Title: The Psychology of Collective Narcissisim

Recenzja wydawnicza:
prof. dr hab. Dariusz Doliński

Copyright by Agnieszka Golec de Zavala

All rights reserved.

Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group, 2024.

Copyright for the Polish translation © Adam Tuz

Copyright for Polish edition © 2024 by Wydawnictwo Smak Słowa

Projekt finansowany przy wsparciu grantu Maestro na prowadzenie zaawansowanych badań naukowych [2017/26/A/HS6/00647], przyznanego Agnieszce Golec de Zavala przez polskie Narodowe Centrum Nauki.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Opracowanie redakcyjne: Anna Mackiewicz
Korekta: Anna Mackiewicz
Opracowanie graficzne i skład: Piotr Geisler
Okładka i strony tytułowe: Mira Larysz

ISBN: 978-83-67709-34-7

Wydanie pierwsze

Druk: Drukarnia Abedik

Wydawnictwo Smak Słowa
ul. Bohaterów Monte Cassino 6a
81-805 Sopot
tel. 507-030-045
www.smakslowa.pl

Dla Gonzalo i Klementyny

Spis treści

Podziękowania

Wstęp
Jak narodziły się badania psychologiczne nad narcyzmem grupowym

Rozdział 1.
W jaki sposób narcyzm staje się grupowy?

Rozdział 2.
„Ciemna strona miłości do grupy własnej”. Narcyzm grupowy a identyfikacja z grupą własną

Rozdział 3.
Narcyzm narodowy, nacjonalizm i patriotyzm

Rozdział 4.
Narcyzm grupowy, zagrożenie międzygrupowe i nienawiść międzygrupowa

Rozdział 5.
Narcyzm grupowy a uprzedzenia. Polityka nienawiści

Rozdział 6.
Narcyzm grupowy a wykluczenie społeczne

Rozdział 7.
Narcyzm grupowy populizmu

Rozdział 8.
Rewolucjoniści à rebours Narcyzm grupowy a orientacja polityczna

Rozdział 9.
Narcyzm grupowy a dążenie do równości

Rozdział 10.
„Do granic irracjonalności”. Narcyzm grupowy a teorie spiskowe

Bibliografia

Podziękowania

Ta książka powstała przy wsparciu grantu Maestro na prowadzenie zaawansowanych badań naukowych [2017/26/A/HS6/00647], przyznanego Agnieszce Golec de Zavala przez polskie Narodowe Centrum Nauki.

WSTĘP
Jak narodziły się badania psychologiczne nad narcyzmem grupowym

Narcyzm grupowy to przekonanie o wyjątkowej doskonałości grupy własnej (ingroup), która to doskonałość nie jest jednak uznawana przez innych. Większość aktualnych badań nad tym zjawiskiem opiera się na konceptualizacji i operacjonalizacji narcyzmu grupowego, które przedstawiłam w 2009 roku w artykule napisanym na podstawie badań empirycznych (Golec de Zavala i in., 2009) oraz w późniejszej publikacji teoretycznej (Golec de Zavala, 2011), a także w rozdziale książki Encyclopaedia of Peace Psychology (Golec de Zavala, 2012, patrz też tabela 0.1). Niniejszą książkę rozpocznę od zaprezentowania źródeł moich inspiracji.

TABELA 0.1
Podstawowe założenia teorii narcyzmu grupowego
(na podstawie: Golec de Zavala, 2011, 2012, 2018)

Narcyzm grupowy:

1

może być poglądem dotyczącym dowolnej grupy społecznej.

2

jest stosunkowo stabilną, indywidualną zmienną różnicującą.

3

jest przypadkiem motywowanego poznania społecznego.

4

Narodowy narcyzm grupowy zapowiada pojawienie się nacjonalizmu.

5

zapowiada pojawienie się (odwetowej) agresji międzygrupowej i wrogości.

6

zapowiada pojawienie się uprzedzeń wobec grupy obcej (outgroup) i umniejszanie jej wartości (poza orientacjami ideologicznymi, innymi aspektami identyfikacji z grupą własną oraz narcyzmem indywidualnym).

7

podkopuje dobro grupy własnej.

8

zapowiada percepcję agresji i wrogości międzygrupowej jako postaw defensywnych.

9

jest aspektem pozytywnej ewaluacji grupy własnej, odrębnym od innych aspektów identyfikacji z tą grupą i jej pozytywnej ewaluacji.

10

jest „destrukcyjną” miłością grupy własnej: tłumi potencjał „autentycznej” miłości w obrębie tej grupy, zapowiadający pojawienie się pozytywnych postaw wobec grup obcych i grupy własnej.

11

Nienarcystyczna, „autentyczna” pozytywna identyfikacja z grupą własną tłumi związek między narcyzmem grupowym a wrogością międzygrupową.

12

jest związany z zewnętrznymi, nieautodeterminacyjnymi motywacjami do identyfikowania się z grupą społeczną, w odróżnieniu od nienarcystycznej satysfakcji z przynależności do grupy własnej, ta bowiem jest związana z motywacją wewnętrzną.

13

cechuje się negatywnym związkiem z dobrostanem psychicznym, podczas gdy nienarcystyczna satysfakcja z przynależności do grupy własnej cechuje się pozytywną korelacją z dobrostanem psychicznym.

14

kompensuje niskie i kruche poczucie własnej wartości.

15

zapowiada pojawienie się nadwrażliwości na zagrożenie międzygrupowe i tendencji do przesadnej oceny tego zagrożenia, szczególnie w odniesieniu do zagrożenia wizerunku grupy własnej.

16

nasila się w odpowiedzi na sytuacje zagrażające wizerunkowi grupy własnej, w których ofiary narcyzmu grupowego widzą osobiste zagrożenie.

17

zapowiada pojawienie się myślenia spiskowego i specyficznych poglądów spiskowych.

Idea

Pierwsze dyskusje na temat narcyzmu grupowego, w których uczestniczyłam, odbyły się w 2005 roku w Filadelfii w ramach Summer Institute of the Solomon Asch Center for Study of Ethnopolitical Conflict pod egidą University of Pennsylvania. Instytut zgromadził uczonych i praktyków w dziedzinie rozwiązywania konfliktów, a także urzędników państwowych i działających na tym polu aktywistów, żeby przedyskutować dynamikę eskalacji i deeskalacji konfliktów etniczno-narodowych oraz wytyczyć nowe drogi współpracy interdyscyplinarnej. Zgodnie z przewidywaniami rozmawialiśmy o nacjonalizmie, definiowanym w psychologii politycznej jako „orientacja na dominację narodową” (Kosterman i Feshbach, 1989, s. 271). Jak omawiam to bardziej szczegółowo w rozdziale 3, nasilanie się nacjonalizmu często poprzedza wybuch konfliktu politycznego i przemocy. David Goodwin, psycholog kliniczny, który pracował z ofiarami konfliktów etniczno-narodowych, zauważył, że nacjonalizm bardzo przypomina narcyzm – oba cechują się obsesją na punkcie wielkości narodu, która nieuchronnie sprowadza nieszczęście na innych ludzi, w tym na własnych rodaków. Dyskutowaliśmy o możliwych mechanizmach i konsekwencjach narcystycznej dynamiki manifestującej się na społecznym poziomie jaźni. Innymi słowy, zastanawialiśmy się, co by się działo, gdyby ludzie przejawiali narcystyczne podejście do swoich grup. Tak oto rozpoczęłam pracę naukową nad potencjalnym narcyzmem grupowym.

Poziomy samoświadomości

Ideę, że dynamika charakteryzująca to, co ludzie myślą na swój temat, jest podobna do dynamiki ich sposobu myślenia o grupach, do których należą, można wyprowadzić z teorii autokategoryzacji. Teoria ta zakłada, że jaźń można kategoryzować na różnych poziomach abstrakcji: osobistym, społecznym i ludzkim. Ludzie mogą myśleć o sobie w kategoriach cech, które odróżniają ich od innych, i jest to myślenie na poziomie „ja”, czyli na osobistym poziomie jaźni. Na społecznym poziomie jaźni członkowie grupy odróżniają się od członków innych grup, np. kobiety od mężczyzn, osoby ciemnoskóre od białych itd. Ludzie mogą również myśleć o tym, co czyni ich istotami ludzkimi w porównaniu z innymi gatunkami. Na każdym z tych trzech poziomów treść samoświadomości jest nieco inna, co ma swoje konsekwencje w różnych dziedzinach zachowania człowieka (Turner i in., 1987).

Inny model, zaproponowany przez psychologów osobowości, zakłada potrójną, hierarchiczną organizację poglądów odnoszących się do samego siebie. W jej skład wchodzą: jaźń indywidualna (czyli to, co naszym zdaniem jest w nas niepowtarzalne i odróżnia nas od innych), jaźń relacyjna (czyli to, co charakteryzuje nas w związkach interpersonalnych i nadaje tym związkom niepowtarzalność) oraz jaźń grupowa (czyli to, co charakteryzuje nas jako członków grupy, podobnych do innych przedstawicieli tej samej grupy, ale odmiennych od członków grupy obcej; Sedikides i in., 2013). Chociaż samoświadomość jest zjawiskiem złożonym i wielopłaszczyznowym (np. Arens i Schmidt, 2019), to procesy leżące u podłoża poglądów odnoszących się do samego siebie na różnych poziomach jaźni mogą być takie same albo przynajmniej podobne. Jednak w zależności od poziomu jaźni będą miały różne następstwa dla poznania, dla motywacji, dla emocji i dla zachowania.

Szkoła frankfurcka

Zgodnie z moją wiedzą, opartą na dogłębnych poszukiwaniach w literaturze przedmiotu, to Theodor Adorno i Erich Fromm jako pierwsi pisali obszernie na temat narcyzmu kolektywnego lub grupowego. Odwoływali się do tej koncepcji, chcąc wyjaśnić atrakcyjność faszyzmu w Niemczech przed II wojną światową. Adorno używał terminu „kolektywny narcyzm” w opisach uczuć wywoływanych przez muzykę Richarda Wagnera, którą naziści wykorzystywali powszechnie podczas swoich wieców. Stwierdzał: „Kolektywny narcyzm sprowadza się do tego: jednostki kompensują sobie świadomość swojej społecznej impotencji […] aspirując, czy to w rzeczywistości, czy też tylko w swojej wyobraźni, do uczestnictwa w wyższym, bardziej ogólnym bycie. Bytowi temu przypisują właściwości, których im samym brakuje, i otrzymują od niego w zamian coś na kształt pośredniej partycypacji w owych właściwościach” (Adorno, 1997, s. 114)[1]. W tym samym stylu pisał Erich Fromm: „Nawet jeżeli jest się najbardziej nędznym, najbiedniejszym, najmniej szanowanym członkiem grupy, kompensatę tych nędznych warunków odnaleźć można w poczuciu: «Jestem częścią najwspanialszej grupy ludzkiej w świecie. Ja, który w rzeczywistości znaczę niewiele więcej niż robak, staję się gigantem przez moją przynależność». Konsekwentnie: stopień grupowego narcyzmu jest proporcjonalny do braku prawdziwej satysfakcji w życiu” (Fromm, 1973, s. 204)[2].

Prace Adorna i Fromma stały się inspiracją do sformułowania prognozy, że motywacją do powstania narcyzmu grupowego są: niskie poczucie własnej wartości oraz zagrożony i kruchy obraz własnej osoby (Golec de Zavala, 2011). Prognozę tę potwierdziły kolejne badania empiryczne (Golec de Zavala i in., 2020, 2023; Marchlewska i in., 2022). Wysunęłam także hipotezę, że narcyzm grupowy powinien stanowić zapowiedź agresji międzygrupowej i jej tendencyjnej percepcji jako postawy obronnej grupy własnej (Golec de Zavala, 2011). Wyniki licznych badań pokazały, że tak właśnie się dzieje (np. Dyduch-Hazar i in., 2019; Golec de Zavala i Cichocka, 2012; Golec de Zavala i in., 2009, 2016). Można również założyć, że związek między narcyzmem grupowym a wrogością i agresją międzygrupową będzie silniejszy wówczas, gdy członkowie grupy będą mieli poczucie zagrożenia wizerunku lub statusu grupy własnej. Także i w tym przypadku dowody empiryczne odpowiadają wspomnianej prognozie (Golec de Zavala i in., 2013, 2016; Hase i in., 2021). Spostrzeżenia dotyczące profilu emocjonalnego i podstaw motywacyjnych narcyzmu grupowego omawiam w rozdziale 5, natomiast związek między narcyzmem grupowym, antagonizmem międzygrupowym i zagrożeniem międzygrupowym – w rozdziałach 4 i 5.

Zwolennicy teorii statusu

Politolog Chris Federico zwrócił moją uwagę na prace zwolenników teorii statusu. Pod ich wpływem sformułowałam prognozę, że w narcyzmie grupowym przedmiotem szczególnej troski powinny być: szacunek i uznanie dla wizerunku grupy własnej, dla jej honoru i statusu, a także brak tolerancji wobec najlżejszej nawet zniewagi wymierzonej w ten przesadzony obraz grupy (Golec de Zavala i in., 2013, 2016, 2021). Spodziewałam się, że motorem wrogości i agresywności związanych z narcyzmem grupowym powinno być postrzegane zagrożenie wizerunku grupy własnej. Badania poświęcone temu zagadnieniu, czyli związkom pomiędzy narcyzmem grupowym a wrogością, agresją i nadwrażliwością na zagrożenie wizerunku grupy własnej, omawiam w rozdziałach: 4, 5, 6 i 9. Nadwrażliwość narcyzmu grupowego na zagrożenie wizerunku grupy własnej widać także w tendencji do przesadnej niechęci wobec innych, do wymyślania sobie wrogów oraz do snucia teorii o knowaniach grup obcych na szkodę grupy własnej. Związki te przedstawiam dokładniej również w rozdziale 10.

Teorie statusu stały się także podstawą przewidywania, że ofiary narcyzmu grupowego powinny być podatne na przesadną panikę moralną (Cohen, 1972; Goode i Ben-Yehuda, 1994), skierowaną przeciwko osobom lub grupom obcym. Dążenie do statusu społecznego można ująć w ramy kategorii moralnych i wykorzystać do sygnalizowania tożsamości społecznej, która wyklucza – jako jednostki niemoralne – osoby starające się kultywować inne wartości niż wartości grupy własnej. Dowody empiryczne odpowiadają tej prognozie (Bocian i in., 2021). Narcyzm grupowy może stać się poglądem definiującym tożsamość społeczną, czego ilustracją jest powstanie ultrakonserwatywnego populizmu, wykorzystującego narodowy narcyzm grupowy do zdefiniowania (dobrego) „ludu” i odróżnienia go od (niemoralnych) „elit”. Moralność narcyzmu grupowego i rolę narodowego narcyzmu grupowego w powstaniu ultrakonserwatywnego populizmu omawiam w rozdziale 7.

Zainspirowana pismami Josepha Gusfielda (1963), oczekiwałam, że narcyzm grupowy może dotyczyć każdej grupy społecznej bez względu na jej relatywną siłę i status. Przewidywałam, że ludzie skorzystają z jakiegokolwiek pretekstu, by uwierzyć w to, że ich grupa własna jest bardziej niepowtarzalna, wyjątkowa i zasługująca na uznanie niż inne grupy. W istocie narcyzm grupowy może sprawić, że nawet cierpienie, klęska i niski status grupy własnej pozwolą jej uwierzyć w swoją wyższość i się nią popisywać. Wyniki wielu badań potwierdziły, że narcyzm grupowy w odniesieniu do rozmaitych tożsamości społecznych jest zmienną, która umożliwia formułowanie tych samych prognoz dotyczących między- i wewnątrzgrupowych zachowań i postaw (np. Golec de Zavala i in., 2009, 2013; Golec de Zavala, 2022; Golec de Zavala i Keenan, 2023). Ponieważ zawiera wielki ładunek emocji, a emocje inspirują działanie, prognozowałam, że będzie on pobudzał zachowania i intencje behawioralne mające na celu zaangażowanie się w zbiorowe działanie w dążeniu do podwyższenia statusu grupy własnej. W przypadku uprzywilejowanych grup społecznych oznacza to udzielanie poparcia supremacyjnym, reakcyjnym ruchom społecznym. Natomiast w przypadku grup nieuprzywilejowanych zapowiada poparcie dla ruchów społecznych działających na rzecz większej równości albo dla ruchów rewolucyjnych, opowiadających się za odwróceniem hierarchii na drodze przemocy. We wszystkich ruchach społecznych narcyzm grupowy będzie się wiązał z poczuciem moralnej słuszności sprawy, której dotyczą działania grupy, oraz z akceptacją przemocy politycznej (np. Golec de Zavala i Keenan, 2023). Dokładniej omawiam to zagadnienie w rozdziale 4, w którym piszę o terroryzmie, w rozdziale 7, poświęconym populizmowi, oraz w rozdziale 9, w którym skupiam się na zbiorowym działaniu na rzecz równości.

Skala Narcyzmu Grupowego

Pisma naukowców szkoły frankfurckiej i zwolenników teorii statusu stały się podstawą do sformułowania teorii narcyzmu grupowego i zainspirowały prowadzone obecnie prace badawcze. W większości tych badań stosuje się Skalę Narcyzmu Grupowego (tabela 0.2), którą skonstruowałam, wykorzystując w tym celu punkty z Millon Clinical Multiaxial Inventory – III (Millon, 2006) oraz z czterdziestopunktowej skali Narcissistic Personality Inventories, zaproponowanej przez Emmonsa (1987), a także przez Raskina i Terry’ego (1988). Podczas tworzenia Skali Narcyzmu Grupowego w tych miejscach, w których było to uzasadnione, punkty z wymienionych narzędzi pomiarowych, odnoszące się do jaźni, zastosowałam w odniesieniu do grupy. Na przykład punkt z Millon Clinical Multiaxial Inventory, który brzmiał „Ludzie nigdy nie obdarzyli mnie dostatecznym uznaniem za to, co zrobiłem”, przekształciłam w stwierdzenie „Niewielu ludzi rozumie w pełni, jak ważna jest moja grupa”[3] (w tabeli 0.2 zamieszczono wszystkie wersje skali). Przy zbieraniu pierwszego, amerykańskiego zestawu danych pomagali mi koledzy Roy Eidelson i Nuwan Jayawickreme. Zbierałam dane w Polsce, w Meksyku i w Wielkiej Brytanii. Jedno badanie nad związkiem narcyzmu grupowego z eksplicytnym i implicytnym grupowym poczuciem własnej wartości zostało przeprowadzone z pomocą słuchaczy studiów licencjackich w Polsce: Aleksandry Cichockiej i Jana Świerszcza. Moja mama, profesor Irena Iskra-Golec, pomogła mi zebrać dane do badania nad związkiem między narcyzmem grupowym i agresją odwetową. Przeprowadziłam nieocenione rozmowy na temat pojęcia narcyzmu grupowego z Bobem Schatzem. Bob Schatz, autor pojęć patriotyzmu ślepego i patriotyzmu konstruktywnego, zabierał głos w dyskusji nad pierwszym wykładem konferencyjnym o narcyzmie grupowym, który wygłosiłam w 2007 roku podczas International Society of Political Psychology Annual Meeting w Portland w USA.

TABELA 0.2
Skala Narcyzmu Grupowego na podstawie: Golec de Zavala i in. (2009)

Skala Narcyzmu Grupowego

Prosimy, abyś pomyślał(a) o grupie X w trakcie odpowiadania na punkty skali i określił(a), w jakim stopniu zgadzasz się z nimi

1 – „zdecydowanie się nie zgadzam”, 6 – „zdecydowanie się zgadzam”

Badaliśmy grupy narodowe, etniczne, ideologiczne i religijne oraz grupy zdefiniowane jako studenci tego samego uniwersytetu. W niektórych badaniach prosiliśmy uczestników, żeby najpierw przeczytali punkty i ocenili, czy odnoszą się one do którejkolwiek grupy, do której badani należą. W niektórych badaniach wprowadziliśmy bezpośrednio do punktów nazwę grupy własnej, np. „osoby ciemnoskóre / osoby białe w Ameryce / kobiety / Polacy zasługują na specjalne traktowanie”.

Wszystkie wersje skali są dostępne na stronie https://collectivenarcissism.com/

Wersja 9-punktowa (Golec de Zavala i in., 2009)

1. Wolał(a)bym, aby innym grupom zajmowało mniej czasu docenienie prawdziwej wartości mojej grupy.

2. Moja grupa zasługuje na specjalne traktowanie.

3. Nie spocznę, dopóki moja grupa nie spotka się z uznaniem, na jakie zasługuje.

4. Domagam się, aby moja grupa spotkała się z szacunkiem, jaki jej się należy.

5. Naprawdę złości mnie, gdy inni krytykują moją grupę.

6. Gdyby moja grupa miała więcej do powiedzenia w świecie, świat byłby o wiele lepszym miejscem.

7. Nie przejmuję się zbytnio, gdy ludzie ignorują osiągnięcia mojej grupy (odwrotnie kodowane).

8. Niewielu ludzi rozumie w pełni, jak ważna jest moja grupa.

9. Ludzie często nie rozumieją, na czym polega prawdziwa wartość mojej grupy.

Wersja 5-punktowa (na podstawie: Golec de Zavala i in., 2009; po raz pierwszy wykorzystana w: Golec de Zavala i in., 2013; następnie 2016, 2020)

1. Moja grupa zasługuje na specjalne traktowanie.

2. Nie spocznę, dopóki moja grupa nie spotka się z uznaniem, na jakie zasługuje.

3. Naprawdę złości mnie, gdy inni krytykują moją grupę.

4. Gdyby moja grupa miała więcej do powiedzenia w świecie, świat byłby o wiele lepszym miejscem.

5. Niewielu ludzi rozumie w pełni, jak ważna jest moja grupa.

Wersja 3-punktowa (na podstawie: Golec de Zavala i in., 2009; po raz pierwszy wykorzystana w: Mole i in., 2021, szczegółowe dane psychometryczne dostępne na stronie https://collectivenarcissism.com/)

1. Moja grupa zasługuje na specjalne traktowanie.

2. Niewielu ludzi rozumie w pełni, jak ważna jest moja grupa.

3. Nie spocznę, dopóki moja grupa nie spotka się z uznaniem, na jakie zasługuje.

Zgodnie z moją wiedzą powstały jeszcze trzy inne narzędzia do oceny narcyzmu grupowego. Punkty do takiej oceny niezależnie od innych zaproponowali Patricia Lyons i współpracownicy (2010), wieloaspektowe narzędzie Collective Narcissism Scale przedstawili Matthew Montoya i współautorzy (2020), a Skalę Narcyzmu Wspólnotowego opracowała Magdalena Żemojtel-Piotrowska wraz ze współpracownikami (2021). Jestem przekonana, że wymienione narzędzia odwołują się do tego samego pojęcia i badania z ich zastosowaniem rozszerzą teorię narcyzmu grupowego, którą prezentuję w niniejszej książce. Teoria ta stała się inspiracją do wielokrotnego konceptualnego odtwarzania wyników badań, wspierających pierwotne hipotezy i wykazujących możliwość uogólniania teorii w wielu różnych kontekstach. Zbiór piśmiennictwa na ten temat podsumowali moi dawni studenci (np. Cichocka, 2016; Cichocka i Cisłak, 2020). Został on również poddany twórczej reinterpretacji w celu wysunięcia nowych hipotez (np. Jaśko i in., 2020; Żemojtel-Piotrowska, 2021). W tej książce staram się scalić wszystkie te perspektywy badań psychologicznych nad zjawiskiem narcyzmu grupowego.

Wkład badań nad narcyzmem grupowym

Badania nad narcyzmem grupowym potwierdziły swoją istotną rolę w wyjaśnieniu kilku następujących kwestii: powodów, dla których członkowie grupy żywią nienawiść (Golec de Zavala i Lantos, 2020, patrz rozdziały: 4, 5, 7 i 9); powodów, dla których przeciwstawiają się logice, nauce i zdrowemu rozsądkowi, by tworzyć i rozsiewać teorie spiskowe (Golec de Zavala i in., 2022, patrz rozdział 10); powodów zachowania ludzi w sytuacjach kryzysowych, takich jak pandemia COVID-19 lub kryzys klimatyczny (Bertin i in., 2021; Federico i in., 2021; Sternisko i in., 2021; van Bavel i in., 2022, patrz rozdział 7), oraz w sytuacji zagrożenia międzygrupowego (Golec de Zavala, 2022; Golec de Zavala i in., 2013, 2016, patrz rozdziały 4 i 6). A ponadto: w wyjaśnieniu populizmu i udzielania poparcia bezwzględnym liderom (Golec de Zavala i Keenan, 2021, patrz rozdziały 7 i 8); w wyjaśnieniu dynamiki wykluczenia społecznego i zbiorowego działania na rzecz sprawiedliwości społecznej (Golec de Zavala i Keenan, 2023, patrz rozdziały 6 i 9) oraz w umożliwieniu rozróżniania tych aspektów identyfikacji z grupą własną, które pozwalają na formułowanie przeciwstawnych prognoz dotyczących pojawienia się wrogości międzygrupowej albo tolerancji (Golec de Zavala, 2011, 2018; Golec de Zavala i in., 2019, patrz rozdział 2). Badania nad narcyzmem grupowym i teoria tego zjawiska tłumaczą wiele wzajemnie sprzecznych spostrzeżeń w psychologii społecznej i w psychologii politycznej. Żeby jednak zrozumieć implikacje narcyzmu grupowego, trzeba najpierw pojąć, czym jest to zjawisko.

Istnieje coś takiego jak narcyzm grupowy

W literaturze psychologicznej terminu „narcyzm grupowy” używano w odniesieniu do rozmaitych zjawisk (np. zbiorowej wersji wyrachowania, Putnam i in., 2018; Zaromb i in., 2018; nacjonalizmu, Cichocka i Cisłak, 2020), odmiennych od tego, co ja rozumiem przez to pojęcie. Z moim sposobem pojmowania narcyzmu grupowego współgrają za to różne inne terminy (np. nacjonalizm białej rasy, Reyna i in., 2022; roszczenia grupowe, Endevelt i in., 2021). Jestem przekonana, że teoria narcyzmu grupowego ujawnia psychologiczną motywację leżącą u podstaw nacjonalizmu, nacjonalizmu białej rasy oraz roszczeń grupowych. Narcyzm narodowy jest niczym innym jak narcyzmem grupowym dotyczącym grupy narodowej (Cai i Gries, 2013; Cichocka i Cisłak, 2020), ale może on też dotyczyć innych przenikających się grup. Znaczenie tego faktu omawiam szczegółowo w rozdziale 9.

Indywidualna zmienna różnicująca

Narcyzm grupowy jest indywidualną zmienną różnicującą. Tak jak narcyzm indywidualny, względnie stabilnie charakteryzuje on ludzi w całym spektrum tożsamości społecznej, w różnym czasie i w różnych sytuacjach. W rozdziale 1 omawiam podobieństwa, różnice oraz związek między narcyzmem indywidualnym a narcyzmem grupowym. Ponieważ należymy jednocześnie do wielu różnych grup, więc w tym samym czasie możemy przejawiać narcyzm grupowy odnoszący się do wielu grup. Tendencja do przejawiania narcyzmu grupowego w odniesieniu do jednej grupy społecznej zapowiada tendencję do przejawiania go także w odniesieniu do innych grup społecznych, do których należymy. Prognozy te mają jednak pewne asymetrie, kształtujące się pod wpływem różnic statusu tych grup względem siebie, co omawiam w rozdziałach 7 i 9. Na przykład zjawisko pozytywnego nakładania się (positive overlap) silniej zaznacza się między narcyzmem grupowym dotyczącym Amerykanów i osób białych niż między narcyzmem grupowym dotyczącym Amerykanów i osób ciemnoskórych, a także między narcyzmem grupowym dotyczącym Polaków i mężczyzn niż między narcyzmem grupowym dotyczącym Polaków i kobiet.

Badania długofalowe, w których mierzono poziom narcyzmu grupowego u tych samych osób w różnych punktach czasowych, wskazują, że poziom ten nie ulega znaczącym zmianom z upływem czasu (Federico i in., 2021, 2022; Golec de Zavala i in., 2020; Górska i in., 2020, 2022). Tak więc poziom narcyzmu grupowego „charakteryzuje” nas jako osoby. Może jednak również charakteryzować grupy. Dzieje się tak wówczas, gdy członkowie grupy przyjmują narcyzm grupowy jako normatywną interpretację wspólnej tożsamości, pryzmat, przez który chcą patrzeć na istotę tego, co ich łączy i sprawia, że myślą o sobie samych w kategoriach „my”. Sposób, w jaki narcyzm staje się grupowy w tym sensie, omawiam dokładniej w rozdziałach 1 i 7.

Pogląd dotyczący grupy – każdej grupy

Ponieważ ten właśnie aspekt narcyzmu grupowego bywa czasami błędnie interpretowany, myślę, że warto podkreślić, iż narcyzm grupowy to pogląd dotyczący dowolnej tożsamości społecznej. Narcyzm narodowy nie jest zjawiskiem jakościowo odmiennym – to raczej narcyzm grupowy w odniesieniu do grupy narodowej. W większości badań nad narcyzmem grupowym zgłębiano de facto narodowy narcyzm grupowy. Jednak od samego początku określałam narcyzm grupowy jako pogląd, który można odnosić do każdej grupy, z którą ludzie się identyfikują. W istocie w jednym z moich pierwszych badań, których celem było przetestowanie i potwierdzenie trafności Skali Narcyzmu Grupowego, prosiłam uczestników o przeczytanie zawartych w skali stwierdzeń, w których zastosowano ogólny termin „moja grupa”, a następnie o zastanowienie się, czy stwierdzenia te odnoszą się do każdej grupy, do której badani należą. Uczestnicy wymieniali takie grupy, jak naród, wspólnota religijna, absolwenci szkoły lub uczelni albo klasa społeczna. We wszystkich tych grupach punkty tworzyły spójną skalę (Golec de Zavala i in., 2009).

W kolejnym badaniu ocenie poddano narcyzm grupowy jako aspekt identyfikowania się z uniwersytetem (Golec de Zavala i in., 2013). W pierwszym badaniu brytyjskim dokonywano pomiarów narcyzmu grupowego w odniesieniu do grup etnicznych (ciemnoskórych i białych) w Wielkiej Brytanii (Golec de Zavala, 2007; Golec de Zavala i in., 2009). Z badań wynikało, że punkty Skali Narcyzmu Grupowego wykorzystywały utajony czynnik wspólny i z wysoką spójnością oraz rzetelnością wskazywały na tę samą ukrytą zmienną. Innymi słowy, Skala Narcyzmu Grupowego jest rzetelna i trafna: jej punkty spójnie mierzą to, co mają mierzyć, we wszystkich grupach społecznych, w których ją zastosowano. Badania wskazały również, że skala odznacza się niezmiennością w różnych krajach, tożsamościach społecznych i okresach, czyli mierzy ona to samo zjawisko w różnych krajach (Cichocka i in., 2022; Żemojtel-Piotrowska i in., 2021), w różnych grupach społecznych (np. mężczyzn i kobiet, Golec de Zavala, 2022; białych i ciemnoskórych, Keenan i Golec de Zavala, 2023) i w różnych punktach czasowych (Golec de Zavala i in., 2023).

Przeprowadzono także badania nad narcyzmem grupowym w grupach religijnych (Golec de Zavala i Bierwiaczonek, 2021; Mole i in., 2021; Mashuri i in., 2022; Yustisia i in., 2020), w grupach ideologicznych (Jaśko i in., 2020; Putra i in., 2022), w partiach politycznych (Bocian i in., 2021; Gronfeldt i in., 2022), w grupach kibiców drużyn sportowych (Larkin i in., 2021), w grupach płci (Golec de Zavala i Bierwiaczonek, 2021; Golec de Zavala i Keenan, 2023), w grupach zdefiniowanych na podstawie orientacji seksualnej (Bagci i in., 2022; Górska i in., 2020) oraz w grupach etnicznych i rasowych (Bagci i in., 2021; Golec de Zavala i in., 2009; Keenan i Golec de Zavala, 2023; Marinthe i in., 2022; West i in., 2022). We wszystkich tych badaniach narcyzm grupowy umożliwiał sformułowanie takich samych prognoz w odniesieniu do międzygrupowych poglądów i zachowań.

Aspekt identyfikacji z grupą własną

Narcyzm grupowy jest aspektem identyfikacji z grupą własną. Tożsamość społeczna lub tożsamość członka grupy własnej wskazuje na grupę, do której dana osoba należy. W tym sensie mamy rozmaite, przenikające się tożsamości społeczne, ponieważ należymy do rozmaitych, przenikających się wzajemnie grup. Jednak nie wszystkie są dla nas równie ważne, a przynależność do nich w równym stopniu brzemienna w skutki. Identyfikowanie się z grupą własną to stopień, w jakim tożsamość społeczna danej osoby pociąga za sobą konsekwencje psychologiczne (Ellemers i in., 2002; Leach i in., 2008). Oprócz różnej siły identyfikowanie się z grupą własną ma także różne aspekty (Ashmore i in., 2004; Leach i in., 2008). Jednym z nich jest właśnie narcyzm grupowy. A mówiąc dokładniej: narcyzm grupowy to aspekt pozytywnej ewaluacji grupy własnej, która to ewaluacja stanowi aspekt psychologicznego inwestowania w tę grupę. Różnicowanie przeciwstawnych prognoz, jakie wynikają ze skądinąd pozytywnie skorelowanych ze sobą zjawisk: narcyzmu grupowego oraz zadowolenia z grupy własnej i jej nienarcystycznej, pozbawionej roszczeń pozytywnej ewaluacji, przynosi mnóstwo cennych spostrzeżeń. W rozdziale 2 omawiam narcyzm grupowy w kontekście innych pojęć odnoszących się do rozmaitych aspektów identyfikacji z grupą własną.

Motywowane poznanie społeczne

Narcyzm grupowy jest wartościującym, emocjonalnym i nierealistycznym (tendencyjnym) poglądem dotyczącym grupy własnej (może to być dowolna grupa, do której należymy). Odzwierciedla nazbyt pozytywną ewaluację grupy własnej, wiarę w jej wielkość, wyjątkowość, niepowtarzalność i posiadane przez nią prawa, a także w jej „zasługiwalność” (deservingness). Narcyzm mieści w sobie także ładunek urazy, ponieważ prawa grupy własnej w oczach jej członków nigdy nie są zadowalająco respektowane i uznawane przez świat zewnętrzny. Wizerunek grupy własnej jest tak nierealistycznie wyolbrzymiony, że narcyzm grupowy potrzebuje innych do pomocy w jego umacnianiu. Członkowie grupy potrzebują potwierdzania tego wizerunku przez wszystkich innych i podtrzymywania go wraz z nimi. Zakładana wielkość grupy własnej zależy więc od uznania jej przez innych – uznania, które w oczach członków grupy nigdy nie jest wystarczające.

Funkcja narcyzmu grupowego nie polega na zadowalającym odzwierciedlaniu rzeczywistości, lecz na zaspokajaniu potrzeb psychologicznych. Zatem narcyzm grupowy stanowi przypadek motywowanego poznania społecznego. Szczegółowo omawiam to w rozdziale 10, zamykającym tę książkę. Narcyzm grupowy generuje i wyraża motywacje poznawcze: specyficzne (dążenie do określonego wniosku) i niespecyficzne (dążenie do szybkiego dojścia do dowolnego wniosku). Ofiarami narcyzmu grupowego kieruje motywacja dojścia do dwóch określonych wniosków: że grupa własna jest wyjątkowa, choć nie cieszy się powszechnym uznaniem, i że wrogość przejawiana przez tę grupę jest słuszną i usprawiedliwioną postawą obronną. Osoby te potrzebują wiary w wyjątkowość swojej grupy, żeby skompensować niskie poczucie własnej wartości oraz kruchy wizerunek samych siebie (Golec de Zavala i in., 2020, 2023; rozdział 5). Ich motywem niespecyficznym jest potrzeba angażowania się w znaczące działanie, podejmowane w następstwie pogwałcenia ich żarliwej wiary (w wyjątkowość grupy własnej) przez inne wierzenie (że nikt owej wyjątkowości nie uznaje).

Specyficzne i niespecyficzne motywacje wpływają na poznanie społeczne. W konsekwencji narcyzm grupowy wiąże się z wieloma wyraźnie urojeniowymi poglądami dotyczącymi grupy własnej, grup obcych oraz kontekstów między nimi. W rozdziale 4 omawiam, w jaki sposób narcyzm grupowy motywuje pogląd, że świat jest nastawiony przeciwko „nam”, więc nasza agresja jest reakcją obronną, usprawiedliwioną i słuszną. W rozdziałach 7 i 8 przedstawiam spostrzeżenia sugerujące, że ofiary narodowego narcyzmu grupowego widzą samych siebie jako rewolucjonistów, podważających ustalony porządek rzeczy, nawet jeśli reprezentują grupy tradycyjnie przez ten porządek uprzywilejowane. Ci „rewolucjoniści à rebours” sprzeciwiają się establishmentowi, który nie pozwala im dyskryminować innych w takim stopniu, w jakim chcieliby to robić i do jakiego czują się uprawnieni.

Sytuacje wzmagające narcyzm grupowy

Chociaż narcyzm grupowy jest indywidualną zmienną różnicującą, która pozostaje stosunkowo stabilna w różnych okresach i w różnych tożsamościach społecznych, istnieją jednak czynniki sytuacyjne, które mogą go wzmagać. Zgodnie z moją wiedzą kwestia, czy narcyzm grupowy można osłabić, nie została jeszcze rozstrzygnięta w badaniach. W rozdziałach 5 i 8 przedstawiam, jak można to uczynić. Autorzy przeprowadzonych już badań zidentyfikowali sytuacje, które na dłuższą i na krótką metę wpływają na narcyzm grupowy. Podobnie jak przynależność do grupy oraz identyfikacja z grupą własną (Mullen i in., 1992; Thomas i in., 2020), wystąpienie wyższego poziomu narcyzmu grupowego zazwyczaj pozwala przewidywać fakt przynależności do grupy nieuprzywilejowanej (Bagci i in., 2021; Golec de Zavala i in., 2009). Pojawienie się wyższych poziomów identyfikacji narodowej oraz narcyzmu narodowego można przewidywać również na podstawie krótszego okresu doświadczania statusu narodowego (dotyczy to krajów postkolonialnych) oraz niższego poziomu globalizacji (Cichocka i in., 2022).

W badaniach eksperymentalnych wykazano też, że narcyzm grupowy mogą przejściowo wzmagać manipulacje zwiększające istotność zagrożenia tożsamości społecznej. Omawiam te badania w rozdziale 4, zwracając uwagę na potrzebę określenia, które warunki zwiększają narcyzm grupowy bez jednoczesnego nasilania innych aspektów identyfikacji z grupą własną (Guerra i in., 2022, 2023; por. Bertin i in., 2022). Jest to ważne dlatego, że to konkretnie narcyzm grupowy (nie zaś jakiekolwiek inne aspekty identyfikacji z grupą własną) łączy zagrożenie międzygrupowe z wrogością do zagrażających danej grupie innych (Bagci i in., 2021; Bertin i in., 2022; Dyduch-Hazar i in., 2019; Golec de Zavala i in., 2009; Guerra i in., 2022), a także stanowi wiarygodną zapowiedź: nadwrażliwości na zagrożenie międzygrupowe (Golec de Zavala i in., 2016), dystresu w odpowiedzi na wykluczenie międzygrupowe (Golec de Zavala, 2022; Hase i in., 2021), większej wrogości odwetowej w obliczu zagrożenia międzygrupowego (Golec de Zavala i in., 2013) oraz myślenia spiskowego (Golec de Zavala, 2021; Golec de Zavala i in., 2022; Golec de Zavala i Cichocka, 2012; Golec de Zavala i Federico, 2018). Kiedy nakłada się na to nienarcystyczna identyfikacja z grupą własną (a zwłaszcza nienarcystyczna satysfakcja z przynależności do grupy własnej), to zjawisko zazwyczaj osłabia zapowiedź wystąpienia narcyzmu grupowego. Omawiam te spostrzeżenia w rozdziałach: 4, 5 i 6.

Kluczowe znaczenie dla możliwości zbadania specyficznego i niepowtarzalnego efektu narcyzmu grupowego ma dokonanie eksperymentalnej zmiany tego zjawiska bez mylenia go z innymi aspektami identyfikacji z grupą własną. Należy przy tym pamiętać, że autorom wielu badań nie powiodło się manipulowanie zjawiskiem narcyzmu grupowego. Według mojej wiedzy w żadnym dotychczasowym badaniu nie zgłębiano zagadnienia rozwoju narcyzmu grupowego jako indywidualnej cechy różnicującej w miarę upływu czasu. W porównaniu z dynamiką rozwojową narcyzmu indywidualnego aspekt rozwojowy narcyzmu grupowego pozostaje nieznany i niedostatecznie zbadany. Jasne wydaje się jednak to, że narcyzm grupowy jest zjawiskiem odrębnym od narcyzmu indywidualnego (Golec de Zavala i in., 2009, 2023). Związek między nimi omawiam dokładniej w rozdziale 1.

Wyodrębnienie narcyzmu grupowego jako aspektu identyfikacji z grupą własną umożliwiło wyjaśnienie wielu sprzecznych obserwacji na gruncie psychologii międzygrupowej, a także wielu sprzecznych wniosków dotyczących roli tej identyfikacji w procesach między- i wewnątrzgrupowych oraz w kształtowaniu się poglądów członków grupy i ich dobrostanu. Jako że celem psychologii jest uzyskanie klarownej i dokładnej wiedzy o zachowaniu człowieka, jestem przekonana, że badania nad narcyzmem grupowym – których przedstawienie i podsumowanie stawiam sobie w tej książce za cel – wnoszą solidny wkład w rozwój tej gałęzi nauki.

[1] Theodor Adorno, Gesammelte Schriften in zwanzig Bänden. Tłumaczenie cytatu w: Agnieszka Golec de Zavala, Narodowy narcyzm grupowy jako element prawicowego populizmu, https://conciliumcivitas.pl/almanach-concilium-civitas-2020-2021-profesor-agnieszka-golec-de-zavala-narodowy-narcyzm-grupowy-jako-element-prawicowego-populizmu/.

[2] Erich Fromm, Anatomia ludzkiej destrukcyjności, tłum. Jan Karłowski, Rebis, Poznań 2007.

[3] Wykorzystano Skalę Narcyzmu Grupowego, udostępnioną na stronie https://collectivenarcissism.com/resources (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ 1.
W jaki sposób narcyzm
staje się grupowy?

Narcyzm a destrukcja społeczeństw demokratycznych

Kiedy w lutym 2022 roku Rosja zaatakowała Ukrainę, felietonista „New York Timesa” David Brooks określił politykę tożsamościową Putina jako „narcystyczną”. Twierdzenie, że to narcyzm przywódców politycznych odpowiada za wojnę, którą jedno państwo prowadzi z drugim, popełniając przy tym potworne czyny, nie należy do rzadkości. Psychiatra Andrzej Łobaczewski, który przeżył w Polsce okupację nazistowską i okupację stalinowską, ukuł termin „ponerologia” (2006), oznaczający naukę zgłębiającą sposób, w jaki zło znajduje swój wyraz w polityce. Argumentował, że sprawcą przemocy politycznej staje się państwo, które pozwala osobom cierpiącym na zaburzenia psychiczne zajmować stanowiska w aparacie władzy. Jedną z form psychopatologii często przypisywaną bezwzględnym liderom jest stan, który Erich Fromm (1964), a następnie psychiatra Otto Kernberg (1984) nazwali „narcyzmem złośliwym” – to objaw narcystycznego zaburzenia osobowości powiązany z okrucieństwem i sadyzmem. Historyk Ian Hughes (2018) twierdził, że narcyzm złośliwy takich polityków, jak Hitler, Stalin, Mao, Pol Pot lub Donald Trump, doprowadził w ich krajach do destrukcji systemów demokratycznych. Przemoc polityczną, której dopuszczali się terroryści oraz ekstremiści, również wyjaśniano w kategoriach narcystycznych cech sprawców (Bushman, 2018; Post, 1984; Tschantret, 2020). Zjadliwe uprzedzenia, takie jak rasizm, interpretowano jako wyraz narcyzmu indywidualnego żywiących je osób (Bell, 1980). Ta tendencja do indywidualizowania zjawiska stanowiącego problem społeczny stoi w sprzeczności z krystalizującym się zgodnym stanowiskiem, że brakuje dowodów na poparcie takiego wyniku profilowania psychologicznego sprawców przemocy politycznej (Kruglanski i in., 2019).

Czy rys osobowości pojedynczego człowieka może odpowiadać za fale nienawiści politycznej? Chorzy i złośliwi ludzie, nawet gdy są obdarzeni potężną władzą, nie mogą prowadzić wojen, popełniać potwornych czynów na skalę masową, dopuszczać się wszystkich zbrodni z nienawiści ani tworzyć całej mowy nienawiści. Napędzane nienawiścią reżimy wymagają znakomitej koordynacji społecznej, której nie zdoła osiągnąć pojedyncza osoba. Społeczeństwami nie rządzą nakazy szaleńców, lecz wspólne idee. Tym, co organizuje działania społeczne, jest poczucie powszechnej tożsamości, jednocząca ideologia, zrozumienie tego, kim jesteśmy „my” i dlaczego to, co „my” robimy jako grupa, jest słuszne. Psychiatra Robert Lifton (1986) użył terminu „złośliwa normalność”, oznaczającego szeroko akceptowaną ideologię moralizatorską, która wywołuje polaryzację społeczną i tworzy warunki do powstania nienawiści między grupami oraz do przemocy politycznej. Idea ta wskazuje na wyjaśnienie, które moim zdaniem lepiej odzwierciedla rzeczywistość – że narcystyczny antagonizm może przeradzać się w formę grupową i to wtedy staje się on problemem społecznym.

Czy narcyzm może charakteryzować grupy i społeczeństwa? Przywódcy polityczni mogą odgrywać ważną rolę w propagowaniu narcystycznych idei, ale nie władaliby krajami, gdyby tylko narzucali zmiany ideologiczne, nie zaś wpajali je społeczeństwu, rozbudzając nimi wyobraźnię ludzi i motywując do działania zwolenników. Przywódcy kształtują wyobrażenie grupy o sobie, ale tylko do takiego stopnia, do jakiego grupa ukształtowała swojego lidera, żeby jak najlepiej wyrażał jej tożsamość (Hogg, 2001). Zatem najważniejszą kwestią w sprawie rosyjskiego najazdu na Ukrainę nie jest osobista patologia Władimira Putina, ale poglądy i motywacje podzielane przez rzesze ludzi, którzy Putinowi pomagają, popierają go i mu służą. Żeby lepiej zrozumieć, jak nienawidzą społeczeństwa, musimy pojąć zjawisko narcyzmu grupowego i umieć odróżnić je od narcyzmu indywidualnego. Ten ostatni jest cechą osobowości, podczas gdy ten pierwszy jest poglądem dotyczącym grupy własnej, popieranym przez jej członków, którzy mogą go prezentować z różną intensywnością.

Twierdzenie, że narcyzm może mieć postać grupową, zostało wyrażone w literaturze na kilka sposobów. Niektórzy autorzy argumentowali, że społeczeństwa stają się narcystyczne wskutek niepohamowanego szerzenia się cech narcystycznych wśród ich członków (np. Campbell i in., 2010; Twenge i Campbell, 2009). Inni utrzymywali, że grupy mogą mieć cechy narcystyczne i wykazywać narcystyczne style zachowania (np. Adorno, 1951; Baumeister, 2002). Teoria narcyzmu grupowego scala te sugestie i opisuje proces, w którego wyniku narcyzm staje się zjawiskiem grupowym.

Narcyzm indywidualny: zaburzenie i cecha osobowości

Opracowana przez American Psychiatric Association klasyfikacja Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-5 (APA, 2013) definiuje narcystyczne zaburzenie osobowości jako „dominujący wzorzec cechujący się poczuciem wyższości (które ujawnia się w fantazjach lub zachowaniach), stałą potrzebą podziwu oraz brakiem empatii” (s. 669). Według statystyk narcystyczne zaburzenie osobowości przejawia około 5% Amerykanów, a 75% z nich to mężczyźni. Narcystyczne zaburzenie osobowości obejmuje dwa typy, między którymi oscylują dotknięte nim osoby w reakcji na zdarzenia życiowe: typ wielkościowy (grandiose), w którym dana osoba czuje się ważna, potężna i pełna energii, oraz typ wrażliwy (vulnerable), w którym narcyz czuje się niedoceniony i sfrustrowany (Pincus, 2013).

Narcyzm jest również cechą osobowości, której ukryta struktura tworzy ciągłość: „normalni” ludzie różnią się między sobą stopniem narcyzmu, a olbrzymia większość osób skupia się wokół wartości średniej (Aslinger i in., 2018). Innymi słowy, psychologowie badacze zakładają, że oprócz narcyzów z zaburzeniem osobowości, którzy utracili kontakt z rzeczywistością, są też „normalni” ludzie mogący przejawiać cechy narcystyczne. Na podstawie pozycji zajmowanej przez te osoby na osi narcystycznego continuum możemy przewidzieć ich zachowanie. Kwestia, czy narcyzm kliniczny (tj. zaburzenie osobowości) oraz niekliniczny (tj. cecha osobowości) stanowią dwie odrębne kategorie, czy może tworzą continuum, nadal stanowi przedmiot dyskusji (Miller i in., 2017; Pincus i Lukowitsky, 2010). Ale nawet narcystyczną osobowość, odróżniającą się od zaburzenia narcystycznego, niełatwo zdefiniować w zwięzły sposób. Narcyz ma bowiem po kilka twarzy i masek (Sedikides, 2021).

Modele narcystycznej osobowości

Klasyczny model narcyzmu indywidualnego nazywa się czasami modelem „pączka” lub „maski”. Jest on zakorzeniony w psychologii psychodynamicznej. Model ten zakłada, że narcystyczna autokreacja ukrywa wewnętrzną kruchość narcystycznego ego, nie zawsze znaną samym narcyzom. Empiryczne dane przemawiające za tym modelem wciąż jeszcze są przedmiotem dyskusji. Narcyzm raczej nie jest stanem, w którym dana osoba z natury cechuje się podatnością na zranienie i utratę wiary w siebie. Bardziej właściwe wydaje się interpretowanie go jako stanu zależności lub nawet uzależnienia od podziwu innych (Kuchynka i Bosson, 2018). Narcyzm indywidualny można zdefiniować jako nadmierną miłość własną lub wygórowany, wielkościowy wizerunek samego siebie, wymagający stałego potwierdzania z zewnątrz (np. Crocker i Park, 2004; Emmons, 1987; Morf i Rhodewalt, 2001). W ramach niedawnych konceptualizacji narcyzm zdefiniowano jako „roszczeniowe poczucie własnej wartości” (entitled self-importance; Krizan i Herlache, 2018, s. 6) albo jako połączenie „egocentrycznej wyjątkowości” (egocentric exceptionalism) i „społecznego egoizmu” (social selfishness; Sedikides, 2021). Osoby narcystyczne uważają się za tak niepowtarzalne i ważne, że mogą domagać się od innych specjalnego traktowania i uznania. Jednakże nowoczesne modele osobowości narcystycznej uwzględniają również jej wrażliwe aspekty.

Autorzy zgadzają się, że narcyzm jako całość charakteryzuje się antagonistycznym dążeniem do zdobycia uznania i uprzywilejowanego statusu, a także brakiem empatii i troski o innych (Grapsas i in., 2020; Mahadevan i Jordan, 2022; Mahadevan i in., 2019; Zeigler-Hill i in., 2019). Dualistyczny model narcyzmu (rycina 1.1) zakłada, że osoby narcystyczne dążą do uzyskania pożądanego statusu na dwa różne sposoby. Te z narcyzmem wielkościowym posługują się przebiegłością, manipulacją i bezpośrednim przymusem, żeby utwierdzić swoją dominację i uznanie w oczach innych. Ten obraz kliniczny narcyzmu charakteryzują: wysokie poczucie własnej wartości, otwarcie wyrażana roszczeniowość, autokreacja, próżność i skłonność do wyzysku innych. Narcyzi wielkościowi są często uważani za arogantów. Z kolei osoby z narcyzmem typu wrażliwego (określanego również mianem nadwrażliwego) w swoim dążeniu do zdobycia uznania i pożądanego statusu wykorzystują osobiste upokorzenie i cierpienie. Narcyzm typu wrażliwego wiąże się z poczuciem wstydu, frustracją, izolowaniem się od innych, defensywną wrogością i bierną urazą. W odróżnieniu od narcyzmu wielkościowego narcyzm typu wrażliwego koreluje negatywnie z poczuciem własnej wartości (Krizan i Herlache, 2018), za to pozytywnie – z postrzeganą krzywdą, z tendencją do przesadnej oceny swoich wad oraz z postrzeganiem siebie jako wiecznej ofiary (Kaufman, 2020). Narcyzm typu wrażliwego – przeciwnie niż narcyzm wielkościowy – wiąże się z neurotycznością, czyli cechą, która łączy się z chronicznie negatywnym stanem emocjonalnym, wysoką reaktywnością na stres oraz niezdolnością do konstruktywnego regulowania emocji (Miller i in., 2011, 2017).

RYCINA 1.1
Aspekty narcyzmu indywidualnego według modelu dualistycznego

Przedstawiono również nieco inny, choć podobny podział aspektów narcyzmu wielkościowego, wyróżniając: podziw (adaptacyjna, pogodna i skupiona na sobie autokreacja poprzez urok, asertywność i osobistą dominację) oraz rywalizację (dezadaptacyjna, nacechowana smutkiem i frustracją, ambitna autokreacja poprzez dewaluowanie innych) (Back i in., 2013; lecz patrz także Du i in., 2022: klasyfikacja podziwu jako aspektu narcyzmu wielkościowego i rywalizacji jako aspektu narcyzmu wrażliwego). Część autorów obstaje przy twierdzeniu, że narcyzm wielkościowy i wrażliwy to dwa nieskorelowane obrazy kliniczne osobowości narcystycznej (Miller i in., 2011), inni zaś utrzymują, że narcyzm indywidualny oscyluje między stanami wielkościowym i wrażliwym w reakcji na presję sytuacyjną (Giacomin i Jordan, 2016; Pincus i in., 2014).

Wyniki badań wskazują, że osoby z narcyzmem wykorzystują rozmaite wymówki, żeby domagać się szczególnego uznania. Na przykład wymagają specjalnego traktowania z powodu swoich cech, które postrzegają jako niepowtarzalne umiejętności i kompetencje (aspekt agentyczny), lub z powodu swojej wyjątkowej życzliwości i wspaniałomyślności (aspekt społeczny; Gebauer i in., 2012). Osoby z narcyzmem agentycznym uważają się za skuteczniejsze, inteligentniejsze i mające większe umiejętności niż inni, domagają się zatem stałego podziwiania ich biegłości i znakomitych osiągnięć w rozwiązywaniu problemów, których wyjątkowość przedstawiają z przesadą. Narcyzi społeczni żądają podziwu dla swojej wielkoduszności, swojego miłosierdzia, oddania i dla swoich działań na rzecz innych. Jednakże prospołeczna, ukierunkowana na innych fasada narcyzmu społecznego jest zwodnicza. Narcyzi społeczni wykorzystują miłosierdzie, żeby zyskać uznanie i wyższy status. Przejawiana przez nich dobroć nie jest motywowana współczuciem, a więc płynącym z samotranscendencji pragnieniem niesienia innym ulgi w cierpieniach. Zamiast tego służy im jako strategia zarządzania robionym na innych wrażeniem, po którą nie sięga się wówczas, gdy nikt nie patrzy (Crocker i Canevello, 2018). Narcyzm indywidualny może znajdować wyraz nawet w patologicznym altruizmie, przynoszącym szkody samemu narcyzowi, który ostentacyjnie przedkłada potrzeby innych nad własne. Ta forma altruizmu wiąże się z narcyzmem typu wrażliwego (Bachner-Melman i Oakley, 2016).

Większość autorów zgadza się, że różne sposoby wyrażania narcyzmu dzielą jedno antagonistyczne sedno (Krizan i Herlache, 2018; Miller i in., 2017). Psychologowie badacze, próbując określić wspólny element wszystkich aspektów narcyzmu indywidualnego, przedstawili jego trójwymiarowy model (Krizan i Herlache, 2018; Miller i in., 2021, rycina 1.2). Badacze ci twierdzą, że „heterogeniczność narcyzmu można uchwycić najlepiej dzięki zastosowaniu trzech wymiarów. Model [taki] wykorzystuje do konceptualizacji narcyzmu trzy podstawowe czynniki: agentyczną ekstrawersję (zwaną również podziwem), antagonizm interpersonalny (zwany również roszczeniowością lub rywalizacją) oraz neurotyczność (zwaną również wrażliwością)” (Du i in., 2022, s. 575). Rzeczywiście, obszerne dowody empiryczne wskazują, że narcystyczny antagonizm interpersonalny stanowi solidną zapowiedź pojawienia się agresji interpersonalnej (Vize i in., 2019).

RYCINA 1.2
Aspekty narcyzmu indywidualnego według modelu trójwymiarowego

Narcyzm i agresja interpersonalna

Autorzy trzech dokonanych niedawno przeglądów piśmiennictwa podsumowali w formie metaanalizy dane przemawiające za istnieniem związku między narcyzmem indywidualnym i agresją interpersonalną. W jednym z tych przeglądów badacze prześledzili w ponad 300 badaniach związek między narcyzmem indywidualnym (we wszystkich obrazach klinicznych i wymiarach) i agresją (zachowaniem zmierzającym do skrzywdzenia innej czującej istoty, która nie chce doznać krzywdy) oraz przemocą (skrajną agresją, mającą na celu spowodowanie fizycznej krzywdy, zranienia lub śmierci) (Kjærvik i Bushman, 2021). W badaniach psychologicznych agresję ocenia się zazwyczaj za pomocą narzędzi pomiarowych do samooceny zamiarów zachowań agresywnych albo za pomocą mierników behawioralnych, takich jak intensywność impulsu dźwiękowego aplikowanego przeciwnikowi. Przemoc zwykle ocenia się na podstawie wyroków skazujących za brutalne zbrodnie oraz narzędzi pomiarowych do samooceny akceptacji przemocy u innych. Ogólnie rzecz biorąc, narcyzm indywidualny łączy solidny i pozytywny związek z agresją interpersonalną i przemocą. Korelacja ta jest silniejsza, kiedy osoby z narcyzmem odnoszą wrażenie, że się je wyklucza, prowokuje albo podważa ich słowa. Inaczej mówiąc, narcyzm indywidualny stanowi wiarygodną zapowiedź wystąpienia agresji odwetowej w relacjach interpersonalnych (Kjærvik i Bushman, 2021).

Autorzy kolejnej metaanalizy badali za pomocą eksperymentów laboratoryjnych związek między narcyzmem indywidualnym i agresywnym zachowaniem (Hyatt i in., 2019). Ustalili, że pozytywna korelacja między narcyzmem indywidualnym i agresją interpersonalną była tylko nieznacznie słabsza od korelacji stwierdzonej w trakcie analiz obejmujących zastosowanie narzędzi pomiarowych do samooceny wrogich lub brutalnych zamiarów (odpowiednio: 0,20 v. 0,25). Autorzy trzeciego przeglądu z metaanalizą prześledzili w ponad stu badaniach związek trzech aspektów narcyzmu indywidualnego (wrażliwej rywalizacji, narcystycznego antagonizmu i narcystycznej ekstrawersji) z agresją interpersonalną i wrogością (Du i in., 2022). Stwierdzili, że rywalizacja w narcyzmie wrażliwym wiąże się z reaktywną, prowokowaną agresją odwetową. Narcystyczny antagonizm, leżący u podstaw wielkościowego i wrażliwego obrazu narcyzmu indywidualnego, okazał się najsilniejszym predyktorem agresji interpersonalnej. Agentyczna ekstrawersja narcystyczna, charakteryzująca narcyzm wielkościowy, wykazywała tylko słaby związek z agresją interpersonalną, kiedy wzięto pod uwagę czynnik antagonizmu (Du i in., 2022).

Ogólnie rzecz biorąc, wyniki badań psychologicznych sugerują, że istota narcyzmu indywidualnego (bez względu na jego obraz kliniczny lub aspekt) obejmuje antagonizm interpersonalny, który stanowi zapowiedź agresywności interpersonalnej i predylekcji do przemocy. Czy to oznacza, że narcyzm indywidualny powinien również zapowiadać nienawiść do grupy obcej? W psychologii nienawiść do grup opatruje się etykietą uprzedzenia. Niezależnie od tego, czy jest ono implicytne (niewyrażane otwarcie, a przejawiająca je osoba czasami o nim nie wie), czy też eksplicytne (dostępne dla danej osoby w introspekcji i samoocenie), czy wreszcie zupełnie jawne (przejawiane otwarcie) – uprzedzenie usprawiedliwia nierówności społeczne i łączy się z przemocą polityczną, a więc zachowaniem mającym na celu wyrządzenie innym ludziom krzywdy, ponieważ są członkami znienawidzonych grup obcych. Agresja i przemoc międzygrupowa różnią się od agresji i przemocy interpersonalnej. Na poziomie międzygrupowym innych darzymy nienawiścią nie dlatego, że ich znamy i nimi pogardzamy, lecz z powodu ich przynależności do grupy, do której żywimy nienawiść i pogardę. Jeśli wziąć pod uwagę obszerne badania psychologiczne nad narcyzmem indywidualnym oraz sugestie, że uprzedzenie to cecha narcystyczna (Bell, 1980; Emmons, 1987), zdziwienie budzi niewielka ilość danych empirycznych wiążących narcyzm indywidualny z uprzedzeniami, z agresją międzygrupową lub z przemocą polityczną (Hodson i Dhont, 2015). Zamiast tego dane sugerują, że nienawiść do grupy obcej i wrogość międzygrupowa są bezpośrednio zapowiadane przez narcyzm grupowy (Golec de Zavala i in., 2019; Golec de Zavala i Lantos, 2020). Zatem narcyzm indywidualny może odgrywać pewną rolę w powstawaniu uprzedzenia ze względu na jego związek z narcyzmem grupowym (Golec de Zavala i in., 2023). Na rycinie 1.3 za pomocą teoretycznego modelu przedstawiono sposób, w jaki narcystyczny antagonizm, będący głównym aspektem narcyzmu indywidualnego i grupowego, znajduje różne środki wyrazu w postaci agresji i wrogości interpersonalnej oraz międzygrupowej.

RYCINA 1.3
Równoległe związki między narcyzmem indywidualnym a wrogością interpersonalną oraz między narcyzmem grupowym a wrogością międzygrupową

Narcyzm a nienawiść do grupy obcej

Narcyzm grupowy jest międzygrupowym wyrazem narcystycznego antagonizmu, pojawiającym się przy eskalacji konfliktu międzygrupowego i znamionującym polaryzację społeczną. W wielu badaniach wykazano, że narcyzm grupowy – dotyczący narodu lub odnoszący się do grup uprzywilejowanych (przegląd badań patrz Golec de Zavala i Lantos, 2020; Golec de Zavala i Keenan, 2023) – wiąże się z uprzedzeniami, agresją międzygrupową i przemocą polityczną (szczegółowe informacje patrz rozdziały: 4 i 5). Związki między narcyzmem indywidualnym, narcyzmem grupowym, uprzedzeniami i wrogością międzygrupową przestudiowano dotychczas w ponad 20 oddzielnych badaniach, prowadzonych w różnych krajach. Wyniki tych badań umożliwiają porównanie udziału narcyzmu indywidualnego i narcyzmu grupowego w wyjaśnianiu niezgodności poziomu uprzedzeń. Podsumowanie związków między narcyzmem indywidualnym a uprzedzeniami przedstawiono na rycinie 1.4.

Dla porównania na rycinie 1.5 zaprezentowano związki między narcyzmem grupowym a uprzedzeniami. Efekty znajdujące się bliżej prawej strony są większe oraz istotne statystycznie. Dane liczbowe pokazują, że średni poziom związku między narodowym narcyzmem grupowym a uprzedzeniami jest przeszło dwukrotnie wyższy niż ledwie osiągający istotność statystyczną związek między narcyzmem indywidualnym a uprzedzeniami (0,33 w przypadku narcyzmu grupowego i 0,16 w przypadku narcyzmu indywidualnego). Wyniki te zachowują spójność w odniesieniu do różnych form i obiektów uprzedzeń oraz przy zastosowaniu rozmaitych mierników uprzedzeń.

Na rycinie 1.6 znajduje się podsumowanie związków między nienarcystycznymi aspektami identyfikacji z grupą własną a uprzedzeniami, przeanalizowanych w badaniach objętych przeglądem. Jak widać, narcyzm grupowy jest silniejszym predyktorem uprzedzenia nie tylko w porównaniu z narcyzmem indywidualnym, lecz także w porównaniu z innymi aspektami identyfikacji z grupą własną.

Wyniki podsumowań metaanaliz współgrają z wynikami analiz wspólności w danych pierwotnych, które umożliwiały rozdzielenie odrębnego wkładu w rezultaty badań wielu predyktorów powstania uprzedzenia. Rezultaty te wskazują, że narcyzm indywidualny zapowiada pojawienie się uprzedzenia tylko w takim stopniu, w jakim wiąże się z narcyzmem grupowym (Golec de Zavala i in., 2023; por. Mayer i in., 2020). Wnioski łączące narcyzm grupowy – a nie osobowość narcystyczną – z nienawiścią do grupy obcej współgrają z kształtującym się zgodnym stanowiskiem, że sprawcy zbrodni z nienawiści lub aktów przemocy politycznej (np. terroryzmu) nie cierpią na wspólne zaburzenie osobowości (Gill i Corner, 2017) lub dotyczący osobowości zespół chorobowy, który bezpośrednio predysponuje ich do przemocy politycznej (Monahan, 2015). Nienawiść do grupy obcej i poparcie dla politycznej przemocy da się przewidzieć na podstawie podzielanych przez ludzi poglądów dotyczących tożsamości społecznej, systemu społecznego i sprawiedliwości (Kruglanski i in., 2019; Vergani i in., 2020; Webber i in., 2020). Być może sprawcy zabójstw motywowanych nienawiścią do grupy obcej – takich jak zbrodnia popełniona przez zwolennika supremacji białych, który zaatakował osoby protestujące przeciwko altprawicowemu wiecowi pod hasłem „Zjednoczyć prawicę” („Unite the Right”), odbywającemu się 12 sierpnia 2017 roku w Charlottesville – przejawiają cechy narcystyczne (Bushman, 2018). Nie ma to jednak kluczowego znaczenia dla zrozumienia przez nas korzeni przemocy politycznej. Znaczenie takie może natomiast mieć dokładniejsze zrozumienie narcyzmu grupowego.

RYCINA 1.4
Podsumowanie związku między narcyzmem indywidualnym a uprzedzeniami

Uwaga dotycząca wszystkich rycin ukazujących wyniki metaanaliz w tym rozdziale znajduje się na s. 48.

RYCINA 1.5
Podsumowanie związku między narcyzmem grupowym a uprzedzeniami

RYCINA 1.6
Podsumowanie związku między innymi aspektami identyfikacji z grupą własną a uprzedzeniami

Uważne przyjrzenie się treści manifestów ogłaszanych przez sprawców zbrodni z nienawiści pozwala stwierdzić, że ich autorów inspiruje raczej wywodzące się z narcyzmu grupowego poczucie praw grupy, a nie przekonanie, że to oni osobiście zasługują na te prawa (Feinberg i in., 2019). Na przykład Osama bin Laden, który zainspirował terrorystów do ataków 11 września 2001 roku w Nowym Jorku i Waszyngtonie, w swoim liście do Amerykanów wezwał zachodnią cywilizację do naprawy moralnej pod przewodem islamskich fundamentalistów i ostrzegł, że opór spotka się z przemocą (pełny tekst: bin Laden, Letter to America, 2002). W liście bin Laden wyraża pogląd, że grupa, którą reprezentuje, stoi wyżej od innych. Wobec tego powinna dominować i przewodzić innym grupom. Co więcej, tej grupie przysługuje prawo karania członków innych grup za nieuznawanie we właściwym stopniu jej niezwykłych cech i uprzywilejowanej pozycji. Tym, co stanowi cechę wspólną sprawców przemocy politycznej, jest raczej narcyzm grupowy niż indywidualny. Jeśli chcemy pojąć, jaką rolę odgrywa osobowość narcystyczna w przemocy politycznej, musimy rozważyć, w jaki sposób narcyzm staje się zjawiskiem grupowym.

Jak narcyzm staje się zjawiskiem grupowym?

„Epidemia narcyzmu”

Jedną z odpowiedzi, które podsuwa literatura psychologiczna, jest przypuszczenie, że narcyzm staje się zjawiskiem grupowym, gdyż coraz więcej członków różnych grup przejawia cechy osobowości narcystycznej. Psycholożka Jean Twenge oraz jej współpracownicy (2008) twierdzą, że w okresie od lat siedemdziesiątych XX wieku do pierwszej dekady nowego tysiąclecia poziom narcyzmu indywidualnego w Stanach Zjednoczonych stale rośnie. Autorzy przedstawili wyniki w słynnej metaanalizie danych pochodzących z wielu punktów czasowych, na podstawie 85 badań. Metaanaliza ujawniła u amerykańskich studentów znaczny wzrost wyników samooceny dokonywanej za pomocą kwestionariusza Narcissistic Personality Inventory i przeprowadzanej w okresie od 1979 do 2006 roku. Mimo że poziom narcyzmu danej osoby zmniejsza się przez cały okres wieku dorosłego (Foster i in., 2003; Roberts i in., 2010), metaanaliza wykazała, że średnia wyników oceny narcyzmu indywidualnego w poszczególnych kohortach wiekowych zwiększała się. Autorzy zwrócili również uwagę na rosnącą częstość używania w amerykańskich książkach zaimków „ja”, „mnie”, „moje” i „mój” w porównaniu z zaimkami „my” i „nas”, a także na inne zwroty o charakterze narcystycznym (Twenge i in., 2012, 2013).

Konsekwencje tej „epidemii narcyzmu” miały polegać na tym, że coraz więcej narcyzów dokonuje projekcji swojego wielkościowego ego na grupy własne i tworzy ich przesadzony obraz podobnie do sposobu, w jaki kreowali przesadzony wizerunek własny. Ludzie mają skłonność do projekcji swojego poczucia własnej wartości na grupy, do których należą (Gramzow i Gaertner, 2005; Otten, 2002; Van Veelen i in., 2011). Istnieją jednak dane mówiące o tym, że posiadacze osobowości narcystycznej traktują swoje grupy własne instrumentalnie. Pławią się w ich chwale, dopóki inni oceniają te grupy pozytywnie, ale dystansują się od tych, które stają się przedmiotem krytyki i nie mogą już stymulować narcystycznego ego (Bizumic i Duckitt, 2008). Narcyzi nie są więc lojalnymi członkami grupy własnej i bez problemu opuszczają jej szeregi, jeśli nie zaspokaja ona już ich potrzeb. W przeciwieństwie do nich osoby z narcyzmem grupowym nie potrafią odseparować się od grupy własnej, w której ulokowały swoją potrzebę wyższości. Ich autoocena zależy od wizerunku grupy własnej. Wydaje się, że osoby przejawiające narcyzm grupowy, zamiast dokonywać projekcji, lokują obraz samego siebie w wizerunku grupy własnej (Golec de Zavala i in., 2019, 2020, 2023).

Kiedy tylko w Stanach Zjednoczonych i w innych krajach obwieszczono „epidemię narcyzmu”, rzetelność wniosków z tych badań została zakwestionowana. Analizy danych pochodzących z większych i reprezentatywnych pod względem narodowości grup amerykańskich studentów, w tym uzyskane z użyciem różnych mierników osobowości narcystycznej i autowaloryzacji (self-enhancement) oraz metod sprawdzania niezmienności czasowej (są to analizy statystyczne wykorzystywane do oceny tego, czy pomiar psychologiczny ocenia ten sam konstrukt w różnych punktach czasowych), wykazały nieznaczne narastanie cech narcystycznych w latach 1982–2015 (Roberts i in., 2010; Trzesniewski i in., 2008; Wetzel i in., 2017; por. Twenge i Foster, 2008). Ponadto wyniki badań sugerowały, że na sposoby wyrażania się cech osobowości narcystycznej mogą wpływać warunki kulturowe, społeczne i ekonomiczne.

„Kultura narcyzmu”

Pomysł, że kultura może być narcystyczna, ponieważ zachowanie narcystyczne cieszy się w niej szeroką akceptacją i podziwem, podchwycili dziennikarz i pisarz Tom Wolfe w eseju z 1976 roku The ‘Me’ decade (Wolfe, 1976) oraz historyk Christopher Lasch (1979), autor książkowego bestsellera The Culture of Narcissism. Obserwowane w zachodnich społeczeństwach coraz mocniejsze skupianie się na sobie oraz narcyzm Wolfe i Lasch przypisywali wpływom normatywnych zmian wywołanych przez „Erę Wodnika” (ruch kontrkulturowy z lat sześćdziesiątych XX wieku) oraz jej koncentrowaniu się na osobistych swobodach i samorealizacji. Jean Twenge (2006) w książce Generation Me wskazała na wzrost poziomu cech narcystycznych u osób urodzonych w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku – czyli u dzieci pokolenia, które osiągnęło pełnoletność w burzliwych i niosących zmiany paradygmatów latach sześćdziesiątych.

Jednak wyniki późniejszych badań zakwestionowały istnienie prostego liniowego wzrostu poziomu narcyzmu indywidualnego, zapoczątkowanego przez rewolucję kulturową lat sześćdziesiątych. Dane sugerują, że to szersze normy społeczne i struktury ekonomiczne określają, na ile narcyzm indywidualny jest otwarcie wyrażany i akceptowany (Jauk i in., 2021). Autorzy jednego z badań porównali kohorty pochodzące z dawnych Niemiec Zachodnich i Wschodnich. Uczestnicy badania, którzy przed ponownym zjednoczeniem się Niemiec w 1989 roku osiągnęli pełnoletność w indywidualistycznych, kapitalistycznych i zamożnych Niemczech Zachodnich, przejawiali więcej cech narcystycznych niż ci, którzy pełnoletności doczekali w tym samym okresie w komunistycznych, kolektywistycznych, lecz także uboższych Niemczech Wschodnich (Vater i in., 2018). Autorzy badań uchwycili dwa aspekty kontekstu socjoekonomicznego: normy społeczno-kulturowe i koniunkturę gospodarczą. Oba aspekty są ze sobą wzajemnie powiązane. Koniunktura gospodarcza sprzyja indywidualizmowi, niezależności i skupieniu uwagi na sobie, natomiast ubóstwo ekonomiczne wymaga wzajemnej zależności oraz pokory i podkreśla wartości społeczne (Greenfield, 2009; Santos i in., 2017).

Z badań wynika, że o ile osobiste powodzenie ekonomiczne wiąże się z wyższym poziomem narcyzmu indywidualnego (Piff, 2014), o tyle czas recesji ogranicza osobiste sukcesy ekonomiczne i oczekiwania, czyniąc te ostatnie mniej narcystycznymi. Podsumowania w formie metaanaliz wskazują, że osoby, które wkraczały w dorosłość podczas recesji gospodarczej w latach trzydziestych XX wieku, pod koniec lat czterdziestych, a więc po II wojnie światowej, oraz na początku lat osiemdziesiątych, przejawiają mniej narcystycznych cech i zachowań niż te, które osiągały pełnoletność w czasach koniunktury gospodarczej. Uczestnicy badań mieszkający w amerykańskich stanach, które doświadczyły ubóstwa ekonomicznego, odznaczali się niższym poziomem narcyzmu niż uczestnicy ze stanów, które w tym samym okresie radziły sobie lepiej (Bianchi, 2014, 2015). Podobny wzorzec stwierdzono również w metaanalizie danych z różnych punktów czasowych, którą uzupełniono wnioski Twenge i Fostera (2008), dołączając 75 dodatkowych prób grupujących amerykańskich studentów z okresu po 2013 roku. Poziomy narcyzmu indywidualnego od 1982 roku rosły i osiągnęły najwyższe wartości około roku 2008, jednak po recesji z lat 2008–2009 weszły w fazę stałego spadku (Twenge i in., 2021).

Osobisty pogląd na grupę własną

Wnioski z badań sugerują zatem, że na kształt narcystycznego wizerunku własnego wpływają warunki społeczne i ekonomiczne, które definiują to, jak widzimy samych siebie w porównaniu z innymi. Podobnie wyniki badań psychologicznych sugerują, że to, co sądzimy o sobie samych, wywodzimy z naszych poglądów na grupy, do których należymy (Golec de Zavala i in., 2020, 2022; Otten, 2002; Sedikides i in., 2021). Teoria autokategoryzacji głosi, że ludzie czerpią samowiedzę z treści swojej tożsamości społecznej, z tego, o co ich zdaniem chodzi ich grupom i jakie wartości cenią sobie te grupy (Turner i Reynolds, 2011). Teoria tożsamości społecznej każe przypuszczać, że poglądy członków danej grupy własnej na jej względną pozycję w relacjach międzygrupowych wpływają na wyniki samooceny członków grupy (Tajfel i Turner, 1979). Rzeczywiście, grupowe poczucie własnej wartości wpływa na osobiste poczucie własnej wartości (Golec de Zavala i in., 2020). Przekonaliśmy się również, że narcyzm grupowy nasila narcyzm indywidualny (typ wrażliwy) (Golec de Zavala i in., 2023).

Tabela 1.1 zawiera wyniki badania długofalowego, obejmującego sześć fal, badającego poziom uprzedzenia oraz narcyzmu grupowego i narcyzmu indywidualnego z udziałem tej samej, reprezentatywnej pod względem narodowym grupy uczestników, których oceniano co dwa tygodnie w trakcie dwunastotygodniowego okresu podczas pandemii COVID-19 w 2020 roku. Wyniki wskazują, że narcyzm indywidualny (typu wielkościowego lub wrażliwego) nie zapowiadał narcyzmu grupowego w okresie pomiarów. Za to narcyzm grupowy zapowiadał wzrost poziomu narcyzmu typu wrażliwego wraz z upływem czasu. Z kolei nienarcystyczna satysfakcja z przynależności do grupy własnej zapowiadała zmniejszenie wraz z upływem czasu poziomu narcyzmu typu wrażliwego. Takie wyniki sugerują, że ocena grupy własnej dokonywana przez jej członków kształtuje ich narcystyczną samoocenę, zwłaszcza w przypadku wrażliwego obrazu klinicznego. Przedstawione w tabeli 1.1 dane długofalowe są pouczające, ale należy je interpretować z dużą ostrożnością w świetle niedawnej krytyki tej metody analitycznej, której zarzuca się zawyżanie znaczenia długofalowych zmian u uczestników (Hamaker i in., 2015).

TABELA 1.1
Wystandaryzowane wyniki szacunkowe analizy relacji krzyżowych między narcyzmem indywidualnym, narcyzmem narodowym, satysfakcją z przynależności do narodowej grupy własnej i uprzedzeniami

Predyktory

CN

IS

VN

GN

Uprzedzenia wobec LGBTIQ+

Fala 2

Narcyzm grupowy (T1)

Satysfakcja z przynależności do grupy własnej (T1)

Narcyzm wrażliwy (T1)

Narcyzm wielkościowy (T1)

Uprzedzenia (T1)

0,66**

0,10*

0,03

0,02

0,15**

0,04

0,78**

–0,03

–0,06

0,05

0,08

–0,10*

0,59**

0,11**

0,00

0,05

–0,04

0,04

0,76**

0,00

0,16**

–0,03

–0,02

–0,01

0,71**

Fala 3

Narcyzm grupowy (T2)

Satysfakcja z przynależności do grupy własnej (T2)

Narcyzm wrażliwy (T2)

Narcyzm wielkościowy (T2)

Uprzedzenia (T2)

0,69**

0,04

0,00

0,04

0,18**

0,07*

0,78**

–0,05

0,02

0,03

0,15**

–0,12**

0,57**

0,07

0,04

0,09*

–0,04

0,01

0,77**

0,04

0,22**

–0,06**

–0,01

0,00

0,70**

Fala 4

Narcyzm grupowy (T3)

Satysfakcja z przynależności do grupy własnej (T3)

Narcyzm wrażliwy (T3)

Narcyzm wielkościowy (T3)

Uprzedzenia (T3)

0,72**

0,10**

0,02

0,03

0,08

0,05

0,83**

–0,03

0,06*

0,04

0,05

–0,05

0,61**

0,09*

–0,01

0,03

–0,05

0,05

0,81**

0,02

0,15**

–0,04

0,00

–0,05

0,74**

Fala 5

Narcyzm grupowy (T4)

Satysfakcja z przynależności do grupy własnej (T4)

Narcyzm wrażliwy (T4)

Narcyzm wielkościowy (T4)

Uprzedzenia (T4)

0,72**

0,06*

–0,01

0,07**

0,13**

0,07*

0,83**

0,02

–0,02

0,02

0,03

–0,02

0,69**

0,10**

–0,03

0,06

–0,02

0,00

0,82**

0,01

0,14**

0,02

–0,01

0,05

0,74**

Fala 6

Narcyzm grupowy (T5)

Satysfakcja z przynależności do grupy własnej (T5)

Narcyzm wrażliwy (T5)

Narcyzm wielkościowy (T5)

Uprzedzenia (T5)

0,70**

0,10**

0,03

0,03

0,12**

–0,02

0,84**

–0,05

0,04

0,07*

0,11*

–0,08*

0,69**

0,08*

0,03

0,05

0,02

0,04

0,77**

0,01

0,10**

–0,04

–0,01

0,00

0,83**

Uwaga: N = 661. CN = narcyzm grupowy, IS = satysfakcja z przynależności do grupy własnej, VN = narcyzm wrażliwy, GN = narcyzm wielkościowy, T1 = fala 1, T2 = fala 2, T3 = fala 3, T4 = fala 4, T5 = fala 5; *p < 0,05, **p < 0,01.

Znane mi są jedynie dwa badania eksperymentalne, które ukazują wzrost poziomu narcyzmu wrażliwego w następstwie eksperymentalnych manipulacji narcyzmem grupowym. Rita Guerra i współpracownicy (2023) wykazali, że zagrożenie mylnym rozpoznaniem grupy własnej nasila narodowy narcyzm grupowy, ale nie wpływa na inne aspekty identyfikacji z narodem. Mylne rozpoznanie następuje wtedy, gdy grupę własną myli się z inną i odmawia się uznania jej niepowtarzalności i odrębności (dokładniejsze informacje na ten temat zawiera rozdział 4). Poczucie zagrożenia mylnym rozpoznaniem w Polsce wprowadzono poprzez zasugerowanie polskim uczestnikom badania, że cudzoziemcy nie odróżniają Polski od Rosji. Ta manipulacja nasiliła polski narcyzm grupowy oraz narcyzm indywidualny typu wrażliwego, ale nie narcyzm wielkościowy (Golec de Zavala i in., 2023). Zjawisko to jest zgodne z wnioskiem, że członkowie grupy używają jej jako źródła samowiedzy, zwłaszcza wtedy, gdy ich wizerunek własny zostaje podważony (Kruglanski, 2006; American Psychiatric Association, 2013).

Z badań płyną więc wnioski, że narcyzm wrażliwy może wykazywać większą zmienność niż narcyzm wielkościowy i większą od niego podatność na wpływ poglądów podzielanych przez społeczeństwo. Narcyzm grupowy, będący poglądem wartościującym odnoszącym się do tożsamości społecznej współdzielonej z innymi członkami grupy, wzmacnia opinię, że grupa własna cieszy się niewystarczającym uznaniem ze strony innych. To może prowadzić podatnych członków grupy do przekonania, że również oni sami jako jednostki znajdują się w kłopotliwym położeniu. Współdzielone z innymi poczucie, że ma się prawo do frustracji, może nie tylko uzasadniać, lecz także utrwalać wrażliwy aspekt narcyzmu indywidualnego. W błędnym kole wzajemnego wzmacniania się poglądów osoby mające obsesję na punkcie osobistych upokorzeń wiążą tę obsesję z przekonaniem, że brak zewnętrznego uznania podkopuje pozycję całego narodu i upokarza go. Ich osobiste doświadczenie zyskuje wymiar grupowy i polityczny. Grupy dotknięte obsesją na punkcie braku zewnętrznego uznania stają w obliczu ryzyka, że ich poglądy zbiorowe ulegną personalizacji poprzez wzmocnienie wrażliwych cech narcystycznych członków grupy.

Przywódcy polityczni, działający jak „zarządcy” tożsamości społecznej (Haslam i in., 2010; Mols i Jetten, 2016; Reicher i Haslam, 2017), mogą chętnie organizować tożsamość społeczną wokół narcystycznego poglądu, że ich wyjątkowa grupa własna zasługuje na specjalne traktowanie i uznanie, ale ich nie otrzymuje. Mogą również wskazywać winnych podkopania statusu grupy własnej, wyznaczając tym samym cele nienawiści do grup obcych. Kiedy w propagowaniu tej narracji odniosą sukces, grupy, którym przewodzą i które inspirują, mogą paść ofiarą narcyzmu grupowego. Na przykład, jak omawiam to w rozdziale 7, ostatnia fala ultrakonserwatywnego populizmu w wielu krajach uczyniła narodowy narcyzm grupowy wręcz normatywnym poglądem na tożsamość narodową (np. Federico i Golec de Zavala, 2018).

Szansa na kulturę nienarcystyczną?

Na rycinie 1.7 przedstawiono wyniki i metaanalizę przeglądu ponad 30 badań, których autorzy oceniali narcyzm indywidualny, narcyzm grupowy i nienarcystyczne aspekty identyfikacji z grupą własną. Dane ilustrują fakt, że narcyzm indywidualny wiąże się z narcyzmem grupowym, ale nie wiąże się z nienarcystycznymi aspektami identyfikacji z grupą własną, zwłaszcza z nienarcystyczną satysfakcją z przynależności do grupy własnej. Co więcej, badania wykazały, że kiedy wyeliminuje się nakładanie się na siebie narcyzmu grupowego i satysfakcji z przynależności do grupy własnej, wyjątkowa korelacja między satysfakcją z przynależności do grupy własnej a narcyzmem indywidualnym jest ujemna (Golec de Zavala i in., 2023).

Przedstawione na rycinie 1.7 podsumowanie wyników pochodzących z wielu badań sugeruje, że narcyzm indywidualny może osłabnąć, gdy członkowie grupy skupiają się na pozytywnym poczuciu przynależności do wysoce cenionej grupy własnej, nie domagając się dla niej uprzywilejowanego trak-towania ani specjalnego uznania. A to dlatego, że – jak wspomniano wyżej – poglądy na temat grupy własnej wyznawane przez jej członków kształtują ich poglądy na temat samych siebie. Członkowie grupy stale negocjują to, o co ich grupie chodzi i jakie poglądy oraz wartości powinny być najważniejsze w definiowaniu ich tożsamości społecznej. Nie można zatem przecenić wagi przedstawienia narracji podkreślającej pozytywną współzależność członków grupy od siebie nawzajem oraz poczucia przynależności do wartościowej społeczności; wpływ takiej narracji przeważa nad narcystycznym przerysowaniem wizerunku grupy własnej w celu wzbudzenia podziwu u innych. Członkowie odczuwający satysfakcję z należenia do cennej grupy własnej z większym prawdopodobieństwem zaaprobują pozytywny, ale nie narcystyczny obraz samych siebie. Chociaż powinno się przeprowadzić więcej badań eksperymentalnych, które testowałyby bezpośrednio kwestię, czy narracje podkreślające nienarcystyczną satysfakcję z przynależności do grupy własnej ograniczają narcyzm indywidualny u jej członków, jednak obszerne dane sugerują, że taka satysfakcja stymuluje u danej osoby pozytywny obraz samego siebie, dobrostan i lepszy stan zdrowia psychicznego (Cruwys i in., 2014; Jetten i in., 2014).

RYCINA 1.7
Podsumowanie związku między narcyzmem indywidualnym i narcyzmem grupowym (lewy panel) oraz między narcyzmem indywidualnym i identyfikacją z grupą własną (prawy panel)

RYCINA 1.7
(ciąg dalszy)

Wniosek

Narcyzm grupowy przejmuje kontrolę nad dynamiką narcystyczną na społecznym poziomie jaźni. Dynamika ta jest bliska profilowi narcyzmu indywidualnego typu wrażliwego lub wielkościowego, będącego wyrazem potrzeby wyższości: neurotycznemu, pełnemu frustracji, skłonnemu do wyzysku innych oraz rywalizacji z nimi. Narcyzm grupowy stanowi przypadek motywowanego poznania społecznego, w którym wizerunek grupy własnej służy do zaspokajania psychologicznego motywu bycia podziwianym i uznawanym za lepszego od innych. Ludzie w różnym stopniu podzielają ten motywowany pogląd. Narcyzm grupowy może charakteryzować grupy jako wspólny, normatywny pogląd na tożsamość grupy własnej. Innymi słowy, członkowie mogą zgodnie dojść do stanowiska, że kluczowe znaczenie ma domaganie się od wszystkich innych uznania wyjątkowego statusu ich grupy własnej. Zamiast dążyć do podwyższenia własnego statusu, jak to robią osoby z narcyzmem indywidualnym, narcyzi grupowi dokonują inwestycji emocjonalnej, starając się zyskać uznanie dla wyolbrzymionego znaczenia ich grupy własnej. Bądź co bądź większą akceptację społeczną zyskuje się wtedy, gdy żąda się przyznania przywilejów i specjalnego traktowania grupie zamiast samemu sobie. Domaganie się uprzywilejowanego statusu i specjalnego traktowania z tytułu członkostwa w grupie może stać się w danej społeczności normą, truizmem, którego zasadności członkowie grupy nigdy nie kwestionują. To zaś sprzyja uprzedzeniom i nienawiści do grup obcych, a także pobudza narcyzm indywidualny. Jednak popieranie identyfikowania się z nienarcystyczną grupą własną, poczucia przynależności do społeczności cenionej za pozytywne wartości, a także pozytywna współzależność z innymi członkami – to wszystko może tłumić tworzenie się i wyrażanie narcyzmu grupowego oraz indywidualnego. Negatywne następstwa narcyzmu grupowego można ograniczać, akcentując jego pokrywanie się z nienarcystyczną pozytywną oceną grupy własnej.

Uwaga

Uwaga dotycząca wszystkich rycin ukazujących wyniki metaanaliz w tym rozdziale. K – liczba efektów; miernik IN – miernik narcyzmu indywidualnego; miernik II – miernik tożsamości grupy własnej; CSE 16 – szesnastopunktowa skala oceny poczucia własnej wartości (Luhtanen i Crocker, 1992); GIM – miernik identyfikacji z grupą (Henry i in., 1999); Wykres – jednopunktowy wykres (Tropp i Wright, 2001); IN 16 – Ingroup Identification Scale (Leach i in., 2008); II – czteropunktowa Ingroup Identification Scale (np. Jetten i in., 2003); IS – IS z Ingroup Identification Scale (Leach i in., 2008); mNPI – 14 punktów zaadaptowanych z NPI (Emmons, 1987); NI 3 – NI, 3 punkty (na podstawie: Cameron, 2004); NI 5 – NI, 3 punkty (na podstawie: Cameron, 2004); SI 12 – dwunastopunktowa Social Identity Scale (Cameron, 2004); SI 3 – skrócona, trzypunktowa Social Identification Scale (Cameron, 2004); SI 4 – czteropunktowa podskala z Social Identity Scale (Leach i in., 2008); 13 NPI – trzynastopunktowa NPI (Gentile i in., 2013); 15 NPI – piętnastopunktowa NPI; 16 NPI – szesnastopunktowa NPI; 40 NPI – czterdziestopunktowa NPI; BPNI-G – Grandiose Brief Pathological Narcissism Inventory (BPNI, Schoenleber i in., 2015); BPNI-V – Vulnerable Brief Pathological Narcissism Inventory (BPNI, Schoenleber i in., 2015); DTS – Dark Triad Dirty Dozen Scale (podskala narcyzmu) (Jonason i Webster, 2010); sDTS – ze skróconej Dark Triad Scale (podskala narcyzmu) (Jones i Paulhus, 2014); HNS – Hypersensitive Narcissism Scale (HNS, Hending i Cheek, 1997); NARQ-A – sześciopunktowa Admiration NARQ, podskale podziwu i rywalizacji (Back i in., 2013); NARQ-R – sześciopunktowa Rivalry NARQ, podskale podziwu i rywalizacji (Back i in., 2013); NVS – Narcissistic Vulnerability Scale (Crowe i in., 2018); PID – Personality Inventory for DSM-5; PNI_G – PNI_G, Pathological Narcissism Inventory-Grandiosity; PNI_V – PNI_V, Pathological Narcissism Inventory-Vulnerability; CN – dziewięciopunktowa lub pięciopunktowa wersja Skali Narcyzmu Grupowego (Golec de Zavala i in., 2009); IS – podskala satysfakcji z przynależności do grupy własnej (Leach i in., 2008); II – inne mierniki identyfikacji z grupą własną.

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji

Dostępne w wersji