Puch!

1. Jeanne

Zlín, wiosna 2006

Droga Jeanne,

znowu pomyślałem, żeby – tym razem definitywnie – zrobić porządek w starych rzeczach. W tych wszystkich pudełkach i szufladach. A jak się da, to i w głowie, skoro mózg coraz chętniej zwraca się ku przeszłości. Przypomniało mi się takie wydarzenie. Nie miałem jeszcze nawet dwudziestu lat, studiowałem w Brnie. Wpadłem do domu jak po ogień – zgarnąć czystą bieliznę, wyjeść wszystko co się da ze spiżarki i zamienić z każdym parę słów, zwłaszcza z babcią, której komuniści pozwolili powrócić z wygnania i zamieszkać z nami. Wtedy już prawie nic nie widziała, najczęściej siedziała na łóżku. Odzywała się z rzadka, czasem po czesku, czasem po angielsku. Zawsze coś dla mnie miała, sięgała do szykownego fartuszka, skąd wyjmowała drobny banknot albo cukierek i po omacku wsuwała mi do kieszeni, bardzo bym ją uraził, gdybym nie przyjął tego podarunku. Przyjechałem także po to, żeby się wykąpać i porządnie wyspać. I znowu wyfrunąć.

Przed odjazdem, kiedy właśnie kończyłem śniadanie, usiadła koło mnie mama. Wyglądała nieswojo. Pytam, co się stało. Mama wpatruje się w obrus.

– Nic się nie stało. Tylko muszę cię o coś poprosić.

I mówi, że przypadkiem zajrzała do zeszytu, który leżał na moim nocnym stoliku. To, co przeczytała, bardzo ją zaniepokoiło – zapiski o rodzinie i sąsiadach, różne wytwory mojej fantazji.

– Nie pisz o naszych rodzinnych sprawach. Ani o sprawach naszych przyjaciół. Albo przynajmniej uważaj, żeby nikomu obcemu nie wpadło to w ręce. Albo… chociaż mi przyrzeknij, że nie będziesz używał nieprzyzwoitych słów. I żebyś nikogo nie skrzywdził. Przyrzeknij!

Pełne zaskoczenie. Kawałek drożdżówki z serem utkwił mi w gardle. Musiałem popić kawą z mlekiem, żeby go przełknąć. Odpowiedziałem, że czasem ogarnia mnie radość albo złość. Albo smutek. Wtedy siadam i piszę o dzieciństwie. I że wszystko, co piszę, przeznaczone jest dla ciebie, droga Jeanne, ponieważ dzieciństwo przeżyliśmy razem. Rozgadałem się. Mama patrzyła na mnie smutnym, zmęczonym wzrokiem. Była też chyba nieco zdziwiona. Jej oczy mówiły, żebym puścił tamte czasy w niepamięć. Zrozumiałem. Wiedziała, że rozumiem, ale w tej chwili nie potrafiłbym jej wyjaśnić, dlaczego nasze dzieciństwo było szczęśliwe i pełne nadziei. Dlaczego było wesołe, skoro wszyscy żyli w strachu przed rabowaniem, likwidacją, zamykaniem w więzieniach, mordowaniem. Dlaczego dwoje dzieci beztrosko rozrabia, chociaż właśnie rozgorzał bój ostatni i przeszłości ślad dłoń nasza zmiata, a dłoń zmiatająca przeszłość nie oszczędzała naszej rodziny ani burżuazyjnych przyjaciół.

Zamiast się usprawiedliwiać i tłumaczyć, obiecałem, że w „listach do Jeanne” będę unikał nieodpowiednich słów, prowokacji i zadawania ran. Że nie będę fantazjował.

Wczoraj przeprowadziłem intensywne poszukiwania. Już się bałem, że nie znajdę tamtego nieprzyzwoitego kawałka, jednakowoż (mama ucieszyłaby się z tej podniosłej wersji ale) w końcu mi się udało. Nie muszę pisać wszystkiego od nowa. Na końcu jest data i dedykacja: Kochanej, coraz młodszej Jeanne z okazji dwudziestych urodzin, z lekkim spóźnieniem od starzejącego się brata – kwiecień 1961. Wspomniane spóźnienie było dwumiesięczne. Dzięki temu mogłem w dopisku oznajmić, że świat ma pierwszego kosmonautę (HURA!) Jurija Aleksiejewicza Gagarina. Ale mniejsza o to w tej chwili. Żeby nie tracić czasu, z pożółkłych stronic wybieram tylko to:

…a my, dwoje łobuziaków, pędzimy na górkę zwaną Navrátilka, potem zbiegamy do jaru pod Pivodovym, gdzie się pasie koza Svitáków. Tam czeka na nas Barča. Słuchamy zaciekawieni, jak przed chwilą „wykakała się” zupełnie na zielono. Bardzo nas to zdziwiło, przecież towarzysz Sviták jest komunistą. Ale Barča kocha swojego ojca, my też go lubimy, bo hoduje nutrie, żeby wystarczyło futer dla wszystkich pracujących kobiet, produkuje też kiełbasy, które bardzo nam smakują. Barča mówi do niego „tatuśku”. Do mamy mówi „mamuśku”, ale jej mama nie jest komunistką. Jest poważnie chora, przesiaduje w kuchni przy stole i ciągle drzemie. Raz byliśmy przy tym, jak się obudziła i powiedziała, że miała taki sen: na ulicach było mnóstwo wesołych ludzi, dziewczynki tańczyły w amerykańskich sukienkach i wszyscy żuli gumę. Dziwna wizja, ale wróćmy do Barčy.

– Pokaż! Pokaż nam! – krzyczymy oboje, a Barča prowadzi nas w krzaki. Patykiem unosi suchą trawę, a my patrzymy na coś, czego w życiu nie widzieliśmy: na jej zieloną kupę. Uleciała z niej szmaragdowa mucha i z głośnym bzyczeniem zniknęła pomiędzy liśćmi olchy. Barča powiedziała:

– Jest zielona, bo wczoraj na obiad był szpinak.

Gorąco pragniemy, żeby u nas na obiad też był szpinak. Zielona kupa stała się wyzwaniem, wręcz tajemnicą, już się cieszymy, że zrobimy sobie własną. Naszą radość przerwało meczenie, ostrożnie podchodzimy do chudej kozy uwiązanej długim sznurem do palika. Patrzę znacząco najpierw na ciebie, potem na Barčę:

– Wydoimy ją!

Barča chwyta kozę za rogi, ty przytrzymujesz ją za szyję, ja pociągam za wymiona. Koza się szarpie, sznur ją dusi, ale my trzymamy mocno. Bawi nas to może pięć minut. Potem oznajmiasz Barčy, że ja też mam takiego fifolka jak ta koza, ale tylko jednego, i mniejszego. Barča chciałaby go zobaczyć, poczerwieniałem i rzucam się do ucieczki, biegnę jarem pod górę, nie ma szansy mnie dogonić, do tego spostrzegłem ślimaka, jest obrzydliwie obślizgły. Podnoszę go.

– Rzucę nim w ciebieee..! – meczę

Seria Czeskie Klimaty

Markéta Pilátová, Żółte oczy prowadzą do domu, przeł. Tomasz Grabiński, Katarzyna Dudzic

Jaroslav Rudiš, Grandhotel. Powieść nad chmurami, przeł. Katarzyna Dudzic

Jaroslav Rudiš, Koniec punku w Helsinkach, przeł. Katarzyna Dudzic

Martin Šmaus, Dziewczynko, roznieć ogieniek, przeł. Dorota Dobrew

Jan Balabán, Zapytaj taty, przeł. Olga Czernikow

Pavel Kosatík, Czeskie sny, przeł. Elżbieta Zimna

Jaroslav Rudiš, Cisza w Pradze, przeł. Katarzyna Dudzic

Zdeněk Svěrák, Podwójne widzenie, przeł. Dorota Dobrew, Jan Węglowski

Jan Novák, Nie jest źle, przeł. Dorota Dobrew

Karel Čapek, Rozmowy z Tomášem Garriguem Masarykiem, przeł. Andrzej Czcibor-Piotrowski, Leszek Engelking

Miloš Urban, Lord Mord, przeł. Katarzyna Kępka-Falska

Jiří Hájíček, Rybia krew, przeł. Dorota Dobrew

Jaroslav Rudiš, Aleja Narodowa, przeł. Katarzyna Dudzic-Grabińska

Michal Ajvaz, Podróż na Południe, przeł. Leszek Engelking

Josef Škvorecký, Scherzo capriccioso. Wesoła fantazja na temat Dvořáka, przeł. Andrzej S. Jagodziński

Egon Hostovský, Zaginiony, przeł. Andrzej S. Jagodziński

Jan Němec, Historia światła, przeł. Katarzyna Bańka

Matěj Hořava, Palinka. Prozy z Banatu, przeł. Anna Radwan-Żbikowska

Anna Bolavá, W ciemność, przeł. Agata Wróbel

Tytuł oryginału czeskiego: Na krásné modré Dřevnıci

Redakcja: Ewa Żuk

Korekta: Anna Wesoła-Zegarlicka, Małgorzata Wiśniowska-Deluga

Projekt okładki: Magdalena Kocińska | O!Studio

Konwersja: Wioletta Kowalska | VioletDesign

© Antonín Bajaja, 2009

© Host – vydavatelství, s.r.o., 2009

© for the Polish translation by Dorota Dobrew

© for the Polish edition by Książkowe Klimaty

Tłumaczenie niniejszej publikacji zostało dofinansowane ze środków Ministerstwa Kultury Republiki Czeskiej.

Książkę wydrukowano na papierze Ecco book 75 Cream vol. 2.0 70g/m^2 dostarczonym przez Antalis Poland.

ISBN 978-83-65595-65-2 (wersja ePUB)

ISBN 978-83-65595-66-9 (wersja Mobi)

Książkowe Klimaty

www.ksiazkoweklimaty.pl

Redakcja:

ul. Mydlana 1, 51-502 Wrocław

redakcja@ksiazkoweklimaty.pl

Promocja: promocja@ksiazkoweklimaty.pl

Sprzedaż: sprzedaz@ksiazkoweklimaty.pl

Table of Contents

1. Jeanne