Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

CZĘŚĆ I

Łaźnia

Baśnie Weresajewa

Kotka Klary

Piwo i papierosy

SIEDMIU UKROPÓW

CZĘŚĆ II

Lalki Klary

Baśnie Weresajewa

To, czego nie ma

W przededniu święta Piotra i Pawła

CZĘŚĆ III

Ofiara

Baśnie Weresajewa

Cudze mieszkanie

Martwe natury wojny

CZĘŚĆ IV

Przesiedleńcy

Epilog

Źródła cytatów i parafraz

Ważniejsza literatura wykorzystana przy opracowaniu przypisów

Przypisy

Copyright by © Владимир Рафиеенко, 2020
Copyright by © Kolegium Europy Wschodniej
im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu, 2020
Copyright for the Polish translation by
© Marcin Gaczkowski and Anna Ursulenko, 2020

Tytuł oryginału: Долгота дней. Городская баллада

Redakcja: Jerzy Z. Szeja

Korekta: Ilona Siwak

Skład: Dagmara Ślek-Paw, Jacek Pawłowicz

Okładka: Olga Zelenska

Redaktor prowadzący: Laurynas Vaičiūnas

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Kolegium Europy Wschodniej
im. Jana Nowaka Jeziorańskiego we Wrocławiu
ul. Zamkowa 2
55-330 Wojnowice

Wszystkie książki wydane przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu są do nabycia na stronie
www.kew.org.pl/ksiegarnia

ISBN: 978-83-7893-034-1

Konwersja: eLitera s.c.

Tak, dobroć i łaska pójdą w ślad za mną

przez wszystkie dni mego życia

i zamieszkam w domu Pańskim

po najdłuższe czasy.

Psalm 23,6[1*]

Zrywa się wiatr!... Spróbujmy żyć: tak trzeba!

Szarpie mą książką potężny dech nieba,

W pył idą fale progi skał szczerbiące!

Lećcie w dal kartki – powsiąkajcie w blaski!

Rozgońcie żagle – ptactwo żer tropiące!

Paul Valéry[2*]

...złego nie chce nikt.

Sokrates[3*]

CZĘŚĆ I

ŁAŹNIA

Po pierwszym – wzdrygniesz się,

Po drugim – skrzywisz się,

A po trzecim – w oczach lśni,

Dumą dumę w myślach goni.

Taras Szewczenko[4*]

...narodowość jest w coraz mniejszym stopniu

kwestią pochodzenia, a coraz bardziej domeną

wolnego wyboru.

Tomas Venclova[5*]

Sokrates Iwanowicz Gredis jest Litwinem, który nigdy nie był na Litwie. Łysawy, wysoki, krzepki, z przyjemnością myje podłogę, rozkłada cebrzyki, zbiera szczotką z półek dębowe i brzozowe liście. Wymiata z rogów długie wiązki piołunu, który uwolnił już swój aromat. Kładą go na półkach podczas dni kąpielowych ludzie, którzy wierzą w uzdrowicielską moc zapachów. Nie wiadomo, czy taka moc istnieje. Jednak w łaźni parowej, wypełnionej gorącą jak gwiazdy parą, zapach stepowego piołunu pomaga duszy złapać oddech.

Zawór jest otwarty do oporu. Biaława mgła syczy, pluje, szemrze i mlaska. Liza wie, że gdzieś tam, w głębi pod półkami, siedzi żarłoczna bestia Para. Żuje i żre zimną świeżą wodę, dostarczaną tutaj z najgłębszego wnętrza ziemi.

– Matki Ziemi – mówi łaziebny.

Dziewczyna nie ma pojęcia, dlaczego ziemia jest matką. Jej się wydaje, że raczej – ciotką. Ciotucha-poducha, stara ropucha. Kładzie się ją człowiekowi na twarz i ten umiera. Obraca się w proch i pył. Jedzą go robaki. Am, am.

W tym miejscu dobrze jest namalować kolorowymi kredkami obrazek. Mnóstwo różnobarwnych robaczków zżera stare, wstrętne i chore ciało, posiekane przez owady na tysiące nierównych kawałków. Ciało znika, zamienia się w parę. I leci, migocąc, stając się obłokiem, najprawdopodobniej Magellana. Ten obłok obserwują melancholijni nietrzeźwi astronomowie. Robią notatki i nagle zauważają, że przez niego w stronę Ziemi lecą olbrzymie dupy, i już nie ma ratunku dla nikogo. W tym miejscu należy odłożyć album i rozejrzeć się wokół.

Bestia o imieniu Para ryczy na całego. Gorąca, ciężka, parzy skórę. Wysusza wilgotne deski. Drzwi są otwarte na oścież, więc Liza nie boi się siedzieć obok ryczącej bestii.

– Już, wystarczy – mówi Sokrates, ociera z czoła pot. Cały mokry, czerwony, sparzony. – Chodź, zjemy obiad i napijemy się herbaty.

Siadają nie w klitce łaziebnego – wąskiej jak piórnik i wilgotnej – lecz w pomieszczeniu, gdzie w zwykłe dni klienci łaźni zostawiają majtki i skarpetki. Buty, kurtka moro, okulary, telefon w kieszonce zapiętej na guzik, dżinsy. Portfel. Prezerwatywy. Automat Kałasznikowa, dwa, może trzy granaty. W plecaku dwie flaszki wódki. W termosie herbata.

Rzędy szafek na ubrania pionowo wiszą na ścianie. Wygodne ławki, umywalki i lustra. Waga elektroniczna. Suszarki w uchwytach pod lustrami. Duży kwadratowy zegar nad framugą drzwi odmierza czas. W dystrybutorze lodowata woda.

Jest wczesna wiosna, więc długie prostokątne okna pod sufitem leniwie rozchylają płaskie usta. Sala powoli schnie po myciu, przenika do niej wiatr i zapach młodej jasnozielonej trawy. Jej źdźbła czule i wściekle przeszywają zbity dywan zleżałych brunatnych liści pod samymi murami budynku.

Przez otwarte na oścież podsufitowe okna do łaźni wlatują obłoki i ptaki, odgłosy bijącej dzień w dzień artylerii. Cienie nowych śmierci unoszą się do nieba, kreśląc na gęstych chmurach wilgotne modre smugi. Liza malowała je wczoraj, siedząc na kanapie zmarłej ciotki Karoliny, która, oczywiście, żadną jej ciotką nigdy nie była.

Obcą dla niej kobietę przed kilkoma miesiącami uśmierciły gigantyczne owady. Nieujarzmione, dzikie, przeklęte сaballeros. Swoimi pazurami na długich kończynach rozszarpały miękkie klimakteryczne ciało. Smutny smuteczek.

Kilka tygodni przed tym zajściem Liza przedstawiła całą scenę akwarelami na różowym miękkim papierze. Pomysł, by wręczyć obrazek ciotce podczas śniadania, pojawił się nad ranem. Odczuwając smutną, mroczną satysfakcję, dziewczyna w milczeniu położyła akwarelę na stole między cukiernicą i słoikiem mleka. I ze sztucznym uśmiechem na twarzy wyszła z kuchni. Wyprowadziła z komórki rower. Już po chwili pędziła w dół, hałasując pedałami i łańcuchem, furkocąc karuzelą szprych i wypełniając powietrze dźwiękiem dzwonka. Rodzina mieszkała na parterze, co ułatwiało odbywanie przejażdżek rowerowych po terenach okupowanych.

***

– Sokratesie! Popatrz – powiedziała Karolina trzęsącymi się wargami. – Popatrz, co namalowała ta wariatka!

– No co znowu?! – Gredis założył okulary i mrużąc oczy, przypatrywał się obrazkowi.

– Patrz! Patrz tu! – krzyczała ciotka. – Nie widzisz czy jak?! Przecież ona namalowała mnie! Mnie!

Sokrates nie mógł dostrzec zupełnie niczego oprócz wyrazistych, ale pozbawionych treści kolorowych plam i linii naniesionych akwarelami na miękką powierzchnię kartki. Farby rozpłynęły się trochę po brzegach. Ale całość wyglądała sympatycznie, choć trochę niepokojąco.

– Żarty sobie stroisz? – Gredis marszczył brwi, czując, jak ogarnia go śmiertelne znużenie, które od dobrego roku niezmiennie towarzyszyło ich rozmowom.

„Jej nieszczęsną głowę – myślał czasem – opętał ten sam koszmar, co i błogosławione miasto Z”

– Ty jesteś ślepy, przysięgam! – wrzasnęła Karolina, natychmiast brzydnąc i budząc politowanie. – Patrz tu! To jestem ja, a to potwory. I one mnie tną i sieką na kawałki!

– P-posłuchaj, widzimy tu kompozycję kolorowych, symetrycznie ułożonych plam. – Sokrates palcem wskazującym poprawił okulary na nosie. – Nie przeczę, dziewczyna ma wspaniale rozwiniętą wyobraźnię, wyczucie koloru, linii. Ale tysiąc razy ci mówiłem, że wszystkie jej rysunki są abstrakcyjne! Dlaczego, na B-boga, czepiasz się dziewczyny?

– Abstrakcyjne? – prychnęła Karolina. – Zwariowałeś?! Jak możesz tego nie widzieć! Patrz. Tutaj po obu stronach są potwory. A tutaj jestem ja. A dokładniej to, co ze mnie zostało. Tu moja głowa leży i patrzy na ciebie! Na ciebie patrzy! Na ciebie, stary idioto! I przestań się jąkać, przecież wiesz, że tego nie znoszę!

– Ponosi cię fantazja, Karolino! – powiedział Sokrates miękko, po czym wypił z gorzką przyjemnością pół filiżanki wczorajszej zimnej esencji scedzonej ze starego porcelanowego imbryka w kształcie słonia siedzącego na psie. I zapalił. – Przestań, na Boga. To wcale nie jest śmieszne...

– I mnie nie jest do śmiechu! Ani trochę! – Karolina wściekle pokręciła głową, ciężko westchnęła, jeszcze raz rzuciła okiem na rysunek, następnie zgniotła go i wrzuciła do kosza. – Mówisz zwykła dziewczyna? A zauważyłeś, że w jej życiu istnieją wyłącznie rower, ołówki i farby? A panna to już ile lat ma? Dwadzieścia, dwadzieścia pięć? – Kobieta zamilkła na chwilę i nerwowo poruszała ściągniętymi wargami. – Powiem ci szczerze, tak jak to czuję: ona jest potworem! Dlatego nie wiadomo ile ma lat. Raz ma dziesięć, a kiedy indziej osiemdziesiąt, i żółty piasek się sypie spod łóżka! Osiemdziesiąt! – powtórzyła z przerażeniem Karolina – I jeszcze te rysunki! Nie na darmo wasz chrześcijański Bóg mówił o ofierze. Myślę, że ona by się nadawała. Trzeba ją wrzucić do szybu kopalni „Dobry Szubin”[1], żeby powstrzymać bratobójstwo!

– Przestać p-pleść bzdury! – Sokrates ciężko westchnął i szarpnął głową.

Też nie lubił swojego jąkania, ale nie mógł go opanować, gdy się denerwował.

– Ale co niby przestań?! – Karolina nerwowo pstryknęła zapalniczką i zapaliła.

– Boga zostaw w spokoju! – odpowiedział na głębokim wydechu.

– I normalnej miesiączki nie miała do tej pory. Nie, no rozumiem, zaburzenia psychiczne. Rozumiem, tabletki. Ale już od wieków powinna interesować się facetami!

– I co z tego?! – Gredis uśmiechnął się niemrawo. – Dziewczyna ćwiczy wyobraźnię, rozwija się! Wszystko ma swój czas. Ja tam się cieszę, że po śmierci Anny nie zamknęła się w sobie. Rozmawia z nami, maluje. Pomaga mi w łaźni, zwróć uwagę. Dwie kondygnacje szoruje na błysk raz w tygodniu, to nie byle co! A obrazki? Co tam obrazki! Niech sobie maluje...

– One się spełniają! – zawołała Karolina, pąsowiejąc na twarzy.

– Przecież dobrze wiesz! Rok przed wypadkiem narysowała, jak samochód potrąca Annę. I potem dokładnie tak się stało!

– Bzdury! – Sokrates z oburzeniem pokręcił głową. – Oglądałem tamten szkic ołówkiem i nic podobnego nie zauważyłem! Dałabyś sobie spokój. Ostatnio nachodzą cię jakieś bałamutne idee. Straszne rzeczy wygadujesz...

– Wiedźmę sobie wzięła Anka z sierocińca! – przerwała mu Karolina, łapczywie się zaciągając. – Nic lepszego w tej Moskwie przez tyle lat nie znalazła! Kasę zarobić, męża znaleźć i rodzicom pomóc na starość? A gdzie tam! Zginęła jak idiotka, a my musimy z tym żyć! Mówiłam jej przecież, nie bierz obcego dziecka, psychicznie chorego, a w dodatku żydowskiego! Nie bierz małej Żydówy!

– Cicho, idiotko! – Sokrates zamachał rękoma. – Co ty wygadujesz?! Dziewczyna usłyszy!

Rzucił Jelizawiecie nikły uśmiech i przymknął lufcik. Ta stała obok roweru i pochyliwszy głowę, uważnie przypatrywała się oknom ich mieszkania.

– A niech! – fuknęła Karolina. – Niech wie, co o niej myślę!

Liza nie mogła słyszeć, co dokładnie ciotka mówi Sokratesowi. Ale nie dbała o to. Karolina była dla niej nikim. Po prostu obca, głupia baba, której śmierć można namalować i nie czuć przy tym nic oprócz ulgi. Wkrótce opuści tę powieść i nikt tu więcej o niej nie wspomni.

***

Równo trzy dni po tej scenie do Z dotarła pomoc humanitarna z Rosji. Na placu targowym czekano na nią w radosnym przeczuciu. Dwa białe tiry – posłańcy wszystkich burz, część konwoju, który przybył do miasta – wyglądały obiecująco. Pomimo gęstych chmur było mroźnie i jasno. Na budynku administracyjnym targowiska wiatr tarmosił plakat: „Enklawa Z to wolność i chleb!”.

Karolina wraz z innymi Z-babolami była na miejscu z samego rana. Około dwudziestu minut przed wydarzeniem stawili się dziennikarze rosyjskiej telewizji Life&Haj. Potem dwoma zarekwirowanymi jeepami nadciągnęli bojówkarze w sile ośmiu osób. Kozacy dońscy, jeszcze mocno wczorajsi, przybyli autobusem. Wysypali się z niego i zaczęli ćmić na stronie, a następnie ustawiać przy tirach przyozdobione stoliki. Rozkładało się na nich cukier i kasze, żeby potem rozdawać pod okiem kamer telewizyjnych. Kolejka tworzyła się samorzutnie. Obywatele Z mieli wygląd smętny i ożywiony zarazem.

Wasilij Girkawy – człowiek poważny, niskiego wzrostu, muskularny, ale w ostatnim czasie tracący wiarę w pomyślny bieg rzeczy – reprezentował na tym festynie urząd miasta oraz ministerstwo transportu i ochrony zdrowia republiki Z. Ponuro zerkając na dziennikarzy Life&Haj, palił obok swojego porysowanego grand cherokee. Z uszu sterczały mu malinowe japońskie słuchawki, a w głowie krążył głos nieboszczki Amy Winehouse.

Wreszcie światła zostały ustawione, kamery włączone. „Kierownik imprezy” – bystrzak Misza, który z tej okazji przyjechał aż z białokamiennej Moskwy – skinął głową Girkawemu. Ten stanął na pomoście, odchrząknął i zapodał na osiem minut czterdzieści siedem sekund przygotowane wcześniej przemówienie. Opary mrozu gęstniały. Słońce powoli wstawało nad placem. Wasilij skończył, zszedł na dół i bez większej ochoty znowu zapalił. Na niskim pomoście przed tirami stanęły ładne dzieci i zaczęły recytować wierszyki:

Mieszkańcom republiki odpuszczono grzechy,

Nowe szczęście – w nowe miechy,

Cukier i kasza już od rana,

Niech nam żyje Rosja kochana!

– Ja cię sunę, co za nieboska komedia! – Girkawy się skrzywił, patrząc na przedstawiciela Life&Haj trochę z dezaprobatą, trochę z ciekawością. – Ten poemat to wasza robota, rycerze pióra?

– Jeszcze czego! – Aleksiej Marszak wzruszył ramionami. Był dziennikarzem, jak wynikało z jego identyfikatora. Splunął na niedopałek; ten zasyczał i zgasł. – My z Miszą Gariewem fuszerki nie odstawiamy. Jesteśmy postmodernistami... Zaśmiał się zadowolony z siebie. – Hunwejbinami, co robią w reklamie. I dlatego, żebyś wiedział, specjalizujemy się wyłącznie w projektach społecznych na dużą skalę... – Zamilkł, z lekkim uśmiechem studiując barani wzrok Girkawego. – Jestem pewien, że to wasz nowy Związek Pisarzy klepie... Zresztą niesamowitych gości macie tam teraz.

– Poważnie? – Wasilij nie zupełnie nadążał za wywodem Marszaka, więc chwycił się zrozumiałej końcówki.

– A jakże! – odparł Aleksiej. – Wczoraj przypadkowo wpadłem na spotkanie poetyckie na bulwarze imienia poety Puszkina...

– No i co?

– No co! Po dwudziestu minutach normalnie ocipiałem, mówię ci.

– Kiepsko piszą? Bez czucia? – zesrożał Girkawy.

– Skądże znowu, z czuciem. – Marszak wzruszył ramionami. – Tylko strach ich słuchać. Nawet my sobie na takie brednie nie pozwalamy...

– No jasne. – Wasilij się sarkastycznie skrzywił i popatrzył na zegarek. – Przecież wy obiektywnie walicie z grubej rury. Taką macie robotę, raz, dwa i pozamiatane. A do naszego związku, zauważ, przyłączyli się młodzi pisarze naszej młodej republiki. Duchowy mięsień Z, pełni patosu, wyrażają, że tak powiem, wolę ludu.

– Właśnie. – Aleksiej pokręcił głową. – W tym cały pic, że wyrażają. To nawet mnie skołowało – dodał z niedowierzaniem. – A ja, wyobraź sobie, już nawet zapomniałem, co to wyrzuty sumienia.

– Dziwny jakiś z ciebie koleś! – powiedział Girkawy z dezaprobatą. – A wy, chłopaki, na pewno jesteście z Life&Haj?

– Jak nie, jak tak! – Marszak kiwnął głową, chciał coś jeszcze dodać, ale w tej chwili ogromne stare kolumny wystawione z busa na zewnątrz głośno i ochryple ryknęły dla podkręcenia atmosfery.

Najpierw „Wstawaj, strana ogromnaja”[2] i „Rascwietali jabłoni i gruszi”[3]. A gdy się rozdawanie rozpoczęło na dobre, Fale Amuru[4], Smuglanka[5], Ciemna noc[6] i Dzień zwycięstwa[7]. Powiało wojnami światowymi, rosyjskimi rewolucjami i Gułagiem.

Skacowany i przez to wyjątkowo wrażliwy Kola Weresajew, masażysta z łaźni, w której pracował Sokrates Iwanowicz, nie wytrzymał tej muzyki, zapłakał.

Stanął w kolejce po pomoc humanitarną z samego rana, ale po dziesięciu minutach katowania piosenką żołnierską i rewolucyjną machnął ręką, kupił w sklepiku naprzeciwko flaszkę czystej i powlókł się do domu na drugą stronę ulicy leczyć kaca. Prawdę mówiąc, aż tak bardzo tej pomocy nie potrzebował, czort z nią. Dzięki pracy w łaźni bieda mu nie doskwierała. Przyszedł tu tylko po to, żeby z kimś porozmawiać, pobyć, jak to się mówi, wśród ludzi. Do jego barłogu od wieków nikt nie zaglądał. A akurat wczoraj Sokrates dał wypłatę. Weresajew natychmiast skonsumował siedem po sto ulubionej substancji i dwa litry piwa. I naturalnie w ten przenikliwy niedzielny poranek dopadł go spleen. Suszyło go, serce biło nerwowo i płochliwie... A tu jeszcze ta muzyka, jak na złość...

Ludzie oblegli stoisko dystrybucji. Pomoc przywieziona pierwszym autem rozeszła się w sekundę. Kilkoro staruszków, wynędzniałych bez emerytur, płakało, drżącymi rękoma wkładając do toreb kasze. Dziękowali Rosji i osobiście jej Wspaniałemu Gospodarzowi. Operator kręcił wszystko jak leci. Aleksiej do krótkiego emocjonalnego wywiadu bez wahania wybrał z tłumu Karolinę, która najgłośniej krzyczała „Niech żyje Rosja!”, i załatwił sprawę szybko i fachowo. Spojrzał na zegarek, trącił łokieć Gariewa, skinął swoim ludziom. Grupa zdjęciowa migiem, po żołniersku załadowała się do nissana micry, który ruszył z kopyta i chwilę potem zniknął za rogiem starej szkoły.

W tym samym momencie bojówkarze otworzyli drugi samochód. I wtedy się zaczęło. Ledwie rozchyliły się drzwi pojazdu, ze środka wyskoczyły cztery stonki[8], każda dwa i pół razy większa od psa Baskerville’ów. Wystawiwszy do przodu muskularne śródtułowia, wymachując kindżałami bocznych obusiecznych nóg niczym szablami, owady mniej niż w pięć minut posiekały z piętnastu Bogu ducha winnych obywateli Z. Krew wymieszała się z jaglanką, kaszą gryczaną, ryżem i solą kamienną. Wasia Girkawy, wicemer miasta Z oraz minister transportu i ochrony zdrowia w jednej osobie, leżał pod jeepem, modlił się i myślał o tym, że po reporterach Life&Haj w chwili pojawienia się stonki wszelki ślad zaginął. Chłopaki, jak się zdaje, domyślały się, co przywiózł na przemarznięte targowisko biały moskiewski łabędź – humanitarno-prawosławny kamaz.

„Jeśli przeżyję, to ja już z tym Marszakiem pogadam!” – obiecał sobie Girkawy.

Tymczasem bojówkarze zaciekle i celnie strzelali do krwiożerczych bestii. Te po zmieleniu z rozpędu dwóch tuzinów skacowanych Kozaków dońskich i rozrzuceniu ich zwłok po placu targowym nagle się uspokoiły, zwolniły tempo, nieśpiesznie rozłożyły skrzydła i synchronicznie uniosły się do góry. Kto widział, jak operują amerykańskie szturmowce Harrier pionowego startu i lądowania, z pewnością doceniłby w tych niecodziennych przybyszach podobne piękno i grację.

Ludzie, zszokowani zajściem, stracili poczucie rzeczywistości. Ktoś krzyczał, ktoś płakał, jeszcze inny ktoś modlił się na kolanach. Ktoś wił się w agonii. Karabiny terkotały niczym cykady na Cykladach. Insekty wisiały nad targowiskiem jakieś dwadzieścia-trzydzieści sekund, jakby się zastanawiając, dokąd się udać w ten mroźny poranek. Potem przechyliły się synchronicznie i skierowały na południowy wschód, mieniąc się zastygłym sennym bursztynem w promieniach chłodnego styczniowego słońca. I wtedy, właśnie wtedy, niczym zwiastun spełnionej harmonii, nad zbroczoną jezdnią pojawiła się mglista figurka świętej pamięci Amy Winehouse. Cała na czarno szła boso po śniegu i śpiewała Back to Black.

Karolina Gredis, martwa jak samowar, patrzyła na nią swoją odciętą głową i myślała o tym, jak wiele ją w życiu ominęło. Ocalali mieszkańcy Z rozpierzchli się na wszystkie strony. Ci zaś, którzy zostali wprawdzie zabici, ale cudem zachowali nogi i głowy, z trudem wstawali, ściskali się i cieszyli z końca wojny, przyklejali uśmiechy na zakrwawione, zdeformowane twarze, wirowali w czarno-białym tańcu. Z nieba padały na nich snopy żółtego i niebieskiego światła

„Tańce patriotów – pomyślał Wasia Girkawy – ale co tu do licha robi Amy?”

Po czym stracił przytomność.

Weresajew przez jakiś czas obserwował to przedstawienie z drugiej strony alei, przypadkiem zająwszy idealne miejsce na widowni. Ale w pewnej chwili poczuł, że pod wpływem zgrozy i kaca może zemdleć. Przeżegnał się drżącą, spoconą dłonią, zaczerpnął z klombu garść pokrytego lodowym kożuchem śniegu i obdzierając usta do krwi, zaczął go gryźć i łapczywie połykać. Złapał więcej i zadrapując skórę, obtarł twarz i szyję. Zobaczywszy tańczących nieboszczyków, wychrypiał: „Panie, zmiłuj się nade mną!”. Po czym truchtem ruszył w stronę domu Gredisa, czując, jak rozpaczliwa trwoga ściska jego serce.

***

Tak w ogóle to Sokrates Gredis był profesorem doktorem habilitowanym, który do końca kwietnia zeszłego roku wykładał filozofię na uniwersytecie. Jednak jak tylko zaczęło się robić gorąco, wziął urlop i przebywał na nim aż do chwili, gdy do miasta wkroczyły kolumny uzbrojonych po zęby bojówkarzy. Większość z nich widziała Z po raz pierwszy w życiu. Twierdzili, że są obrońcami miasta, chociaż wszystko wokół niezbicie świadczyło o okupacji. I de facto niczym innym nie było.

Gredis przyjrzał się uważnie atmosferze panującej na wiecach pod budynkiem administracji obwodowej, poobserwował poczynania miejscowych władz i milicji i po upływie kilu dni złożył wymówienie. Pracować jako filozof pod rządami bandytów nie mógł i nie chciał. Ukrainę kochał, choć z pewną rezerwą. Zaś „ruskiego mira”[9], jak każdy inteligentny człowiek, a do tego syn osoby represjonowanej, poważnie się obawiał. Ponadto coś mu mówiło, że pensja filozofom w Z nie będzie już wypłacana z taką regularnością, jak wcześniej. A i w poważaniu będzie tu odtąd filozofia dość szczególnego typu.

Zresztą, Gredis zupełnie nie miałby gdzie się podziać, gdyby opuścił Z. Pieniędzy potrzebnych na przeprowadzkę nigdy nie uzbierał. Pewne oszczędności, ma się rozumieć, były. Jednak pod jego opieką pozostawała Liza, przedziwna, chorobliwa istota, spadek po zmarłej siostrze Annie.

Mniej więcej dziesięć lat przed śmiercią ta adoptowała dorosłą już wówczas dziewczynę z ośrodka dla dzieci specjalnej troski. A gdy po dwudziestu latach spędzonych w Moskwie postanowiła wrócić do ojczystego Z, zginęła. Dziwna, niedorzeczna historia. Samochód potrącił ją w Moskwie naprzeciwko byłego hotelu Inturist, gdy była w drodze na lotnisko. Zamienił w miazgę niewielką okrągłą głowę pokrytą rzadkimi blond włosami. Tego samego dnia do Sokratesa zadzwonił niejaki Marszak i przekazał tragiczną wieść. Gredis złapał się za pierś.

– Lecę pierwszym samolotem! – Serce krwawiło tak, jakby tam naprawdę była otwarta rana.

– Niech się pan nigdzie nie wybiera!

– Jak to? – zdziwił się Gredis.

– Nadarzyła się okazja i ciało już zostało wysłane do Z! – Aleksiej właśnie tak powiedział: „nadarzyła się okazja” i Sokratesowi z jakiegoś powodu włosy zjeżyły się na głowie. – W zamkniętej trumnie, ponieważ obrażenia są poważne, pan rozumie. A dziewczynę, waszą wnuczkę, Lizę – kontynuował Marszak – wysłaliśmy samolotem. Proszę czekać pod wieczór. Lot taki a taki, godzina lądowania według czasu moskiewskiego. To samodzielna panna, doleci. A pan ją tam odbierze. Zresztą sama powinna pamiętać drogę w razie czego. Przecież dość często odwiedzali was latem, prawda?

Gredis miał sporo pytań, ale łączność się urwała. Co więc miał począć? Wyszykował się i pojechał czekać na lot z Moskwy. Lotnisko jeszcze działało, chociaż wysłannicy „ruskiego mira” kilka razy próbowali je przejąć. Czekając na samolot, wypił butelkę whisky. Liza poznała go i chyba się ucieszyła. Trumna dotarła osobno w nocy. Na pogrzeb Anny dziewczyna nie poszła. Płakała i malowała. Malowała i płakała...

Liza Lizą, ale jego pani domu, Karolina, pod okupacją też wyraźnie podupadła na zdrowiu. Tak więc bez dwóch zdań w mieście działy się rzeczy okropne. Nie da się ukryć! Ale tutaj Sokrates przynajmniej miał własne mieszkanie. A dach na głową to być może jedyna rzecz, której potrzebuje filozof podczas wojny.

Gredis długo zmagał się z pytaniem, gdzie i jak ma dalej żyć, ale problem niespodziewanie rozwiązał się sam. Skontaktował się z nim Ilja Korniew, były doktorant Sokratesa Iwanowicza, który w swoim czasie porzucił karierę naukowca i został dobrze prosperującym biznesmenem. Obecnie zaś zamierzał wyjechać z miasta opanowanego przez rosyjskie inferno. Jedyny zakład, przynoszący póki co wymierne zyski, dwupiętrowa łaźnia Piąty Rzym, znajdowała się na rzadko ostrzeliwanych peryferiach miasta. Ilja potrzebował administratora. Gredis był zaś filozofem i człowiekiem godnym zaufania, a ponadto mieszkał jakieś dwie przecznice od łaźni. Sprawę należało załatwić szybko, tak też zrobili. Po przekazaniu w dwa dni pełnomocnictw, pieczątek, sejfów, kontaktów i niewielkiej ilości gotówki na początek, Korniew, przypieczętowując umowę, postawił butelkę ormiańskiego koniaku. Gdy wszystko, co dotyczyło interesów, zostało omówione, Gredis ruszył do domu. Odprowadzając go, już na przystanku autobusowym, Ilja wreszcie zdecydował się powiedzieć coś, co dręczyło go przez cały wieczór.

– Wiesz co, Sokratesie Iwanowiczu – powiedział Korniew z wymuszonym uśmiechem. W biurowym kompie w folderze Moje Dokumenty znajdziesz coś bardzo ważnego. Przeczytasz sam.

– Co takiego? – Sokrates uniósł brwi. – Chyba już i bez tego wiem, co i jak?

– Jak by to powiedzieć... – Korniew się zawahał, zaczerwienił. – Krótko mówiąc, Piąty Rzym, to coś więcej niż łaźnia, wiesz. W tym sensie oczywiście zachowałem się wobec ciebie nie fair. – Zaśmiał się urywanym śmiechem i wnet przestał. – Naprawdę mi przykro, wybacz. Jednak wygląda na to, że innego wyjścia nie było.

– Nic nie rozumiem! – Sokrates się uśmiechnął. – Co masz na myśli?

– Jak by to powiedzieć... – Korniew znowu się zawahał. – To miejsce, nasza łaźnia, to bardziej świątynia, rozumiesz? Przy czym oczywiście to żadna świątynia... – Zamilkł, zastanowił się i oznajmił: – A tak w ogóle nawet jej nie kupowałem...

– Jak to: nie kupowałeś? – Gredis nie mógł pojąć, o co właściwie chodzi, niepewnie się uśmiechnął. – Mój drogi, czyżbyś się upił jedną flaszką?

– Przekazali mi ją w ten sam sposób, jak ja teraz przekazuję tobie – zaczął szybko Korniew, oblizując suche usta. – Przekazali i jeszcze kasę na remont dali. Akurat wtedy ujawniły się wszystkie jej trzy poziomy. Krótko mówiąc, ofiarowuję ci tę łaźnię, Sokratesie Iwanowiczu. Przekazuję, że tak powiem, nieodpłatnie! Od tej pory możesz się uważać za jej pełnoprawnego właściciela.

– Czekaj, czekaj, nie tak szybko! – Sokrates w osłupieniu patrzył na swojego byłego studenta. – Chyba nie mówisz tego poważnie?! Zwariowałeś?

– Jeszcze nie! – Korniew zaśmiał się wymuszonym śmiechem. – W każdym razie jest teraz twoja! Masz tu teczkę. Nie chciałem ci wcześniej pokazywać. Sam wszystko zobaczysz. Formalnie oczywiście pozostaję współzałożycielem, ale to tylko tak... – Znowu się zaśmiał. – To bardziej dla kolesi z mafii. Żeby ci się nie naprzykrzali. A tak naprawdę jesteś teraz jej jednoosobowym właścicielem! Wszystkie niezbędne dokumenty są w tej niebieskiej teczce. Dopilnowałem wszelkich formalności, żadna gnida się nie przyczepi!

– Żarty sobie stroisz? – Gredis niepewnie się uśmiechnął.

– Czy wyglądam, jakbym żartował, Sokratesie Iwanowiczu? – Korniew pokręcił głową. – Nie rozumiesz tego teraz, ale wkrótce zrozumiesz. Piąty Rzym to nie tylko serce tej prowincji. To serce, wiesz, jeszcze wielu innych... – Sięgnął do kieszeni po papierosy. – Zresztą, nie znam się na tym. Najważniejsze, że teraz ty za nie odpowiadasz. – Ilja zapalił i gwałtownie wydmuchnął dym. – Nigdy nie byłem dobrym strażnikiem tego miejsca. To nie na moją głowę, odwagi za mało. I tak naprawdę do tej roboty choć odrobinę religijności trzeba mieć w sobie. – Zaśmiał się nieco sztucznie. – U mnie znowuż w rodzinie, jak na złość, sami ateiści. A dla ateisty posiadanie tej łaźni to prawdziwa męka. – Korniew rozłożył ręce. – Nie, no robiłem, co mogłem. Tym bardziej, że za dużo mnie to nie kosztowało. Czasy były pokojowe. Ale teraz wszystko się zmieniło. Piąty Rzym zachowuje się coraz bardziej tak, jak zostało to przepowiedziane.

– Gdzie przepowiedziane? – zapytał Gredis, chociaż chciał zapytać, przez kogo.

– W teczce, w teczce, Sokratesie Iwanowiczu. – Ilja z przekonaniem kiwnął głową. – Tam znajdziesz wszystko, co trzeba.

– To jakiś kawał? – zapytał Gredis.

– Kiedyś to się zdarzało nie tak często – zaszeptał Korniew gorąco – ale teraz wszystko się zmieniło! Koszmar jakiś! Pięć wypadków w ostatnim miesiącu. Myślę, że to dopiero początek. Nie dałbym rady.

– Jakie wypadki? – Sokrates potrząsnął głową. – O czym ty w ogóle mówisz?

– Dobra. – Korniew nagle się uspokoił. – Faktycznie, trochę się zapędziłem. Sam stopniowo wszystko zrozumiesz – zaczął wyjaśniać. – Nie ma co uprzedzać faktów. A jak coś będzie niejasne, to zaglądaj do tej wiązanej niebieskiej teczuszki. Tam po poprzednim właścicielu zostało co nieco. Na początek wystarczy, a dalej sam decyduj. Życie jest pełne niespodzianek. To nie prognoza pogody. No i poza tym jest jeszcze łączność telefoniczna! – Ostrożnie klepnął profesora w ramię. – A czego nie powiesz przez telefon, napiszesz w mailu. Ale uprzedzam, że nie zdołasz opuścić łaźni przed znalezieniem następcy. Jasne?

– Mówisz poważnie?!

– Jak najbardziej! – Korniew skinął głową. – Żelazna zasada. Nieboszczyków, co prawda, nie obejmuje.

– A jednak nadal nie rozumiem. – Sokrates pokręcił głową, uśmiechając się niepewnie. – Czy to jest coś w rodzaju odpowiedzialności za interes? Przed ludźmi z mafii i tak dalej?

– Wiesz co, Sokratesie Iwanowiczu – powiedział Korniew, któremu wyczerpały się właśnie zapasy szczerości w organizmie – a może bym tak zadzwonił po taksówkę? Chwila i jesteś w domu! O pieniądze się nie martw, stawiam!

– Nie kłopocz się!

Gredis odwzajemnił się uczniowi klepnięciem po ramieniu. W tym momencie przyjechał autobus. Uścisnęli się kurczowo. Korniew wepchnął profesora do środka. Odwrócił się i szybko odszedł, nie oglądając za siebie. Sokrates Iwanowicz zastanawiał się nad dziwnymi słowami Ilji przez pierwszą połowę drogi, potem zapadł w drzemkę. Ocknąwszy się przystanek przed domem, wyskoczył w chłodny półmrok, odczuwając ni to radość, ni to pewność, że wszystko się wypełnia właśnie tak, jak powinno się wypełniać.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ŹRÓDŁA CYTATÓW I PARAFRAZ

[1*] Tak, dobroć i łaska pójdą w ślad za mną...
Biblia Tysiąclecia, Księga Psalmów, 23,6.

[2*] Zrywa się wiatr!... Spróbujmy żyć: tak trzeba!
P. Valéry, Cmentarz morski, przeł. R. Kołoniecki, [w:] P. Valéry, Poezje, Warszawa 1975, s. 129–130.

[3*] ...złego nie chce nikt.
Platon, Menon, [w]: Platon, Dialogi, przeł. W. Witwicki, Warszawa 2004, s. 134.

[4*] Po pierwszym – wzdrygniesz się...
Przekład na podstawie: T. Szewczenko, Wypjesz perszu – strepeneszsja..., [w:] T. Szewczenko, Zibrannja tworiw, t. 1, Kyjiw 2003, s. 408.

[5*] (s. 11) ...narodowość jest w coraz mniejszym stopniu...
T. Venclova, Duszę się, przeł. S. Kowalski, „Gazeta Wyborcza” 13 listopada 2010, nr 265, s. 27.

PRZYPISY

[1] Szubin lub Dobry Szubin – postać z górniczego folkloru na Donbasie, górniczy duch, opiekun pracowników kopalni.

[2] Cytat ze znanej pieśni Święta wojna (ros. Swiaszczennaja wojna), do której tekst napisał Wsilij Lebiediew-Kumacz w 1941 r. po ataku Niemiec na ZSRR, zaś muzykę skomponował Aleksandr Aleksandrow, autor muzyki do hymnu ZSRR oraz założyciel Chóru Aleksandrowa. Ten utwór stał się swoistym hymnem wielkiej wojny ojczyźnianej.

[3] Cytat z popularnej Katiuszy (1938) napisanej przez kompozytora Matwieja Błantera i poetę Michaiła Isakowskiego, która była jedną z ulubionych piosenek Armii Czerwonej podczas II wojny światowej.

[4] Walc Fale Amuru (ros. Amurskije wołny) skomponował Maks Kiuss w 1909 r. we Władywostoku. W 1944 r. Serafim Popow napisał do niego tekst. Piosenka stała się symbolem wschodnich terenów ZSRR.

[5] Smuglanka (1940) – piosenka napisana przez poetę Jakowa Szwedowa i kompozytora Anatolija Nowikowa jako część suity poświęconej działaczowi rewolucyjnemu i dowódcy Grigorijowi Kotowskiemu.

[6] Ciemna noc (ros. Tiomnaja nocz, 1943) – jedna z najbardziej znanych piosenek powstałych w czasie II wojny światowej, napisana przez kompozytora Nikitę Bogosłowskiego i poetę Władimira Agatowa dla filmu Dwaj żołnierze (ros. Dwa bojca) w reżyserii Leonida Łukowa.

[7] Dzień zwycięstwa (ros. Dien’ pobiedy, 1975) – znana radziecka piosenka napisana przez poetę Władimira Charitonowa i kompozytora Dawida Tuchmanowa z okazji obchodów 30-lecia zwycięstwa ZSRR w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej.

[8] Stonka (żuk z Kolorado) lub żuk św. Jerzego (ros. kołoradskij żuk, gieorgijewskij żuk) – nawiązanie do pejoratywnego określenia kołorady, które powstało na bazie nazwy „kołoradskij żuk” (pol. stonka ziemniaczana). Koloradami nazywa się na Ukrainie osoby, które dla podkreślenia prorosyjskich poglądów noszą wstążkę św. Jerzego symbolizującą zwycięstwo ZSRR nad nazistowskimi Niemcami. Czarno-pomarańczowe paski wstążki przypominają ubarwienie pancerza stonki ziemniaczanej. Od 2005 r. obchodom Dnia Zwycięstwa w Rosji towarzyszyły akcje noszenia i umieszczania w widocznym miejscu replik wstęgi św. Jerzego. Po wydarzeniach 2014 r. wstążka w świadomości wielu Rosjan symbolizuje powrót do mocarstwowych wzorców, a na Ukrainie – podobnie jak w Gruzji – odbierana jest jako symbol rosyjskiej agresji.

[9] „Ruski mir” (ros. russkij mir) – historyczna koncepcja mówiąca o odrębności i posłannictwie rosyjskiej cywilizacji, jeden z filarów rosyjskiej tożsamości mocarstwowo-imperialnej. Wariant rosyjskiego panslawizmu, w myśl którego Moskwa powinna stanowić centrum integracji świata wschodniosłowiańskiego. W wersji euroazjatyckiej nie ogranicza się jednak do narodów słowiańskich – za decydujący wyznacznik uważa się areał dominacji języka rosyjskiego i kultury rosyjskiej. Idea „ruskiego mira” stała się narzędziem propagandy podczas aneksji Krymu i działań wojennych na Donbasie, a także jedną z kluczowych doktryn geopolitycznych w Rosji po 2014 roku.