© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, 2015

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Wojciech Szczepański

Koordynator produkcji: Magdalena Preder

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na okładce: Agencja fotograficzna Fotolia

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r. (wyd. II rozszerzone i uaktualnione)

Warszawa 2015

ISBN 978-83-200-4853-7 (ePub)

ISBN 978-83-200-4854-4 (Mobi)

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21; infolinia: 801 33 33 88

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 22 695-44-80

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Przygotowanie publikacji elektronicznej: Ewa Modlińska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Michał Nakoneczny / 88em.eu

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczanych przez reklamodawców.

Wykaz autorów

Dr med. Renata Bokiniec

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka, Uniwersytet Medyczny w Warszawie

Prof. dr hab. med. Magdalena Czarnecka-Operacz

Katedra i Klinika Dermatologii,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. med. Maria Beata Czeszyńska

Klinika Neonatologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Prof. dr hab. med. Anna Dobrzańska

Kierownik Kliniki Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka,

Instytut ,,Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie

Prof. dr hab. med. Elżbieta Gajewska

Emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Prof. dr hab. med. Janusz Gadzinowski Katedra i Klinika Neonatologii, Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. med. Ewa Helwich

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka, Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

Dr hab. med. Grażyna Hnatyszyn

Klinika Neonatologii, Pomorski Uniwersytet Medyczny

Dr med. Monika Kamianowska

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Prof. dr hab. med. Wanda Kawalec

Klinika Kardiologii, Instytut ,,Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie

Dr med. Marcin Kęsiak

Klinika Neonatologii, Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi

Prof. dr hab. med. M. Katarzyna Kornacka

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka, Uniwersytet Medyczny w Warszawie

Prof. dr hab. med. Ryszard Lauterbach

Klinika Neonatologii Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński

Dr med. Ewa Musialik-Świetlińska

Oddział Neonatologiczny,

Śląski Instytut Matki i Noworodka w Chorzowie

Prof. dr hab. med. Jacek J. Pietrzyk

Klinika Chorób Dzieci, Katedra Pediatrii Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński

Prof. dr hab. med. Andrzej Pucher

Katedra i Klinika Ortopedii i Traumatologii,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Mgr Beata Pusz

Katedra i Klinika Neonatologii,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. med. Bogumiła Stoińska

Wydział Medyczny,

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Kaliszu

Dr med. Agnieszka Szafrańska

Katedra i Klinika Neonatologii,

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Prof. dr hab. med. Jerzy Szczapa

Klinika Zakażeń Noworodka,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr med. Tomasz Szczapa

Katedra i Klinika Neonatologii,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. med. Marek Szczepański

Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka,

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr med. Wojciech Szczepański

Klinika Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii z Pododdziałem Kardiologii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Prof. dr hab. med. Marta Szymankiewicz

Katedra i Klinika Neonatologii,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. med. Janusz Świetliński

Oddział Neonatologiczny,

Śląski Instytut Matki i Noworodka w Chorzowie

Dr med. Irena Wojsyk-Banaszak

Klinika Pneumonologii, Alergologii Dziecięcej i Immunologii Klinicznej,

Uniwersytet Medyczny

im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Przedmowa

Neonatologia pozostaje jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się dziedzin wiedzy medycznej. Na podstawie szeroko prowadzonych badań w zakresie nauk podstawowych i klinicznych uzyskujemy coraz lepsze wyniki leczenia wyrażające się ciągłą poprawą przeżywalności ciężko chorych dzieci, również w grupie urodzonych z bardzo małą urodzeniową masą ciała. Wprowadzenie do leczenia zaawansowanych technologii, np. nowych technik wspomagania oddychania, tlenku azotu, hipotermii i utlenowania pozaustrojowego oraz nowych metod diagnostycznych ma istotny wpływ na zwiększenie szans na przeżycie ciężko chorego noworodka. Aktualnie nasze działania skupiają się szczególnie na zmniejszeniu powikłań towarzyszących intensywnej terapii, takich jak przewlekła choroba płuc i uszkodzenia neurologiczne.

Oddajemy w ręce Państwa drugie, rozszerzone i uaktualnione wydanie „Neonatologii”. Opracowanie jest adresowane nie tylko do lekarzy neonatologów, pediatrów, chirurgów pediatrycznych i anestezjologów, ale również do studentów, pielęgniarek i położnych. W porównaniu z wydaniem wcześniejszym dokonano przeglądu rozdziałów i poszerzono zakres zagadnień, m.in. o nowe tematy: leczenie bólu, postępowanie w wybranych powikłaniach chorobowych dotyczących jamy brzusznej ze szczególnym uwzględnieniem martwiczego zapalenia jelit oraz wpływ leków stosowanych przez matkę na stan płodu i noworodka.

Niniejsze opracowanie powstało dzięki współpracy czołowych polskich neonatologów i specjalistów wybranych dziedzin medycznych, za co chciałbym złożyć współautorom serdeczne podziękowanie. Szczególne podziękowanie za współpracę oraz wyjątkową cierpliwość i wyrozumiałość pragnę złożyć pani redaktor Annie Plewie z Wydawnictwa Lekarskiego PZWL.

Mam nadzieję, że książka znajdzie życzliwe przyjęcie i będzie ważnym źródłem wiedzy zarówno w rozwiązywaniu problemów klinicznych, jak i w procesie edukacji związanej z opieką nad noworodkiem.

Jerzy Szczapa

Spis treści

Wykaz autorów

Przedmowa

Rozdział 1. Definicje, terminologia, zasady organizacji opieki nad noworodkiem – Janusz Gadzinowski, Marcin Kęsiak

1.1. Wcześniactwo

1.2. Mała urodzeniowa masa ciała

1.3. Noworodek hipotroficzny

1.4. Wskaźniki umieralności noworodków i niemowląt

1.5. Organizacja opieki nad noworodkiem w skali regionalnej

Rozdział 2. Ocena stanu noworodka – Jerzy Szczapa, Irena Wojsyk-Banaszak

2.1. Ocena stanu ogólnego

2.2. Badanie kliniczne

2.3. Przeglądowe badanie neurologiczne

2.4. Ocena dojrzałości

Rozdział 3. Termoregulacja – Tomasz Szczapa

3.1. Mechanizmy utraty ciepła

3.2. Mechanizmy zapobiegające utracie ciepła

3.3. Następstwa oziębienia

3.4. Neutralna ciepłota otoczenia

3.5. Zapobieganie utracie ciepła

3.6. Hipertermia

Rozdział 4. Ból u noworodka – niedoceniane zagrożenie – Ryszard Lauterbach

4.1. Skale oceny bólu

4.2. Farmakoterapia bólu

Rozdział 5. Zaburzenia okołoporodowe – Janusz Świetliński, Ewa Musialik-świetlińska

5.1. Niedotlenienie okołoporodowe

5.2. Urazy porodowe

5.3. Resuscytacja noworodka

Rozdział 6. Noworodek z mała urodzeniową masą ciała – M. Katarzyna Kornacka, Renata Bokiniec

6.1. Wcześniactwo

6.2. Noworodek z hipotrofią

Rozdział 7. Żywienie noworodka – Marek Szczepański

7.1. Odrębności fizjologiczne przewodu pokarmowego noworodka

7.2. Zasady żywienia

7.3. Ulewania i wymioty

7.4. Kolka jelitowa i nietolerancja laktozy

7.5. Alergia pokarmowa

7.6. Biegunka noworodka

7.7. Tendencja do zaparć

Rozdział 8. Choroby układu oddechowego – Jerzy Szczapa, Tomasz Szczapa

8.1. Fizjologia oddychania

8.2. Zmiany w układzie krążenia

8.3. Wymiana gazowa w płucach

8.4. Równowaga kwasowo-zasadowa

8.5. Cechy fizjologiczne układu oddechowego noworodka wpływające na funkcje oddechowe

8.6. Czynniki wpływające na wentylację płucną

8.7. Surfaktant

8.8. Wpływ zaburzeń oddychania na utlenowanie

8.9. Przyczyny zaburzeń oddychania

8.10. Objawy kliniczne zaburzeń oddychania

8.11. Rozpoznanie zaburzeń oddychania

8.12. Przebieg zaburzeń oddychania

8.13. Leczenie zaburzeń oddychania

8.14. Zapewnienie prawidłowego utlenowania organizmu

8.15. Najczęstsze przyczyny zaburzeń oddychania

Rozdział 9. Układ krążenia – Wanda Kawalec

9.1. Fizjologia układu krążenia

9.2. Wady wrodzone serca

9.3. Niewydolność serca

9.4. Zaburzenia rytmu serca

Rozdział 10. Zaburzenia hematologiczne – Anna Dobrzańska

10.1. Fizjologia układu krwiotwórczego

10.2. Niedokrwistość wcześniaków

10.3. Zespoły hemolityczne

10.4. Policytemia noworodków

10.5. Zaburzenia krzepnięcia krwi

Rozdział 11. Żółtaczka – Irena Wojsyk-Banaszak, Jerzy Szczapa

11.1. Przemiany bilirubiny

11.2. Żółtaczka fizjologiczna

11.3. Żółtaczka patologiczna

11.4. Ocena kliniczna żółtaczki

11.5. Żółtaczki spowodowane bilirubiną niezwiązaną

11.6. Żółtaczki spowodowane bilirubiną związaną

Rozdział 12. Choroby ośrodkowego układu nerwowego – Grażyna Hnatyszyn

12.1. Rozwój ośrodkowego układu nerwowego i przyczyny jego uszkodzeń w okresie prenatalnym, perinatalnym i noworodkowym

12.2. Wady wrodzone ośrodkowego układu nerwowego

12.3. Wodogłowie

12.4. Krwawienia śródczaszkowe

12.5. Leukomalacja okołokomorowa (PVL)

12.6. Drgawki okresu noworodkowego

12.7. Hipotonia mięśniowa

12.8. Zaburzenia słuchu u noworodków

12.9. Retinopatia wcześniaków (ROP)

12.10. Wady wrodzone narządu wzroku

Rozdział 13. ABC zakażeń u noworodków – Ryszard Leuterbach

13.1. Zakażenia bakteryjne

13.2. Toksoplazmoza wrodzona

13.3 Najczęstsze zakażenia wirusowe okresu noworodkowego

Rozdział 14. Zaburzenia metaboliczne – Maria Beata Czeszyńska

14.1. Przemiany węglowodanowe okresu noworodkowego

14.2. Noworodek matki chorej na cukrzycę

14.3. Zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforowej

14.4. Zaburzenia gospodarki magnezowej

14.5. Gospodarka sodowo-potasowa

Rozdział 15. Zaburzenia endokrynologiczne i metaboliczne – Anna Dobrzańska

15.1. Zaburzenia funkcji tarczycy u noworodka

15.2. Wrodzona niedoczynność kory nadnerczy u noworodka

15.3. Wrodzone zaburzenia metaboliczne

15.4. Zespoły zaburzeń różnicowania płci

Rozdział 16. Genetyka kliniczna – Jacek J. Pietrzyk

16.1. Przedmiot genetyki klinicznej

16.2. Cel genetyki klinicznej

16.3. Mutacje genomowe

16.4. Mutacje pojedynczego genu z autosomalnego

16.5. Wrodzone błędy metabolizmu (WBM)

16.6. Dysmorfologia

16.7. Terapia chorób dziedzicznych

Rozdział 17. Wybrane problemu ortopedii noworodka – Andrzej Pucher

17.1. Wady wrodzone i rozwojowe narządu ruchu

17.2. Urazy

17.3. Zapalenie kości

Rozdział 18. Zaburzenia funkcji nerek – Marta Szymankiewicz

18.1. Fizjologia

18.2. Patologia

Rozdział 19. Najczęstsze chirurgiczne stany naglące u noworodka – Jerzy Szczapa

19.1. Wzdęcia brzucha

19.2. Martwicze zapalenie jelit (NEC)

19.3. Izolowana samoistna perforacja jelit

Rozdział 20. Wpływ leków stosowanych u matki na płód i noworodka – Jerzy Szczapa

20.1. Stosowanie leków w czasie ciąży

20.2. Stosowanie leków w czasie karmienia piersią

Rozdział 21. Choroby skóry – Magdalena Czarnecka-Operacz

21.1. Fizjologia skóry noworodka

21.2. Symptomatologia ogólna chorób skóry (semiotyka)

21.3. Badanie dermatologiczne chorego

21.4. Podstawowe zasady pielęgnacji skóry noworodka

21.5. Diagnostyka różnicowa zmian skórnych na podstawie ich morfologii

Rozdział 22. Kryteria wypisania noworodka ze szpitala oraz zasady opieki w warunkach domowych – Elżbieta Gajewska, Agnieszka Szafrańska

22.1. Profilaktyka zdrowotna

22.2. Wypis noworodka do domu

22.3. Opieka nad noworodkiem wypisanym do domu

22.4. Opieka nad noworodkiem wymagającym długotrwałej oceny rozwoju psychomotorycznego

22.5. Następstwa chorób przebytych w okresie noworodkowym

22.6. Znaczenie więzi emocjonalnych w kontekście wcześniactwa

22.7. Prawne podstawy ochrony zdrowia dziecka

Rozdział 23. Transport noworodka – Ewa Helwich

23.1. Wskazania do transportu

23.2. Przygotowanie do transportu

23.3. Ogólne zalecenia dotyczące transportu

Rozdział 24. Wybrane zagadnienia dotyczące rehabilitacji ruchowej noworodków i małych dzieci – Beata Pusz, Bogumiła Stoińska

24.1. Ocena rozwoju psychoruchowego niemowlęcia

24.2. Ocena wybranych odruchów prymitywnych i automatyzmów noworodkowych oraz niemowlęcych

24.3. Ocena napięcia mięśniowego

24.4. Zaburzenia w rozwoju psychoruchowym dziecka – wskazania do rehabilitacji ruchowej

24.5. Metody usprawniania ruchowego dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi

24.6. Stymulacja ruchowa i wczesne usprawnianie na oddziale patologii noworodka

24.7. Mózgowe porażenie dziecięce

Przypisy