Seria: Psyche/Soma

Tytuł oryginału: Talking to a Loved One with Borderline Personality Disorder

Copyright © 2018 by Jerold Kreisman and New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Avenue, Oakland, CA 94609

© Copyright for Polish Translation and Edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
Wydanie I, Kraków 2020 All rights reserved

Projekt okładki i stron tytułowych

Pracownia Register

Treść niniejszej książki służy wyłącznie celom informacyjnym i nie zastępuje konsultacji ani opieki lekarskiej. Czytelnikom zaleca się umiar w stosowaniu prezentowanych informacji i wykorzystywanie ich w porozumieniu z lekarzem. Autorzy i wydawca jednoznacznie zrzekają się odpowiedzialności za wszelkie niepożądane skutki wykorzystania lub zastosowania informacji zawartych w niniejszej książce.

Niniejsza książka stanowi utwór chroniony na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Prawami do tego utworu dysponuje Wydawca – Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Bez zgody Wydawcy niedopuszczalne jest kopiowanie, rozpowszechnianie lub inne korzystanie z niniejszej książki w całości lub z jej fragmentów z wyjątkiem dozwolonego użytku osobistego lub publicznego.

ISBN 978-83-233-4824-5

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12-663-23-80, tel./fax 12-663-23-83

Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98

tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

Maluchom,które dorosły i teraz same troszczą sięo kolejne pokolenie malców:

Jenny i Adamowi Alicii i Brettowi Audrey i Owenowi Stelli i Ryderowi

Spis treści

Przedmowa (Randi Kreger) 9

Podziękowania 13

Wstęp 15

CZĘŚĆ PIERWSZA NARZĘDZIA KOMUNIKACJI Z OSOBĄ Z BPD

1 Osobowość typu borderline w zarysie 23

2 Styl komunikacji SET-UP 37

3 Techniki uzupełniające 53

CZĘŚĆ DRUGA „POGRANICZNE” WYZWANIA

4 Sytuacja bez wyjścia 73

5 Gniew 95

6 Strach przed porzuceniem 113

7 Tożsamość: od pustki do własnego „ja” 137

8 Wiktymizacja 161

9 Impulsywna autodestruktywność 175

10 Zostać czy odejść? 191

Źródła 201

Przedmowa

Opis narzędzi oraz zasad efektywnej komunikacji znajdziesz w każdej książce poświęconej relacjom międzyludzkim. Komunikacja polega nie na dowodzeniu własnych racji, ale na poszanowaniu punktu widzenia partnera. Aktywnie słuchaj – nie ograniczaj się tylko do mówienia. Postaw się na miejscu swojego rozmówcy. Dbaj o odpowiedni dobór słów oraz właściwy ton. Mów swojemu partnerowi o tym, co w nim cenisz. Bądź gotów używać słowa „przepraszam”.

Ale co, jeśli jedno z partnerów ma zaburzenie osobowości z pogranicza (BPD) i czasami nie jest w stanie kierować się wszystkimi z wyżej wymienionych zasad? Ludzie z BPD mogą mieć ogromne pokłady empatii dla innych, jednak w chwilach pobudzenia emocjonalnego przechodzą w tryb ataku. Kiedy partner prosi taką osobę, by zachowywała się odpowiedzialnie lub żeby mówiła w inny sposób (sugerując, że wcześniej robiła to niewłaściwie), napięcie może jeszcze wzrosnąć. Może dojść do tego, że osoba bez BPD ograniczy komunikację z partnerem do niezbędnego minimum. Związek wygaśnie.

Czy jest jakakolwiek nadzieja na to, że wam dwojgu rzeczywiście uda się rozwiązać problem? Tak. Naprawdę jest taka nadzieja. Oto metafora tego, co was czeka: mniej więcej w czasach wojny secesyjnej dwa konkurujące z sobą przedsiębiorstwa zostały zatrudnione do budowy kolei transkontynentalnej. Jedno z nich rozpoczęło budowę w mieście Omaha w Nebrasce i kładło tory w kierunku zachodnim, drugie wystartowało z San Francisco i parło na wschód. Cel, do którego wspólnie dążyły obie firmy, był nierealny: chodziło o to, by dwie linie kolejowe spotkały się w jednym miejscu, a układane z obu stron tory się zetknęły, idealnie do siebie pasując. Planowanie trwało całą wieczność. Jednak w końcu, gdy wszyscy byli już gotowi, praca ruszyła pełną parą. Budowniczowie dynamitem torowali sobie drogę przez granitowe góry i kładli tory w korytarzach wybitych w wysokich na pięć metrów zaspach śniegu.

Spotkanie umysłów; spotkanie linii kolejowych. Do obydwu doszło na bezdrożach, gdzie nietrudno się zgubić. Jedna strona na paluszkach stąpa pośród przeszkód emocjonalnych; druga przedziera się przez ogromne zaspy i pokonuje inne fizyczne przeszkody. Budowniczowie kolei nie mogą już nic zmienić, jest na to za późno – ich czas już przeminął. Ale nie jest za późno dla ciebie i bliskiej ci osoby z zaburzeniem osobowości z pogranicza! Psychiatra, który pomoże ci nauczyć się, jak razem możecie przebrnąć przez te zdradzieckie dyskusje, nazywa się Jerry Kreisman. Na huśtawce emocji to rewelacyjna książka, po którą zapewne będziesz sięgać raz za razem.

Zacznijmy od szybkiego przyjrzenia się metodzie doktora Kreismana, który zaprezentował technikę komunikacyjną SET (support – empathy – truth, czyli wsparcie – empatia – prawda), w swojej pierwszej książce Nienawidzę cię! Nie odchodź!* wydanej w 1989 roku. Publikacja zdobyła sporą popularność – do dziś korzysta z niej wiele osób. W ciągu trzydziestu lat pracy z pacjentami Jerold J. Kreisman udoskonalił i rozwinął metodę SET, przenosząc ją na zupełnie inny poziom – tak jakby dokonał przesiadki ze staroświeckiego bicykla (takiego z dużym kołem z przodu i malutkim z tyłu) na najnowszy motocykl marki Harley-Davidson.

Dzisiaj metoda SET-UP (UP to skrót od słów understanding, czyli wyrozumiałość, i perseverance, czyli wytrwałość) jest czymś więcej niż tylko systemem komunikacyjnym. SET-UP to kluczowe narzędzie do wprowadzania pozytywnych zmian w relacji – ponieważ efektywne, oparte na szacunku rozmowy stanowią fundament zaufania i miłości.

SET-UP to wyjątkowo przejrzysta i praktyczna metoda. Stosując ją, możesz utrzymać rozmowę na właściwych torach, a gdy ty i twój partner zaczniecie zbaczać z prawidłowego kursu, zauważysz, że zmierzacie w nieodpowiednim kierunku i zaprowadzisz konieczne modyfikacje. Kreisman odwołuje się do wielu przykładów, dlatego prezentowane przez niego treści są łatwe do przyswojenia. Ogromną zaletą książki jest jej przystępność. Czytelnik nie musi się zmagać z żadnym fachowym żargonem – to skuteczna, praktyczna i sprawdzona pomoc.

W pierwszych trzech rozdziałach dr Kreisman wyjaśnia podstawy systemu SET-UP. W drugiej części prezentuje zastosowanie swojej metody w odniesieniu do kilku problemów powszechnych w relacjach z osobami z BPD, takich jak: sytuacja bez wyjścia, gniew, strach przed porzuceniem, brak jednoznacznie określonej tożsamości, przypisywanie sobie roli ofiary, impulsywna autodestrukcja, a nawet dylemat „zostać czy odejść”.

Perspektywa poprawy komunikacji między wami – a więc i waszej relacji – wydaje się nieprawdopodobna? Niemożliwe wydawało się również spotkanie dwóch linii kolejowych w Promontory Summit na terenie ówczesnego terytorium Utah, gdzie 10 maja 1869 roku uroczystym wbiciem ostatniego kołka uczczono ukończenie budowy pierwszej kolei transkontynentalnej.

Sięgnij po tę książkę już dziś. Najwyższy czas zacząć lekturę.

Randi Kreger, autorka Stop Walking on Eggshells**

i The Essential Family Guide to Borderline Personality Disorder

* I Hate You! Don’t Leave Me!, wyd. polskie: Nienawidzę cię! Nie odchodź: zrozumieć osobowość borderline, przeł. M. Szymańska-Błotnicka. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2018.

** Wyd. polskie: Borderline. Jak żyć z osobą o skrajnych emocjach?, przeł. M. Oleszczuk. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2013.

Podziękowania

Kiedy jeden człowiek zaczyna przenosić swoje myśli na ekran komputera i przystępuje do pracy, która – jak ma nadzieję – będzie fascynująca i okaże się pomocna dla innych, zawsze otacza go cały zespół osób motywujących do działania. Dodają otuchy, krytykują i tolerują. Ja również mogłem liczyć na wsparcie mojej wiernej drużyny.

Jess O’Brien z wydawnictwa New Harbinger od początku rozpalał we mnie entuzjazm do pracy, a potem uważnie nadzorował proces wydawniczy, dbając o to, bym przez cały czas jego trwania ani na chwilę nie tracił ducha. Redaktorki Nicola Skidmore i Clancy Drake oraz adiustatorka Cindy Nixon poprowadziły mnie prostą, choć czasem wcale nie tak wąską ścieżką. Troskliwie opiekowały się mną na wszystkich etapach procesu wydawniczego.

Nieoceniona była wyrozumiałość mojej rodziny. Mimo że nic nie może się równać z czasem spędzonym z najbliższymi, to właśnie oni dopingowali mnie, bym nieco dłużej posiedział w zamkniętym pokoju samotnie wpatrzony w ekran komputera. Dzięki moim dzieciom, wnukom, a przede wszystkim mojej żonie, Judy, zdołałem dotrzymać wszystkich terminów i jeszcze wygospodarować odrobinę czasu na nasze wspólne eskapady.

Słowa wdzięczności kieruję do moich nauczycieli i współpracowników, których mądrość i doświadczenie nie przestają mnie inspirować. Najwięcej zawdzięczam pacjentom – moim najważniejszym instruktorom. To oni prowadzili mnie w odpowiednich kierunkach, a gdy zbaczałem z kursu, łagodnie naprowadzali mnie na właściwą drogę. Powierzyli mi opiekę nad sobą i dzielili się ze mną swoimi spostrzeżeniami. Pragnąłbym odwdzięczyć się im za okazaną przez nich odwagę oraz zaufanie, jakim mnie obdarzyli.

Wstęp

Jeśli kochasz osobę z zaburzeniem osobowości z pogranicza (BPD), doskonale zdajesz sobie sprawę z tego, że w waszej relacji nie brakuje napięć. Wiesz, że twój bliski może przejawiać zmienne nastroje, a nawet podejmować działania o charakterze autosabotażu, które wystawiają twoje oddanie na próbę. Okazując ci gniew, może cię odpychać, a potem rozpaczliwie lgnąć do ciebie, żądając, żebyś przyciągnął go bliżej. Może, naprzemiennie z bezgranicznym uwielbieniem, okazywać ci zupełnie niezrozumiałą pogardę. Tą osobą może być twoja ukochana lub najlepsza przyjaciółka. Może być nią twój rodzic albo twoje dziecko.

Niniejsza praca jest próbą zaprezentowania praktycznych metod łagodzenia tych niekiedy wzburzonych wód. Została napisana, by pomóc ci w zrozumieniu często dezorientujących wzorów komunikacji, unikaniu pułapek i opracowywaniu bardziej pozytywnych sposobów prowadzenia interakcji.

W przeciwieństwie do wielu innych opracowań na ten temat, niniejsza książka nie powstała wyłącznie z myślą o jednostkach ze zdiagnozowanymi zaburzeniami osobowości z pogranicza, nie zawiera szczegółowego opisu specjalistycznego postępowania terapeutycznego ani nie pretenduje do tego, by je zastąpić. Skierowana jest do ludzi zaangażowanych w komunikację z jednostkami z BPD. Mam nadzieję, że zawarte w mojej pracy treści dostarczą ci ram potrzebnych do utrzymania i poprawy relacji z osobą, na której ci zależy.

W jaki sposób ta książka może ci pomóc

Podtrzymywanie bliskiej relacji z jednostką z BPD bywa mozolne. Kochasz tę osobę, a przy tym czujesz, że wciąż ci się opiera i kwestionuje twoje oddanie. Na kartach tej książki odnajdziesz opisy pewnych dobrze znanych ci dylematów, z jakimi często muszą się mierzyć bliscy osób z zaburzeniami osobowości z pogranicza. W przedstawionych zmaganiach rozpoznasz swoje własne problemy.

Niniejsza książka została napisana z myślą o tobie – partnerze komunikującym się z osobą z BPD. Nauczysz się z niej, jak rozpoznawać, że twoim stosunkom z bliską osobą zagraża kryzys. Poznasz strategie, które pomogą ci radzić sobie z frustracjami, jakie często pojawiają się w waszej relacji. Metody, które prezentuję w książce, są stosunkowo łatwe do zapamiętania oraz do stosowania. Za pomocą licznych przykładów pokazuję, w jaki sposób można je wykorzystywać w pracy nad uzdrowieniem relacji z bliską osobą.

Jedną z najważniejszych opisywanych przeze mnie metod jest SET-UP: support (WSPARCIE), empathy (EMPATIA), truth (PRAWDA), understanding (WYROZUMIAŁOŚĆ), perseverance (WYTRWAŁOŚĆ). Ten prosty akronim reprezentuje podejście do prowadzenia interakcji z bliską osobą. Komponent SET stanowi trzon systemu komunikacyjnego, ponieważ wsparcie, empatia i prawda jako zrównoważone elementy każdej komunikacji powinny być wyrażane w każdej interakcji werbalnej. Wyrozumiałość i wytrwałość są bardziej ogólnymi, uniwersalnymi postawami, dlatego współtworzą komponent uzupełniający.

Opracowałem podstawowy system komunikacji SET z myślą o klinicystach i zwyczajnych ludziach, którzy pozostają w bliskich relacjach z jednostkami o niełatwej osobowości. Metoda ma służyć utrzymaniu postawy, która zminimalizuje narastanie napięcia. Nauka komunikacji SET nie trwa długo i nie jest skomplikowana. Łatwo ją zapamiętać i wdrażać. Kierowanie się zasadą SET w trakcie interakcji pomoże ci dostrzec, że twoje interwencje nie zostały „usłyszane” przez partnera, a co za tym idzie, umożliwi ci zmodyfikowanie własnego podejścia. Komponent UP powinien być bieżącym celem realizowanym bezustannie w trakcie trwania relacji: należy stale dążyć do podtrzymywania perspektywy wyrozumiałości i wytrwałości.

SET-UP nie jest sposobem na wyleczenie osoby z zaburzeniem osobowości z pogranicza, ale techniką, która może pomóc tobie, czyli partnerowi komunikacyjnemu jednostki z BPD, w porozumieniu się z nią. SET-UP nie jest protokołem terapeutycznym, chociaż może zostać wkomponowana w program terapii. Obok omówienia konkretnych sposobów wdrażania metody SET-UP, książka prezentuje inne strategie interakcyjne, a także metody rozpoznawania sytuacji, w których ich zastosowanie może się okazać konstruktywne. Głównym celem wdrażania tych metod jest wprowadzenie opartych na szacunku bieżących interakcji, które utrwalą twoją relację z bliską osobą.

Zawartość książki

W pierwszej części książki przedstawione zostały najważniejsze informacje ogólne: rozdział pierwszy zawiera przegląd aktualnego stanu wiedzy na temat BPD oraz rodzajów problemów komunikacyjnych nieodłącznie związanych z tym zaburzeniem, w rozdziale drugim wyjaśniono, czym jest (a czym nie jest) SET-UP, i zaprezentowano najefektywniejsze sposoby stosowania tej metody, a rozdział trzeci poświęcono omówieniu innych, uzupełniających technik, które mogą być pomocne w interakcji z osobami z BPD.

Część druga traktuje o specyficznych wyzwaniach pojawiających się w trakcie tych interakcji. Opisano w niej wiele powszechnych dylematów, często występujących problemów i zaprezentowano sposoby radzenia sobie z nimi. Ostatni rozdział dotyczy sytuacji, w których trzeba się zastanowić nad tym, czy relacja ma szansę na przetrwanie.

Mam nadzieję, że książka, szczegółowo prezentująca ideę SET-UP, pomoże w złagodzeniu problemów doświadczanych przez jednostki z BPD oraz ich bliskich.

O autorze

Moje zainteresowanie BPD trwa już od czterech dekad, czyli od czasu podjęcia przeze mnie przygotowań do wykonywania zawodu psychiatry, które rozpocząłem od studiów na wydziale medycznym Uniwersytetu Cornella w Nowym Jorku, a następnie kontynuowałem jako stażysta w Narodowym Instytucie Zdrowia w Waszyngtonie. Stopniowo widywałem coraz więcej pacjentów przejawiających cechy, które właśnie zaczęto uznawać za formalne kryteria diagnozy zaburzenia osobowości z pogranicza. Niektórzy z moich współpracowników niechętnie zajmowali się tymi przypadkami, ja jednak w wielu tych pacjentach widziałem jednostki intrygujące, zmotywowane i odważne. Z ich gniewu i bólu wyłaniały się historie zaznanych cierpień i rozczarowań.

Moje zainteresowania zaowocowały publikacją artykułów oraz dwóch książek na temat BPD. Od 35 lat wygłaszam odczyty przeznaczone dla specjalistów oraz adresowane do szerokiego kręgu odbiorców zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i za granicą. Największe zainteresowanie wywołują towarzyszące tym spotkaniom dyskusje na temat systemu komunikacyjnego SET, wypracowanego w ramach programu szpitalnego realizowanego w Saint Louis. Metoda SET została zaprezentowana w mojej pierwszej książce, którą napisałem wspólnie z Halem Strausem, zatytułowanej Nienawidzę cię! Nie odchodź!, a następnie rozwinięta w naszej kolejnej wspólnej pracy, Sometimes I Act Crazy. Większość pytań oraz dyskusji koncentruje się na prośbach o dodatkowe przykłady ilustrujące zastosowanie SET jako spójnego modelu myślowego podczas komunikacji z innymi – zwłaszcza w często pełnych napięcia interakcjach z osobami z BPD. Niniejsza praca jest próbą spełnienia tych oczekiwań.

Uwagi do czytelnika

Jak już wyjaśniałem w swoich dwóch poprzednich książkach, pozwalam sobie na wykorzystywanie kilku skrótów w celu uproszczenia zapisu niektórych wyrażeń używanych w tekście. Chociaż wzdragam się przed posługiwaniem się etykietkami w odniesieniu do istot ludzkich ( np. „Diabetyk przebywa w gabinecie numer trzy”), to sięgam po zwięzłe określenie „osoba/jednostka z BPD” w celu zastąpienia go odpowiedniejszą, ale przydługą frazą „istota ludzka przejawiająca symptomy zbieżne z kryteriami psychiatrycznej diagnozy zaburzenia osobowości z pogranicza”.

Czasem, z powodu braku odpowiedniejszego określenia ogólnego, używam nie do końca zadawalającego słowa „partner” w odniesieniu do Ciebie, Czytelniku – drugiej połówki, członka rodziny czy towarzysza życia, który bezustannie wchodzi w interakcje z jednostką z BPD.

Również, zamiast używać dość niezręcznego „on/ona” czy „jej/jemu”, w tekście książki po prostu stosuję te zaimki wymiennie, licząc na to, że czytelnicy wybaczą mi te zabiegi, których celem jest uproszczenie zapisu.

Na koniec najważniejsza sprawa: pragnę podkreślić, że „P” [od personality, czyli „osobowość”] występujące w skrótach „BP” i „BPD” odnosi się do rzeczywistej, prawdziwej, czującej osoby. Używam tego skrótu w duchu głębokiego szacunku dla ciebie oraz osoby darzonej przez ciebie miłością, którym ofiarowuję tę pracę.

Table of Contents

Przedmowa

Podziękowania

Wstęp