio. Napisałem mu, aby się cieszył, że nie ma raka, ale gdyby chciał przeprowadzić ciekawe doświadczenie, niech przez jeden dzień sobie wyobrazi, że jest inaczej, i zastanowi się nad tym, jak nie tylko życie, ale wszystkie osoby i rzeczy wokół nas jawią wówczas w zupełnie innym świetle. Być może tym właściwym.

W dawnych Chinach wiele osób trzymało w domu trumnę, żeby pamiętać o nieuchronności śmierci; niektórzy kładli się do niej, kiedy musieli podjąć jakąś ważną decyzję, zyskując w ten sposób jakby lepszą perspektywę wobec przemijalności wszystkiego. Dlaczego nie udawać przez chwilę, że jest się chorym, że nasze dni są policzone – jak przecież jest w istocie – aby zdać sobie sprawę, jak bardzo są one cenne?

Hindusi przypominają sobie o tym, przytaczając historię człowieka, który goniony przez tygrysa, stacza się w przepaść. Spadając, biedaczysko chwyta jakiś krzak, ale i ten zaczyna się osuwać. Nie ma ratunku: nad nim paszcza tygrysa, w dole otchłań. W tej samej jednak chwili, dokładnie tam, na wyciągnięcie ręki, między kamieniami urwiska, mężczyzna dostrzega piękną, czerwoną i świeżą poziomkę. Zrywa ją i… nigdy żadna poziomka nie wydała mu się tak słodka jak ta ostatnia.

Gdyby to mnie miała przypaść rola tego biedaka, poziomka owych dni, tygodni i miesięcy spokojnej samotności w Nowym Jorku była bardzo słodka. To nie znaczy, że pogodziłem się ze skokiem w przepaść; przeciwnie, szukałem wszelkich sposobów, aby sobie pomóc. Tylko jak? Czyż mogłem, siłą umysłu albo w jakikolwiek inny sposób, spowodować, by krzew, którego się uchwyciłem, wytrzymał pod naporem? A jeśli to ja sam ustawiłem moje ciało w tak niewygodnej pozycji, co mogłem zrobić, żeby je stamtąd zabrać? Lekarze, którym między jednym a drugim badaniem zadawałem to pytanie, nie znajdowali na nie odpowiedzi. Niektórzy z nich wiedzieli, że należałoby go poszukać, jednak nikt tego nie robił.

Podobnie jak dziennikarze, również lekarze brali pod uwagę wyłącznie fakty, a nie owo nieuchwytne „coś”, co mogło się za nimi ukrywać, i postrzegali tak, jak się im jawiły. Ja byłem ciałem – chorym ciałem, które należało wyleczyć. Miałem też jednak coś ważnego do powiedzenia: przecież jestem także umysłem, może również duszą, a już na pewno zbiorem nagromadzonych historii, doświadczeń, uczuć, myśli i emocji, które z moją chorobą miały prawdopodobnie wiele wspólnego! Nikt nie zdawał się chcieć – czy też móc – wziąć tego pod uwagę. Nawet podczas terapii. Leczano raka, chorobę dobrze opisaną w podręcznikach, ze swoimi statystykami występowania i procentami uzdrowienia przypadków, która może dotknąć każdego. Ale nie mnie!

Naukowe i racjonalne podejście do choroby powodowało, że mój problem zdrowotny można było przyrównać do zepsutego samochodu, który zupełnie obojętny wobec perspektywy czy to złomowania, czy naprawy, powierzony zostaje mechanikowi, a nie do strapienia osoby, która świadomie, siłą całej swojej woli, zamierza zostać przywrócona do sprawności.

Ode mnie jako osoby znakomici lekarze naprawiacze wymagali niewiele albo zgoła nic. Wystarczyło, żeby moje ciało stawiało się na spotkania, które oni mu wyznaczali, aby poddać je różnym „zabiegom”.

Czy przynajmniej wiadomo, co powoduje, że komórka w ciele zaczyna wariować? Co każe jej porzucić funkcję życiową i przeobrazić się w zagrożenie dla życia?

Poszedłem zapytać o to młodziutkiego szefa pionu badawczego MSKCC, o którym przeczytałem, że nie dość, iż znał odpowiedź na moje pytania, to jeszcze znajdował się u progu ważnego odkrycia: klucza do kodu, który niczym przełącznik powoduje, że zdrowa komórka staje się chorą i na odwrót.

– Jesteśmy na dobrej drodze, ale osiągnięcie celu wydaje się operacją bardziej skomplikowaną niż wysłanie człowieka na Księżyc – wyjaśnił mi.

To, co zdołałem pojąć, było fascynujące. Czystym zbiegiem okoliczności ów młody człowiek specjalizował się w moim typie schorzenia. Im dłużej go słuchałem, tym wyraźniej jednak zdawałem sobie sprawę, że eksploracja tajemniczego świata życia oddalała szefa pionu badawczego MSKCC nie tylko ode mnie jako integralnej osoby, ale też ode mnie jako ciała.

Drążąc i analizując najdrobniejsze szczegóły, dotarł do wnętrza jednego z milionów kodów zawartych w DNA jednej z miliardów komórek ciała. Ale gdzie w tym wszystkim byłem ja? Chyba miałem jakiś udział w tym, że ten mój przełącznik źle zadziałał?

– Nie. Nie było w tym żadnego pańskiego udziału. Wszystko zostało już zawarte w pańskim kodzie i wkrótce będziemy w stanie na nowo zaprogramować tę część, która u pana szwankuje – odparł.

Wniosek był pocieszający, choć odchodząc, pomyślałem, że on i jego koledzy łudzili się: gdyby już znaleźli klucz do tych drzwi, wnet spostrzegliby, że za nimi znajdują się kolejne drzwi, a jeszcze dalej następne i jeszcze jedne – każde z własnym kluczem. Bo w gruncie rzeczy tym, do czego starali się dotrzeć moi drodzy uczeni, był klucz wszystkich kluczy, kombinacja kombinacji: „kod Boga”. Jak zatem mogli się spodziewać, że go odkryją?

Nigdy nie straciłem zaufania do lekarzy, którym powierzyłem swoje zdrowie. Wręcz przeciwnie. Ale im lepiej ich poznawałem, tym wyraźniej czułem, że są niczym skrzypce, którym brakuje struny. Sami wpadli w pułapkę mechanicyzmu w postrzeganiu problemu, a zatem także sposobu jego rozwiązywania. Niektórzy dostrzegali moją niepewność i niektóre moje uwagi ich bawiły. Na przykład: Dlaczego nie przyjrzeć się na nowo stosowanemu słownictwu? Mogłoby to być pożyteczne – mówiłem. Język, którym obudowana jest ta choroba, to język wojny i ja sam początkowo też go używałem. Rak jest „wrogiem”, którego należy „pokonać”; terapia to „broń”, a każda faza leczenia to „bitwa”.

„Choroba” postrzegana jest zawsze jako coś obcego, co wdziera się do naszego wnętrza, żeby narobić tam kłopotów, powinna być zatem zniszczona, wyeliminowana, usunięta. Już po kilku tygodniach obcowania z rakiem wizja ta przestała mi się podobać, przestała mi odpowiadać.

Ze względu na konieczność współistnienia czułem, że ten wewnętrzny gość stał się częścią mnie samego, tak jak ręce, nogi i głowa, na której w wyniku chemioterapii nie miałem już nawet jednego włosa. Bardziej niż rzucić się na tego raka w jego różnych wcieleniach, wolałem z nim porozmawiać, zaprzyjaźnić się; głównie dlatego, że zrozumiałem, iż tak czy owak on już tam zostanie, być może w uśpieniu, żeby towarzyszyć mi przez całą resztę drogi.

– Kiedy rano wstajecie, uśmiechnijcie się do waszego serca, do waszego żołądka, do waszych płuc, do waszej wątroby. Tak naprawdę wiele od nich zależy – usłyszałem od Thich Nhat Hanha, słynnego wietnamskiego mnicha buddyjskiego, który przyjechał kiedyś do Delhi, aby mówić o medytacji. Nie wiedziałem jeszcze wtedy, jak bardzo ta rada mi się przyda. A teraz każdy dzień zaczynałem od uśmiechu do gościa, którego miałem w środku.

Im dłużej pozostawałem po stronie nauki i rozsądku, tym silniej rozbudzała się we mnie ciekawość wobec magii i szaleństwa metod „alternatywnych”, które na samym początku odrzuciłem. Na pewno nie dlatego, że uznałem, iż pomyliłem drogę (podpowiedziałbym wszystkim, żeby wzięli ją pod uwagę jako pierwszą), ale ponieważ czułem, że choć prawdopodobnie jest najlepsza, ma swoje ograniczenia. Gdzie indziej, podążając innymi szlakami, mógłbym znaleźć coś innego: zapewne nie „alternatywnego”, ale być może uzupełniającego.

Tak więc kiedy tylko lekarze naprawiacze z Nowego Jorku powiedzieli mi, że zakończyli swoje „reperacje” i że przez kolejne trzy miesiące nie chcą mnie widzieć – trzy miesiące! zdawały mi się wiecznością – podążyłem w nowym kierunku.

Po tych wszystkich ciosach, jakie zadałem mojemu ciału, musiałem pozwolić mu trochę odetchnąć – oczyścić je ze wszystkich trucizn, jakie mu zaaplikowałem w ramach kuracji, a przede wszystkim przygotować mój umysł, przywykły już do samotności, na ponowny kontakt ze światem. Najbardziej oczywistym sposobem urzeczywistnienia tego celu wydało mi się podróżowanie. Ruszyłem więc w drogę z zamiarem przyjrzenia się wszystkim innym odmianom medycyny, kuracji i cudów, które ewentualnie mógłbym wykorzystać.

Postanowiłem najpierw wrócić do Indii, gdzie życie jest zawsze bardziej naturalne, gdzie społeczeństwo pozostaje wciąż niezwykle zróżnicowane, gdzie czas się wydłuża, gdzie stare egzystuje obok nowego, gdzie życie i umieranie wydają się bardziej niż gdziekolwiek indziej na świecie pierwotnym doświadczeniem.

Nie było mnie w Delhi prawie rok. Kiedy wszedłem do sklepu starego jubilera z Sundar Nagaru, którego zastałem przy nawlekaniu na naszyjnik niezwykle pachnących kwiatów jaśminu, aby udekorować nim obraz Kryszny, ten zapytał, co się ze mną działo.

– Krążyłem po szpitalach. Mam raka – powiedziałem sam z siebie, jak nie uczyniłbym wobec nikogo innego.

– Musiał to być najbardziej boski okres w pańskim życiu – odparł całkowicie naturalnie.

Istotnie tak było. Ale skąd on mógł o tym wiedzieć?

– Nie zna pan historii muzułmanina, który wyrzucony z meczetu, stacza się po schodach?

– Nie, nie znam.

– Na każdym stopniu, w który uderzał, czuł ból; cierpiał i myślał o Bogu. A kiedy w końcu znalazł się na samym dole, żałował, że nie ma więcej schodków. Wyobrażam sobie, że z panem było tak samo.

Czy istniał lepszy sposób, aby odkupić proste trzymadło do banknotów, jakie zgubiłem w Nowym Jorku? I czy mogłem dostać lepszy wiatyk na podróż, którą podjąłem w poszukiwaniu czegoś, czego istoty sam dokładnie nie znałem?

Przemieszczając się z miejsca na miejsce, z przerwami co trzy miesiące na wizyty kontrolne w Nowym Jorku, byłem w nieustannym ruchu, cały czas śledząc jakiś wątek, zaspokajając ciekawość lub próbując sprawdzić jakąś zasłyszaną opowieść.

Tak więc spędziłem tydzień na samym krańcu Indii, w starym i prymitywnym ośrodku ajurwedyjskim, kierowanym przez młodego lekarza, który zna na pamięć wszystkie święte pisma tradycyjnej medycyny, jako że nauczył się ich od dziadka, a temu z kolei przekazał je jego ojciec, i tak dalej. Miejsce było przepiękne, pośród pól ryżowych, obok bardzo starej, dzisiaj zrujnowanej świątyni. Według legendy została ona wzniesiona przez Ramę, kiedy przejeżdżał tamtędy w drodze do Lanki, aby z pomocą małp odzyskać porwaną żonę.

Również w Indiach zrobiłem kurs reiki, z którego uzyskałem dyplom. Natomiast w Tajlandii pościłem przez siedem dni w ośrodku specjalizującym się w bardzo dziś modnej metodzie leczenia: oczyszczaniu jelita grubego.

Na północy Filipin, w przeddzień otwarcia ośrodka, byłem pierwszym pacjentem Piramidy Azji, zbudowanej jako Światowe Centrum Zdrowia przez najsłynniejszego uzdrowiciela, który poprzedniego wieczora mnie „operował”.

Wiele dni spędziłem w małej wiosce w środkowych Indiach u „lekarza-maga”, który przygotowywał dla mnie z wiązek ziół i gałęzi specjalne, cuchnące, zielone mikstury. Dużo czasu przebywałem też w najsłynniejszym tradycyjnym szpitalu w Kerali, gdzie – jak wszyscy pozostali pacjenci – nie mogłem zmrużyć oka, bo na dziedzińcu ryczał słoń i rozbrzmiewały bardzo dziwne trąby orkiestry, która przybyła tam z trupą aktorską, żeby od zmroku do świtu celebrować uroczystości ku czci opiekuńczego bóstwa ajurwedy.

Za młodym, byłym chirurgiem włoskim dotarłem aż do Bostonu, gdzie prowadził kurs dotyczący „lekarstw morskich”. Odkąd został homeopatą, w starej, wyremontowanej zagrodzie, zagubionej pośród nizinnych terenów Emilii, próbuje potwierdzić naukową wiarygodność swojej praktyki, w której – jak sam przyznaje – zawiera się element magii. A ja odczułem jej pozytywne rezultaty na własnej skórze!

Wybrałem się do Hongkongu na spotkanie ze starym Chińczykiem, miliarderem i filantropem, który, chcąc przed śmiercią pozostawić w darze ludzkości lek na raka, zainwestował część swojego majątku w badania, a teraz w produkcję ekstraktu z grzyba, od zawsze uznawanego przez tradycję chińską za „cudotwórczy”.

W Chiang Mai, na północy Tajlandii, odnalazłem starego przyjaciela Dana Reida, znawcę taoizmu i qigong, i każdego ranka, aby „zgromadzić energię kosmiczną”, wykonywałem pod jego kierunkiem stare chińskie ćwiczenia, o których Dan właśnie skończył pisać swoją nową książkę. W odizolowanym i wietrznym kompleksie starych budynków, zawieszonym nad skalistym wybrzeżem Kalifornii, z widokiem na ocean, który wypełnia duszę poczuciem bezmiaru, uczestniczyłem w seminarium mającym na celu wsparcie chorych na raka. Było nas dziewięcioro i o każdej z tych osób mam wzruszające i zabawne wspomnienia. Zaraz po tym przyłączyłem się do wielkiego mistrza jogi i do pewnego muzyka – obydwaj byli Hindusami – którzy zorganizowali bardzo specjalny kurs. Jego zasadnicza idea polegała na tym, że po przyjęciu różnych pozycji jogi oraz „otwarciu kanałów” muzyka miała zostać przefiltrowana do tkanek i komórek ciała, stymulując ich funkcje życiowe. Na pewno zrobiła mi dobrze… jeśli tam dotarła! W każdym razie należała do tych, które trafiają bezpośrednio do serca.

W Indiach próbowałem się też zobaczyć z Sai Babą, jednym ze świętych, któremu przypisuje się bardzo wiele cudów, ale kiedy dotarłem do aśramu guru, akurat go nie zastałem, uznałem więc to za znak, że nasze spotkanie nie było konieczne.

Po drodze odwiedzałem święte miejsca buddyzmu. Wiele dni spędziłem w Benares, gdzie Hindusi jadą umrzeć, żeby uniknąć konieczności ponownych narodzin.

Ale jak to zawsze bywa, szukając jednej rzeczy, znajdujesz inną. I tak do bogatej już kolekcji lekarzy, specjalistów i uzdrowicieli dołączali stopniowo różni święci żebracy, stary jezuita – psycholog i hipnotyzer, mnich od dzieciństwa zakochany w pewnym posągu oraz inne dziwne i piękne postaci.

Wszędzie, czasami wypróbowując również niektóre z „lekarstw”, które mi proponowano, zbierałem przypadki „cudownych” uzdrowień, wyleczeń za sprawą jakiejś mikstury albo innej dziwnej metody, ale także wiele historii ludzi, którzy po odrzuceniu normalnych terapii, oferowanych przez klasyczną medycynę zachodnią, poddali się jakiejś alternatywnej kuracji i umarli.

Jeśli myślałem, że aby wyleczyć się z choroby spowodowanej – moim zdaniem – stylem życia, jakie prowadziłem wcześniej, powinienem zerwać z przeszłością i rozpocząć wszystko całkiem od nowa, to byłem na dobrej drodze: stykałem się z zupełnie innymi ludźmi, mierzyłem się z innymi problemami, miałem inne myśli. Sam się stałem, nie tylko fizycznie, inny. W tym momencie nie pozostawało mi nic innego, jak zrobić następny krok, przekroczyć kolejny próg: również ten już wyłącznie indyjski.

Tak więc postanowiłem spędzić trzy miesiące w aśramie, studiując trochę sanskryt i rozmyślając nad jedynym, wielkim pytaniem, jakie człowiek zawsze sobie stawiał i które stanowi samo serce wedanty, końcowej części Wed, sedno filozoficzne świętych pism Indii: Kim jestem? Ponieważ odpowiedzią na pewno nie było: „Jestem dziennikarzem takiej to a takiej gazety, autorem jakiejś książki czy też chorym na taką to a taką chorobę”, spróbowałem, również formalnie, przestać być tym, kim byłem wcześniej, nie nazywać się dłużej tak jak dotychczas, nie mieć żadnej przeszłości i stać się po prostu „Anamem”, Bezimiennym. To imię wydało mi się najwłaściwsze, aby zakończyć życie strawione w całości na próbach wyrobienia sobie renomy!

To dziwny eksperyment: przestać być tym, do kogo przywykliśmy, nie móc odwołać się do tego, kim byliśmy, czego dokonaliśmy, do miejsca, gdzie się urodziliśmy, albo do osób, które znamy, aby dokonać identyfikacji, samookreślenia i ustanowić nowe stosunki, nawet najbardziej podstawowe, z osobami, które spotykamy na naszej drodze. Jest to ćwiczenie, którego warto spróbować, choćby na wakacjach!

I tak, krok po kroku, powoli, za każdym razem śmiejąc się z samego siebie i uśmiechając do tego, co mi się przytrafiało, przeszedłem od leczenia mnie jako ciała chorego na raka w jednym z najlepszych szpitali świata do leczenia mnie jako ciała plus tego wszystkiego, co – jak mi się zdawało – za tym się kryło, w spartańskich warunkach aśramu, studiowania klasyków hinduizmu, śpiewania hymnów wedyjskich i jedzenia rękami z metalowej miski. Nie stosowałem żadnej z diet, które tak starannie dobrano mi w Nowym Jorku, ale spożywałem to, co akurat było, przeważnie gotowaną ciecierzycę.

– A więc rozmawiałeś z Bogiem? – zapytał mnie stary przyjaciel, kiedy odwiedziłem go, przejeżdżając przez Paryż.

– Żeby z nim porozmawiać, musiałbym go spotkać – odparłem… aby uniknąć odpowiedzi. Prawdopodobnie również on myślał, że ze względu na pobyt w Indiach w jakiś sposób się zagubiłem. Nic z tych rzeczy. Nie stałem się ani hinduistą, ani buddystą, nie jestem wyznawcą żadnego guru ani nie powróciłem do mojej rodzimej religii, choć na nowo odkryłem przyjemność przesiadywania w ciszy w pięknym kościele, wypełnionym dawną wiarą, jak na przykład we florenckim San Miniato al Monte.

Należę do tych, którzy bez specjalnych uprzedzeń, bez strachu przed nowym czy śmiesznym, poszukują. Może więc, poszukując, znalazłem doskonałe remedium na mojego raka? Na pewno nie, ale teraz przynajmniej jestem pewny, że takie lekarstwo nie istnieje, ponieważ donikąd nie ma drogi na skróty: ani do zdrowia, ani do szczęścia, ani do mądrości. Żadna z tych rzeczy nie może być natychmiastowa. Każdy musi ich szukać na swój sposób, przejść własną drogę, gdyż to samo miejsce może znaczyć coś innego, zależnie od tego, kto tam przybywa. To, co może być dla jednego lekarstwem, dla drugiego niczym albo wręcz trucizną – szczególnie, jeśli porzuca się na swój sposób sprawdzone pole nauki i zapuszcza na gęsto już zaludnione tereny „metod” alternatywnych, pełne kombinatorów, szarlatanów i sprzedawców wszelkich komunałów.

Czy po tak długiej podróży wróciłem do punktu wyjścia? Do wyłącznej wiary w naukę i rozum? Do poglądu, że zachodni sposób mierzenia się z problemami jest najlepszy? Nic z tych rzeczy. Dzisiaj bardziej niż kiedykolwiek wierzę, że niczego nie należy wykluczać z góry i że zawsze można znaleźć kogoś albo coś cennego w najbardziej nieprzewidzianych miejscach i okolicznościach. Cuda? Oczywiście, że istnieją, ale uważam, iż każdy powinien być sprawcą swojego własnego cudu. Przede wszystkim jestem przeświadczony, że nasza znajomość świata i nas samych pozostaje wciąż mocno ograniczona i że za pozorami, za faktami, ukrywa się prawda, która nam umyka, ponieważ jest nieuchwytna dla sieci naszych zmysłów, dla kryteriów naszej wiedzy i naszego tak zwanego rozumu.

Bez wątpienia Zachód dokonał wielkiego postępu w dziedzinie poznawania ludzkiego ciała, choć wciąż wprawia mnie w zakłopotanie fakt, że u źródeł naszej medycyny jest anatomia, nauka opierająca się na sekcji zwłok, i zastanawiam się, jak można zrozumieć tajemnicę życia, wychodząc od badania zmarłych. Jednak Zachód nie zrobił żadnego kroku naprzód, a wręcz być może się cofnął, jeśli chodzi o znajomość tego wszystkiego, co niewidzialne, niewymierne, nieuchwytne, a co się kryje w ciele i poza nim, co je podtrzymuje i łączy ze wszystkimi innymi formami życia, czyniąc je częścią przyrody. Psychoanaliza i psychologia wciąż się poruszają tylko po powierzchni tego niewidzialnego, jakby czuły się zawstydzone w obliczu wielkiej tajemnicy, której żadna nauka, właśnie ze względu na swój charakter, nigdy nie będzie mogła stawić czoła.

Dlatego właśnie badania medyczne nie mają innego wyboru – muszą się zajmować coraz bardziej szczegółowymi zagadnieniami. Czy jednak jakieś inne studia, niekoniecznie naukowe, nie powinny pójść w odwrotnym kierunku: od szczegółu do spraw ogólnych?

Być może dlatego, że podświadomie chciałem ujrzeć mój problem również w innym wymiarze – nie tylko jako oszalałą komórkę – i znaleźć inne wyjaśnienie niż zepsuty przełącznik w kodzie mojego DNA, trafiłem do położonego w Himalajach małego domu z kamienia i błota. I tam, z sercem lżejszym niż kiedykolwiek, bez pragnień, bez dążeń, przepełniony wielkim spokojem, ujrzałem pierwszy wschód słońca nowego tysiąclecia, jakby to był początek Stworzenia, podczas gdy niektóre z najwyższych szczytów świata wyłaniały się z kosmicznej ciemności, rozpalając się różowym światłem, jakby miały przywrócić nadzieję na wieczność w narodzinach i umieraniu. Nigdy wcześniej nie czułem tak bliskiej obecności bogów.

Przez wiele tygodni – raz w promieniach wiosennego słońca, kiedy indziej wśród wysokiego na metr śniegu, w otoczeniu dębów i rododendronów przypominających nieruchome, lodowe olbrzymy – byłem gościem ponadosiemdziesięcioletniego, bardzo wykształconego Hindusa. W swoim życiu nie robił on nic innego poza rozmyślaniem nad sensem egzystencji, a spotkawszy w przeszłości wszystkich wielkich mistrzów swoich czasów, mieszka teraz sam, przekonany, że jedynym, prawdziwym Mistrzem jest ten, którego każdy z nas ma w sobie. Nocami, kiedy cisza zdaje się aż huczeć w uszach, wstaje, zapala świecę i siedzi przed nią przez parę godzin. Po co?

– Żeby spróbować być sobą – odparł. – Żeby usłyszeć melodię.

Czasami, po popołudniowym spacerze po lesie śladami lamparta, który którejś nocy pożarł mu psa obronnego, wchodził do mnie po drewnianych schodach, a ja na małej maszynce gazowej podgrzewałem wodę z pobliskiego źródła, żeby przygotować dwie filiżanki chińskiej herbaty, którą zawsze ze sobą wożę.

– Wszystkie moce, te widzialne i niewidzialne, te namacalne i nienamacalne, męskie i żeńskie, negatywne i pozytywne, wszystkie moce świata zjednoczyły się, abyśmy mogli obaj teraz siedzieć przy tym ogniu i pić herbatę – mawiał, wybuchając śmiechem, który sam w sobie był radością. A potem, cytując Plotyna i Boecjusza, upaniszady, jakiś wers z Bhagawadgity, z Williama Blake’a albo jakiegoś mistyka sufi, snuł bardzo osobiste teorie na temat sztuki i muzyki albo spowiadał się ze swojego „grzechu pierworodnego”: tego, że zawsze uważał „być” za coś o wiele ważniejszego niż „robić”.

– A melodia? – zapytałem któregoś dnia.

– To niełatwe. Trzeba się przygotować i czasami ją słychać: jest to melodia życia wewnętrznego, które podtrzymuje wszystkie inne, gdzie wszystko ma swoje miejsce i wszystko jest złączone: dobro i zło, zdrowie i choroba – życie wewnętrzne, w którym nie ma ani narodzin, ani śmierci.

Wraz z upływem dni, kontemplując w samotności majestat gór, wciąż tam pozostających, nieruchomych, symbolizujących największą stałość, a przecież także nieustannie się zmieniających i nietrwałych, jak wszystko na tym świecie, czując gdzieś w tle obecność tej pięknej, starej duszy napotkanej przypadkiem, poczułem, że moja długa i kręta podróż, zapoczątkowana w szpitalu w Bolonii, dobiegła końca.

Postanowiłem to wszystko opowiedzieć, przede wszystkim dlatego, że wiem, jak bardzo krzepiące jest doświadczenie osoby, która pokonała już kawałek drogi, dla kogoś, kto ma ją dopiero przed sobą. A także ze względu na to, że jeśli dobrze się zastanowić, po pewnym czasie ta podróż w poszukiwaniu lekarstwa na mojego raka przekształciła się w poszukiwanie leku na chorobę nas wszystkich: nieuchronność śmierci.

Ale czy to naprawdę „choroba”? Czy to coś, czego należy się obawiać, „zło”, od którego trzeba trzymać się z daleka? Chyba nie.

– Pomyśl, jak zatłoczony byłby świat, gdybyśmy byli nieśmiertelni i musieli wciąż po nim krążyć, a wraz z nami wszyscy nasi poprzednicy na przestrzeni wszystkich wieków! – powiedział kiedyś mój stary kompan podczas wspólnego spaceru po lesie. – Chodzi o to, by zrozumieć, że życie i śmierć to dwa aspekty tej samej rzeczy.

Dojście do tego wniosku to być może jedyny prawdziwy cel podróży, którą wszyscy podejmujemy, przychodząc na świat. Sam o niej niewiele wiem, poza tym, że – jestem teraz o tym przekonany – prowadzi ona od zewnątrz do wnętrza i od tego, co małe, coraz bardziej ku temu, co wielkie.

Kolejne stronice są opowieścią o moich niepewnych krokach na tej drodze.

NOWY JORK
Czyjeś odbicie w lustrze

Sytuacja wyglądała tak jak w akwarium. A ja byłem rybą. Z wybałuszonymi oczami, oddychając przez otwarte usta, w ciszy, odgrodzony od niepogody, nafaszerowany antybiotykami, zaszczepiony nawet przeciw ewentualnemu przeziębieniu, które w moim przypadku mogło być według lekarzy groźne, pozostawałem sam w bezpiecznym miejscu – w moim zbiorniku – czasami przez wiele godzin bez ruchu i obserwowałem świat, który kłębił się tuż za szklaną ścianą: Nowy Jork.

Mieszkanie znajdowało się na piątym piętrze: wystarczająco nisko, aby wciąż mieć widok na ulicę z jej nieprzerwanym teatrem życia, i na tyle wysoko, żeby w obramowaniu wielkiego okna w całości wychodzącego na północ pojawiły się drzewa Central Parku, a w ich tle sylwetki drapaczy chmur.

Podobnie jak musi się jawić rybie ten dziwny świat po drugiej stronie szyby, ze swoimi hałasami, które docierają przytłumione i wyciszone, mnie również wydawał się odległy i absurdalny. Czułem pustkę w głowie; byłem niezdolny do precyzyjnego myślenia; miałem zdrętwiałe kości i pozbawione siły kończyny, a owo przebieranie nogami ludzi za oknem, którzy spotykali się, potrącali, witali i biegli dalej, zdawało mi się tak bardzo nie przystawać do mojego rytmu, że czasami wybuchałem śmiechem, jakbym był widzem starego, niemego filmu Charliego Chaplina.

Nawet naturalna cykliczność słońca, które wstawało i zachodziło z pokrzepiającą punktualnością po dwóch przeciwnych stronach tego akwarium, zdawała się nie pokrywać z rytmem mojego ciała. Często zdarzało mi się spać w środku dnia i czuwać w nocy, kiedy wycie syren samochodów policyjnych, strażackich i ambulansów stawało się coraz bardziej obsesyjne, przyoblekając ciemność całunem trwogi.

Przez wiele miesięcy owo okno było moim towarzystwem: przez nie widziałem biegnących maratończyków i śnieg pokrywający swą bielą miasto; obserwowałem wiewiórki, ganiające się najpierw po ogołoconych drzewach, a potem znikające w zielonym, wiosennym listowiu. Stamtąd śledziłem losy kilku sympatycznych włóczęgów, którzy – siedząc na ławkach wśród tobołków i plastikowych toreb – rozkoszowali się słońcem jak żaden z wielu mijających ich w pośpiechu i roztargnieniu ludzi interesu. Patrząc z tamtego okna, wyobrażałem sobie los pewnej dziewczyny, która przyjechała autobusem z prowincji z kilkoma ciuchami w wielkiej, czarnej torbie, przewieszonej przez ramię, i z masą planów. Stamtąd przyglądałem się dziwnym relacjom, panującym między psami a ich właścicielami, a także – czasami nawet dziwniejszym – wzajemnym stosunkom między właścicielami psów. To zdumiewające, jak wiele można się nauczyć, wyglądając przez okno, i ile fantazji na temat cudzego życia da się snuć, wychodząc od obserwacji jakiegoś szczegółu czy gestu.

Nawet takie zwykłe, anonimowe miejsce może stać się „domem”. Wielokrotnie, wracając ze spaceru i czując spływające mi po plecach krople zimnego potu, liczyłem kroki, które mi jeszcze pozostały, jak gdybym z góry się cieszył, że za chwilę otworzę metalowe drzwi do mieszkania 5/C i poczuję ów zapach wynajmowanego pokoju, który daremnie próbowałem usunąć, zapalając kadzidełka z drzewa sandałowego.

Kiedy tylko się wprowadziłem, zasłoniłem kolorowymi, indonezyjskimi batikami wszystkie lustra, które jakiś dekorator kazał zainstalować na ścianach, aby stworzyć iluzję, że pokój jest większy niż w rzeczywistości. Pozostawiłem tylko jedno nad umywalką i za każdym razem, kiedy wchodziłem do łazienki, widziałem w nim jakiegoś opuchniętego, żółtego i łysego osobnika, który patrzył na mnie i robił miny, jakbym go znał. Ja zaś naprawdę nigdy wcześniej nie spotkałem tego typa. A przecież kiedy tylko otwierałem drzwi, wciąż był w tym lustrze. Czasami posyłał mi nawet uśmieszki, które czyniły go jeszcze bardziej odpychającym. Ale on się nie zniechęcał i na swój sposób wciąż ze mną rozmawiał. Mówił, że znamy się od prawie sześćdziesięciu lat, że ten tam w lustrze to ja. Tak więc do tego nowego mnie – grubego, bladego i bez jednego włosa – zacząłem powoli przywykać.

Chińczycy sztukę pięknego starzenia się doskonalili przez całe wieki i ja, który przeżyłem wśród nich wiele lat, łudziłem się, że ją trochę przyswoiłem i odłożyłem na bok, aby poczekała, aż nadejdzie mój czas. Podobała mi się myśl, że zestarzeję się z siwymi włosami i może z gęstymi, pięknymi brwiami, podobnymi do brwi Zhou Enlaia, które wykwintny premier Mao Zedonga zapewne bardzo pracowicie hodował. Postanowiłem nie mierzyć się z chemioterapią. Ale ona też mnie nie dopadła! Żeby uniknąć recydywy wypadających garściami włosów, kilka dni przed rozpoczęciem pierwszego cyklu poszedłem do Angela, mającego zakład fryzjerski na rogu, i pod pretekstem zmiany wizerunku poprosiłem, żeby ogolił na zero włosy, które w owym czasie opadały mi już niemal na ramiona.

– Właśnie zamykam. Niech pan się zastanowi przez noc i przyjdzie jutro – powiedział Angelo. – Nie chciałbym, żeby potem podpalił mi pan zakład!

Nazajutrz Angelo wykonał swoje zadanie, ale co do wąsów pozostał niewzruszony i musiałem obciąć je sobie sam. Nosiłem je od 1968 roku, kiedy Richard Nixon wygrał w wyborach prezydenckich, a ja, wówczas student Columbia University, przegrałem zakład. Przez prawie trzydzieści lat stały się one częścią mnie, tego, jakim się widziałem, więc zdumiałem się, że w ciągu jednej chwili zdołałem się ich pozbyć. Mój stary szkolny kolega Alberto Baroni, który został potem znanym florenckim gerontologiem, powiedział kiedyś: – Starzy ludzie, którzy przez całe życie przywiązywali wielką wagę do swojego wizerunku, najbardziej cierpią i najtrudniej im dojść do siebie, kiedy zawał serca, paraliż albo jakaś inna choroba zmieniają ich wygląd.

Ja chciałem, żeby mi się udało. Warto więc było pochować tego dawnego mnie – z jego włosami i wąsami.

Ostatni dzień był szczególny. Jeszcze z moją zwykłą twarzą – żeby urzędnicy mogli mnie rozpoznać i nie mieli problemów z przyjęciem czeku – udałem się do Włoskiego Banku Handlowego przy Wall Street podjąć mały plik pieniędzy, które będę trzymał w domu. Drogę powrotną postanowiłem odbyć pieszo: bardzo długi spacer. Świeciło słońce, wiał wiatr, a ja – wciąż jeszcze ja – ubrany na biało, ciągle jeszcze pełen energii, z długimi włosami i wąsami, szedłem przez Manhattan wzdłuż Piątej Ulicy, przeglądając się w witrynach. Po kilku godzinach miałem już nie być taki sam. Myśl o tym, że stanę się kimś innym, nawet mnie bawiła. Przez lata poznałem różne osoby, o których wiedziałem, że prowadzą podwójne, a czasem nawet potrójne życie. Też miałbym na to ochotę, ale nigdy nie byłem do tego zdolny. Teraz mogłem przynajmniej myśleć, że mam dwa różne życia: to drugie miało nastąpić po pierwszym. Być może.

– Ej Tiziano, co robisz w Nowym Jorku? – Na wysokości sklepu Walta Disneya stary francuski kolega z „Libération”, z żoną u boku, stanął przede mną z otwartymi na powitanie ramionami. – Co za niespodzianka widzieć cię tutaj. Zawsze na biało. Poznaliśmy cię z daleka. Zjemy dziś wieczorem razem kolację? – Ostatnim razem spotkaliśmy się w Ułan Bator i powiedział mi wtedy, że pisze powieść historyczną, której akcja toczy się właśnie tam, w Mongolii.

– Skończyłeś książkę? – zapytałem.

– Ależ skąd. Napisałem już ponad tysiąc stron, ale wciąż się rozrasta. To gorsze od raka! Rośnie, rośnie, więc ciągle piszę.

Zacząłem się śmiać, ale ani on, ani żona, drobna, pełna wdzięku Laotanka, nie zrozumieli, dlaczego. Czy to ja nieświadomie podsunąłem mu to skojarzenie? Wybąkałem jakąś wymówkę, żeby nie iść z nimi na kolację, i uciekłem.

Przed spotkaniem z Angelem musiałem jeszcze odświeżyć moją garderobę lub raczej zdecydować, jak ubrać tego nowego mnie. W tej kwestii nie miałem wątpliwości: Jeśli chciałem poradzić sobie z chorobą, nie powinienem niczego opłakiwać, nie powinienem tęsknić za przeszłością, a przede wszystkim nie powinienem się łudzić, czy też żywić nadziei, że – nawet jeśli mi się uda – kiedykolwiek będę taki jak przedtem. Tak więc należało skończyć z tamtym mną: ekstrawertycznym, pragnącym zawsze budzić sympatię, lekko aroganckim, towarzyskim i ubranym na biało. W sumie był to obraz tego, którego komórki zwariowały. A dlaczego zwariowały? Może właśnie z powodu tamtej tożsamości! Należało ją zatem zmienić, zerwać z dawnym sposobem życia, przyzwyczajeniami, ulubionymi przez tamtego mnie kolorami. Nie chodzi o to, że wierzyłem dokładnie w to, co myślała moja głowa, ale obserwując ją, pozwalałem jej myśleć.

W Nowym Jorku jest zawsze czas „wyprzedaży”. Ostatnim wynalazkiem, mającym zachęcić ludzi do coraz większej konsumpcji i kupowania tego, czego absolutnie nie potrzebują, jest oferta „Dwa w cenie jednego”. Przy jednej z ulic, którymi przechodziłem, próbując codziennie zmieniać trasę z domu do szpitala, odkryłem wielki sklep, którego nazwa zdawała się stworzona specjalnie dla zaspokojenia moich gustów: Duffy’s cheap clothes for millionaires. Nigdy nie byłem milionerem, ale zawsze się nim czułem. Jeśli chodzi o ubrania, kupowałem je po niskiej cenie, bo pójście do eleganckiego sklepu i nabycie drogiej odzieży nie wydawało mi się niczym wielkim. Natomiast tam, wśród odrzutów z wielkich firm i rzeczy, które wyszły z mody, można było dokonać wielkich odkryć. W krótkim czasie, za niewielką sumę, zdołałem zgromadzić wszystkie elementy mojego nowego umundurowania: dwie pary sportowych dresów, jedne granatowe, jedne czarne; tenisówki, skarpety, rękawiczki i dwa piękne, wełniane berety, jeden czarny i jeden fioletowy, żeby zakryć bilardową kulę, którą wkrótce miała się stać moja głowa.

*

Idea chemioterapii jest prosta: komórki rakowe mają swoją złośliwą cechę, polegającą na tym, że się podwajają i mnożą. Chemioterapia jest mieszanką – nazywaną eufemistycznie „koktajlem” – bardzo silnych składników chemicznych, które – po wprowadzeniu do krwiobiegu – krążą po organizmie i niszczą wszystkie tego typu komórki. Problem polega na tym, że komórki rakowe nie są jedynymi, które mają tę cechę. Komórki włosów, podniebienia, języka i innych powierzchni śluzowych, jak te wewnątrz jelita, są tego samego typu i dlatego również one, choć potrzebne i zdrowe, atakowane są w taki sam sposób jak te chore.

– W sumie to tak, jakby bombardować napalmem dżunglę i niszczyć tysiące drzew, próbując zabić małpę przycupniętą na jednej z palm – powiedziałem do pielęgniarki, szykującej się pieczołowicie do przyrządzenia pierwszego koktajlu, którym miała mnie zbombardować.

Powiedziałem: małpa, ale w rzeczywistości pomyślałem o Vietcongu i o tym, jak podczas wojny w Wietnamie Amerykanie ogałacali z liści całe lasy i niszczyli rozległe tereny zieleni tylko po to, aby uniemożliwić partyzantom znalezienie bezpiecznej kryjówki. Logika była taka sama. W Wietnamie jej nienawidziłem, ale teraz poddawałem się jej, szukając ocalenia. Już od pierwszych płomiennie czerwonych kropli, które obserwowałem, jak jedna po drugiej kapią z przezroczystej torebki, przepływają przez plastikową rurkę i przedostają się do moich żył za pośrednictwem igły wbitej w grzbiet lewej dłoni, wydawało mi się, że to działa. Efekt był natychmiastowy i wstrząsający: usta wypełnił mi bardzo silny smak żelaza, głowa się rozpaliła, jakby ogarnięta powiewem napalmu, i poczułem, jak płomień ten dociera do wszystkich zakamarków ciała, do koniuszka każdego palca. Siedziałem w wygodnym fotelu, który przypominał wyposażenie statku kosmicznego, na parapecie okna stała doniczka z kwiatami, skromnymi, ale żywymi, a ja słuchałem kochanej, młodej pielęgniarki, która opowiadała mi o swoim marzeniu, żeby pojechać do Kalifornii i zamieszkać w domu nad oceanem. Byłem spokojny, czułem, że jestem w dobrych rękach; podobał mi się ten mocny, prawie fosforyzujący kolor płynu, który przenikał do mojego ciała – wydawał mi się znakiem jego skuteczności. Poczułem się gorzej, kiedy po opróżnieniu pierwszej torebki dziewczyna podłączyła do urządzenia następną, zawierającą ostatni składnik koktajlu, jakąś bezbarwną jak woda ciecz, która – jak sobie wyobrażałem – w żaden sposób nie mogła mi pomóc. Zasugerowałem, żeby zabarwili ten nijaki płyn na piękną, szmaragdową zieleń albo na fioletowo, aby do jego działania chemicznego dodać moc psychologiczną. Dziewczyna się zaśmiała: – Dobry pomysł! – stwierdziła.

Była spostrzegawcza. Obserwowała pacjentów i zauważyła, że każdy z nich ma własny sposób podejścia do chemioterapii. Jedni poddają się jej, medytując, inni przynoszą ze sobą walkmana, żeby w tym czasie słuchać ulubionej muzyki, jeszcze inni są niespokojni, cierpią jak na torturach, ponieważ nie postrzegają jej psychicznie jako kuracji, a przede wszystkim nie akceptują jej negatywnych konsekwencji, skutków ubocznych, które – jak wiadomo – muszą się pojawić.

– Pan robi wrażenie, jakby się bawił – powiedziała.

Nie miałem wyboru i „robienie dobrej miny do złej gry” wydawało mi się naturalne.

Dla mnie chemia stanowiła pierwszą fazę „strategii”, którą – po tygodniach analiz, badań kontrolnych, konsultacji ze specjalistami na różnych piętrach tej ogromnej instytucji, jaką jest MSKCC – uznałem za najlepszą, żeby przeżyć. Jako taka przedstawiona mi została przez stanowczą i zasadniczą lekarkę, która miała zajmować się moim przypadkiem: pięćdziesiąt lat, żylasta, prosta jak świeca, twarda i małomówna, choć czasem z cieniem lekkiego uśmiechu na ustach. Już przy pierwszym spotkaniu poczułem, że mogę jej zaufać, i bez namysłu zaufałem. Po chemii – koktajl odpowiedni dla mojego przypadku, powiedziała, został przygotowany przez grupę mediolańskich lekarzy, dla których miała wielki szacunek – czekała mnie operacja. Po zagojeniu się rany miałem zostać poddany radioterapii, przeprowadzanej według systemu pozostającego jeszcze w fazie eksperymentu, a opracowanego przez lekarza z Izraela, który został szefem oddziału radiologii tutejszego szpitala. Niski, krępy radiolog, z bródką jak Freud, ciekaw również tego wszystkiego, co się działo poza medycyną, zdawał się promieniować nadzieją wyleczenia nawet bez swoich urządzeń. Przynajmniej takie było moje pierwsze wrażenie, więc bezzwłocznie postanowiłem zostać elementem jego „eksperymentu”. Byłem osiemnastym pacjentem.

– A pozostałych siedemnastu? – zapytałem.

– Wszyscy przeżyli.

– Jak długo?

– Dwa lata… Ale dopiero od dwóch lat stosujemy naszą terapię.

Od tamtej pory zawsze nazywałem go Irradiatorem.

Chirurg pojawił się przede mną w spodniach w kolorze khaki i dżinsowej koszuli. Był niskim, grubym blondynem o brzuchu niemieckiego piwosza. Takie zresztą musiało być jego pochodzenie. Jego nazwisko znaczyło „Pan”. Od razu uderzyły mnie jego błękitne, nieruchome oczy i maleńkie dłonie o cienkich i ostrych palcach. Pomyślałem sobie, że gdybym miał być Ludwikiem XVI i musiał pójść na gilotynę, lepiej, aby głowę mi ścinał ktoś precyzyjny. On robił takie wrażenie: był absolutnie pewny swojego zadania, tego, co ma usunąć, a co zostawić w środku po wykonaniu cięcia, które poprowadzi znad pępka aż do pleców. Nie powiedział mi tylko, że w czasie swojej pracy pozbawi mnie także jednego żebra.

– Szansa na przeżycie? – zapytałem.

– Znakomita, pod warunkiem że przeżyje pan drugiego raka.

Cóż, lepsze to, niż nic. Poza tym powiedział to on, Pan, The Lord – jak już go w duchu ochrzciłem!

Każda z tych faz miała zostać poprzedzona zabiegiem „Speleologa”, bardzo młodego eksperta endoskopii, zdolnego dotrzeć ze swoją minikamerą tam, gdzie trzeba, żeby pobrać tkanki do analizy. Stałem się obiektem jego zejść do jam mojego ciała przynajmniej dziesięciokrotnie i nikt – jak sądzę – nie może twierdzić, że zna mnie lepiej od środka niż on.

W przybliżeniu cała praca „naprawiaczy” miała zająć sześć do siedmiu miesięcy. Z lekarką koordynującą całą „reperację” próbowałem się targować, pewne rzeczy skrócić w czasie, inne fazy odwlec.

– Czy nie mógłbym poczekać rok na przeprowadzenie operacji? – zapytałem. Ale ona, patrząc mi prosto w oczy, odcięła wszelkie drogi ucieczki:

– Mister Terzani, you wait – you die.

Jeśli czekanie byłoby równoznaczne z końcem na tym świecie, nie miałem wyboru i zaprzestałem wszelkich dyskusji.

Dlatego chemia mi się podobała i przywiązywałem się do niej jak do liny, którą ktoś rzucił, żeby ocalić mnie przed tygrysem prężącym się nade mną i urwiskiem, które miałem pod sobą. Zamierzałem więc się jej poddawać, mając świadomość każdej wpływającej we mnie kropli, obserwując efekty, uczestnicząc w jej działaniu z pełną koncentracją. Chemioterapia była początkiem jeszcze jednego, możliwego fragmentu życia, jeszcze jednego obrotu na karuzeli. Podobało mi się też, że w szpitalnym slangu dzień wstrzyknięcia nazywano Day One, i że poczynając od niego, ustalano terminy różnych badań oraz innych koniecznych zabiegów. Również dla mnie był to „pierwszy dzień”… nowej ery, mojego drugiego życia.

Kiedy po paru godzinach dziewczyna pomogła mi wstać, poczułem się bardzo zmęczony, kości mnie bolały jak po okładaniu kijem, ale zostałem o tym uprzedzony, więc zdobyłem się na wysiłek, żeby wrócić do domu pieszo przez Central Park. Zazwyczaj jest to półgodzinny spacer. Tym razem zajął mi godzinę. Miałem wrażenie, że szybuję, jakbym był pod wpływem narkotyków, ale odczuwałem satysfakcję, że daję radę. Lekarka zachęcała mnie, żebym nie przerywał, jeśli to możliwe, codziennej rutyny owej gimnastyki i jazdy motocyklem. Pośród wielu innych rzeczy, które powinienem robić lub nie, poprosiła też, bym jak najwięcej pił – nawet trzy, cztery litry wody dziennie – żeby wydalać komórki zabite przez chemię. Pilnie stosowałem się do wszystkich zaleceń.

W tej wierze w lekarzy, w stosowaniu się do ich wskazówek, było coś pocieszającego. Miałem wrażenie, że jest mi to bardzo pomocne. Bez wątpienia jak modlitwa. Tego jednak nie potrafiłem robić, a w każdym razie wydawałoby mi się śmieszne fatygować Pana Boga czy kogoś tam w jego imieniu, żeby zajmował się moją chorobą i pośród tylu rzeczy na świecie, o które musiał się troszczyć, spowodował także moje wyzdrowienie.

*

Między jednym koktajlem a drugim następowały dwa tygodnie przerwy, podczas których miałem zażywać o ścisłych porach różne leki. Musiałem także robić sobie sam, wbijając igłę małej strzykawki w tłuszcz brzucha, zastrzyki ze steroidów. Miały mi one pomóc w odbudowie białych krwinek, wywoływały jednak ból w kościach, szczególnie miednicy i mostka. Dwutygodniowa przerwa miała przede wszystkim złagodzić skutki bombardowania i przywrócić organizm do jakiej takiej normalności, żeby móc mu powtórnie przyłożyć.

Ciało. Ciało. Ciało. To ciekawe, jak na co dzień, kiedy jesteśmy zdrowi, prawie nie zdajemy sobie sprawy, że je mamy, a jego funkcje uznajemy za oczywiste. Wystarczy jednak zachorować i cała nasza uwaga zaczyna się na nim skupiać; zwykłe oddychanie, oddawanie moczu czy wypróżnianie stają się najważniejszymi czynnościami, które determinują radość lub cierpienie, wywołują ulgę lub niepokój. Zgodnie ze wskazówkami, jakie otrzymałem, śledziłem każdą funkcję mojego ciała i korygowałem stopniowo wszystkie nieregularności, jednak czyniąc tak, z każdym dniem coraz wyraźniej zdawałem sobie sprawę, jak bardzo jestem od niego zależny, jak silnie jego nastrój wpływa na mój i jak wielki wysiłek muszę wkładać (mój umysł, moja świadomość, słowem ten drugi ja), żeby nie stać się jego niewolnikiem.

Zawsze uważałem za przekonującą ideę, że dzięki silnej woli można czuć się wolnym nawet w więzieniu. Jednym z najpiękniejszych przykładów jest ten niedawny, dotyczący Paldena Gyatso, tybetańskiego mnicha, który zdołał przeżyć trzydzieści trzy lata tortur i odosobnienia w chińskich więzieniach, pozostając wolny duchem. Ale w jakim stopniu można być wolnym, będąc więźniem własnego ciała? I czymże jest ta błogosławiona wolność, o której wszyscy tak wiele prawimy? W Azji odpowiedź na te pytania można znaleźć w znanej od wieków historii:

Pewien człowiek udaje się do słynącego z wielkiej mądrości króla i pyta:

– Panie, powiedz, proszę, czy w życiu istnieje wolność?

– Oczywiście – odpowiada tamten. – Ile masz nóg? Człowiek patrzy na niego, zdziwiony pytaniem.

– Dwie, mój Panie.

– A zdolny jesteś stać na jednej?

– Oczywiście.

– Spróbuj więc. Zdecyduj, na której.

Człowiek zastanawia się przez chwilę, po czym podnosi do góry lewą nogę, opierając cały ciężar ciała na prawej.

– Dobrze – rzecze król. – A teraz podnieś również tę drugą.

– Jakże to? To niemożliwe, mój Panie!

– Widzisz? To jest wolność. Jesteś wolny, ale tylko wtedy, gdy podejmujesz pierwszą decyzję. Potem już nie.

A jaki ja miałem wybór? Do jakiego miejsca byłem też moim ciałem? Jaki był między nami stosunek? I czy naprawdę było nas dwoje? Czy też może mój umysł, z którym jako ja wolałem się identyfikować, to tylko jedna z wielu funkcji owego ciała, a zatem całkowicie jest z nim związany? Zadawanie sobie tych pytań, w obliczu śmierci coraz bardziej obecnej jako realna możliwość, w obliczu bólu, przerażenia, melancholii, którym należało stawić czoło, miało wielki sens, choć oczywiście nie znajdowałem odpowiedzi.

Podobała mi się myśl, że moje ciało jest kostiumem, który rodząc się, pożyczyłem, i prędzej czy później będę musiał zwrócić – bez obawy, że pozostanę nagi. Ale czy rzeczywiście tak się miało stać? Jedno było pewne: Ja jako umysł byłem świadomy swojego ciała, ale czy ono było świadome mnie? No więc, oby było, oby uznało moje istnienie i to, że nie może robić ciągle tego, na co ma ochotę!

Chemia natychmiast działała na żołądek, który pozbawiony autokontroli, na swój sposób próbował pozbyć się tego, co słusznie wydawało mu się trucizną. Aby tego uniknąć, w szpitalu dano mi fiolkę z bardzo drogimi pastylkami na wypadek, gdybym nie zdołał wytrzymać. Udało mi się nie zażyć nawet jednej. Kiedy tylko czułem, że żołądek zamierza narzucić mi swoje obrzydliwe reakcje, siadałem na ziemi ze skrzyżowanymi nogami naprzeciw małego Buddy z brązu, który stał na parapecie okna. Zamykałem oczy i koncentrowałem się całkowicie na żołądku. Wyobrażałem sobie, że go głaszczę, przemawiałem do niego i się uspokajał. Przynajmniej takie odnosiłem wrażenie. Być może miałem po prostu szczęście i oczywiście nie okłamywałem sam siebie, myśląc, że to, czego się nauczyłem kilka lat wcześniej od Johna Colemana na kursie medytacji vippasana w Tajlandii, mogłoby zastąpić moich lekarzy, ich pastylki, a tym bardziej ów jednocześnie szkodliwy i dobroczynny, czerwony, fosforyzujący płyn. Jednak sama koncentracja bardzo mi pomogła.

*

Mimo moich aspiracji, żeby być czymś więcej niż tylko ciałem, czymś może mniej materialnym, mniej podatnym na zmiany i rozkład, ciałem byłem i ciałem pozostawałem. Należało zatem bardziej uważać na to, co podtrzymywało funkcje tego ciała, od którego wszystko zdawało się teraz zależeć.

– Dziewięćdziesiąt siedem procent tego, czym jesteśmy, stanowi to, co zjadamy – oznajmiła mi tytułem wstępu młoda dietetyczka z MSKCC, do której mnie wysłano, aby podpowiedziała mi dietę pomocną w łatwiejszym znoszeniu chemioterapii. – Uprzemysłowienie w produkcji pożywienia spowodowało ogromne zachwianie równowagi w naszym organizmie i poważnie zagraża naszemu zdrowiu. Dlatego proszę odżywiać się w sposób jak najbardziej naturalny.

Jeśli chciałem pomóc mojemu ciału, miałem pić wiele naparów ziołowych, unikać mleka krowiego, bo zbyt tłuste, i zadowalać się sojowym. Mogłem jeść chudy jogurt i dużo owoców. Jeśli upierałem się, by pozostać wegetarianinem, jakim stałem się na zasadzie osmozy, mieszkając w Indiach, powinienem jeść dużo różnych orzechów, migdałów i ziaren – najlepiej pestek dyni i słonecznika – byle nie były zbyt słone.

– Proszę się starać, żeby na pańskim talerzu było bardzo kolorowo, kłaść obok siebie warzywa czerwone, żółte, zielone, czarne. Proszę jeść dużo brokułów, porów i do woli czosnku. Dwa lub trzy razy dziennie proszę sobie robić koktajle i wkładać do nich wszystko: marchewkę, jabłka, szpinak i wszelkie owoce leśne, szczególnie jagody. Z pomarańczy i grejpfrutów proszę zjadać także białą część. Wszystko, co zawiera błonnik, jest dobre w pańskim przypadku i pozwala regulować pracę jelit – powiedziała, a ja, jakbym był wciąż jeszcze mną dziennikarzem, robiłem notatki.

Ja, który nigdy w życiu nie zwracałem zbytniej uwagi na to, co przełykałem, i nie przejmowałem się tym, czy potrawa stojąca przede mną była posolona, czy nie, czy została ugotowana, czy usmażona, szybko stałem się niezwykle świadomy wszystkiego, co wkładałem do ust. Zacząłem gorliwie odwiedzać sklepy z produktami ekologicznymi i uważnie czytać wszystko, co napisane było na opakowaniach. Nauczyłem się nie wierzyć etykietom z rysunkami jezior i gór, których jedynym zamysłem było nabranie kupującego, natomiast skrupulatnie studiowałem to, co zgodnie z prawem wytwórcy powinni podawać jako składniki swoich produktów. Nie dotykałem niczego, co zawierało konserwanty, sztuczne barwniki czy dodatki smakowe lub zapachowe. Ogarnęła mnie nagła obsesja groźby zjedzenia czegoś skażonego. Pozbyłem się wszystkich teflonowych garnków i patelni, jakie znalazłem w mieszkaniu, kupiłem naczynia ze stali i wkładałem wiele troski w to, by każdy posiłek przyrządzać w sposób możliwie prosty i naturalny. Tym, co instynktownie najbardziej mnie odrzucało, było pożywienie zmodyfikowane genetycznie. Czy szefostwa wielkich, szkodliwych zakładów przetwórczych, które rzuciły się na oślep na ten rodzaj manipulowania naturą, by czerpać z tego ogromne zyski, zastanawiały się, jakie skutki dla organizmu ludzkiego i dla środowiska może mieć ta ich zabawa w Boga? Tymczasem te produkty są w sprzedaży, ludzie je jedzą i nikt nie wie, jakie diabelstwa mogą z tego wyniknąć. Pewnego dnia zdamy sobie z tego sprawę i dla wielu będzie już za późno.

Jeśli to prawda, że ciało jest w dużym stopniu tym, co zjada, być może również rak, który stał się częścią mojego organizmu, spowodowany został tym, co zjadłem. Całe rozumowanie było bez zarzutu i z przerażeniem przypominałem sobie lata spożywania cudownych chińskich potraw, pochodzących z niechlujnych i cuchnących kuchni, zup zjadanych na ulicy w Indochinach, tysięcy rzeczy, które z głodu, z nudów albo dla towarzystwa pochłonąłem przez całe życie. A te niedomyte miski i talerze, z których się jadło? Albo z kolei te lśniące naczynia w wielkich hotelach, myte i polerowane nie bardzo zdrowym popiołem, jak za czasów naszych babek, ale przy użyciu najróżniejszych detergentów szkodliwych dla zdrowia?

W Indiach są grupy osób – na przykład najbardziej ortodoksyjni bramini – które jedzą tylko to, co same ugotowały, w naczyniach, które same umyły; inni uważają wybór kucharza za kwestię duchową, a nie praktyczną. Bramini myślą, że ten, kto przygotowuje posiłek, nawet nieświadomie wywiera na niego swój wpływ. Jeśli kucharz jest osobą niskiego ducha, wprowadzi do swoich dań negatywną energię, która nieuchronnie przeniesie się na osobę jedzącą. Z naukowego punktu widzenia to absurd, ponieważ żadna nauka nie jest w stanie zweryfikować istnienia takiej negatywnej energii, jak również zmierzyć jej nasilenia, ale to nie z tego powodu pewne osoby mniej w nią wierzą. Nie z tego powodu ta energia nie istnieje.

Lekarze byli rozbawieni, słuchając tych moich rozważań między jednym a drugim badaniem, ale żaden z nich nie zastanowił się, że być może także w tym odmiennym sposobie postrzegania świata kryje się jakaś prawda. Coś, co wymyka się nauce. Poza tym również ta ich – nasza – jakże wychwalana nauka pozostawia wiele do życzenia, szczególnie w takich dziedzinach, jak żywienie czy zdrowie.

Przez całe lata wszystkie badania naukowe potwierdzały wielką wartość witamin w leczeniu wielu chorób. Teraz jednak podawane są do wiadomości wyniki nowych analiz, które wykazują ich niewielką albo wręcz żadną przydatność. Przez prawie dwadzieścia lat byliśmy przekonani, że sól jest szkodliwa w diecie chorych na serce. Teraz okazuje się, że nie jest to taka oczywista prawda. Przez wiele lat lekarze wmawiali nam, że dieta bogata w błonnik znakomicie przeciwdziała rakowi okrężnicy. Teraz wychodzi na jaw, że wcale tak nie jest.

Niemal codziennie ukazywał się w prasie amerykańskiej jakiś artykuł, który – cytując badania przeprowadzone przez taki czy inny uniwersytet – udowadniał, dlaczego to czy inne warzywo jest skuteczniejsze od innych w zwalczaniu raka: raz była to cebula, innym razem brukselka, jeszcze innym marchewka, pomidory czy też kiełki brokułów, ale nie starsze niż… trzydniowe. Takich samych odkryć dokonywano w stosunku do owoców (bardzo ważne śliwki i jagody) i przypraw (przede wszystkim kurkuma i kmin). Jeśli spojrzeć z perspektywy lat, wszystkie te badania nie wytrzymują próby czasu i stają się po prostu śmieszne, jak to, o którym przeczytałem któregoś dnia w „New York Timesie”: osoby zestresowane są dużo bardziej podatne na… przeziębienie niż niezestresowane.

A zatem? Czy fakt, że nauka nie potrafi – przynajmniej na razie – wykazać dobrego czy też złego wpływu, jaki może mieć kucharz na przyrządzane jedzenie, jest wystarczający, aby wykluczyć, że on istnieje? Dlaczego nie można myśleć, że źródłem choroby wściekłych krów jest to, iż przez całe lata zmuszaliśmy najbardziej wegetariańskie ze wszystkich stworzeń, z natury niegwałtowne i dlatego najświętsze w oczach Hindusów, do codziennego żywienia się paszą, składającą się między innymi z mięsa i kości innych zwierząt? Z naukowego punktu widzenia może to być argument bez wartości, ale według mnie jest bardzo przekonujący: przeżuwanie przetworzonych zwłok innych zabitych istot doprowadziło krowę do szaleństwa. To proste. A czy my, ludzie, nie ryzykowalibyśmy tym samym, gdybyśmy pewnego dnia odkryli, że poranna kawa przygotowana została z palonych szkieletów naszych krewnych albo że befsztyk na talerzu pochodzi z uda zamordowanego syna naszego sąsiada?

Jak krowy się zorientowały? Cóż, to również pytanie, na które nauka nie potrafi oczywiście – przynajmniej chwilowo – odpowiedzieć, co nie znaczy, że nie należy go sobie stawiać. Czy może zrozumieliśmy naukowo, dlaczego psy są tak bardzo przywiązane do człowieka albo dlaczego łososie po latach spędzonych na pełnym oceanie potrafią odnaleźć ujście rzeki, gdzie się urodziły, dopłynąć tam, aby złożyć ikrę i umrzeć? A jak to się działo, że królice, trzymane w klatce na statku, wiedziały, że w zanurzonej łodzi podwodnej ich dzieci, króliczki, były zabijane zawsze w nierównych odstępach czasu. Eksperyment ten przeprowadzano jeszcze w czasach Związku Radzieckiego właśnie po to, by wykazać, że śmierć każdego króliczka wywołuje reakcję matki.

Te moje swobodne przemyślenia najbardziej bawiły panią doktor-naprawiaczkę. Ale oczywiście nie dawała się złapać w pułapkę. Zresztą nie było to moim celem; na pewno nie chciałem, żeby przyznała, iż również jej nauka jest względna, a cała historia wiedzy to wiele prawd, które w krótkim czasie okazują się błędami w świetle nowych faktów i nowych prawd. Nie, nie! Bawiło mnie po prostu snucie domysłów, ale w głębi duszy chciałem ufać tej nauce, bo właśnie ją obstawiłem; tym numerem chciałem wygrać.

– Panie Terzani, słyszałam, że nadał pan przezwiska wszystkim swoim lekarzom. Jak mnie pan nazwał? – zapytała mnie któregoś dnia moja lekarka. Na szczęście nie musiałem kłamać. Bawiąc się jej nazwiskiem i zmieniając jedną samogłoskę, nazwałem ją Bringluck – Przynoszącą Szczęście.

*

Jeśli ciało składa się w dużym stopniu z tego, co do niego wkładamy, przede wszystkim musiałem się zajmować jedzeniem, drugą ważną kwestią było na pewno powietrze. Bez jedzenia ciało może wytrzymać wiele dni – i od czasu do czasu robi mu to nawet dobrze – ale bez dopływu powietrza nie przetrwa więcej niż kilka minut. Ponieważ nie mogłem wybrać jakości powietrza, którym oddychałem, postanowiłem przynajmniej się nauczyć, jak oddychać lepiej.

Pomysł przyszedł mi do głowy po przeczytaniu ogłoszenia reklamowego w gazecie: pewien chiński „mistrz” miał poprowadzić w weekend seminarium dotyczące qigong (dosłownie „praca powietrza”). Mogły w nim uczestniczyć „osoby w każdym wieku, niezależnie od stanu fizycznego”. Zapisałem się, zapłaciłem i w sobotę o dziewiątej znalazłem się w obszernym pomieszczeniu z drewnianą podłogą oraz metalowymi kolumnami w jednym z wielkich, postindustrialnych budynków Bowery – sympatycznej i modnej dziś dzielnicy Nowego Jorku. Stare fabryki włókiennicze i magazyny o pięknych fasadach, pochodzące z pierwszej połowy dwudziestego wieku, mieszczą teraz wielkie sklepy z modą, głównie młodzieżową, galerie sztuki i centra kultury „alternatywnej”, stanowiąc scenę najróżniejszych działań i interesów związanych z New Age.

Seminarium prowadzone przez Mastera Hu było znakomitym przykładem tego nowego typu konsumizmu. Miejsce setek świeżo przybyłych imigrantek – posadzonych przy tyluż maszynach do szycia – które niegdyś w tych „fabrykach potu” stworzyły potęgę amerykańskiego przemysłu konfekcyjnego, zajmowało tu teraz około pięćdziesięciu kobiet, młodych i w średnim wieku – ja i jeszcze jeden facet stanowiliśmy wyjątek. Gotowe one były słuchać Mastera Hu, który bardzo prostą angielszczyzną tłumaczył „jedną z najstarszych tajemnic Chin”, wspomagany uzupełniającymi komentarzami swojego asystenta i piewcy. Po akcencie rozpoznałem, że asystent jest Włochem; koreańska dziewczyna w kasie była jego partnerką.

Qigong, podobnie jak praktykowana w Indiach pranajama, to sztuka kontrolowania własnego oddechu i kierowania jego siły witalnej do różnych części ciała – oczywiście poza płucami. Jako że przez wiele lat żyłem wśród Chińczyków, widywałem o świcie w ogrodach publicznych wiele osób, szczególnie starszych, które wykonywały w wielkim skupieniu te powolne ruchy i słyszałem o ich wielkich zaletach terapeutycznych. W Pekinie jedna z przyjaciółek Angeli po przebyciu operacji na raka została wysłana przez swój zakład pracy na kurs qigong i opowiadała, że przyniosło jej to ogromną korzyść.

Tuż przed moim aresztowaniem, a następnie wydaleniem z Chin zacząłem brać lekcje tej pradawnej gimnastyki ciała i duszy. Kurs prowadził stary robotnik, który praktykował tę sztukę przez całe życie, i żałowałem, że nie mogłem zostać do końca jego uczniem. Teraz, w samym środku Nowego Jorku, musiałem wysłuchiwać banałów wypowiadanych przez Mastera Hu, który perorował:

– Jeśli qigong, którego was uczę, wykonywany jest we właściwy sposób, zmieni wasz charakter, uczyni was milszymi, a w przypadku kobiet zdecydowanie ułatwi im znalezienie męża.

Biedny Master Hu: był w Ameryce od niedawna i nie zorientował się jeszcze, że tam takie rozumowanie się nie sprawdza, a wręcz jest „politycznie niepoprawne”.

Cały dzień uczyłem się różnych ćwiczeń: jedne miały nam uświadomić, że się oddycha, ponieważ rozszerzają się piersi, a nie odwrotnie; inne – nauczyć nas, jak oddychać, nie tylko otwierając klatkę piersiową, ale także brzuch i podbrzusze. Jedno szczególne ćwiczenie polegało na tym,

żeby stać z lekko ugiętymi kolanami, na stopach rozłączonych tak, aby tworzyły jedną linię z ramionami, i trzymać wyimaginowaną kulę energii w nieruchomych rękach na wysokości pępka. Gdzieś po dziesięciu minutach należało sobie wyobrazić, że kula przekręca się najpierw w jedną, a potem w drugą stronę.

– Teraz spróbujcie rozdzielić dłonie i zobaczycie, jakie to trudne – powiedział Master Hu.

Niektóre kobiety przyznały entuzjastycznie, iż rzeczywiście tak jest. Ich ręce zostały unieruchomione w „polu magnetycznym”. Moje nie.

Wykonując ostatnie ćwiczenie, trzeba było zamknąć oczy i – wciąż na lekko ugiętych kolanach – wyobrazić sobie, że stoimy nogami na ziemi, natomiast głowę mamy wysoko w powietrzu. Bardzo mi się to podobało, był to bowiem mój ideał spełnionego człowieka: stojącego twardo na ziemi, a jednocześnie marzyciela.

Na zakończenie pierwszego dnia przedstawiłem się Mistrzowi, poprosiłem, by opowiedział mi swoją historię, i wkrótce stałem się częścią jego świty – obok włoskiego piewcy i Koreanki – w wegetariańskiej restauracji. Po drodze asystent opowiedział mi, że przyjechał do Stanów zaraz po zakończeniu służby wojskowej szukać pracy jako złotnik. Bez powodzenia, przy okazji jednak odkrył, jak sam powiedział, że „zawód uzdrowiciela jest o wiele ciekawszy”. Był oczywiście również łatwiejszy i bardziej dochodowy. Uczęszczał na różne kursy sztuk walki, od kung-fu po judo, od aikido po taijiquan. Później spotkał Mastera Hu, stworzyli spółkę i wzajemnie się wspierali. Następnie dołączyła do nich Koreanka. Właśnie została zwolniona z firmy farmaceutycznej i teraz również ona zamierzała zostać uzdrowicielką.

Asystent dużo rozprawiał o „cudach” Mistrza. Powiedział mi, że potrafi poruszać przedmioty na odległość, unosić kartki papieru i inne rzeczy wyłącznie za pomocą swojej energii.

– Ja nauczyłem się zaledwie leczyć ból głowy, ale on umie wszystko – zakończył.

Leczenie raka było oczywiście jedną z najbardziej chlubnych specjalności Mistrza i jego asystent przysiągł, że sam widział, jak już przy pierwszej wizycie objętość pewnych guzów poddanych działaniu „energii” Mastera Hu zmniejszała się o połowę. Mistrz – ciągle według opinii asystenta – byłby w stanie wyleczyć chorobę Parkinsona, na którą cierpiał papież. Problem polegał na tym, jak zawiadomić Watykan. Master Hu był także przekonany, że może pomóc Giovanniemu Agnellemu, który właśnie w owym czasie przebywał w nowojorskim MSKCC, nie wiedział jednak, jak się z nim skontaktować. Ugryzłem się w język i nie powiedziałem, że ja też jestem klientem tej instytucji i że jakiś bardzo dziwny przypadek zrządził, iż znalazłem się z młodym Agnellim – po naszym przemiłym spotkaniu-wywiadzie w Indiach i po całej serii trudnych do wyjaśnienia zbiegów okoliczności – pod tym samym dachem, z podobną dolegliwością, w rękach tych samych naprawiaczy.

Mistrz i jego świta szukali najwyraźniej okazji, żeby zdobyć sławę; potrzebny był im „cud” albo też chcieli „cudownie” uzdrowić kogoś znanego, dzięki komu zyskaliby prestiż. Czy mogłem mieć im to za złe? W zasadzie cały świat funkcjonuje już w ten sposób: jedyne, co się liczy, to rynek, jedyną moralnością jest zysk i każdy zmaga się, jak może, żeby przeżyć w tej dżungli. Na razie niemożliwa zdaje się zmiana czegokolwiek. Mogę tylko powiedzieć, że to mi się nie podoba.

W gruncie rzeczy historia Mastera Hu była piękna i patetyczna. Urodzony w prowincji Gansu, jednym z najbardziej peryferyjnych i ubogich regionów Chin, wyrósł w wiosce, gdzie jego rodzina od wieków jakoś wiązała koniec z końcem dzięki swojej „tajemnicy”: lekarstwu na oparzenia. Sekret był prosty: obierali skórę z melonów i wkładali ją do glinianych naczyń. Szczelnie zamknięte naczynia wędrowały trzy metry pod ziemię i miesiącami tam leżakowały. Wytworzony w ten sposób płyn miał cudotwórczą moc. Wystarczyło posmarować nim poparzoną skórę i ta się goiła.

Wyobrażam sobie drogę w starej, typowej chińskiej wiosce: niskie domy z łupkowymi dachami i klepiska z ubitej ziemi, przechodzący chłopi; ci z poparzeniami przybywają z daleka, żeby się wyleczyć. Wszystko to miało sens, wszystko było na miarę człowieka i na swój sposób magiczne. A teraz globalizacja, wolny rynek, swobodny przepływ myśli i pragnień uczyniły z młodego Hu „Mastera Hu” i pchnęły go na światowe targowisko, by sprzedawał na nim najbardziej pożądany towar: nadzieję. Nadzieję na wyleczenie poparzeń? Oczywiście nie. Na te są już maści w każdej aptece. Nadzieję na wyleczenie raka, przeciwko któremu nie wynaleziono jeszcze żadnego w pełni skutecznego środka.

– Czy zauważył pan tę kobietę w głębi sali, tuż obok pana? – zapytał mnie asystent. – Nie chce, żeby o tym wiedziano, ale mogę panu powiedzieć: ona ma raka piersi. Postanowiła nie poddawać się operacji ani chemioterapii i zdać się na leczenie Mastera Hu.

Oczywiście, że ją widziałem: blada, wystraszona. W porze obiadu usiadła na ziemi oparta o ścianę, sama. Wyjęła z torby miseczkę z jakąś zielonkawą zupką, prawdopodobnie wytworem jakiejś innej chińskiej albo makrobiotycznej mądrości, i w milczeniu, bez przyjemności, zaczęła ją sączyć. Co za świat!

Młody włoski asystent być może byłby dobrym jubilerem w swoim kraju, młody Hu mógłby kontynuować tradycję rodzinną, koreańska dziewczyna urządziłaby się może szczęśliwie w swojej Korei. Tymczasem straszny wiatr historii wyrzucił ich tutaj jak rozbitków na dalekiej plaży i połączył na chwilę. Usiłowali przeżyć, obiecując złote góry w jakimś nowojorskim lofcie i stwarzając biednej, samotnej kobiecie iluzję, że ich szarlataneria jest lepsza od chemii i od tego wszystkiego, co zachodnia nauka – nawet przy swoich ograniczeniach – mogła jej zaoferować.

Drugiego dnia powtarzaliśmy ćwiczenia z pierwszego, a potem obserwowaliśmy niektóre z „cudów” Mistrza, zapowiedzianych przez jego włoskiego asystenta. Master Hu sadzał którąś z osób na krześle i mierzył jej ciśnienie. Następnie stawał za nią, wykonywał swoje ćwiczenia, przekazywał jej swoją energię i znów mierzył ciśnienie, aby pokazać, że się obniżyło.

Nie mogłem oderwać oczu od niskiej, chudej i bladej kobiety w rogu sali, niezbyt oddalonej ode mnie, śledzącej jak w transie każdy gest Mistrza, w którego ręce złożyła swoje życie. To było jej życie i miała prawo wybrać, jak przez nie przejść lub je zakończyć, ale czy była wolna? Gdyby nie miała tej możliwości, tej „alternatywy”, na pewno poszłaby do chirurga, poddałaby się chemioterapii i być może teraz znów biegałaby po parku.

Czy to wina qigong? Oczywiście nie. Qigong jest mądre. Widzę coś zdrowego, prawdziwego, pradawnego w tym zapanowaniu nad własnym oddechem, w „ćwiczeniu z kulą”, w wyobrażaniu sobie, że ma się głowę w chmurach, a być może nawet w tej próbie niesienia komuś pomocy poprzez przekazanie mu własnej energii czy też po prostu uspokojenie go. Nieznośne, przynajmniej dla mnie, było to, iż to wszystko odbywało się nie na swoim miejscu, zostało przeszczepione z jednego świata do innego, pozbawione kontekstu, że stało się towarem na sprzedaż, opatrzonym hasłem reklamowym i pełną listą chorób „ostrych i przewlekłych”, które Master Hu obiecywał za pomocą swojego qigong z powodzeniem wyleczyć.

W Pekinie, w Parku na Tarasie Nieba, owe gesty, wykonywane o wschodzie słońca przez starych Chińczyków w kapciach z filcu, przy śpiewie ich słowików w pięknych klatkach zawieszonych na wierzbach płaczących, miały sens; w nowojorskim lofcie – żadnego. Tam nawet Master Hu wyglądał, jakby czuł się nieswojo.

Wszystkie starożytne cywilizacje badały „moc oddechu” i dostrzegły związek między oddechem a umysłem, a może nawet duszą. Niektóre z nich, jak hinduska, uważały, że w ten sposób można uświadomić sobie istnienie owej siły, która podtrzymuje cały świat, a jej najprostszym przejawem jest właśnie oddech. Kiedy jogini zauważyli, że niektóre zwierzęta potrafiące oddychać powoli, jak słoń czy wąż, żyją o wiele dłużej od oddychających szybko, jak pies czy małpa, poświęcili całe lata na obmyślenie specjalnych ćwiczeń, mających na celu spowolnienie rytmu ich własnego oddychania. Dzięki temu mieli nadzieję przedłużyć swoje życie do stu pięćdziesięciu, dwustu lat.

Według innego poglądu, również bardzo hinduskiego, czasu wyznaczonego nam przez los nie mierzy się w latach, dniach i godzinach – są to nasze wymysły – ale w oddechach. Innymi słowy, mielibyśmy się rodzić nie z policzonymi dniami, ale oddechami. A ponieważ człowiek oddycha normalnie dwadzieścia jeden tysięcy razy dziennie, sześćset trzydzieści tysięcy razy miesięcznie i około siedmiu i pół miliona razy w ciągu roku, zwolnienie tego rytmu oznaczałoby przedłużenie życia. Wystarczyłoby to wyćwiczyć.

Sedno jednak w tym, że praktyki te, jeśli mają jakąś wartość, to tylko wtedy, gdy są trudne, ezoteryczne, nieosiągalne dla zwykłych śmiertelników, a rezultat uzyskuje się kosztem wielkich poświęceń i całkowitego oddania. Kiedy tylko stają się dostępne dla wszystkich, tracą swoje znaczenie, a wraz z nim całą skuteczność. Żeby zachować moc, tajemnica musi pozostać tajemnicą, a sekret sekretem.

Niemniej qigong podobał mi się.

Gdy wychodziłem, usłyszałem entuzjastyczne głosy kilku dziewcząt:

– Uprawiałam jogę i reiki, ale dopiero teraz, po raz pierwszy, naprawdę coś odczuwam – oświadczyła jedna z nich.

Za ladą obok drzwi stał asystent z Koreanką i sprzedawali koszulki z symbolem jin i jang, kasety wideo z nagranymi lekcjami i fiolki z solami Mistrza, które po wsypaniu do wanny leczyły przeziębienie i stres. Natomiast gratis były całe sterty ulotek, które zapowiadały otwarcie gabinetu Mastera Hu w SoHo na Manhattanie. Konsultacja – sto pięćdziesiąt dolarów.

Cieszyłem się, że mam około sześćdziesięciu ulic do przejścia na piechotę (średnio jeden blok na minutę) i że nazajutrz znów oddam się w ręce moich lekarzy, którzy nie twierdzili, że cokolwiek wyleczą, a tylko spróbują.

*

Konieczność poddania się przeze mnie chemioterapii wynikała z tego, że pierwotne schorzenie, którego komórki reprodukowały się powoli i którego natura nie była szczególnie agresywna, przeszło nagłą „mutację” i w swojej nowej wersji stało się bardzo szybkie i agresywne. Chemia miała powstrzymać tę mutację. Problem polegał na tym, że jednocześnie chemia „mutowała” mnie.

Po kilku tygodniach leczenia moje ciało przestało być tym, które znałem, i każdego dnia zauważałem coś, co się zmieniało – najpierw niepostrzeżenie, później coraz wyraźniej. Stawałem się mutantem jak bohater jakiegoś banalnego filmu science fiction. Moje zmysły straciły swoje właściwości: upośledzeniu uległo czucie w palcach, podobnie jak zdolność odczuwania smaku i zapachu. Dłonie wydawały mi się kruche i nietrwałe – jak ze szkła. Paznokcie nie były już w stanie przebić skórki pomarańczy. Wkrótce zbrązowiały jak paznokcie fotografów z dawnych lat. Zęby pożółkły, a dziąsła stały się tak wrażliwe, że nawet najbardziej miękka szczoteczka wywoływała efekt tarki. Palce stóp często cierpły, a czasami traciły czucie. Jeden zaczął się dziwnie wyginać. Paznokcie dużych palców poczerniały, a następnie odpadły. Twarz miałem wciąż opuchniętą; podobnie wyglądał brzuch.

Najgorzej było z głową; odnosiłem wrażenie, że już nie funkcjonuje, że nie jest w stanie myśleć. Nigdy nie uważałem się za szczególnie inteligentnego i zawsze podziwiałem osoby, które wokół jednego tematu albo myśli potrafiły zrobić cztery–pięć przewrotek, podczas gdy ja mogłem wykonać góra dwie. Jednak teraz moja głowa nie była zdolna do najprostszych czynności: pamiętaniu o wyjęciu klucza z zamka, niezostawianiu zapalonego ognia pod pustym garnkiem czy wypiciu ciepłego rumianku, który zaparzyłem przed pójściem do łóżka, a następnego ranka znajdowałem zimny w nietkniętej szklance.

Czasem miałem wrażenie, że znajduję się w jakimś transie; sądziłem, że coś mocno ściskam, tymczasem wypadało mi to z rąk. Ucierpiało na tym wiele talerzy i misek. Myślałem, że odległość między kanapą a kuchnią to trzy kroki, tymczasem żeby je zrobić, potrzebowałem trzech minut.

Całe moje ciało stało się wolniejsze i jakby utraciło poczucie równowagi. Często czułem, jakbym unosił się na wodzie, nie zaś stał twardo na ziemi. Mieszkałem na niewiele ponad czterdziestu metrach, a nieustannie gubiłem długopis i okulary.

Okulary: cieszyłem się, że mam parę, w której mogę czytać, leżąc na tapczanie. Myśl, że mógłbym je utracić, stała się prawdziwą obsesją. Ze wszystkich rzeczy, które zgromadziłem przez całe życie – dywanów, mebli, posągów, chińskich kaligrafii, obrazów – jedyną, na której zależało mi teraz bardziej niż na czymkolwiek innym, stały się okulary. Często zdarzało mi się myśleć – nie wiedzieć czemu – o starym, wychudzonym pustelniku, wyznawcy dalajlamy, którego odwiedziliśmy kiedyś z Folkiem w górach północnych Indii. Spędzał czas samotnie i pogodnie w maleńkiej, kamiennej chatce, czytając święte pisma, wyciągnięty w drewnianej skrzyni, która służyła mu za łóżko, a potem miała się stać jego trumną. A gdyby zabrakło mu okularów? Być może któregoś dnia jakiś młody mnich zszedłby do Dharamsali, żeby wziąć dla niego drugą parę. Ale stary pustelnik musiałby czekać tygodniami, może miesiącami – niewykluczone, że nawet do końca zimy, kiedy spod zwałów śniegu znów ukazują się ścieżki – nie ulegając pragnieniu, nie trapiąc się, akceptując fakt, że wszystko jest nietrwałe i przejściowe. Miesiące oczekiwania, żeby znów mieć okulary i móc z radością czytać swoje księgi pożółkłe od upływu czasu i dymu.

Patrzyłem na moje okulary i wydawały mi się skarbem. Dużo czytałem, ale nie przetrawiając lektury, bez zapamiętywania. Wyłącznie dla przyjemności chwili. Czytałem zbiory poezji i – jak wtedy, kiedy mając osiemnaście lat, spędzałem czas w sanatorium w towarzystwie Czarodziejskiej góry – tak teraz czytałem opowieści o chorobach: William Styron i jego depresja, Norman Cousins i jego zesztywnienie stawów, które leczy za pomocą własnej terapii, opartej na śmiechu i dużych dawkach witaminy C.

Słońce. Przez całe życie kochałem przebywanie na słońcu, na szczytach gór, nad morzem, w tropikach czy nad brzegami Mekongu. W tej chwili, idąc ulicą, automatycznie wybierałem chodnik po zacienionej stronie. Unikałem słońca jak dżumy. Moja naprawiaczka, doktor Przynosząca Szczęście, tłumacząc, że chemioterapia nieodwracalnie zniszczy system pigmentacji mojej skóry, nie zostawiała w tym względzie miejsca na żadne wątpliwości:

– Już nigdy w życiu nie będzie pan się mógł opalać. – Uśmiechnąłem się, a ona, myśląc, że chcę przez to powiedzieć: – Dobrze. Zobaczymy, jak będzie – dodała w ten swój pozornie sadystyczny, ale w gruncie rzeczy troskliwy sposób: – Panie Terzani, niech pan pobędzie na słońcu, a pański mózg się usmaży.

Najdziwniejsze, że wydawało mi się, iż również mój charakter się zmienia. Stałem się chwiejny w podejmowaniu decyzji, czułem się kruchy, narażony na zranienie. Te wszystkie aplikowane mi płyny miały moc wpływania na stan mojego ducha. Przez całe życie – na przekór Angeli, która ich nienawidziła – zawsze świetnie się bawiłem, oglądając horrory, z ich trzeszczącymi drzwiami i mordercami czyhającymi w zamkach zamieszkanych przez duchy. Wraz z chemioterapią ta przyjemność się skończyła: teraz budziły we mnie strach. Nie byłem w stanie oglądać żadnego nawet przez kilka minut.

Mój umysł stawał się coraz bardziej otępiały, ale też – co mnie cieszyło – spokojniejszy. Na początku terapii byłem bardzo rozstrojony psychicznie: negatywna myśl, która przychodziła mi do głowy, przeradzała się szybko w burzę, każdy głos zdawał mi się krzykiem, pokonanie schodka jawiło się równie trudne jak wspinaczka na szczyt góry. Zwykła rozmowa bywała dla mnie wstrząsem – nie z powodu tego, co zostało powiedziane, ale ponieważ miałem wrażenie, jakbym był beczką wypełnioną do połowy: po jednym dotknięciu ciągle coś się we mnie przelewało i przelewało.

Dzięki medytacji nauczyłem się, że dla uspokojenia umysłu najważniejsze nie jest opieranie się napływającym myślom, ale uświadomienie ich sobie, zaakceptowanie ich istnienia: łatwiej nas wtedy opuszczają, niż kiedy próbujemy je odepchnąć. Pragnąłem uczynić to samo z moim początkowym stanem ducha i powoli – być może również za sprawą opadnięcia z sił fizycznych – zdołałem odnaleźć dziwną, tymczasową, ale bardzo przyjemną równowagę. Nawet moje sny stały się lekkie i spokojne – podobnie zresztą jak ja sam.

Czasami, budząc się rano, czułem przyczajony cień depresji. Ale była to tylko ciemna smuga, która szybko znikała, a nie ta straszna czarna dziura, w jaką zdawało mi się wpadać każdego dnia w Japonii, ani ten ciężar całego świata dźwiganego na grzbiecie, owa obsesja bezużyteczności. Teraz zmieniło się to raczej w poczucie dystansu, które czyniło świat nieważnym, nie na tyle interesującym, by chcieć w nim przebywać. Dzięki temu nawet rak przestał być dramatem. Pewnego dnia w jakimś filmie telewizyjnym usłyszałem zdanie, na które poprzednio wcale nie zwróciłbym uwagi:

– Wiem, że umrę, ale nie mam pojęcia kiedy, i to mnie zabija.

Uśmiechnąłem się. Była to inna wersja słynnej kwestii Woody’ego Allena:

– Umrzeć? Nie przejmuję się tym. Chciałbym tylko, żeby mnie tam nie było, kiedy to się stanie.

Innym ciekawym aspektem tego nowego stanu był mój odmienny związek z czasem. Zawsze zafascynowany pewnością przeszłości z całym jej bogactwem i zagubiony w obliczu niepewnej przyszłości z jej zbyt wieloma możliwościami, traktowałem teraźniejszość wyłącznie jako materiał, którym będę mógł się cieszyć, gdy tylko stanie się przeszłością. W ten sposób teraźniejszość zawsze mi umykała. Teraz już nie. Cieszyłem się teraźniejszością, godzina po godzinie, dzień po dniu, bez nadmiernych oczekiwań, bez planów.

Jeśli byłem zmęczony, spałem, czytałem albo po prostu wyglądałem przez okno. Cieszyłem się tą moją zminiaturyzowaną egzystencją, jak gdyby wszystko, co się działo na zewnątrz tych czterech ścian, nie miało smaku, zapachu, jakby cała reszta straciła wszelkie znaczenie. Czytałem „New York Timesa”, którego co dzień wsuwano pod moje drzwi, z taką samą obojętnością, z jaką robiłaby to mrówka albo pszczoła. Świat, o którym mówiła gazeta, był ode mnie bardzo daleko.

W każdym kraju miałem własny sposób czytania gazet. W Chinach zaczynałem od artykułu wstępnego, ponieważ zorientowałem się, że są tam najświeższe wiadomości. W Japonii, gdzie zacząłem grać na giełdzie, czytywałem przede wszystkim artykuły ekonomiczne. W Nowym Jorku spostrzegłem, że przeglądam z zainteresowaniem strony nieistniejące już w gazetach europejskich: nekrologi i pożegnania. Każdego dnia wspólnota przeprowadza w nich rozrachunek z osobami – od ich dobrej i złej strony – które opuściły ten świat. Był to sposób na to, bym zdał sobie sprawę, że różnica między mną, pięćdziesięciodziewięcioletnim mężczyzną, a owymi zmarłymi „po długiej chorobie”, „z powodu zawału serca” lub „po przegranej bitwie z rakiem” nie była znowu taka duża. Czasami wręcz – żadna.

Zaciekawiał mnie nacisk, jaki kładziono na przypisanie każdej śmierci jakiejś konkretnej przyczyny. O nikim nie pisano: „Zmarł, bo się urodził”.

Również w dni wielkiego zmęczenia – dziesiąty po bombardowaniu był najgorszy – robiłem wszystko, aby utrzymać rutynę, którą narzuciłem sobie jako znak mojego hartu ducha. Są chorzy, którzy przestają myć zęby, czesać się, jak gdyby już nie było warto albo jakby ich ciało – przyczyna wszystkich nieszczęść – nie mogło być już kochane i stało się obiektem pogardy i nienawiści. Nie chciałem być jednym z nich i dlatego: spacer po Central Parku, pół godziny odpoczynku pod drzewem, trochę gimnastyki, zastrzyk w brzuch. A potem jak najdłuższy marsz, nawet przez pięćdziesiąt ulic: naprzód i z powrotem szybkim krokiem, dopóki dawałem radę. Choć czasem z trudem je rozpoznawałem, miałem jednak tylko to jedno ciało i utrzymanie go w sprawności uważałem za najlepszą rzecz, jaką mogłem zrobić.

Niekiedy po powrocie do domu czułem tak wielkie zmęczenie, że nie byłem nawet w stanie włączyć komputera, aby wysłać do Angeli codzienny komunikat – jeden z moich najbardziej autentycznych kontaktów ze światem. Jedyny, na którym naprawdę mi jeszcze zależało. Instynktowna decyzja, aby spędzić ten czas w samotności, z dala od rodziny, bez żadnej osoby u boku, którą mógłbym się cieszyć, ale z którą musiałbym się też liczyć, okazała się mądra. Nie musiałem martwić się niepokojem innych i mogłem lepiej skoncentrować całą swoją energię i uwagę.

Niczym stary żaglowiec, który ratując się przed pójściem na dno w czasie sztormu, wyrzuca do morza cały balast – skrzynie z prochem, baryłki rumu i wszystko to, co wcześniej wydawało się niezbędne – ograniczałem do minimum związki międzyludzkie, zrywając wszystkie te, które były niepotrzebne, utrzymywane z przyzwyczajenia, oportunizmu albo ze zwykłej grzeczności.

Mój świat wypełnił się ciszą, pustymi godzinami, drobnymi gestami, niepotrzebną krzątaniną, niepewnym spokojem, który dawało się utrzymać, pilnując każdego podmuchu tych wielu wiatrów, szalejących za pięknymi oknami mieszkania. Przez całe godziny obserwowałem, jak zmienia się drapacz chmur na East Side: czarny o świcie, niczym pionek na tle pomarańczowego, czystego nieba, potem szary wśród wielkiej jasności dnia, błyszczący niczym zapalona świeca wieczorem, kiedy, zaraz po zmroku, rozświetlały się wyższe piętra, jakby chciał się stać pochodnią, która rozjaśni moje czasem bezsenne noce.

Zdarzały się dni, kiedy nie wypowiedziałem i nie usłyszałem ani jednego słowa, i nie byłem nawet w stanie pozdrowić dominikańskiego portiera, gdy wychodziłem na spacer albo po zakupy.

Cieszyłem się moją coraz bardziej pustą głową, coraz mniej konfliktowym sercem i czasem, który mijał szybciej niż kiedykolwiek przedtem – w dodatku nie obarczając mnie udręką nieprzydatności i poczuciem obowiązku. Nie miałem nic do roboty, żadnych marzeń ani pragnień, poza tym, żeby być tam, gdzie byłem: w ciszy. Zachwycało mnie, że nie muszę nic mówić, nie muszę z nikim iść na obiad czy na kolację, nie muszę odgrywać roli, którą grałem całe życie. Jakie to szczęście nie musieć występować w tym samym repertuarze! Ileż to pogawędek miałem za sobą! Ileż osób po powrocie z kolejnej podróży zabawiałem przy stole opowieściami i wrażeniami, które odstawiałem potem na bok niczym butelki wypitego wina! Miałem na pieńku z zawodem dziennikarza, z ową nieustanną koniecznością wkradania się w łaski jakiegoś ministra czy prezydenta, żeby uzyskać od niego wywiad, albo jakiegoś ambasadora, aby dostać wizę do jego niegościnnego kraju. Miałem wrażenie, że mój zawód mnie skrzywił: to ciągłe przytrzymywanie drzwi nogą, zjednywanie sobie przychylności, przypominanie się, szukanie akceptacji, to zbieranie informacji, anegdot czy po prostu cytatów, którymi można by zastąpić artykuł! Wszystko to było na szczęście za mną. Ów Tiziano Terzani (tamten ja) już nie istniał, wypalony wreszcie pięknym, czerwonym, fosforyzującym płynem.

Nie musiałem już nigdzie telefonować, nie musiałem już chodzić na żadne „robocze śniadania”! Cóż to za absurdalny zwyczaj, żeby nawiązywać kontakty, poznawać ludzi czy też pracować… jedząc! Dlaczego, jeśli chcemy się z kimś zobaczyć albo poznać jakąś nową osobę, musimy to robić, mamląc coś i przeżuwając? Czemu nie może się to odbywać podczas spaceru wzdłuż rzeki albo gry w kule?

Książkę Powiedział mi wróbita zacząłem od słów: „Dobra okazja w życiu zawsze się zdarza. Problem w tym, żeby umieć ją rozpoznać”. W 1993 roku rozpoznałem ją w przepowiedni, według której miałem zginąć w katastrofie lotniczej – i nie poleciałem. Zdawało mi się, że rak jest kolejną dobrą okazją. Żartowałem często, że moim marzeniem jest zamknięcie dziennikarskiego kramiku, zaciągnięcie żaluzji i wywieszenie kartki: „Wyszedłem na obiad”. Wreszcie mi się to udało. Już definitywnie „wyszedłem na obiad”. Ten rak pojawił się jakby na życzenie.

Wkrótce zacząłem przypominać fizycznie Marlona Brando z Czasu Apokalipsy i zupełnie jak on czułem się niczym

„ślimak, który ześlizguje się po ostrzu brzytwy”. Obiektywnie byłem odrażający, ale uporczywie wmawiałem sobie, że nie jest znowu tak źle, że jestem w formie. Zrobiło mi to – jestem o tym przekonany – naprawdę dobrze. Wchodziłem do szpitala z uśmiechem i trzymając się możliwie prosto. Każdemu, kto pytał, jak się czuję, odpowiadałem nieodmiennie: „Cudownie”. Uśmiechy rozbawionych osób, które nie były zmuszone mi współczuć i mogły oszczędzić sobie zwyczajowych, niby to pocieszających banałów, poprawiały moje samopoczucie. Z drugiej strony, czy miałem jakieś inne wyjście – oczywiście poza zgrywaniem ofiary? Instynktownie wolałem tego nie robić.

Jeśli już spotkało mnie to doświadczenie, warto było dobrze je wykorzystać. Żeby o tym pamiętać, przykleiłem do stołu, na którym codziennie próbowałem prowadzić dziennik, kartkę, na której zapisane były wersy koreańskiego mnicha zen z ubiegłego wieku:

Nie proś o to by mieć doskonałe zdrowie

Byłaby to zachłanność

Uczyń z cierpienia lekarstwo

I nie oczekuj drogi bez przeszkód

Bez tego ognia twoje światło by zgasło

Skorzystaj z burzy by się wyzwolić.

Zacząłem traktować tę chorobę jak przeszkodę ustawioną na mojej drodze, żebym nauczył się skakać. Problem polegał na tym, czy byłem zdolny skakać do góry, czy tylko w bok albo – co gorsza – w dół. Być może w tej chorobie ukryty był jakiś tajny przekaz: przyszła do mnie, abym się czegoś nauczył! Zacząłem myśleć, że sam, nieświadomie, chciałem tego raka. Od wielu lat próbowałem wyjść z rutyny, zwolnić rytm moich dni, odkryć inny sposób spojrzenia na różne rzeczy; słowem – żyć inaczej. Teraz wszystko się zgadzało. Również fizycznie stałem się kimś innym.

*

Ubrany w sportowy dres, tenisówki, wełniany beret i rękawiczki, wędrowałem po mieście, wyobrażając sobie z rozbawieniem wszystkich kolegów, których mógłbym spotkać, a którzy nie byliby w stanie mnie rozpoznać. Mógłbym spokojnie zatrzymać się na rogu ulicy, wyciągnąć rękę i powtarzać jeden z refrenów, które słyszałem każdego dnia: „ Hej bracie, masz jakieś drobne?”, „Jestem weteranem z Wietnamu. Zechcesz mi pomóc?”. Jestem pewny, że gdybym tak zrobił, redaktor naczelny „Der Spiegel”, dokonujący w Nowym Jorku świątecznych zakupów, dałby mi w rozkojarzeniu dwudziestopięciocentową monetę, nie zdając sobie sprawy, że to ja.

Ja? Jaki ja? Na pewno nie ten, którego jeden z moich najstarszych przyjaciół – jeden z niewielu, którzy wiedzieli, dlaczego jestem w Nowym Jorku – znał i widywał regularnie od trzydziestu lat. Właśnie przyjechał z Hongkongu i zatrzymał się w Essex House, hotelu położonym dwa kroki od mojego mieszkania.

– Wyjdę ci naprzeciw. Idź w stronę Columbus Circus – powiedziałem mu przez telefon.

Już z daleka natychmiast go zobaczyłem, on nie. Przeszedł obok, nawet się o mnie otarł i wciąż patrzył przed siebie, próbując rozpoznać starego przyjaciela pośród nadchodzących z naprzeciwka ludzi.

Podwójne światło miasta

W Indiach się mówi, że najpiękniejsza pora to świt, kiedy noc unosi się jeszcze w powietrzu, a dzień w pełni nie nastał, kiedy rozróżnienie między mrokiem a światłem nie jest jeszcze wyraźne. Jeśli człowiek chce, jeśli skupi uwagę, to przez kilka chwil może wyczuć, że wszystko, co wydaje mu się w życiu kontrastem: ciemność i światło, fałsz i prawda, są tylko dwoma aspektami tej samej rzeczy. Różnią się, ale niełatwo je rozdzielić, są odmienne, ale „nie dwa”. Jak mężczyzna i kobieta – tak cudownie różni – którzy w czasie miłosnego aktu stają się Jednym.

Jest to pora, kiedy w Indiach – jak się mówi – rysziowie, „ci, którzy widzą”, rozmyślają samotnie w swoich oddalonych, lodowych jaskiniach w Himalajach, wprowadzając do powietrza ładunek pozytywnej energii i pozwalając w ten sposób początkującym zajrzeć, właśnie o tej godzinie, do swego wnętrza w poszukiwaniu wyjaśnienia wszystkiego.

Nie wiem, gdzie rozmyślali amerykańscy rysziowie, ale świt również w Nowym Jorku był dla mnie najpiękniejszą porą, kiedy powietrze naprawdę wydawało mi się bardziej naładowane nadzieją i czymś dobrym. Oczywiście działo się tak dlatego, że pierwsze, dodające otuchy promienie nowego słońca rozpraszały, szczególnie w przypadku osoby chorej, nocne niepokoje. Poza tym pogrążone jeszcze we względnej ciszy miasto, bez tłumu mieszkańców, przeżywało swój poetycki moment: z papierami unoszącymi się niczym mewy nad szerokimi, prostymi i opustoszałymi ulicami, pojedynczymi taksówkami, przejeżdżającymi powoli w poszukiwaniu pierwszego klienta, i włóczęgami, skulonymi jeszcze na swoich posłaniach, rozłożonych na instalacjach wentylacyjnych metra. Tajemnicze otwory rozproszone tu i tam na asfalcie wypuszczały w powietrze dziwne słupy białej pary, jakby to były nozdrza smoków uśpionych jeszcze w gorących trzewiach tego nadzwyczajnego serca Nowego Jorku, jakim jest Manhattan.

W podwójnym świetle owej godziny samo miasto wydawało się zadumane, skupione na sobie, skoncentrowane na swoim bycie, zanim stanie się polem bitwy niezliczonych, zachłannych wojen o przeżycie i władzę, toczonych na biurkach i w łóżkach domów, na stołach restauracji, na ulicach i w parkach.

Bardzo lubiłem Nowy Jork. Kiedy miałem siłę, uwielbiałem przemierzać miasto pieszo wzdłuż i wszerz, czasami przez kilka godzin z rzędu. Niekiedy nie mogłem jednak nie czuć brzemienia pracy, bólu i cierpienia, kryjącego się w każdym z jego drapaczy chmur. Patrzyłem na siedzibę Narodów Zjednoczonych i myślałem o tych wszystkich słowach i kłamstwach, o tym, ile spermy i łez wylewano w daremnych próbach zapanowania nad ludzkością, czego nie da się zrobić, ponieważ jedyną rządzącą nią zasadą jest chciwość i każda jednostka, rodzina, miasteczko czy naród myśli tylko o swoim, nigdy o naszym. Przechodziłem obok Plaza Hotel, mijałem Waldorf Astoria, wielkie, słynne nowojorskie hotele, w których zatrzymywali się i wciąż zatrzymują dyktatorzy, głowy państw i szefowie rządów, szpiedzy i szacowni zabójcy z połowy świata. Myślałem wówczas o podjętych tam decyzjach i zawiązanych w hotelowych pokojach spiskach, które odmieniły losy wielu krajów, obalając ich reżimy, mordując opozycjonistów albo powodując zniknięcie uwięzionych dysydentów.

Patrzyłem na szyldy banków, na flagi trzepoczące na budynkach wielkich wielonarodowych spółek mających różne intencje, jednak wszystkich, bez wyjątku, zakorzenionych tutaj, i wyobrażałem sobie, jak jakiś facet w krawacie – ktoś, na kogo nikt nie głosował, którego nazwisko mało kto słyszał, kto wymyka się kontroli wszystkich parlamentów i wszystkich sędziów świata – postanowi w ciągu kilku godzin, w imię przenajświętszej zasady zysku, wycofać miliardy dolarów zainwestowanych w jednym kraju, żeby przenieść je do innego, skazując w ten sposób całe rzesze ludności na nędzę.

Całe racjonalne szaleństwo współczesnego świata było skupione właśnie tam, na tych niewielu cudownych, witalnych kilometrach kwadratowych cementu, rozciągających się między East River a Hudsonem, pod przejrzystym niebem, zawsze gotowym odbijać pomarszczony blask wody. Było to kamienne serce rozprzestrzeniającego się, beznadziejnego materializmu, który zmienia całą ludzkość – stolica tego nowego, okrutnego imperium, w którego stronę wszyscy jesteśmy popychani, którego wszyscy stajemy się poddanymi, a wobec którego czułem zawsze jakiś instynktowny opór: imperium globalizacji.

I znalazłem się właśnie tam, w ideologicznym centrum tego wszystkiego, co mi się nie podoba, żeby prosić o pomoc, szukać ratunku! Zdarzyło mi się to zresztą nie po raz pierwszy. Gdy miałem trzydzieści lat, przyjechałem tu, sfrustrowany pięcioletnią pracą w przemyśle, żeby rozpocząć nowe życie, zgodne z moimi pragnieniami. Teraz wróciłem, aby zyskać na czasie, kiedy to życie dobiegało końca. Również za pierwszym razem silnie odczuwałem głęboką sprzeczność między naturalną wdzięcznością za to, co Ameryka mi dawała – dwa lata opłacanej wolności, żebym mógł studiować język i sprawy chińskie na Columbia University, przygotowując się do pracy dziennikarskiej w Azji – i pogardą, niechęcią, czasami wręcz nienawiścią do tego, co poza tym sobą reprezentowała.

Kiedy w 1967 roku, pełni entuzjazmu, zeszliśmy z Angelą na ląd w Nowym Jorku ze statku Leonardo da Vinci, który tydzień wcześniej wziął nas na pokład w Genui, Ameryka próbowała, w brudnej i nierównej wojnie, narzucić swoją wolę biednemu azjatyckiemu narodowi, uzbrojonemu tylko we własny upór: Wietnamowi. Teraz z kolei, na drodze dużo bardziej wyszukanej, mniej widocznej i przez to trudniejszej do odparcia agresji, usiłowała narzucić światu – wraz ze swymi towarami – swoje wartości, prawdy, definicje dobra i sprawiedliwości, postępu i… terroryzmu.

Czasami na widok eleganckich panów z ich małymi walizeczkami z pięknej skóry, wchodzących do wielkich, słynnych budynków przy Piątej Ulicy czy Wall Street, nachodziło mnie podejrzenie, że są to ludzie, których należy się wystrzegać. W ich torbach, pod płaszczykiem „planów rozwoju”, kryły się projekty czasem zupełnie tam zbędnych, trujących fabryk, groźnych elektrowni jądrowych, nowych, szkodliwych stacji telewizyjnych, które raz wprowadzone do kraju przeznaczenia, mogły wyrządzić więcej krzywd i spowodować więcej ofiar niż niejedna bomba. Czyżby to oni byli prawdziwymi „terrorystami”?

Wraz z zapełniającymi się zaraz po świcie ulicami Nowy Jork tracił w moich oczach swój czarujący wygląd i czasami jawił mi się jako potworna zgraja zdesperowanych ludzi, z których każdy gonił za jakimś marzeniem o smutnym bogactwie albo o nędznym szczęściu.

O ósmej Piąta Ulica, na południe od Central Parku, krok od mojego domu, była już pełna ludzi. Powiew zapachu kupowanych zazwyczaj na lotniskach perfum wypełniał mi nozdrza za każdym razem, gdy jakaś kobieta, biegnąc z charakterystycznym pudełkiem śniadaniowym w ręku, mijała mnie, żeby wejść do któregoś z okolicznych drapaczy chmur. Co za sposób rozpoczynania dnia! Myślałem o florentyńczykach, którzy wchodząc do baru Petrarca przy Porta Romana, nie zamawiali po prostu kawy, ale kawę „wysoką”, albo „macchiato”, „w szklance” albo „w filiżance”, „kremowe cappuccino bez pianki” albo „mocny napar w szkle”, i o młodym Francescu, który zwraca uwagę na upodobania wszystkich klientów. Dla większości ludzi w Nowym Jorku kawa to kwaśna lura w papierowym kubeczku z plastikową pokrywką w kształcie smoczka, żeby można ją było sączyć, jeszcze parzącą, w drodze do pracy.

Tłum o tej porze składał się głównie z ludzi młodych, pięknych i twardych: nowa rasa wyrosła w siłowniach i żywiona w Vitamin-shopach. Jeśli chodzi o niektórych starszych mężczyzn, miałem wrażenie, jakbym już ich widział w Wietnamie: wtedy jako oficerów marines, a teraz – nadal wyprostowanych i szczupłych w mundurach biznesmenów, wciąż „oficerów” tego samego imperium – zajętych zmienianiem reszty świata w część ich globalnej wioski.

Kiedy przebywałem w Nowym Jorku, miasto nie zostało jeszcze zranione straszliwym atakiem z 11 września i dwie wieże, smukłe i potężne, rysowały się na tle panoramy Downtown. Nie znaczy to wcale, że Ameryka była wtedy krajem pozostającym w zgodzie z samym sobą i z resztą świata. Choć Amerykanie nigdy nie musieli walczyć na swoim terenie, od z górą pół wieku nie przestali czuć, że są – a często i byli – w stanie wojny: najpierw z komunizmem, z Mao, z partyzantami w Azji i rewolucjonistami w Ameryce Łacińskiej; potem z Saddamem Husajnem, a teraz z Osamą bin Ladenem i islamskim fundamentalizmem. Nigdy w stanie pokoju, zawsze gotowi do ataku. Bogaci i potężni, ale wciąż niespokojni i niezadowoleni.

Któregoś dnia, podczas lektury „New York Timesa”, uderzyła mnie informacja dotycząca badań przeprowadzonych przez London School of Economics na temat szczęścia na świecie. Wyniki były zaskakujące: najszczęśliwszy okazał się jeden z najbiedniejszych krajów, Bangladesz. Indie znajdowały się na piątym miejscu. Stany Zjednoczone na czterdziestym szóstym!

Czasami odnosiłem wrażenie, że pięknem Nowego Jorku cieszy się naprawdę niewielu. Poza mną, którego jedynym zajęciem były przechadzki, i jakimiś żebrakami podejmującymi dyskusję z wiatrem, wszyscy, których widywałem, robili wrażenie, jakby ich wyłącznym celem było przeżycie i niedopuszczenie, aby cokolwiek ich przygniotło. Wciąż na polu walki, tocząc jakąś wojnę.

Konfliktem, który mnie zadziwił, gdyż przez ponad dwadzieścia pięć lat mieszkałem w Azji, okazała się wojna płci, zresztą jednostronna: kobiet przeciwko mężczyznom. Siedząc pod wielkim drzewem w Central Parku, obserwowałem te kobiety: zdrowe, twarde, pewne siebie, przypominające roboty. Najpierw mijały mnie spocone podczas codziennego joggingu, w bardzo obcisłych, prowokacyjnych strojach, z włosami związanymi w koński ogon; potem pojawiały się w swoich biurowych mundurkach – czarnym kostiumie, czarnych butach, z czarną torbą na laptop – z rozpuszczonymi włosami, wilgotnymi jeszcze po prysznicu. Piękne i lodowate, również fizycznie aroganckie i pogardliwe. Wszystko to, co moje pokolenie uznawało za „kobiece”, znikło, celowe wyparte przez tę nową, perwersyjną ideę eliminowania wszelkich różnic, czynienia wszystkich jednakowymi, natomiast kobiet brzydkimi kopiami mężczyzn.

Mój syn Folco, także wychowany w Azji, opowiedział mi kiedyś, że kilka dni po przybyciu na studia w New York University Film School, próbował otworzyć drzwi sali, żeby przepuścić koleżankę, a ta zmroziła go słowami:

– Ej ty, myślisz, że nie jestem w stanie sama otworzyć tych pieprzonych drzwi?

Myślałem, że to wyjątek. Nie, okazało się, że reguła. A im bardziej kobiety rozwijają mięśnie i arogancję, tym bardziej mężczyźni stają się wystraszeni i niezdecydowani. Jeśli są konieczni do spłodzenia dziecka, zdarza się, że wzywa się ich w potrzebie, a potem, po użyciu, odsyła do domu. Efekt? Jak mi się zdawało, dojmujące poczucie nieszczęścia, szczególnie jeśli to – co zdarzało mi się obserwować w milczeniu spod drzewa albo z okna – było drugim aktem tej samej historii: bardzo wiele samotnych kobiet, czterdziesto-, pięćdziesięcioletnich, często z papierosem w ustach, wyprowadzało na spacer psa, który nosił być może imię jakiegoś mężczyzny z przeszłości.

– Bill, chodź tu do mnie. Nie, Bill, nie przechodź sam przez ulicę. No, Bill, chodź już, wracamy do domu.

Były to te same kobiety, które przed laty biegały, żeby wyrzeźbić sobie piękne ciało, teraz już trochę podstarzałe; te same, których młodość minęła na marzeniach o rzekomej wojowniczej wolności, zakończonej teraz samotnie. Zostały im tylko drobne, nerwowe tiki, zmarszczki i – przynajmniej w odczuciu mnie jako obserwatora – głęboka melancholia.

Często przypominałem sobie kobiety hinduskie, wciąż bardzo kobiece, pewne siebie w jakże odmienny sposób, zyskujące jeszcze na atrakcyjności w wieku czterdziestu czy pięćdziesięciu lat. Nie atletyczne, ale w naturalny sposób piękne. Naprawdę inna strona księżyca. Poza tym – podobnie jak kobiety europejskie z pokolenia mojej matki – zawsze stanowiące część rodziny, grupy, nigdy niepozostawione sobie samym.

Z okna mojego mieszkania często byłem świadkiem prawdziwej „przeprowadzki”. Widywałem dziewczyny, które przybywały do Nowego Jorku z drugiego krańca Ameryki z całym życiem zamkniętym w jednej torbie. Wyobrażałem sobie każdą z nich, jak czyta ogłoszenia w prasie, znajduje pokój do wynajęcia, salę gimnastyczną, gdzie może uprawiać aerobik, i zajęcie przed ekranem komputera. Widziałem w myślach, jak w czasie przerwy obiadowej idzie do baru sałatkowego, gdzie zjada na stojąco plastikowym widelczykiem ekologiczne warzywa na wagę nałożone szczypczykami do pojemnika z przykrywką. A wieczorem? Kurs jogi kundalini, który obiecuje rozbudzić całą energię seksualną do tego potencjalnie boskiego aktu, który dzisiaj został sprowadzony w najlepszym razie do… punktowanych osiągnięć sportowych: John bije Boba cztery do dwóch.

W końcu również ta dziewczyna, zwabiona niczym ćma światłami Nowego Jorku, skończy w wielkim ognisku ludzkości, która nieustannie doładowuje swoją energią życiową to jakże szczególne miasto. Za dziesięć, dwadzieścia lat może się zdarzyć, że będzie jedną z tych zasmuconych, milczących i wystraszonych kobiet, bez żadnego przyjaciela czy krewnego, które widywałem siedzące na fotelach w MSKCC w oczekiwaniu na operację czy też wynik jakiegoś budzącego niepokój badania.

*

Być może, żyjąc w samotności, traci się poczucie miary. Ale w zamian, milcząc, stajemy się bardziej wrażliwi na odbiór. Zdarzało mi się więc podczas spacerów wychwytywać fragmenty dyskusji, jakieś wypowiedziane kwestie, które jeszcze długo potem brzmiały mi w uszach. Odnosiłem wrażenie, że ludzie mówią przede wszystkim o pieniądzach, problemach i konfliktach. Większość rozmów zdawała mi się kłótniami, natomiast słowa – naładowane napięciem i agresywnością.

– Jest odrażający, po prostu odrażający. Jak dziecko – mówi jakaś kobieta.

Być może ma na myśli męża. W każdym razie nie wiedziałem, że dzieci są odrażające. Pewnego dnia wróciłem do domu ze słowem „okrutny” w głowie: usłyszałem je w trzech różnych wypowiedziach. Najprzyjemniejsza rzecz zdarzyła się pewnego ranka, kiedy usłyszałem słowa jednego z ogrodników z Central Parku. Kończąc pogawędkę z kimś, kogo nie widziałem, bo był schowany za żywopłotem, powiedział:

– …i bardzo proszę opiekować się malcem.

„Malec”, którym tamten miał się zajmować, okazał się trzymanym przez niego na smyczy pieskiem.

*

Na pierwszy rzut oka jest w Amerykanach coś ujmującego, ciepłego. Urzędnik imigracyjny, który kontrolował mój paszport i papiery wjazdowe na lotnisku, zapytał, w jakim celu przyjechałem do Stanów Zjednoczonych.

– Żeby się leczyć na raka – odparłem. Spojrzał na mnie z sympatią.

– Powodzenia – powiedział i uprzejmie wbił mi zwykłą, trzymiesięczną wizę, dodając do niej współczujący uśmiech.

Szybko jednak zdajemy sobie sprawę, że ta gotowość, ten przyjacielski, niemal rodzinny sposób wchodzenia w relacje to tylko technika, rodzaj sztuczki, którą opanował każdy Amerykanin i której nikt już się nie dziwi. W rzeczywistości każdy kontakt międzyludzki traktuje się podejrzliwie, a życie to nieustanna obrona przed kimś albo przed czymś. W wielkich sklepach każda wystawiona na sprzedaż chusteczka zaopatrzona jest w elektroniczny czujnik, który – jeśli nie zostanie odłączony przy kasie – uruchamia system alarmowy przy drzwiach wyjściowych. Księgarnie, sklepy z płytami i z ubraniami znajdują się pod nieustanną obserwacją strażników w cywilnych strojach, którzy krążą ze słuchawkami w uszach, jakby byli tajnymi agentami wyznaczonymi do ochrony prezydenta. Wszystkie transakcje poddawane są szczegółowej kontroli, ponieważ istnieje podejrzenie, że każdy klient może być oszustem, a karta kredytowa, którą płaci, została skradziona. Z niektórych sklepów musiałem natychmiast wyjść, proszono mnie bowiem, abym zostawił przy kasie moją skromną indyjską torbę z materiału. Najwyraźniej przypuszczano, że zamierzam napełnić ją skradzionym towarem.

Społeczeństwo, którego członkowie wyrażają głęboką, wzajemną nieufność i w którym nie istnieje świadomość wspólnych dla wszystkich wartości – odczuwanych, zanim jeszcze staną się zapisanym systemem – wciąż musi się odwoływać do prawa i sędziów, żeby regulować różne powstające w jego łonie powiązania. Taka jest Ameryka: wszystkie stosunki społeczne, nawet te najbardziej intymne, obciążone są ciągłą obawą przed możliwą ingerencją prawną. Zagrożenie jest trwałe, a adwokaci stali się straszakami każdego związku opartego na przyjaźni, miłości, współpracy czy zaufaniu. Nowym, typowo amerykańskim sposobem zarabiania pieniędzy, jest oskarżenie jakiegoś wielkiego przedsiębiorstwa o dyskryminację rasową, własnego szefa o molestowanie seksualne, kochanka o gwałt, a lekarza o zaniedbanie.

W szpitalu przed każdym badaniem musiałem podpisywać papiery, które zwalniały instytucję z wszelkiej odpowiedzialności w razie jakiegoś wypadku. Na przykład przed endoskopią musiałem obejrzeć film, w którym tłumaczono między innymi, jakie jest procentowe ryzyko, że nie obudzę się z narkozy.

– Zrozumiał pan, prawda? Proszę tu podpisać – mówiła, świadoma absurdalności tej sytuacji, pielęgniarka włoskiego pochodzenia. Potem, dla dodania otuchy, śpiewała mi Volare, podczas gdy pierwsze krople owej magicznej mieszanki środków usypiały mnie, szczęśliwego, że leżę na idealnie czystym łóżku, w otoczeniu fachowych, skutecznych i znakomicie wyszkolonych ludzi. Również oni byli wytworem owego społeczeństwa, na które czasami w duchu tak bardzo się złościłem, a któremu teraz powierzyłem się z ufnością, aby przeżyć.

*

Nie byłem jedynym, który przybył do Ameryki w poszukiwaniu jakiegoś ratunku. Gdziekolwiek się obróciłem, znajdowałem jakiegoś towarzysza tej drogi nadziei. Wszyscy portierzy w mojej kamienicy byli imigrantami: starzy pochodzili z Haiti, najmłodszy z Kosowa. Kioskarz na rogu był Pakistańczykiem, właściciel sklepu z owocami Koreańczykiem, chłopak, stojący na zimnie przed sklepem i sprzedający kwiaty, przyjechał z Ekwadoru. Taksówki, którymi jeździłem do szpitala, kiedy moje ciało spóźniało się na wyznaczone wizyty albo kiedy lało jak z cebra, a ono nie mogło ryzykować przeziębienia podczas spaceru przez Central Park, niemal wszystkie bez wyjątku były prowadzone przez nowych imigrantów. Wystarczyło spojrzeć na tabliczkę ze zdjęciem i nazwiskiem, jaką każdy kierowca jest zobowiązany umieścić wewnątrz samochodu. Wielu było Haitańczykami – bardzo szczęśliwymi, jeśli się ich natychmiast rozpoznawało i zwracało do nich po francusku – inni pochodzili z Bangladeszu, niektórzy z Afryki – bardzo ważne, żeby nie brać ich za czarnoskórych Amerykanów – jeszcze inni okazywali się rosyjskimi Żydami. Ci ostatni byli, przynajmniej dla mnie, najbardziej interesujący. W pewien sposób się do nich przywiązałem. Ich pobratymców poznałem w Azji Środkowej, kiedy imperium sowieckie rozpadało się, poszczególne republiki uzyskiwały niepodległość, a oni, traktowani jak obywatele drugiej kategorii – zarówno przedtem, jak i potem – mieli tylko jedno dążenie: wyemigrować do Izraela albo do Stanów Zjednoczonych.

– Kiedy przyjechał pan z Rosji? – pytam jednego z nich.

– Nie z Rosji, tylko z byłego Związku Radzieckiego… pochodzę z Mołdawii, jesteśmy Europejczykami.

– Jak się pan tutaj czuje? Podoba się panu Ameryka? Patrzy na mnie w lusterku wstecznym, żeby się upewnić, czy nie popełni gafy:

– Ameryka? Ameryka to gułag, obóz pracy z dobrym jedzeniem. Kiedy mówię to głośno, niektórzy się obrażają, ale co mogę zrobić: oni są Amerykanami, ale teraz ja też jestem Amerykaninem.

Próbował wyemigrować już w 1979 roku, ale udało mu się wyjechać dopiero w 1991. Mieszka w Brighton Beach w Brooklynie. Kiedyś była to czarna dzielnica, gdzie nawet McDonald’s musiał zamknąć swój lokal; teraz to część miasta, która przeżywa wielki rozwój, zamieszkana niemal wyłącznie przez Żydów rosyjskiego pochodzenia, z ich sklepami, restauracjami i synagogami.

W dawnym Związku Radzieckim – jak upiera się nazywać kraj swojego pochodzenia – był biznesmenem.

– Kupowałem meble za dwadzieścia tysięcy rubli i odsprzedawałem je za pięćdziesiąt, parę butów za osiemdziesiąt rubli sprzedawałem za sto dwadzieścia. I to wszystko bez podatku od sprzedaży i bez podatku dochodowego. Za najpiękniejsze w dawnym Związku Radzieckim uważam brak podatków. To, co robiłem, było niebezpieczne, wciąż ryzykowałem więzieniem, ale udało mi się go uniknąć. Tam byłem wolny. Tutaj wmawiają mi, że jestem wolny, ale nikt nie jest wolny w Ameryce, nawet prezydent. Mówią, że jestem wolny finansowo. To nieprawda. Ta taksówka jest rzekomo moja, ale naprawdę należy do banków. Wszyscy jesteśmy niewolnikami jakichś menedżerów, którzy z kolei są niewolnikami kogoś innego.

Kiedy w byłym Związku Radzieckim kobieta rodziła dziecko – kontynuował – zostawała w domu na wiele miesięcy. Tutaj dwa tygodnie po porodzie moja żona została wezwana przez swojego szefa i musiała wrócić do pracy: po dwóch tygodniach! Jestem wdzięczny Stanom Zjednoczonym za to, że dały mi obywatelstwo. Dzięki temu uniknąłem wojny domowej w 1994 roku, śmierci i zabijania, ale tutaj nie ma życia. Wczoraj wyszedłem z domu o szóstej rano, wróciłem o wpół do dziesiątej wieczorem, żeby znów wyjść dzisiaj o szóstej. Lepiej bym zrobił, gdybym spał w samochodzie.

I nie dotyczy to tylko mnie – mówił dalej. – Tutaj wszyscy tak żyją, także bogacze, którzy mieszkają tam, gdzie pan, albo przy Park Avenue. Wiem, bo wożę ich do biur. Wzywają taksówkę, a kiedy wsiadają, nie są nawet w stanie zatrzasnąć drzwiczek, bo w jednej ręce trzymają papierowy kubek z kawą, a w drugiej bajgla lub kanapkę. Kiedy mówią, dokąd mam ich zawieźć, nie rozumiem, bo mają pełne usta.

Kiedy wysiadają, wciąż mają obydwie ręce zajęte i znów nie mogą zamknąć drzwi. W byłym Związku Radzieckim mieliśmy czas dla rodziny, na długie spacery i rozmowy z przyjaciółmi. Tutaj jestem w stanie wziąć góra dziesięć dni urlopu rocznie, a i tak nie wypoczywam, bo wiem, że kiedy mnie nie ma, skrzynka pocztowa wciąż zapełnia się rachunkami do zapłacenia.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku ponad pół miliona Żydów przyjechało do Stanów Zjednoczonych, bardzo wielu do Nowego Jorku. W dodatku są to osoby wykwalifikowane. W tym właśnie kryje się sekret wielkiej witalności Ameryki, a szczególnie Nowego Jorku: wciąż nowe fale imigrantów, gotowych na największe poświęcenia, żeby im się powiodło. W latach trzydziestych i czterdziestych przyjechali Żydzi z Niemiec i innych krajów europejskich, potem Chińczycy, Koreańczycy i Wietnamczycy; teraz znowu Chińczycy i Hindusi, i jeszcze Żydzi, tym razem z byłego Związku Radzieckiego.

Dla ogromnego kraju, którego pierwotni mieszkańcy – Indianie – zostali metodycznie ograbieni i wymordowani, imigracja stała się przyrodzoną koniecznością, a wieloetniczność jej oczywistą konsekwencją. To ciekawe, że te fakty, wynikające częściowo z prawdziwego ludobójstwa, są dzisiaj przedstawiane jako wzorcowe, jako zaleta. W oparciu o to ich bardzo szczególne doświadczenie Stany Zjednoczone propagują mit przyszłego społeczeństwa: globalnego, wielorasowego, wielokulturowego, przypominającego światowy potpourri, który – odnawiając się nieustannie – gwarantowałby żywotność i rozwój.

Prawda jest taka, że nie ma globalnych recept na problemy wszystkich narodów, a najlepsze są zawsze te, które liczą się z lokalnymi uwarunkowaniami. To, co sprawdza się w Ameryce, niekoniecznie zadziała gdzie indziej, a to, co jest szkodliwe w jednym miejscu, nie musi być takie samo w drugim.

Dotyczy to nawet medycyny. Jeśli mieszkaniec Nowego Jorku odżywiałby się tak samo jak ktoś z Ladakhu, szybko zmarłby na zawał serca ze względu na typowe dla północnych Indii ogromne ilości masła oraz całkowity brak owoców i warzyw. A przecież choroby serca są tam prawie nieznane, ponieważ ludzie żyją na otwartym powietrzu, jedzą produkty ekologiczne i nie potrzebują siłowni, żeby zachować formę. Mieszkańcy Ladakhu dużo chodzą i pracują, nie wiedzą, czym jest stres, i żyją w wielkim spokoju ducha. Mają również swój sposób na zwalczanie chorób! Na przykład kobiecie cierpiącej na zapalenie wątroby, amchi, lokalny lekarz-szaman przepisuje kurację polegającą na „silnych i intensywnych stosunkach seksualnych”. Rezultat zaskakuje nawet angielską antropolog Helenę Norberg Hodge, która przywołuje tę historię w swojej pięknej książce Archaiczna przyszłość (Ancient Futures): „Po paru dniach stan zdrowia kobiety znacznie się poprawił”.

*

Nigdzie bardziej niż w Ameryce nie czułem się Europejczykiem, uzbrojonym w europejskie korzenie i europejskie nadzieje. Przyjechałem tu, żeby znaleźć remedium na moje perypetie zdrowotne, ale czułem, że metody proponowane przez ten kraj nie zawsze są właściwe dla rozwiązywania cudzych problemów. Typowym przykładem wydawała mi się imigracja. Nie ma wątpliwości, że będzie stanowić jeden z podstawowych dylematów przyszłości zachodniego świata, jednak Europa, ze swoją historią i uwarunkowaniami społecznymi, całkowicie odmiennymi od panujących w Stanach Zjednoczonych, popełniłaby wielki błąd, przyjmując amerykańskie rozwiązania.

Pomyślałem o słowach Luciana, starego przyjaciela, którego florenckie korzenie sięgają wielu wieków wstecz:

– Trochę Marokańczyków, Senegalczyków, Tunezyjczyków i Albańczyków nie zaszkodzi, ale w pewnym momencie trzeba powiedzieć „basta”. Bo inaczej jeśli pewnego dnia będzie referendum, mające zdecydować, czy zburzyć katedrę i na jej miejscu zbudować parking, oni zagłosują za zburzeniem.

Rasizm to przede wszystkim kwestia liczb i taka reakcja była typowa.

Mimo całej retoryki dotyczącej globalnego społeczeństwa w samej Ameryce problem bynajmniej nie jest rozwiązany. Co się stało z czarnoskórymi Amerykanami, którzy w czasach mojego pierwszego pobytu – z górą trzydzieści lat temu – jak się wydawało, zdołali się wyzwolić i znaleźć własną drogę włączenia się w nurt społeczeństwa? Są coraz bardziej spychani na margines, do własnych gett, coraz bardziej odurzeni narkotykami. Każda nowa fala emigracji potęguje regres czarnoskórej ludności.

Imigranci są przepełnieni nadzieją, gotowi do poświęceń i pracy. Ameryka sprawia wrażenie, że może im się udać: jeśli nie w pierwszym pokoleniu, to w drugim albo w trzecim. W przypadku czarnoskórych jest inaczej. Przeminęły kolejne pokolenia i tak naprawdę nic się nie zmieniło. Czują się ofiarami. Nie mają już nadziei i jak chorzy, którzy przestali wierzyć w możliwość wyzdrowienia, odpuszczają. Są wykończeni. W przeciwieństwie do imigrantów chińskich, hinduskich czy rosyjskich, którzy mierzą się z drabiną społeczną i ekonomiczną, mogąc liczyć na pomoc swojej solidnej, tradycyjnej rodziny, stojącej zawsze za swoimi murem, Afroamerykanie nie mają już nawet takiego wsparcia. Dla nich rodzina przestała istnieć: siedemdziesiąt pięć procent czarnoskórych noworodków jest owocem związków pozamałżeńskich.

Wystarczyło rozejrzeć się wokół, aby zdać sobie sprawę, że mimo wszystkich pretensji do demokracji amerykańskie społeczeństwo jest jeszcze bardzo podzielone i nierówne. Niektóre obrazki przypominały mi czasy apartheidu w Johannesburgu, gdzie mieszkałem na początku lat sześćdziesiątych. W ciągu dnia całe miasto było białe: biali ludzie na ulicach, biali w biurach i sklepach. Dopiero wieczorem, kiedy zamykano wszystkie instytucje i życie w centrum zamierało, jak spod ziemi wypływała rzeka rdzennych Afrykanów, którzy utrzymywali cały ten system przy życiu, zamiatali, czyścili i wsiadali do swoich autobusów „tylko dla czarnych”, żeby wrócić do townships. W Nowym Jorku było podobnie: niektóre dzielnice, całe odcinki i przystanki metra zdawały się zarezerwowane dla tej czy innej rasy, natomiast przez metalowe drzwi prowadzące do podziemi restauracji i supermarketów wychodzili tylko czarni i Latynosi, niosąc pojemniki ze śmieciami. Nawet pejzaż ludzki w moim ukochanym Central Parku, cudownie utrzymanym przez prywatne stowarzyszenie zamożnych pań, które przejęły zarządzanie nad tym terenem, zmieniał kolor w zależności od pory dnia: ranek należał niemal wyłącznie do białych biegaczy, rowerzystów, właścicieli psów, obserwatorów ptaków i spacerowiczów, po czym robiło się stopniowo coraz ciemniej wraz z pojawieniem się czarnoskórych nianiek, które po dziewiątej wyprowadzały na spacer dzieci białych rodziców, uwięzionych już w swoich biurach.

Jedną z najwspanialszych umiejętności Ameryki jest zdolność tworzenia swojego skrajnie korzystnego wizerunku, wiary w ten obraz i powodowania, żeby również inni w niego uwierzyli. Zasadniczą rolę w tym względzie odgrywa przemysł filmowy. Zarówno dla Amerykanów, jak i dla dużej części opinii publicznej połowy świata znajomość amerykańskiej historii kształtują nie książki, ale filmy. Amerykanie to zawsze „nasi”, którzy przybywają we właściwym momencie, aby przeciwstawić się w słusznej sprawie „dzikim czerwonoskórym”; to zawsze ci „dobrzy” – w walce z nazistami, komunistami, partyzantami, terrorystami czy „obcymi”.

Hollywood nie ucieka przed konfrontacją z licznymi problemami amerykańskiego społeczeństwa, ale ma sobie tylko właściwy sposób przedstawiania ich i rozwiązywania za pomocą happy endu, który jest zarówno z ideologicznego, jak i komercyjnego punktu widzenia obowiązkowy dla każdej historii. Demokracja, równość, sprawiedliwość to wartości, które ewidentnie przegrywają w rzeczywistości, natomiast w jej przedstawianiu znajdujemy nieustannie ich potwierdzenie. Fikcja zajmuje miejsce informacji, a propaganda – prawdy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. W istocie jeden z jasnowidzów, Rajamanickam z Singapuru, przepowiedział mi, że między pięćdziesiątym dziewiątym a sześćdziesiątym drugim rokiem życia będę musiał się zmierzyć z jakimś niebezpieczeństwem, a być może nawet przejść operację. Jednak dostrzegł to tylko on, inni nie zauważyli nic takiego w mojej przyszłości i wszyscy uznali mnie ogólnie za długowiecznego (przyp. autora). [wróć]