© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: Prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz

Wydawca: Agnieszka Szlanta

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Zespół

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcia: Piotr Dymus, Adam Nurkiewicz

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23329-7
DOI https://doi.org/10.53271/2023.121

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
ul. G. Daimlera 2
02-460 Warszawa
tel. 22 695 43 21
pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: br.pzwl@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Prof. dr hab. med. Łukasz Małek

Kardiolog, kardiolog sportowy

Doświadczenie zawodowe zdobywał w wiodących warszawskich ośrodkach kardiologicznych: I Katedrze i Klinice Kardiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, gdzie ukończył staż podyplomowy oraz w Klinice Kardiologii i Angiologii Interwencyjnej Instytutu Kardiologii w Warszawie, gdzie ukończył rezydenturę z kardiologii. Specjalizację z kardiologii uzyskał w 2013 r., doktorat w 2009 r., habilitację w 2014, a tytuł profesora w 2021 r.

Odbył praktyki w szpitalu Centre Hospitalier d'Auch we Francji, w Ospedale Silvestrini w Perugii we Włoszech oraz w Oxford Centre for Clinical Magnetic Resonance Research w Wielkiej Brytanii. Uczestniczył w licznych kursach szkoleniowych z zakresu kardiologii i kardiologii sportowej w Europie oraz Stanach Zjednoczonych. Specjalista rezonansu magnetycznego serca. Pierwszy w Polsce absolwent (z wyróżnieniem) studiów magisterskich (MSc) z kardiologii sportowej na St George’s University of London.

Aktualnie profesor w Katedrze Pielęgniarstwa na Wydziale Rehabilitacji Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie oraz konsultant w Poradni Kardiologii Sportowej przy Centrum Kardiologii Klinicznej PIM MSWiA w Warszawie. Poradnia jest miejscem dedykowanym kompleksowej diagnostyce i leczeniu osób aktywnych fizycznie z rozpoznanymi lub podejrzewanymi chorobami układu sercowo-naczyniowego. Konsultuje i wykonuje badania kardiologiczne sportowców także m.in. w Sportslab i Enel-Sport w Warszawie.

Autor i współautor ponad 150 artykułów naukowych w recenzowanych czasopismach medycznych i licznych rozdziałów w książkach dotyczących kardiologii oraz kardiologii sportowej.

Hobbystycznie biegacz amator, także w wersji ultra. Ukończył m.in. Transgrancanaria – dystans 125 km, Bieg Granią Tatr – 72 km, Bieg 7 Dolin na dystansie 64 km, Zimowy Ultramaraton Karkonoski – 53 km i kilka maratonów ulicznych.

Popularyzator aktywności fizycznej w magazynach sportowych, radiu i telewizji: www.kardiologsportowy.pl, FB: Kardiolog sportowy – Prof. Łukasz Małek, Instagram: kardiolog_sportowy.

Autorzy

Prof. dr hab. n. med. Łukasz Małek
Katedra Pielęgniarstwa, Wydział Rehabilitacji, Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie
Poradnia Kardiologii Sportowej, Centrum Kardiologii Klinicznej PIM MSWiA w Warszawie

* * *

Prof. dr hab. n. med. Elżbieta Katarzyna Biernacka
Klinika Wad Wrodzonych Serca Narodowy Instytut Kardiologii kardynała Stefana Wyszyńskiego
Państwowy Instytut Badawczy

Dr hab. n. med. Renata Główczyńska
I Katedra i Klinika Kardiologii WUM
Zakład Diagnostyki i Ambulatoryjnej Opieki Kardiologicznej

Dr n. med. Szymon Jonik
I Katedra i Klinika Kardiologii WUM

Dr n. med. Marcin Konopka
Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej WUM

Dr n. med. Wojciech Król
Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej WUM

Dr n. med. Jarosław Krzywański
Centralny Ośrodek Medycyny Sportowej National Center for Sports Medicine

Dr hab. n. med. Tomasz Mazurek
I Katedra i Klinika Kardiologii WUM

Prof. dr hab. n. med. Marek Postuła
Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej WUM
Centrum Badań Przedklinicznych i Technologii (CePT)

Lek. Joanna Rogozik
I Katedra i Klinika Kardiologii WUM

Marcin Rosłoń
Dziennikarz sportowy CANAL+ Sport

Dr n. med. Bartosz Szafran
Centrum Kardiologiczne Pro Corde Wrocław

Lek. Piotr Szwed
Klinika Krążenia Płucnego, Chorób Zakrzepowo-Zatorowych i Kardiologii
Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego
Europejskie Centrum Zdrowia w Otwocku

Lek. Kinga Zujko-Kowalska
Klinika Kardiologii z Oddziałem Intensywnego Nadzoru Kardiologicznego
Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

Fragment

Autorzy

Przedmowa

Wykaz skrótów

Wstęp

1. Podstawowe zagadnienia z fizjologii wysiłku - Kinga Zujko-Kowalska

2. Epidemiologia nagłych zgonów sercowych (NZS) w sporcie - Szymon Jonik, Tomasz Mazurek

2.1. Dane z rejestrów

2.2. NZS w różnych grupach wiekowych

2.3. Różnice płciowe i rasowe

2.4. Wpływ dyscypliny sportowej na częstość zgonów

2.5. Wpływ dopingu

2.6. Wpływ innych czynników

3. Etiologia nagłych zgonów sercowych w sporcie - Elżbieta Katarzyna Biernacka

3.1. Choroby strukturalne

3.1.1. Choroba niedokrwienna serca

3.1.2. Kardiomiopatie

3.1.3. Anomalie tętnic wieńcowych

3.1.4. Zapalenie mięśnia sercowego

3.1.5. Wady zastawkowe

3.2. Nagły zgon sercowy u sportowca bez zmian strukturalnych w sercu

4. Postępowanie w czasie wystąpienia nagłego zatrzymania krążenia w trakcie aktywności fizycznej

4.1. BLS (Basic Life Support) - Wojciech Król

4.2. Szczególna rola wykorzystania automatycznego defibrylatora zewnętrznego - Marcin Konopka

4.2.1. Ryzyko nagłego zgonu wśród sportowców

4.2.2. Resuscytacja krążeniowo-oddechowa

4.2.3. Praktyczne wykorzystanie AED

4.2.4. Promowanie szerokiego wykorzystania AED oraz identyfikacja ograniczeń

4.2.5. Podsumowanie

4.3. ALS (Advanced Life Support) - Wojciech Król

4.4. Uwarunkowania szczególne związane z dyscypliną sportową - Marcin Konopka

4.4.1. Hipoksja

4.4.2. Hipowolemia

4.4.3. Zaburzenia jonowe i metaboliczne

4.4.4. Hipertermia

4.4.5. Hipotermia

4.4.6. Powikłania zakrzepowo-zatorowe

4.4.7. Odma prężna

4.4.8. Tamponada

4.4.9. Podsumowanie

5. Sposoby zapobiegania nagłemu zgonowi sercowemu w sporcie

5.1. Badania przesiewowe sportowców pod kątem chorób serca - Piotr Szwed, Marek Postuła

5.1.1. Młodzi sportowcy

5.1.2. Sportowcy w kategorii masters

5.2. Ogólne zasady bezpiecznego uprawiania sportu przez osoby z chorobami sercowo-naczyniowymi - Joanna Rogozik, Renata Główczyńska

5.3. Sport osób z wszczepionym ICD lub stymulatorem - Bartosz Szafran

5.4. Zabezpieczenie medyczne zawodów i aren sportowych - Jarosław Krzywański

6. Opisy przypadków klinicznych znanych i mniej znanych – jak i dlaczego doszło do NZK/NZS? - Łukasz Małek

7. Serce do walki. Media a nagły zgon sercowy w sporcie - Marcin Rosłoń

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

Kardiologia sportowa wpisała się na stałe w obszar zainteresowań wielu lekarzy różnych specjalności. To dyscyplina fascynująca, potrzebna i pełna wyzwań. Od wielu lat grupa osób skupiona przede wszystkim wokół sekcji kardiologii sportowej Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego dyskutuje wiele ważnych kwestii. Burzliwe grudniowe sesje sekcji, kongresy PTK, liczne webinary, konferencje, warsztaty przynoszą postęp, pozwalają lepiej zarządzać rynkiem zdrowotnym sportowców, otwierają także przestrzenie do badań naukowych.

Od wielu lat na rynku wydawniczym w Polsce ukazują się kolejne ciekawe opracowania monograficzne, które w pełni dotykają różnych obszarów kardiologii sportowej. PZWL jest tutaj absolutnym liderem wydawniczym. Minęło wiele lat od czasu, kiedy wydawnictwo to przedstawiało obszerną monografię, w której poruszyliśmy wszystkie istotne problemy, a ja miałem ogromną przyjemność być redaktorem naukowym tego opracowania. Potem przyszły kolejne pozycje omawiające wiele szczegółowych zagadnień odnoszących się do ustaleń eksperckich, prezentowanych także przez gremia europejskie (wytyczne ESC). Nie da się jednak ukryć, że czekałem na takie opracowanie, które dotyka „jądra” kardiologii sportowej, które stanowi o ważności tej dyscypliny – ryzyka nagłego zgonu u sportowców.

Wiele osób ma w pamięci relację z jednego z piłkarskich wydarzeń, w czasie którego doszło do nagłego zatrzymania krążenia u jednego z piłkarzy. Takie wydarzenia zawsze budzą grozę, skłaniają do refleksji i dają potrzebę dyskusji jak im zapobiegać. Monografia, którą Państwo macie przed sobą, której redaktorem naukowym jest nie tylko świetnie wykształcony kardiolog sportowy młodego pokolenia, lekarz praktyk, ale także aktywny sportowiec, doskonale wypełnia tę lukę. Udało mu się zgromadzić wielu autorów zajmujących się różnymi obszarami kardiologii, ale przede wszystkim praktyków i pasjonatów tej dyscypliny. Dzięki temu powstała pozycja bardzo wartościowa, przemyślana, pełna wskazówek, refleksji i głębokiej wiedzy. Nie pomija ona żadnego aspektu, wskazuje konkretne przykłady oraz dotyka także problemów pozasportowych (media) czy logistycznych (zabezpieczenie zawodów, imprez sportowych). Gorąco zachęcam do lektury.

Prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz

Wykaz skrótów

ABPM – (ambulatory blood pressure monitoring) ambulatoryjne monitorowanie ciśnienia tętniczego

ACM – (arrhytmogenic cardiomyopathy) kardiomiopatia arytmogenna

ACTH – hormon adrenokortykotropowy, kortykotropina

AED – (automated external defibrillator) automatyczny zewnętrzny defibrylator

AHA – (American Heart Association) Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (American Heart Association)

ALS – (advanced life support) zaawansowane zabiegi przywracające czynności życiowe

ARVC – (arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy) arytmogenna kardiomiopatia prawej komory – inaczej ACM

ATP – (antytachycardia pacing) stymulacja antyarytmiczna

ATP – trifosforan adenozyny

BLS – (basic life suport) podstawowe czynności ratunkowe

CAD – (coronary artery disease) miażdżyca tętnic wieńcowych

CIED – (cardiac implantable electronic device) wszczepialne sercowo-naczyniowe urządzenia elektroniczne

CMR – (cardiac magnetic resonance) rezonans magnetyczny serca

CO – (cardiac output) pojemność minutowa serca

CPVT – (catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia) katecholaminergiczny polimorficzny częstoskurcz komorowy

CVD – (cardiovascular disease) choroba sercowo-naczyniowa

EAC – (exercise associated collapse) zasłabnięcie wywołane wysiłkiem

EAPC – European Association of Preventive Cardiology

ECMO – (extra corporeal membrane oxygenation) urządzenie do pozaustrojowej oksygenacji

eCPR – (extracorporeal CPR) pozaustrojowa resuscytacja krążeniowo-oddechowa

EHRA – European Heart Rhythm Association

EKG – elektrokardiografia

ESC – (European Society of Cardiology) Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne

FMEB – (FIFA emergency bag) niezbędne wyposażenie plecaków medycznych ustalone przez FIFA

FTP – (functional treshold power) funkcjonalna moc progowa

HCM – (hypertrophic cardiomyopathy) kardiomiopatia przerostowa

HDL – lipoproteiny o dużej gęstości

hGH – (human growth hormone) ludzki hormon wzrostu

HRmax – (maximum heart rate) tętno maksymalne

HRR – (heart rate reserve) procent rezerwy tętna

ICD – (implantable cardioverter defibrillator) wszczepialny kardiowerter-defibrylator

ILCOR – (International Liasion Committee on Resuscitation) Międzynarodowy Komitet Łącznikowy do spraw Resuscytacji

LDL – lipoproteiny o małej gęstości

LQTS – (long QT syndrome) zespół długiego QT

LVOT – (left ventricular outflow tract obstruction) droga odpływu lewej komory

MACE – (major adverse cardiovascular events) poważne niepożądane zdarzenia sercowo-naczyniowe

MAD – (mitral annular disjunction)

MVP – (mitral valve prolapse) wypadanie płatka zastawki mitralnej

NZK – nagłe zatrzymanie krążenia

NZS – nagły zgon sercowy

PACES – The Pediatric & Congenital Electrophysiology Society

POCUS – (point of care ultrasound) ultrasonografia ratunkowa, wizualna szacunkowa ocena funkcji serca

PVARP – (post ventricular atrial refractory period) pokomorowy okres refrakcji przedsionkowej

PVC – (premature ventricular contraction) przedwczesne pobudzenia komorowe

SADS – (sudden arrythmic death syndrome) zespół nagłego zgonu arytmicznego

SCORE-2 – skala oceny ryzyka sercowo-naczyniowego

S-ICD – (Systematic COronary Risk Evaluation-2) (subcutaneous implantable cardioverter defibrillator) podskórny kardiowerter-defibrylator

SPECT – scyntygrafia perfuzyjna

SV – (stroke volume) objętość wyrzutowa serca

TK – tomografia komputerowa

TW – test wysiłkowy

USRSDA – US Registry for Sudden Death in Athletes

VO2max – maksymalny pobór tlenu

WCD – (wearable cardioverter defibrilator) kamizelki defibrylujące

WPW – zespół Wolffa-Parkinsona-White’a

Wstęp

Nagłe zatrzymanie krążenia (NZK) w trakcie aktywności sportowej lub w niedługim czasie po jej zakończeniu to zawsze zdarzenie niezwykle dramatyczne, ponieważ występuje w sposób nieprzewidziany i najczęściej dotyczy osoby w sile wieku, uznawanej przez siebie i bliskich za zdrową, a czasem nawet najmłodszych, dopiero rozpoczynających przygodę ze sportem. Przyczyną NZK w sporcie są najczęściej choroby sercowo-naczyniowe, a zapobieganie jego występowaniu leżało u podstaw stworzenia dziedziny kardiologii, jaką jest kardiologia sportowa. Badania z ostatnich lat wniosły wiele nowych informacji na temat częstości NZK w sporcie, także w odniesieniu do poszczególnych dyscyplin sportowych, płci i wieku oraz rasy sportowców. Dzięki analizom autopsyjnym w przypadku nagłych zgonów sercowych (NZS) w sporcie, wykorzystaniu nowoczesnych badań obrazowych i genetycznych, coraz lepiej można poznać przyczyny prowadzące do tego zdarzenia. Znaczne ograniczenie częstości występowania NZK i zgonów w sporcie osiągnięto dzięki wprowadzeniu odpowiednio zaplanowanych badań przesiewowych dopuszczających zawodników do wyczynowego uprawiania sportu. Poprawia się także zabezpieczenie medyczne imprez masowych, na co wpływ ma także coraz większa dostępność automatycznych defibrylatorów zewnętrznych (automated external defibrillator, AED). Istnieje wreszcie coraz więcej danych z badań obserwacyjnych dotyczących możliwości bezpiecznego uprawiania sportu przez osoby z rozpoznanymi chorobami sercowo-naczyniowymi, w tym z urządzeniami wszczepialnymi, takimi jak stymulatory i kardiowertery-defibrylatory.

W celu omówienia wszystkich tych zagadnień w sposób możliwie aktualny i w szerszym kontekście zaprosiłem do współtworzenia tej książki wielu uznanych ekspertów z dziedziny kardiologii i medycyny sportowej, zajmujących się na co dzień opieką medyczną nad sportowcami. Opracowanie to powstało jednak nie tylko z myślą o lekarzach. Będzie ono przydatne także dla trenerów, sztabów medycznych i kadry zarządzającej klubów sportowych czy klubów fitness oraz sportowców i innych osób zaangażowanych w sport. Głównym założeniem książki jest poprawa wiedzy na temat nagłego zgonu sercowego w sporcie, a w ślad za tym – zmniejszenie częstości tego typu zdarzeń i ich skutków społecznych. Do tej pory nie było na polskim rynku podobnych opracowań. To pierwsza tego typu publikacja. Zapraszam zatem do lektury!

Prof. dr hab. n. med. Łukasz Małek