© Copyright by Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2023

Opracowanie

Karolina Dyl

Korekta

Katarzyna Staniewska

Projekt okładki

Tomasz Białkowski

Redakcja techniczna

Dorota Dołęgowska

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

ISBN 978-83-67487-40-5

e-ISBN 978-83-67487-41-2

Wydawca

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych,

ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa

www.pism.pl

Dr Sławomir Dębski (ur. 1971), absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego i The Central European University w Budapeszcie. Uzyskał tytuł doktora nauk historycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od czerwca 2000 r. związany z Polskim Instytutem Spraw Międzynarodowych, początkowo jako analityk rosyjskiej polityki zagranicznej, następnie koordynator programów analitycznych ds. Europy Wschodniej, w latach 2002–2007 szef Biura Analiz PISM, zastępca dyrektora Instytutu. W latach 2007–2010 dyrektor PISM. Następnie organizator i pierwszy dyrektor Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia w latach 2011–2016. W 2015 r. wygrał konkurs na dyrektora PISM, jednak nie został wówczas powołany. Zwyciężył w nowym konkursie na to stanowisko i został powołany na pięcioletnią kadencję 2016–2021. W 2021 r. ponownie wygrał ten konkurs, po czym został powołany na stanowisko dyrektora PISM w lutym 2021 r. Organizator trzech biur zagranicznych PISM: w Waszyngtonie, Brukseli i Berlinie. Autor idei oraz organizator konferencji strategicznej Strategic Ark, odbywającej się corocznie w Warszawie od 2021 r. Redaktor „Polskiego Przeglądu Dyplomatycznego” w latach 2007–2010 i od 2016 r. Członek wielu gremiów doradczych prezydentów, premierów i ministrów spraw zagranicznych RP.

Najważniejsze publikacje: Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, PISM 2003 (wydanie rosyjskie 2018); Polskie Dokumenty Dyplomatyczne, redakcja tomów 1918, 1919 (styczeń–maj), 1919 (czerwiec–grudzień); wspólnie z D. Hamiltonem, Europe Whole and Free: Vision and Reality, Warsaw–Washington 2019.

SPIS TREŚCI

Wstęp

Geopolityczna przyszłość Rosji
„Arcana” 1998, nr 1

Polsko-niemiecki tandem w sprawie polityki UE wobec państw Europy Wschodniej
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2004, nr 6

Pamięć i odpowiedzialność
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2005, nr 2

Integracja europejska pod presją
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2005, nr 3

„Polityka wschodnia” – mit i doktryna
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, nr 3

Unikajmy pośpiechu
„Arcana” 2007, nr 1

Pruski mur niezrozumienia
„Rzeczpospolita”, 24 sierpnia 2007 r.

Bronię pragmatyzmu
„Gazeta Wyborcza”, 1 kwietnia 2008 r.

Polska w Unii Europejskiej – minister spraw zagranicznych wicepremierem!
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 2

„Paradoks nieatrakcyjnej Rosji”
„The New York Times”, 30 października 2008 r.

Nie zaniedbujcie Polski
„The New York Times”, 5 października 2009 r.

Polska a modernizacyjny wybór Rosji w XXI w.
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2009, nr 6

Mój drogi Przyjacielu! List do Andrija Portnowa
„Gazeta Wyborcza”, 9 sierpnia 2013 r.

Nie zostawiajmy Ukrainy samej
„Gazeta Wyborcza”, 20 lutego 2014 r.

Co Kennan powiedziałby o Rosji Putina? Słynny długi telegram z 2015 r.
„Riddle”, 20 kwietnia 2018 r.

Jaka przyszłość czeka Krym?
„Rzeczpospolita”, 23 marca 2015 r.

Niezjednoczona Europa
„Przegląd Polityczny” 2015, nr 130

Rosyjska wizja unieważniona
„Rzeczpospolita”, 7 lipca 2016 r.

W obronie nouveau régime
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 1

Rosjanie – naród z oktrojowaną tożsamością
„Debaty Artes Liberales” 2017, t. 11

Wielki test dla USA
„Rzeczpospolita”, 19 maja 2017 r.

Unia Europejska – w poszukiwaniu zagubionej radości
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 2

„Atuty same nie grają”...
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 3

Wdzięczni Wilsonowi
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 4

O kryzysie ustrojowym Unii Europejskiej
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 1

Rosyjski plebiscyt i trzecia tercja
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 2

Polska w epoce Szalonego Króla
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 3

Północnokoreański paradoks
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 4

O inflacji i dewaluacji... think tanków
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 1

Tętent historii i strategia pobrzeżnej kasztelanii
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 2

1989 – pokój bez zwycięstwa
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 3

Błąd systemowy?
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 4

„Pełna odpowiedzialność za cierpienia”? – Niemcy zbyt łatwo udzielili sobie rozgrzeszenia
„NZZ” 30 listopada 2019 r.

Życie po życiu strategicznego partnerstwa
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 1

Wolny świat wobec pandemii
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 2

Amerykańska wojna kulturowa
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 3

Amerykańska fabryka i białoruskie laboratorium
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 4

To nie jest czas na łagodzenie polityki wobec Rosji
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 1

Europa niczym état tampon?
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 2

Nord Stream 2: wiarygodność Niemiec i USA doznała poważnego uszczerbku
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 3

Europa w poszukiwaniu autonomii a bezpieczeństwo Polski
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 4

Coup de grâce dla rosyjskiego imperium
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 1

Katalizator wojenny – ewolucja Rosji i nasza odpowiedź
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 2

Ukraina musi wygrać? A może wystarczy, aby nie przegrała?
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 3

Polska do Niemiec: Czyny, nie słowa, będą sprzyjać pojednaniu
„Politico”, 3 listopada 2022 r.

Jak zepchnąć Putina z drabiny eskalacyjnej?
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 4

Niemiecki lodowiec
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 1

Droga na manowce strategii
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 2

Dwie składowe aktualnej sytuacji w Rosji
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 3

Polska w świecie in statu nascendi
„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 4

Aneks: Ukraine Strategic Futures

WSTĘP

Słowo jest najsilniejszym instrumentem oddziaływania politycznego, a polityczna konkurencja przejawia się w rywalizacji idei organizujących myślenie wspólnot. Ideologie, wartości, polityczne strategie, doktryny i teorie, a nawet taktyczne decyzje, opierają się na zwerbalizowanej konceptualizacji rzeczywistości. Dlatego polityka międzynarodowa to przestrzeń, w której ścierają się nie tylko interesy, ale także obsługujące je idee. O ile z konkurencji interesów łatwo i niemal intuicyjnie zdajemy sobie sprawę, gdyż politykom i dyplomatom zazwyczaj trudno je ukryć przed opinią publiczną, to do rywalizacji państw w sferze idei najczęściej nie przywiązujemy należytej wagi. Bywa, że upraszczając, sprowadzamy je do kwestii sporu o wartości. Oczywiście nasze idee odzwierciedlają nasze przekonania. Nie jest przecież bez znaczenia, czy walczymy o wolność, czy o zniewolenie, lub choćby dopuszczamy z nim kompromisy. Konkurencja idei i opisujących politykę światową paradygmatów interpretacyjnych to pole nieustannych zmagań. To strefa rywalizacji o serca i umysły obywateli, decydentów, generałów, dyplomatów i w ostatecznym rozrachunku także społeczeństw. W tej rywalizacji Polska zawsze musi stać po stronie wolności. Dlatego zawsze uważałem, że – parafrazując słowa prezydenta Stanów Zjednoczonych z 1946 r. – polityka Polski, w jej własnym interesie, musi „wspierać wolne narody, które opierają się próbom ujarzmienia przez zbrojne mniejszości i naciski zewnętrzne”, a więc zawsze wspierać wolność przeciw zniewoleniu i współdziałanie wolnych i równych narodów przeciwko imperializmowi i tendencjom imperialnym w polityce międzynarodowej.

Wielkie polityczne wizje odgrywają istotną rolę w strategiach państw, nadając dynamikę polityce międzynarodowej, wytyczając jej kierunek oraz definiując osie rywalizacji i obszary współpracy. Miał tego świadomość Winston Churchill, gdy w swoim przemówieniu w Fulton w 1946 r. przedstawiał własną konceptualizację sytuacji politycznej w Europie po zakończeniu II wojny światowej. To wówczas wprowadził do globalnej debaty politycznej termin „żelazna kurtyna” dla syntetycznego opisu nowej rzeczywistości.

Podobna intencja przyświecała niemal pół wieku później prezydentowi Stanów Zjednoczonych George’owi W.H. Bushowi, gdy przemawiał w Moguncji w maju 1989 r. z okazji 40. rocznicy zawarcia Traktatu waszyngtońskiego ustanawiającego Sojusz Północnoatlantycki. Przedstawił wówczas odmienną wizję przyszłości Europy, opartą na idei współpracy po obaleniu jałtańskiego podziału kontynentu i dezaktualizacji churchillowskiego paradygmatu interpretacyjnego. Wizja prezydenta George’a W.H. Busha zakładała integrację kontynentu i budowę „Europy zjednoczonej, wolnej i pokojowej”. To na niej opierała się polityka zjednoczenia Niemiec, rozszerzania Sojuszu Północnoatlantyckiego i wspólnot europejskich o państwa Europy Środkowej, a nawet przyjęcie Chin do Światowej Organizacji Handlu.

Myśl i strategia są ze sobą ściśle powiązane. Pojęcia i terminy pełnią funkcję służebną wobec interesów państw i ich polityki. Koncepcje takie jak „koncert mocarstw”, „strefa wpływów”, „imperium”, „większość kwalifikowana” w Unii Europejskiej – z jednej strony, oraz „demokratyzacja stosunków międzynarodowych”, „antyimperializm”, „suwerenna równość państw” z drugiej odzwierciedlają radykalnie odmienne wizje ładu międzynarodowego i integracji europejskiej. Ich stosowanie jest zawsze wskazówką intencji. Słownik jest bowiem narzędziem politycznym, determinowanym przez polityczny interes.

Przekonanie, że „słowa ważą”, że terminy i kategorie „nie są neutralne” względem interesów państw, towarzyszyło mi, odkąd sięgam pamięcią. Z pewnością do rozwijania refleksji nad intelektualną rywalizacją w sprawach międzynarodowych przygotowały mnie studia historyczne i metodologiczne badania nad historią marksizmu oraz sporów ideologicznych wokół spraw międzynarodowych w europejskich środowiskach marksistowskich, a następnie badania nad konfliktami ideologicznymi w partii bolszewickiej w Rosji wokół programu polityki zagranicznej państwa proletariackiego, które prowadziłem na studiach historycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, pod kierunkiem profesora Michała Pułaskiego.

Duże znaczenie pod tym względem miały dla mnie także badania nad współpracą III Rzeszy i Związku Sowieckiego w latach 1939–1941, które ostatecznie znalazły swoje zwieńczenie w doktoracie i monografii. Stale mam w pamięci notatkę z maja 1939 r., sporządzoną w Departamencie Politycznym Auswärtiges Amt, którą odnalazłem w niemieckim archiwum. Dyplomaci III Rzeszy formułowali w niej argumenty na rzecz sojuszu III Rzeszy ze Związkiem Sowieckim, który miał być wymierzony przeciwko porządkowi wersalskiemu: „Różnice wewnątrzpolityczne i światopoglądowe nie powinny być przeszkodą dla sojuszu, nawet wtedy, gdy przeciwieństwo ideologiczne jest tak daleko idące, jak między ultrakapitalistyczną, prywatną, wolnorynkową monarchią angielską i radykalnie antykapitalistycznym, ateistycznym, komunistycznym bolszewizmem”. Zdaniem autorów tej opinii przyjęcie przez stronę sowiecką takiego stanowiska natychmiast stawiało Niemcy w znacznie wygodniejszym położeniu niż „demokracje zachodnie”, gdyż różnice ideologiczne między Rosją a „niemiecką NSDAP” były dużo mniejsze niż te dzielące „państwo awangardy proletariatu” od „kapitalistycznej monarchii angielskiej”. Hitler i Stalin także potrzebowali nowego paradygmatu interpretacyjnego uzasadniającego ich współpracę przeciwko Wielkiej Brytanii, Francji i Polsce.

Siłą rzeczy moje akademickie zainteresowania tą problematyką wpływały na tematykę prowadzonych przeze mnie zajęć ze studentami z historii polskiej dyplomacji i polskiej polityki zagranicznej, a także kluczowych problemów międzynarodowych XX wieku, które prowadziłem na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego, a następnie w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego.

Moje zainteresowania miały szansę rozwinąć się najpełniej w związku z moją pracą analityka, następnie kierownika badań w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych, z którym związałem się w 2000 r. Dzięki pracy w PISM swoje rozważania akademickie zacząłem z czasem uzupełniać o doświadczenia praktyczne. PISM nie jest bowiem instytucją akademicką. Przeciwnie, jako instytucja ekspercka, utworzona z mocy ustawy Sejmu, jest zorientowana utylitarnie. Jej zadaniem jest wspieranie wiedzą ekspercką organów państwa polskiego prowadzących i kształtujących polską politykę zagraniczną. Odbywa się to także poprzez uczestnictwo w międzynarodowej debacie o sprawach międzynarodowych i jej współkształtowanie w taki sposób, aby jej kierunek sprzyjał realizacji interesów Polski i jej polityki zagranicznej, tak jak ją definiują organy państwa odpowiedzialne za jej prowadzenie z mocy uzyskanego demokratycznego mandatu. Ma to swoje ograniczenia, ale zapewnia bezkonkurencyjny w uwarunkowaniach instytucjonalnych naszego kraju dostęp do politycznych realiów i praktyki polskiej polityki zagranicznej. Przez wiele lat miałem zaszczyt kierować PISM. Funkcja dyrektora tej instytucji pozwalała mi na bliski kontakt z decydentami reprezentującymi bardzo odmienne obozy polityczne i ukształtowanymi w oparciu o bardzo zróżnicowane doświadczenia.

Niniejsza książka jest zbiorem esejów powstałych w ostatnim ćwierćwieczu, dotyczących różnych problemów międzynarodowych, które próbowałem definiować z punktu widzenia interesów Polski. Powstawały one na przestrzeni wszystkich tych lat zarówno z inspiracji mającej swoje źródło w zainteresowaniach akademickich, jak i praktycznej potrzeby wsparcia bieżących celów, do których osiągnięcia Polska dążyła w swojej polityce zagranicznej.

Zbiór ten można traktować jako swoistą kronikę problemów i wyzwań, przed którymi stanęła polska polityka zagraniczna w ciągu tych 25 lat. Ale jest to także zapis moich poszukiwań zmierzających do zdefiniowania polskiej szkoły myślenia o języku i strategii sprzyjającej realizacji interesów polskiego państwa w konkurencyjnym środowisku międzynarodowym. Polska ma przecież swoje interesy, musi zatem je posiadać w obszarze międzynarodowej konkurencji idei.

W swoich esejach nie aspirowałem do stworzenia jakiejś spójnej doktryny w tej sprawie. To zaledwie szkice, często kontrowersyjne, obliczone na pobudzanie do myślenia o takiej konceptualizacji polityki międzynarodowej, która w sposób najbardziej optymalny odpowiadałaby polskim interesom. Myślenia, w którym nasza polityka wobec tego czy innego państwa, tego czy innego zagadnienia międzynarodowego, członkostwo Polski w UE, NATO i innych organizacjach nie są w żadnym wypadku celami samym w sobie, ale instrumentami służącymi poprawie statusu Polski w świecie i zwiększaniu jej możliwości oddziaływania na politykę międzynarodową, w zgodzie z jej interesami.

Zbiór rozpoczyna się artykułem poświęconym podręcznikowi geopolityki Aleksandra Dugina i rozważaniami o geopolitycznej przyszłości Rosji, którym w 1997 r. debiutowałem na łamach krakowskich „Arcanów” – w tym miejscu chciałbym wyrazić wdzięczność ich ówczesnemu redaktorowi naczelnemu Andrzejowi Nowakowi za odwagę w publikowaniu młodych, nieznanych wówczas autorów. Ostatnim tekstem zamieszczonym w tym zbiorze jest zaś artykuł o znaczeniu buntu Prigożyna dla przyszłości Rosji i stworzonego przez Władimira Putina ustroju, zamieszczony w „Polskim Przeglądzie Dyplomatycznym”, którego miałem zaszczyt być redaktorem naczelnym w latach 2007–2010 i ponownie od 2016 r. Pismo założył w 2001 r. Ryszard Stemplowski, pierwszy dyrektor nowego Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, od którego wiele się nauczyłem, z którym rozmowy zawsze były dla mnie źródłem inspiracji i intelektualnego pobudzenia i któremu jestem wdzięczny za włączenie do zespołu PISM i możliwość współtworzenia tej znakomitej instytucji. Duże znaczenie dla mojego rozumienia związków między ideami a strategią miały moje rozmowy ze Zbigniewem Brzezińskim, który w 2006 r. zainteresował się moimi badaniami nad współpracą niemiecko-sowiecką w latach 1939–1941 i z którym spotykałem się regularnie w Waszyngtonie. Jego osobiste doświadczenia w intelektualnych zmaganiach o polityczny kształt świata, którymi się ze mną podzielił, uważam za bezcenny wkład do mojego rozumienia tej problematyki.

Wiele zamieszczonych w niniejszej książce esejów powstało pod wpływem inspiracji z rozmów, dyskusji i sporów z liczną grupą polskich i zagranicznych polityków, dyplomatów i ekspertów. Spotykałem ich na różnych etapach ich karier, wielu z nich poznałem początkowo w innych rolach społecznych niż te, które pełnili później, ale wszystkim wiele zawdzięczam. W sposób szczególny chciałbym wyrazić wdzięczność grupie osób, często przyjaciół, od których nauczyłem się najwięcej o polityce międzynarodowej, polskiej polityce zagranicznej, funkcjonowaniu państw i metodach realizowania przez nich interesów. Ponieważ spotykałem ich na różnym etapie swojej drogi życiowej i w różnych okolicznościach, czerpiąc z rozmów z nimi różnego rodzaju wiedzę i doświadczenie, wspominam ich tutaj w porządku alfabetycznym. Wyrażam szczególną wdzięczność: Łukaszowi Adamskiemu, gen. Rajmundowi Andrzejczakowi, Władysławowi Bartoszewskiemu, Przemysławowi Biskupowi, Włodzimierzowi Borodziejowi, Karolinie Borońskiej-Hryniewieckiej, Janowi Jackowi Bruskiemu, Zbigniewowi Brzezińskiemu, Mikołajowi Budzanowskiemu, Bartoszowi Cichockiemu, Jackowi Cichockiemu, Eliotowi Cohenowi, Elbridge’owi Colby’emu, Heather Conley, Andrzejowi Dąbrowskiemu, Peterowi Doranowi, Adamowi Eberhardtowi, Jackowi Foksowi, Ryszardzie Formuszewicz, Annie Fotydze, Danielowi Friedowi, Henrykowi Głębockiemu, Mateuszowi Gniazdowskiemu, Thomasowi Gomartowi, Justynie Gotkowskiej, Beacie Górce-Winter, Arturowi Gradziukowi, Andrzejowi Grajewskiemu, Łukaszowi Jasinie, Leszkowi Jesieniowi, Adamowi Kobierackiemu, Wojciechowi Konończukowi, Markowi Kornatowi, Pawłowi Kowalowi, Piotrowi Krawczykowi, Łukaszowi Kulesie, Jakubowi Kumochowi, Robertowi Kupieckiemu, Romanowi Kuźniarowi, Zbigniewowi Lewickiemu, Wojciechowi Lorenzowi, Markowi Madejowi, Markowi Magierowskiemu, Włodzimierzowi Marciniakowi, Andrew Michcie, Mariuszowi Muszyńskiemu, Andrzejowi Nowakowi, Katarzynie Pełczyńskiej-Nałęcz, Sebastianowi Płóciennikowi, Zbigniewowi Rauowi, Janowi Rościszewskiemu, Adamowi Danielowi Rotfeldowi, Patrycji Sasnal, Kori Schake, Grzegorzowi Schetynie, Eugeniuszowi Smolarowi, Ulrichowi Speckowi, Krzysztofowi Szczerskiemu, Justynie Szczudlik, Konradowi Szymańskiemu, Piotrowi Świtalskiemu, Rafałowi Tarnogórskiemu, Rafałowi Trzaskowskiemu, Witoldowi Waszczykowskiemu, Piotrowi Wilczkowi, Bartoszowi Wiśniewskiemu, Marcinowi Wojciechowskiemu, Mariuszowi Wołosowi, Ernestowi Wyciszkiewiczowi, Pawłowi Zalewskiemu, Bogdanowi Zdrojewskiemu, Stanisławowi Żerce i Przemysławowi Żurawskiemu vel Grajewskiemu.

Wspominam z wdzięcznością współpracę ze wszystkimi sekretarzami redakcji Polskiego Przeglądu Dyplomatycznego: Katarzyną Korzeniewską-Wołek, Katarzyną Sochacką, Rafałem Tarnogórskim, Agatą Kołakowską, Justyną Posel-Częścik, Julią Michalak, Łukaszem Jasiną, Arkadiuszem Legieciem i Łukaszem Jasińskim.

Od wielu błędów i pomyłek uchroniły mnie znakomite koleżanki kierujące wydawnictwem PISM: Małgorzata Krystyniak, Joanna Sokólska i Dorota Dołęgowska oraz redaktorki wielu moich tekstów: Grażyna Nowocień-Mach, Maria Konopka-Wichrowska, Katarzyna Staniewska, Marta Przyłuska-Brzostek i Karolina Dyl.

Wielki dług zaciągnąłem także u wszystkich koleżanek i kolegów, z którymi w różnych latach miałem zaszczyt współpracować w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych.

Choć wszystkim wymienionym zawdzięczam bardzo wiele, to odpowiedzialność za zakres i sposób wykorzystania ich wiedzy i doświadczeń pozostaje wyłączną moją odpowiedzialnością, jako autora zamieszczonych w niniejszym tomie esejów. Wyłącznie autora obciążają także wszelkie błędy, pominięcia, nieprecyzyjne sformułowania oraz ewentualnie opinie, które wydadzą się czytelnikom chybione. Mimo wszystko żywię nadzieję, że niniejszy zbiór esejów będzie dla jego czytelników źródłem inspiracji do myślenia o konkurencji idei jako o jednym z obszarów strategicznej rywalizacji.

Sławomir Dębski

GEOPOLITYCZNA PRZYSZŁOŚĆ ROSJI

Niniejszy tekst jest próbą rozważań o przyszłości rosyjskiej polityki zagranicznej, jej prawdopodobnych głównych kierunkach działania. Do zabrania głosu w tej sprawie zainspirowała mnie opublikowana niedawno w Rosji książka Aleksandra Dugina pt. Osnowy geopolitiki. Geopoliticzeskoje buduszczeje Rossii (Podstawy geopolityki. Geopolityczna przyszłość Rosji)[1], która w założeniu wydawcy ma być „przewodnikiem dla tych wszystkich, którzy podejmują decyzję w ważniejszych sferach rosyjskiego życia politycznego – dla dziennikarzy, ekonomistów, przemysłowców, bankierów, wojskowych, dyplomatów, specjalistów od spraw międzynarodowych, analityków, politologów i innych”[2]. Praca ta ma wszelkie szanse na to, aby się stać podręcznikiem nie tyle dla współczesnych, ale co bardziej prawdopodobne, przyszłych wpływowych rosyjskich elit. Dla mnie zaś stała się inspiracją do rozważań, którymi, na marginesie pracy rosyjskiego politologa, chciałbym się podzielić z czytelnikami.

Podstawowe geopolityczne złożenia rosyjskiej polityki zagranicznej

Geopolityka to doktryna polityczna opierająca się na założeniu, według którego tendencje rozwojowe państw są zdeterminowane warunkami geograficznymi[3]. To także sposób myślenia o stosunkach międzynarodowych, analizowania ich w poszukiwaniu historycznych i kulturowych precedensów, w celu określenia strategicznych potencjałów państw i wytyczenia kierunków ich politycznej ekspansji. Siłą rzeczy jest to doktryna ciesząca się szczególnym uznaniem w państwach o tradycjach imperialnych. W Rosji czasami jest nawet uważana za dyscyplinę naukową. Ponieważ uwarunkowania geopolityczne nie zmieniają się zbyt często, daje to możliwość przewidywania polityki zagranicznej państw. A czasy, w których obecnie żyjemy, dają nam dobrą perspektywę do obserwacji i szukania odpowiedzi na pytania o potencjalną politykę zagraniczną Rosji. Upadek imperium sowieckiego, powstanie w jego miejsce nowych organizmów państwowych, w tym Federacji Rosyjskiej, a także takich efemeryd jak Wspólnota Niepodległych Państw, pozwala łatwiej dostrzec, kto jest prawdziwym i jedynym podmiotem „rosyjskich interesów narodowych”. W tym kontekście niezwykle interesujące są poglądy rosyjskiego geopolityka.

Aleksander Dugin uważa, że pomimo zmieniających się ustrojów i elit rządzących, niezależnie od pojawiania się okresów prosperity i smut, realnym podmiotem rosyjskiej polityki zagranicznej pozostawał, pozostaje i będzie pozostawał „naród rosyjski”. Pod tym pojęciem rozumie on „wspólnotę historyczną posiadającą wszystkie cechy pełnowartościowego, stabilnego, politycznego podmiotu”, spójnego pod względem etnicznym, kulturowym, psychologicznym i religijnym. Z tego powodu należy go stawiać w centrum geopolitycznych rozważań. Ponadto „naród rosyjski”, w odróżnieniu od innych narodów, był i jest strażnikiem osobnej i wyjątkowej cywilizacji, nazywanej „wschodnią”, „grecką”, „nowo rzymską” lub inaczej, „cywilizacją cyrylicy”, innym razem znów „cywilizacją prawosławia”. Cywilizacja ta, zwraca uwagę autor, wykreowała już wiele organizmów państwowych od księstw moskiewskich w średniowieczu poczynając, poprzez imperium Piotra Wielkiego, na „imperium zła” – Rosji bolszewickiej – kończąc. Zdaniem Dugina, „naród rosyjski nie tylko stanowił podstawę etniczną wszystkich tych formacji państwowych, ale wyrażał także w nich swoją specyficzną ideę cywilizacyjną niepodobną do żadnej innej”. Uważa on ponadto, że naród rosyjski nie jest tworem rosyjskiej państwowości: „Przeciwnie, rosyjski naród, lud rosyjski eksperymentował w historii z różnymi typami systemów ustrojowych, w różny sposób wyrażając (w zależności od okoliczności) specyfikę swojej unikalnej myśli”[4]. Można zgłaszać zastrzeżenia do przytoczonych powyżej opinii, ale pozostaje faktem, że specyfika narodu rosyjskiego, z jego misją depozytariusza tradycji i kultury „wschodniej schizmy”, cerkwi prawosławnej, stawiała nawet najbardziej despotycznych rządzących w roli wobec niego służebnej.

Obecnie państwowość rosyjska przeżywa czas smuty – diagnoza ta nie budzi w Rosji większych kontrowersji. Okres ten w przyszłości się skończy i choć trudno prognozować, jaką strukturę formalnoprawną przybierze tym razem „Duch Rosji”, warto się już dziś zastanowić nad jego możliwościami.

Dugin wymienia cztery geopolityczne „fundamenty” interesów narodowych, które będą musiały być uwzględniane w polityce zagranicznej „potencjalnej Rosji”.

Po pierwsze, jego zdaniem, Rosja pozostanie w jakimś sensie odpowiedzialna za rozwój i kontrolę nad północno-wschodnimi obszarami Euroazji[5]. Przypuszczenie to trzeba uznać za bardzo prawdopodobne. Kierunek ten bowiem pozostawał przez minione stulecia niezmiennie w sferze zainteresowań i wpływów rosyjskich bez względu na polityczno-ideologiczne zawirowania. Ponadto Rosja nigdy nie miała godnych siebie przeciwników w rywalizacji o dominację nad tym obszarem i tak zapewne pozostanie. Niektórzy, będąc pod wpływem intelektualnej desperacji, chcieliby widzieć państwo chińskie w roli przeciwwagi dla rosyjskich aspiracji na tym kierunku, jednakże wnioskując z tendencji zaobserwowanych w minionych stuleciach, znacznie atrakcyjniejszym kierunkiem dla rozszerzania chińskich wpływów może być południowa, ewentualnie centralna Euroazja. Do podobnych konkluzji doszli zresztą amerykańscy kreatorzy polityki Pax Americana, którzy uznając rosyjską wyłączność na oddziaływanie w północno-wschodniej Euroazji, planują jej spożytkowanie w roli stabilizatora, a nawet ewentualnej geopolitycznej „groźby” wobec ekspansji Chin lub Islamu.

Po drugie, Aleksander Dugin jest przekonany, że rosyjska polityka zagraniczna będzie musiała w dalszym ciągu mieć charakter antyzachodni. Naród rosyjski cechujący się odrębną religijnością i kulturą oraz zupełnie nieporównywalną z doświadczeniami katolicko-protestanckiego zachodu tradycją, w imię jej zachowania będzie zmuszony do przeciwstawiania się zachodniej cywilizacji[6]. Dugin uważa jednak, że obecnie trudno jest już mówić tylko o „jednym Zachodzie”. Z rosyjskiej perspektywy należy raczej rozpatrywać „Zachód jako Amerykę” i „Zachód jako Europę”. Dlatego też rosyjska polityka powinna być zróżnicowana.

Ameryka pozostanie, zdaniem Dugina, najważniejszym wrogiem Rosji, która w związku z tym powinna „przeciwdziałać atlantyckiej geopolityce Stanów Zjednoczonych na wszystkich płaszczyznach i we wszystkich rejonach ziemi, starać się maksymalnie osłabić, zdemoralizować, oszukać i w końcu zwyciężyć przeciwnika. Szczególnie ważne jest przy tym, aby wprowadzić geopolityczny zamęt w działalność wewnątrzamerykańską, popierać wszelki separatyzm, różnorodne etniczne i rasowe konflikty, aktywnie wspomagać wszelkie ruchy dysydenckie – ugrupowania ekstremistyczne, rasistowskie i sekciarskie, destabilizować wewnątrzpaństwowe procesy polityczne w Stanach Zjednoczonych. Przy tym jednocześnie mieć na uwadze wspieranie tendencji izolacjonistycznych w polityce amerykańskiej, czyli tych (często prawicowo-republikańskich) kręgów, które uważają, że Stany Zjednoczone powinny zająć się swoimi wewnętrznymi problemami. Taka sytuacja jest dla Rosji bardziej wygodna, nawet jeśli izolacjonizm będzie realizować się w ramach pierwotnej redakcji doktryny Monroe – tj. jeśli Stany Zjednoczone ograniczą swoje wpływy do obu Ameryk[7].

Przytoczone wytyczne są nadzwyczaj czytelne. Kurs antyzachodni w rosyjskiej polityce powinien się, według Dugina, przejawiać w próbach zwalczania lub neutralizacji oddziaływania państwa, które ze względu na swój potencjał ekonomiczno-kulturowy już od połowy XX wieku zajmuje, i w przyszłości nadal będzie zajmować, pozycję lidera w procesie rozszerzania wpływów cywilizacji Zachodu, w tym rynków zbytu dla jej wytworów. Polityka ta będzie zatem, z jednej strony, zorientowana na poszukiwanie sojuszników, którzy z powodów religijnych i ideologicznych czy też ekonomicznych wyrażą gotowość walki ze wspólnym zagrożeniem, z drugiej zaś strony, będzie zapewne dążyć do wywoływania kryzysów w obozie Zachodu, a nawet do prób podziału tego obozu i wystąpień godzących w interesy lidera[8]. Tę diagnozę potwierdzają udzielane przez Dugina wskazówki odnośnie do tego, jaką politykę powinna Rosja prowadzić wobec drugiej, wyodrębnionej przez niego, części Zachodu – Europy.

Autor Podstaw geopolityki zauważa, że „stary kontynent” – w przeszłości centrum świata, kolebka zachodniej cywilizacji – został sprowadzony w XX wieku do roli amerykańskiej kolonii (strategicznej, kulturalnej, ekonomicznej i politycznej) pozbawionej własnej geopolitycznej roli. Europa jest dla Stanów Zjednoczonych przyczółkiem i najbardziej prawdopodobnym miejscem konfliktu z Euroazją (Rosją). Dlatego też priorytetowym zadaniem rosyjskiej polityki wobec Europy jest wyrwanie jej spod dominacji amerykańskiej. Niezależna i neutralna Europa nie będzie stanowić żadnego niebezpieczeństwa, a z czasem może stać się sojusznikiem Rosji w jej walce z dominacją amerykańską. W pewnym miejscu jest nawet mowa o celu maksymalnym – „finlandyzacji Europy”[9]. Jak to osiągnąć? Zdaniem Dugina Rosja ma dwa wyjścia: albo wojnę i podbój, albo konsekwentne wspieranie europejskich, separatystycznych względem Stanów Zjednoczonych, tendencji. Autor nie bez zadowolenia zauważa, że układ w Maastricht jest pierwszym krokiem w kierunku usamodzielnienia się Europy od „Wuja Sama”[10].

Po trzecie, Dugin zakłada, że wysiłki Rosji będą zmierzać do utworzenia nowego imperium. Nigdy bowiem „Duch Rosyjski” nie dążył do utworzenia państwa monoetnicznego. Jego misja miała zatem charakter uniwersalny, spełniała tym samym warunek umożliwiający budowę imperium, którego granice stopniowo się rozszerzały. Autor słusznie nazywa absurdem upatrywanie w rosyjskim, zaplanowanym i otwarcie głoszonym ekspansjonizmie przypadku czy też zbiegu historycznych okoliczności. Ten ekspansjonizm jest nieodłączną częścią istnienia narodu rosyjskiego, jest również ściśle związany z jego „misją cywilizacyjną” w Euroazji[11]. Pogląd ten w rosyjskiej myśli politycznej nie jest niczym nowym, a jego złudna świeżość stanowi jedynie fragment postsowieckiego dziedzictwa.

Po czwarte wreszcie, rosyjski geopolityk zwraca uwagę na to, że „Duch Rosji” posiada cechę, która już wielokrotnie była spiritus movens różnego rodzaju nieporozumień i konfliktów, nie tylko zresztą dyplomatycznych. Cecha ta to przekonanie o własnej szczególnej predestynacji, która daje prawo do posiadania decydującego zdania nie tylko w kwestiach bezpośrednio Rosję dotyczących, ale także ogólnoświatowych. Rosja jest przekonana o własnej szczególnej roli w historii i wyznaczonej jej przez Boga misji „zbawiciela narodów”[12]. Wpływ przekonania o roli „bożego wybrańca” przejawia się w niezachwianej wierze Rosjan w ostateczne zwycięstwo Dobra, Prawdy i Sprawiedliwości, a dotykające Rosję niepowodzenia odbierane są jako krzywda wyrządzona przez „siły ciemności” „bożemu pomazańcowi”. Niepowodzenia są jednak przejściowe, a „Mesjasz-Rosja” odniesie w końcu zwycięstwo. „Rosjanie mają zdanie na temat wszystkiego i wszystkich, pisze Dugin, i z tego powodu, koniec końców interesy narodu rosyjskiego nie ograniczają się ani do rosyjskich ziem etnicznych, ani Imperium Rosyjskiego, ani także całej Euroazji. Ten «transcendentalny» aspekt rosyjskiej nacji należy brać pod uwagę, zastanawiając się nad przyszłością geopolitycznej strategii”[13].

Jednym z wymienianych przez Dugina środków realizacji celów geopolitycznych Rosji jest konflikt zbrojny z Zachodem (Stanami Zjednoczonymi, Europą). I choć autor nie wydaje się być zwolennikiem tej metody, to któryś z jego uczniów (mamy przecież do czynienia z podręcznikiem) może być już pozbawiony moralnych skrupułów nauczyciela. Ale aby wojna przyniosła oczekiwane korzyści geopolityczne, trzeba ją nie tylko wygrać, należy także zachować dość sił, aby móc skonsumować owoce tego zwycięstwa. Rosja zaś nigdy w swoich dziejach, nawet w czasach największych politycznych i militarnych sukcesów Stalina, nie była w stanie zmobilizować takich sił, aby móc myśleć o „finlandyzacji” Europy. Może więc Euroazja nigdy nie będzie posiadać takich możliwości? Jeżeli tak, to próba zbrojnego poprawienia sytuacji geopolitycznej Rosji na kierunku europejskim może okazać się dla niej próbą samobójczą.

Bardziej skuteczne mogą być metody polityczne i pokojowe. Tyle tylko, że proponowane przez Dugina klasyczne schematy geopolitycznych osi Paryż–Berlin–Moskwa lub Berlin–Moskwa mogą w przyszłości stać się koncepcjami anachronicznymi w związku z postępującymi procesami integracyjnymi w Europie[14]. Powstanie nowego geopolitycznego czynnika – Zjednoczonej Europy – dla której Dugin planuje rolę naturalnego rosyjskiego sojusznika w walce o obalenie Pax Americana, wcale nie musi powodować ograniczenia wpływów amerykańskich na „starym kontynencie”. Co więcej, na skutek całkiem prawdopodobnej wewnątrzunijnej rywalizacji o pozycję pierwszego wśród równych rola Stanów Zjednoczonych może wzrosnąć. Ponadto nie bardzo wiadomo, z jakiego powodu Zjednoczona Europa ma się okazać „naturalnym sprzymierzeńcem” Rosji. Doświadczenia historyczne uczą, iż ilekroć dochodziło w przeszłości do europejskiej „integracji” (jak dotąd miała ona zawsze charakter zbrojnego podboju), tylekroć następował konflikt interesów „zintegrowanej” Europy i Rosji, a następnie wojna. Rosja już dwukrotnie wychodziła z tej opresji obronną ręką, ale zarówno Napoleona I, jak i Hitlera pokonała, będąc w sojuszu z Sea Power, Anglią w wieku XIX i Stanami Zjednoczonymi w wieku XX.

Nadzieje rosyjskiego autora na ułożenie się Moskwy z „przyjazną” Rosji Europą oparte są częściowo na przeświadczeniu, że w Zjednoczonej Europie decydujące znaczenie będą miały Berlin i Paryż, gdzie tradycje dobrych stosunków z Moskwą są bardzo żywe, a postawy antyamerykańskie silne. Ale, po pierwsze, siła mniejszych państw europejskich jak dotąd skutecznie uniemożliwiała zdominowanie Unii Europejskiej przez któregoś z europejskich potentatów, po drugie, narzuca się następujący kontrargument – w historii Europy co najmniej równie często mamy do czynienia z przykładami niemieckiej i francuskiej polityki antyrosyjskiej.

Aleksander Dugin popełnia – moim zdaniem – w swoich rozważaniach poważny błąd, nie doceniając znaczenia nowego kierunku, przez niektórych uważanego za następcę geopolityki. Mam tu na myśli geoekonomię[15].

Otóż z ekonomicznego punktu widzenia granice państwowe przestają obecnie mieć jakiekolwiek znaczenie. Mamy już do czynienia z koncernami ogólnoświatowymi, wspólnym rynkiem finansowym, innymi słowy, z globalnymi powiązaniami gospodarczymi. W wielu wypadkach trudno nam jest już określić, jaki kapitał stoi za poszczególnymi transakcjami czy inwestycjami – amerykański, japoński czy europejski, a może wspólny? Prawie żaden kraj na świecie nie jest już w stanie izolować własnej gospodarki od naczyń połączonych globalnej ekonomii. Tendencja ta może się w przyszłości pogłębiać, a to oznacza, że żadna prorosyjska reorientacja Europy, żadne zerwanie „uzależnienia” od Stanów Zjednoczonych nie będzie w przyszłości możliwe. Z tego samego powodu maleją szanse na zwycięstwo w Waszyngtonie tendencji izolacjonistycznych.

Według Dugina geoekonomia – to tylko jedna z form atlantyzmu, przejaw dominacji Stanów Zjednoczonych[16]. Najważniejsze role na ekonomicznej i gospodarczej mapie świata zostały już bowiem dawno rozdzielone, a Rosji przypadło miejsce gdzieś w „trzeciej lidze” – z tym faktem rosyjska dusza autora pogodzić się nie mogła. Nawet gdyby w Rosji zdarzył się nagle „cud gospodarczy”, to jeszcze przez całe dziesięciolecia byłaby uznawana za nic więcej jak tylko emergent market – rynek rozwijający się (dosłownie wschodzący). Ale nie tylko dlatego rosyjski politolog stara się pomniejszyć znaczenie geoekonomii. Powód jest także inny – gdyby zaakceptował tę teorię, pozbawiłby Rosję nadziei na odbudowę imperium.

Konsekwencją takiego stanowiska jest więc próba szukania dla nowego imperium ekonomicznej „trzeciej drogi”[17]. Skoro bowiem socjalizm okazał się ustrojem niewydolnym pod względem gospodarczym, a reformy prowadzone „pod dyktando” Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego grożą utratą geopolitycznej samodzielności, należy szukać innych rozwiązań. Dugin proponuje zaiste „salomonowe” rozwiązanie problemu: „ekonomia powinna zostać podporządkowana interesom narodowym, a wszelkie odwoływanie się do niezależnej logiki rynków stanowi jedynie parawan dla ekonomicznej (i w następstwie politycznej) ekspansji krajów bogatych ze szkodą biedniejszych”[18]. „Trzecia droga” jest jednak iluzją. Nie jest możliwe stworzenie i utrzymywanie, na dłuższą metę, efektywnego, wolnorynkowego systemu gospodarczego izolowanego od globalnej ekonomii. Nie jest możliwe także współistnienie w jednym państwie dwóch systemów gospodarczych, socjalistycznego i kapitalistycznego – tego rodzaju próby prowadzą nieuchronnie do erozji jednego z nich i zaburzeń politycznych.

Podstawy ekonomiczne proponowanego przez Dugina programu odbudowy rosyjskiego imperium to najsłabszy element jego przewidywań. Jakakolwiek aktywna walka o poprawę sytuacji geopolitycznej Rosji, nie mówiąc już o planach budowy „nowego imperium”, wymaga ogromnych środków – to truizm. Ale proponowane przez Dugina nierealne sposoby zapewnienia finansowania „programu imperialnego” powodują, że formułowane przez niego ambitne plany i zadania dla przyszłej Euroazji są przejawem myślenia życzeniowego, a nie odzwierciedleniem aktualnych czy też potencjalnych możliwości.

Polska w geopolitycznej przyszłości Rosji

Polska w rozważaniach Aleksandra Dugina to część „kordonu sanitarnego” – „ziemi niczyjej” u bram rosyjskiej strefy wpływów. To także kraj o własnych geopolitycznych tradycjach z czasów Rzeczpospolitej Obojga Narodów[19]. Dugin uważa, że jako element „kordonu sanitarnego” Polska stanowi przeszkodę na drodze do odbudowy rosyjskiego imperium. Celem Euroazji jest zwasalizowanie – „finlandyzacja” – Europy i wyrwanie jej spod wpływów atlantyzmu. Istnienie „kordonu sanitarnego” znacznie utrudnia oddziaływanie Rosji na Europę, wobec tego – postuluje Dugin – należy dążyć do „zburzenia kordonu”, co „niekoniecznie powinno oznaczać automatyczną aneksję terytorialną przez inne państwa”. Sprawę można rozwiązać, przyłączając, drogą polityczną, państwa buforowe do jednoznacznej geopolitycznej orientacji[20]. Innymi słowy chodzi tutaj o ponowne, jasne wytyczenie stref geopolitycznego oddziaływania. Stanowisko rosyjskiego geopolityka należy rozumieć jako wezwanie do rozszerzenia struktur europejskich na wschód. Polska, Litwa, Czechy, Słowacja, Węgry i Rumunia, a może również Łotwa i Estonia powinny znaleźć się w Unii Europejskiej – w przeciwnym razie będą narzędziem antyrosyjskiej polityki atlantyckiej. Rosja zaś powinna ze swej strony dążyć do zjednoczenia z Białorusią i uzyskania geopolitycznej kontroli nad Ukrainą[21]. W stanowisku Dugina należy podkreślić, że opowiada się on za rozszerzeniem struktur europejskich na Europę Środkowo-Wschodnią, ponieważ widzi w tym szansę na ograniczenie wpływów amerykańskich. Stanowczo natomiast sprzeciwia się rozszerzaniu NATO.

W dalszej perspektywie region Bałtyku powinien utworzyć „neutralną, politycznie i przyjazną Moskwie Federację Bałtycką”[22]. Chodzi o nową figurę geopolityczną, której utworzenie będzie możliwe w wyniku oddziaływania osi Berlin–Moskwa. W przeszłości podobną rolę geopolitycznego łącznika odgrywały Prusy. Dlatego pomysł geopolitycznej integracji Bałtyku należy traktować jak oryginalną propozycję zastąpienia lub odbudowania Prus. W realizacji tej idei, na płaszczyźnie ściśle teoretycznej, Dugin przewiduje dwa etapy:

1. Utworzenie nowego, spójnego pod względem tradycji kulturowych[23] obszaru w granicach historycznych Prus. Z taką inicjatywą wystąpią Moskwa i Berlin. Logicznym następstwem tej współpracy powinno być odstąpienie przez Rosję Berlinowi części ziem pruskich, przyłączonych w wyniku II wojny światowej (okręg kaliningradzki).

2. Wokół Prus nastąpi proces strategicznego jednoczenia państw bałtyckich w jeden blok, do którego powinny wejść Norwegia, Szwecja, Niemcy, Estonia, Finlandia-Karelia, Dania, być może Holandia. „Specjalny status przewiduje się dla Polski, Litwy i Łotwy. Obowiązkowym warunkiem będzie wystąpienie wszystkich tych państw z NATO i utworzenie wokół Bałtyku strefy zdemilitaryzowanej. W perspektywie strategiczna kontrola (nad tym obszarem – S.D.) zostanie powierzona Moskwie i siłom zbrojnym neutralnej Europy, tj. euroazjatyckiemu kompleksowi obronnemu”[24].

Prawdziwy problem w tych teoretycznych rozważaniach sprawiają Duginowi Polska i Litwa. Historyczny precedens I Rzeczpospolitej może stwarzać – jego zdaniem – dla Rosji poważne komplikacje, zwłaszcza gdyby pojawiły się jakieś tendencje integracyjne oparte o katolickie tradycje wspólnej państwowości. Polsko-litewski potencjał może być groźny, zarówno gdy będzie zmierzał do odgrywania samodzielnej roli geopolitycznej, jak i wtedy, gdy stanie się częścią jakiegoś innego geopolitycznego bloku (może atlantyckiego?). W obu przypadkach Polska i Litwa mogą zablokować próby zbudowania osi Berlin–Moskwa, a co za tym idzie uniemożliwić odbudowanie Prus (Federacji Bałtyckiej)[25]. „W związku z tym w Polsce i Litwie głównym geopolitycznym partnerem Euroazji (Rosji – S.D.) powinny być siły domagające się prowadzenia przez te państwa polityki niekatolickiej – zwolennicy świeckiej socjaldemokracji, neopoganie, ludzie o nieokreślonej przynależności etnicznej, protestanci, prawosławne kręgi religijne, mniejszości narodowe. Ponadto napięcia etniczne w stosunkach polsko-litewskich stanowią nadzwyczaj cenny element, który należy wykorzystać i, w miarę możliwości, wzmacniać”[26].

Teoretyczne rozważania Aleksandra Dugina nad rolą Polski w geopolitycznej przyszłości Rosji mogą budzić nasze zaniepokojenie. Dążenie Polski do uczestnictwa w NATO jest próbą wyeliminowania odwiecznego, geopolitycznego zagrożenia jej państwowości. Obecnie Rosji nie udaje się powstrzymywać rozszerzania się struktur atlantyckich o „kordon sanitarny”, ale chcąc myśleć o odbudowie imperium, Rosja – zdaniem rosyjskiego politologa – będzie musiała wypchnąć Amerykanów z byłej strefy buforowej. Jego zdaniem będzie to możliwe, gdy uda się przekonać Europę, iż jest ona w stanie sama, bez amerykańskiej pomocy, zapewnić sobie bezpieczeństwo. Wycofanie się Stanów Zjednoczonych ze starego kontynentu i rozwiązanie Paktu Północnoatlantyckiego umożliwi Rosji zneutralizowanie, a może nawet „finlandyzację”, Europy. Polska wraz z innymi państwami „kordonu” powinna się wtedy znajdować w strukturach europejskich i razem z nimi stać się rosyjskim wasalem lub, w najgorszym wypadku, „strefą neutralną”.

W trakcie czytania Podstaw geopolityki kilkakrotnie nasuwało mi się pytanie: czy planowana „neutralizacja” Europy nie jest przypadkiem drogą do jej rozbicia i powrotu do XIX-wiecznych realiów geopolitycznych? Takie podejrzenia mogą się nasuwać w związku z projektami odbudowy przez Moskwę, we współpracy z Berlinem, Prus lub utworzenia „Federacji Bałtyckiej”. Przypuszczam, że odbudowanie Prus lub jakiegoś ich geopolitycznego substytutu nad Bałtykiem miałoby charakter zdecydowanie antyfrancuski, co w konsekwencji musiałoby doprowadzić do konfliktu. Dzieje Europy ostatnich kilku wieków dostarczają dostatecznie dużo przykładów tego rodzaju sytuacji. Także w Londynie, który po wycofaniu się Amerykanów musiałby powrócić do swojej tradycyjnej polityki kontynentalnej „równowagi”, powstanie sojuszu Berlina i Moskwy nie spotkałoby się z aplauzem. Tak czy inaczej, Zjednoczona Europa mogłaby ulec „de-unifikacji”. Rozbicie Unii Europejskiej byłoby dla Polski z całą pewnością groźnym scenariuszem. Przewidywany przez Dugina, w związku z planami budowy „Federacji Bałtyckiej”, „specjalny status” dla Polski, Litwy i Łotwy może przecież być eufemizmem jakiegoś nowego rozbioru. Na razie możemy spać spokojnie. Rosja nie ma środków, aby realizować wskazówki Aleksandra Dugina. Powinniśmy się jednak zastanawiać, jak ominąć potencjalne niebezpieczeństwa.

Jakie powinno być zatem stanowisko Warszawy wobec prób realizacji rosyjskich projektów? Pewne kierunki naszej polityki narzucają się, w związku ze wszystkimi powyższymi uwagami, same. W naszym interesie powinno leżeć utrzymanie amerykańskiej obecności w Europie, a także otwartego charakteru Sojuszu Północnoatlantyckiego. Tylko w ten sposób będziemy w stanie nie dopuścić do odbudowy rosyjskiego imperium. Choć z całą pewnością nie uda się nikomu nakłonić Rosji, aby ta wyrzekła się tego rodzaju planów. W tym kontekście powinniśmy ograniczyć płynące z naszej strony mentorskie uwagi w rodzaju: „Rosja, w swojej polityce, powinna unikać przemawiania z pozycji siły” lub „powinna wyzbyć się imperialnej frazeologii i zachowań”. Choć niekiedy postimperialne w swoim charakterze, zachowania Moskwy rzeczywiście nie przystają do realiów aktualnej sytuacji ekonomiczno-politycznej Rosji, to musimy pamiętać, że wypowiedzi tego rodzaju z całą pewnością nic nam nie dają, a wywołują w Moskwie silną, nikomu niepotrzebną irytację. (Wszak rady te pochodzą od byłej imperialnej prowincji, która na dodatek dopuściła się zdrady i przeszła do obozu wroga – ucierpiało na tym, omawiane na wstępie, rosyjskie poczucie sprawiedliwości dziejowej). Nie oznacza to, że powinniśmy podporządkowywać naszą politykę wobec Rosji polityce Waszyngtonu. Wprost przeciwnie, polska dyplomacja powinna aktywnie wspierać rozwój kontaktów gospodarczych, kulturalnych i politycznych między oboma państwami, działać zdecydowanie i stanowczo rywalizować na tych polach nawet z przyszłymi sojusznikami. Powinna także prowadzić polski lobbyng w rosyjskim społeczeństwie – zaniedbania w tej dziedzinie są obecnie ogromne. Należy także zdecydowanie zarzucić lansowaną przez środowiska związane z Pałacem Namiestnikowskim politykę „nie drażnij Rosji”, gdyż sugeruje ona naszą słabość i rozleniwia polskie poselstwo w Moskwie.

Dwa programy rosyjskiej polityki zagranicznej

Choć antropogeografia to teoria najbardziej, obok geoekonomii, niedoceniana przez Aleksandra Dugina, to jednak poświęcił kilka uwag kwestiom z nią związanym i warto się do nich w tym miejscu odnieść.

Jego zdaniem w chwili obecnej istnieją w Rosji dwa konkurencyjne wobec siebie projekty rosyjskiej przyszłości. Twórcami pierwszego z nich są radykalni liberałowie, drugi zaś jest lansowany przez tzw. zjednoczoną opozycję[27].

Ci pierwsi są zwolennikami Francisa Fukuyamy i jego koncepcji „końca historii”. Rosyjscy liberałowie odrzucają zatem takie pojęcia jak naród, historia, sprawiedliwość społeczna, religia i proponują w zamian prymat maksymalnej ekonomicznej efektywności, indywidualizmu i „wolnego rynku”. Traktują oni swój program w sposób nieco ideologiczny, ale dzięki temu są w stanie zaproponować gotową odpowiedź na mogące się pojawić pytania dotyczące bardzo różnorodnych kwestii wynikających z procesu reform lub obecności państwa rosyjskiego na arenie międzynarodowej. Wzorów postępowania dostarczają im doświadczenia cywilizacji Zachodu. Korzenie ich programu leżą w przeświadczeniu o anachronizmach tkwiących w rosyjskim społeczeństwie i strukturach politycznych, które uniemożliwiają państwu rosyjskiemu równoprawne funkcjonowanie we współczesnym świecie.

Dugin uważa radykalnych liberałów za wyłącznych autorów i zwolenników rosyjskich reform – i tu, jak sądzę, jest w błędzie. Wspierają ich bowiem także wszyscy ci, którzy idąc drogą wytyczoną przez Piotra Wielkiego, Aleksandra I, Sergiusza Witte, Piotra Stołypina, uważają modernizację Rosji i rosyjskiego społeczeństwa za drogę do odzyskania przez Rosjan należnego im miejsca w światowej polityce, a następnie zbudowania fundamentów dla odrodzenia imperium. Można ich nazwać „koniunkturalnymi modernistami”, ponieważ nie traktują programu budowy rosyjskiego „nowego społeczeństwa” za cel sam w sobie, a widzą w nim jedynie konieczny warunek uczynienia z Rosji potęgi ekonomicznej, która z kolei będzie podstawą do odzyskania wpływów politycznych i rewindykacji imperium. Mimo różnych pobudek wspólnym celem zwolenników reform jest w najbliższej perspektywie przystosowanie rosyjskiego społeczeństwa do reguł współżycia w „globalnej wiosce”, do uznania i poszanowania obowiązujących w niej ekonomicznych, politycznych i kulturowych praw.

Według Dugina alternatywny projekt rosyjskiej przyszłości proponuje blok tzw. narodowo-patriotycznej opozycji. Tworzą ją, z jednej strony, tzw. komuniści-państwowcy – jak ich określa – którzy dawno zerwali z marksistowsko-leninowską dogmatyką, ale w dalszym ciągu są silnie przywiązani do historycznej symboliki, z drugiej zaś zwolennicy „prawosławno-carskiego” modelu przyszłej Rosji. Ci ostatni często zmienili jedynie ich zdaniem już nieużyteczną sowiecką symbolikę na dwugłowego orła i „białą” tradycję wykopaną z katakumb przeszłości. Fakt, że zawłaszczyli tym samym pamięć i mit o jej prawdziwych depozytariuszach, nie wywołuje u nich żadnych rozterek czy też wyrzutów sumienia, którego zresztą zostali pozbawieni, służąc w przeszłości sowieckiej władzy.

Tę z pozoru egzotyczną, „czerwono-białą” koalicję łączy nie tylko idea wspólnego wroga – reformatorów – ale także podobne postrzeganie świata i podobna mentalność. Dugin słusznie zauważa, że „zjednoczona opozycja w większości składa się z byłych państwowo-partyjnych działaczy epoki komunizmu”. Tak czy inaczej projekt tego obozu rzeczywiście można nazwać „carsko-sowieckim”, u jego źródeł leżą bowiem ideologiczne, geopolityczne, polityczne i administracyjne archetypy, które siłą rzeczy zbliżają do siebie obie Rosje: carską i sowiecką[28]. Ideologia tego obozu jest z całą pewnością trudniejsza do opisania, gdyż zawiera wiele sprzeczności, nie do końca przemyślanych stanowisk i intelektualnego chaosu – tym samym stanowi jaskrawe przeciwieństwo logicznych konstrukcji tworzonych przez „reformatorów”.

Oba antagonistyczne bloki proponują własną wizję wykorzystania geopolitycznego potencjału Rosji. Program reformatorów zawiera wiele elementów doktryny liberalnej i geoekonomii, podczas gdy opozycja odwołuje się do klasycznych rosyjskich schematów geopolitycznych, z których większość sformułowano na przełomie XIX i XX wieku. Który z programów ma większe szanse na realizację? Sądzę, że należy tu wskazać mimo wszystko program reform. Po pierwsze dlatego, że „blok reform” już obecnie jest w Rosji u władzy – a praktyka jej przekazywania nigdy się w Rosji tak naprawdę nie utrwaliła. Trudno przy tym zakładać, aby zmiana ekipy rządzącej mogła się odbyć w wyniku procedur demokratycznych. Doświadczenia ostatniej kampanii prezydenckiej wskazują, iż nie należy nie doceniać roli aparatu i struktur władzy w rosyjskich procedurach wyborczych. Jak pamiętamy, jeszcze na kilka miesięcy przed wyborami Borys N. Jelcyn był outsiderem wszystkich możliwych sondaży przedwyborczych, a następnie pomimo kłopotów zdrowotnych sięgnął po zwycięstwo. W krajach o ustabilizowanych procedurach demokratycznych tego rodzaju „cuda nad urną” nie zdarzają się. W Rosji natomiast możliwości manipulacji opinią publiczną, aparatem wyborczym, a nawet opozycją przez struktury władzy są niemal nieograniczone. Podobnie jak możliwości finansowe elit rządzących.

Oczywiście „opozycja” może próbować dojść do władzy, porzucając procedury demokratyczne, ale również na to, w moim przekonaniu, są małe szanse. Rosyjskie społeczeństwo zdążyło się bowiem już przyzwyczaić do wielu składników demokratycznego porządku, na przykład wolnych (często pozornie) mediów i szeregu swobód obywatelskich. Jedyną szansą dla „zjednoczonej opozycji” jest oddziaływanie na rząd, w tym także na kierunki polityki zagranicznej, za pomocą odpowiednio silnej reprezentacji w Dumie. Prerogatywy parlametarzystów wynikające z prawa międzynarodowego, dotyczące między innymi procedur ratyfikacyjnych, mogą w rękach zręcznej opozycji okazać się dość skutecznym narzędziem nacisku na politykę rządu.

Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest koegzystencja w rosyjskiej polityce zagranicznej XXI wieku elementów obu programów. „Blok reform” będzie zmuszony, ze względu na zachodnich partnerów, do utrzymywania pozorów funkcjonowania sprawnego systemu demokratycznego. To z kolei wymusza akceptowanie silnej opozycji parlamentarnej i zaspakajanie, od czasu do czasu, jej postulatów. Może to oznaczać, że w pierwszych dziesięcioleciach nowego stulecia będziemy świadkami rosyjskiej polityki zagranicznej o charakterze zbliżonym do tego, który możemy obserwować dzisiaj. Tak więc, z jednej strony, Rosja może dążyć do uzyskania członkostwa w strukturach zachodnioeuropejskich na pełnych prawach, z drugiej zaś konstruować różnego rodzaju polityczne „figury geometryczne” z zadaniem rozbicia i skłócenia tychże struktur. Nadrzędnym celem będzie zaś odrodzenie antyzachodniego, w takim czy innym stopniu, imperium.

Podręcznik Aleksandra Dugina można w związku z powyższą konstatacją uznać za „krótki geopolityczny kurs” budowy rosyjskiego imperium. Choć stara się on przybrać pozę neutralnego obserwatora rosyjskiej sceny politycznej i formułować uniwersalne wskazówki dla wszystkich opcji politycznych, to mimo wszystko jego poglądy bardziej pasują do argumentów „zjednoczonej opozycji”. Dugin jest zwolennikiem geopolityki, ponieważ w oparciu o założenia tej doktryny może rozpowszechniać tezę o szczególnym rosyjskim przeznaczeniu dziejowym. Autor, podobnie jak czerwono-biała opozycja, nie może się pogodzić z myślą, że państwo obejmujące swoim zasięgiem poważną część dwóch kontynentów może być traktowane jako regionalne mocarstwo, państwo rozwijające się, cześć „trzeciego świata”. Odrzuca wobec tego teorię geoekonomiczną, widząc w niej przejaw amerykańskiego imperializmu (atlantyzmu), którego celem było obalenie Związku Sowieckiego, a obecnie jest nim niedopuszczenie do odbudowania przez Rosję jej imperium i upokorzenie Rosjan. Dugin bagatelizuje także zagadnienia antropogeograficzne. Nie może się bowiem zgodzić z tezą, iż jakaś ekipa rządowa mogłaby się wyrzec rosyjskiego programu imperialnego. Założenia geopolityczne, które opisuje, taką możliwość jednoznacznie wykluczają. Przyszłość Rosji i jej polityki została tym samym pozbawiona jakiejkolwiek alternatywy. Nie trzeba przeprowadzać wnikliwych studiów, aby stwierdzić, iż jest to teza fałszywa.

„Arcana” 1998, nr 1

[1] A. Dugin, Osnowy geopolitiki.Geopoliticzeskoje buduszczeje Rossii, Moskwa 1997, Arktogeja, s. 600. Autor w ciągu ostatnich czterech lat opublikował kilka książek o tematyce politologicznej, geopolitycznej, socjologicznej i kulturoznawczej. Współpracuje z moskiewskim Centrum Specjalnych Badań Metastrategicznych.

[2] Ibidem, s. 2.

[3] Za ojców geopolityki uważa się Friedricha Ratzela (1844–1904), Rudolfa Kjelléna (1864–1922) i przede wszystkim Halforda Mackindera (1861–1947). Alternatywną teorią wobec geopolityki jest antropogeografia, której podstawowe założenia nakreślił Francuz Vidal de la Blache (1845–1918). Uważał on, że to nie środowisko geograficzne warunkuje politykę zagraniczną państw, gdyż to ludzie („nosiciele inicjatywy”) mogą je autonomicznie kształtować i to do nich należą wszystkie możliwości (od francuskiego słowa possible – ‘możliwy’ – pochodzi także inna nazwa tej szkoły – posybilizm).

[4] Aleksander Dugin, op. cit., s. 188–189.

[5] Ibidem, s. 190. A. Dugin wydaje się być kontynuatorem myśli i tradycji rosyjskich geopolityków – „euroazjatów” z Piotrem N. Sawickim (1895–1968) na czele. W wielu miejscach swojej książki odnosi się do ich ustaleń z dużym uznaniem, a cel, który wytycza Rosji – zbudowanie euroazjatyckiego imperium – jest całkowicie zgodny z tezami sformułowanymi przez rosyjskich euroazjatów w pierwszych dekadach XX wieku.

[6] Ibidem.

[7] Ibidem, s. 366–367.

[8] Tradycje prowadzenia tego rodzaju polityki są w Rosji tak stare jak jej państwowość. O jej skuteczności przekonała się niegdyś Rzeczpospolita Obojga Narodów, potem Francja Napoleona I, wreszcie w XX w. doświadczyły jej, co prawda z najmniej bolesnym skutkiem, Stany Zjednoczone.

[9] A. Dugin, op. cit., s. 369.

[10] Ibidem, s. 367–369.

[11] Ibidem, s. 190–191, 193–213.

[12] Ibidem, s. 191–192.

[13] Ibidem, s. 191.

[14] O odnowieniu geopolitycznej osi Paryż–Berlin–Moskwa czyt. ibidem, s. 220–229.

[15] W roku 1990 Jacques Attali, doradca prezydenta Francji François Mitteranda, a także pierwszy prezes Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju, ogłosił w swojej książce (Lignes d’horizon, Paryż 1990) tezę mówiącą, iż we współczesnym świecie traci na znaczeniu klasyczny cywilizacyjno-geopolityczny dualizm, a w nowej erze, która już następuje – „erze pieniądza” – zastąpi go „geoekonomia” i podział świata na trzy strefy – kontrolowane przez trzy najważniejsze giełdy: Wall Street w Nowym Yorku (strefa amerykańska), giełdę londyńską (europejska) i tokijską (azjatycka).

[16] A. Dugin, op. cit., s. 582.

[17] Ibidem, s. 279–291.

[18] Autor streszcza poglądy Fryderyka Lista, ibidem, s. 283.

[19] Ibidem, s. 369–371, 373.

[20] Ibidem, s. 371.

[21] Ibidem, s. 375–382 oraz s. 348–349.

[22] Ibidem, s. 372.

[23] Ibidem. Autor „Podstaw geopolityki” używa w tym wypadku terminu „obszar etniczno-konfesyjny”. W klasycznym geopolitycznym ujęciu „dualizm cywilizacyjny”, wywołany podziałem chrześcijaństwa na Kościół rzymski i prawosławny, jest jednym z podstawowych terminów opisujących podział Europy na religijno-kulturowo-historyczne strefy oddziaływania. Uznałem, że tezę autora łatwiej będzie zilustrować w tym wypadku, odwołując się do pojęcia „wspólnoty kulturowej”.

[24] Ibidem.

[25] Ibidem, s. 373.

[26] Ibidem.

[27] Ibidem.

[28] Ibidem, s. 179–181. Tego rodzaju schematyczny, dwubiegunowy podział rosyjskiej sceny politycznej jest być może zbyt daleko idącym uproszczeniem. W Rosji istnieją przecież jeszcze co najmniej dwie kontestujące obecny układ polityczny postawy i każda z nich posiada własną wizję rosyjskiej przyszłości. W tym kontekście można wskazać, z jednej strony, prawicowo-demokratyczną opozycję, nie godzącą się z gangsterskimi metodami i powiązaniami obecnych reformatorów, z drugiej zaś środowiska odcinające się od sowieckiej przeszłości, ale zdecydowanie odrzucające próby zaszczepiania w Rosji zachodnich wzorców kulturowych i etycznych. Wpływy obu pominiętych opcji są jednak bardzo ograniczone i być może dlatego rosyjski politolog je bagatelizuje.

POLSKO-NIEMIECKI TANDEM W SPRAWIE POLITYKI UE WOBEC PAŃSTW EUROPY WSCHODNIEJ

Na początku roku miałem okazję do dłuższej rozmowy z jednym z wpływowych niemieckich ekspertów, zajmujących się problematyką Europy Wschodniej. Spotkaliśmy się w Mińsku, stolicy Białorusi, czyli idealnym miejscu do dyskusji o relacjach rozszerzającej się wkrótce Unii Europejskiej z sąsiadami. Z moim rozmówcą znamy się od kilku lat, wielokrotnie wymienialiśmy nasze poglądy, ale tym razem w jego wypowiedziach dostrzegłem pewne novum. Otóż ilekroć poruszaliśmy temat przyszłej polityki rozszerzonej Unii Europejskiej wobec państw Europy Wschodniej, mój rozmówca z trudem panował nad emocjami. Ponieważ wysiłki te z upływem czasu stawały się coraz mniej skuteczne, zapytałem go w końcu o przyczynę irytacji.

– Nie byłoby powodów do obaw o politykę wschodnią rozszerzonej Unii, gdyby nie wy, Polacy! – usłyszałem w odpowiedzi. – Rozszerzenie było z wielu powodów konieczne, ale Polska będzie sprawiać kłopoty – kontynuował mój interlokutor. – Znacie tutejsze języki, kulturę, uwarunkowania polityczne i gospodarcze, a ponadto macie tłumy ekspertów zajmujących się Europą Wschodnią. Wszystko to razem oznacza, że możecie zdominować politykę wschodnią Unii.

– To dobrze, czy źle? – zapytałem.

– Oczywiście, że źle. Ucierpią na tym nasze stosunki z Rosją.

Odniosłem wrażenie, iż mówiąc o „naszych stosunkach z Rosją”, mój niemiecki rozmówca miał na myśli Unię Europejską. Mogłem się jednak mylić.

Niby nie było w tym nic nowego. Pogląd, iż Polacy przyczynią się do pogorszenia relacji UE z Federacją Rosyjską, jest przecież na tyle często spotykany w różnych środowiskach w państwach o dłuższym niż nasz stażu w Unii Europejskiej, że w zasadzie w rozmowie z przedstawicielem takiego kraju można a priori przyjmować posiadanie przez niego takiego przekonania. Najczęściej jako powód owej troski wskazuje się polskie kompleksy i uprzedzenia wobec Rosji, a w najlepszym razie, gdy mamy do czynienia z bardziej zaznajomionym z realiami historycznymi rozmówcą, wskazuje on na czynniki psychologiczne, utrudniające jakoby Polakom porozumiewanie się z Rosjanami. Z tego punktu widzenia mój niemiecki kolega, wskazując na polską znajomość realiów Europy Wschodniej, wyrażał pogląd tyleż interesujący, co rzadki. Jego obawy miały zapewne po części charakter osobisty. Przed rozszerzeniem UE niemiecki ekspert od Europy Wschodniej, stale współpracujący z rządem federalnym, miał prawo sądzić, iż konkurencja ze strony znawców problematyki z innych państw członkowskich Unii nie jest szczególnie silna. Po przyjęciu państw Europy Środkowej do UE poczucie tego komfortu mogło zostać wystawione na pewną próbę.

Konstatacja ta prowadzi nas do zagadnienia związanego ze zmianą systemową, jaka nastąpiła w związku z rozszerzeniem Unii Europejskiej, w procesie kształtowania jej polityki wobec wschodnich sąsiadów. W miarę postępu integracji europejskiej rosła rola Niemiec, także w zakresie koordynowania stanowisk integrujących się państw wobec sąsiadów z Europy Środkowej i Wschodniej.

Z tego szczególnego zainteresowania Niemiec tym regionem korzystała przede wszystkim Polska, Niemcy były głównym sprzymierzeńcem Warszawy i jej wysiłków zmierzających do uzyskania członkostwa w NATO i w UE. Szczególne znaczenie problematyki wschodniej w polityce zagranicznej zjednoczonych Niemiec było naturalną konsekwencją upadku muru berlińskiego i przezwyciężenia podziału państwa niemieckiego. Z drugiej strony wynikało to również z faktu, iż spośród państw integrujących się paralelnie w NATO i w UE Republika Federalna Niemiec była państwem najbardziej na Wschód wysuniętym. Okoliczność ta sprzyjała ewolucji niemieckiego sposobu myślenia o polityce wobec krajów położonych na wschód od Niemiec. Jego cechą charakterystyczną była tradycyjna skłonność do używania pojęcia „polityka wschodnia” jako synonimu terminu „polityka wobec Rosji” (względnie ZSRR). Po II wojnie światowej w RFN tendencja ta była poniekąd zrozumiała, wszak to od tego mocarstwa w największym stopniu zależały szanse powodzenia projektów zjednoczenia podzielonego kraju i odzyskania przez Niemcy suwerenności. Państwa Europy Środkowej przez pięćdziesiąt lat były sowieckimi satelitami, których politykę zagraniczną determinowało stanowisko Moskwy. Z tego powodu to ZSRR był jeśli nie wyłącznym, to w każdym razie zdecydowanie najważniejszym podmiotem „polityki wschodniej” większości państw świata, a więc także RFN. Do specyfiki niemieckiej przyczyniała się jednak dodatkowo tradycja własnej szkoły myślenia o Ostpolitik, począwszy od Bismarcka, przez Stresemanna, skończywszy na Adenauerze i Kohlu, która niemal zawsze dostrzegała na wschodzie Europy wyłącznie Rosję[1].

Podejście polskie było zgoła odmienne. Polacy tradycyjnie dostrzegali niejednolitość „imperium rosyjskiego”, widząc w tym jedną z okoliczności potencjalnie sprzyjających odbudowie polskiej niepodległości. W istocie rzeczy termin „polityka wschodnia” wkradł się do polskiego dyskursu politycznego niejako tylnymi drzwiami, będąc kalką terminu niemieckiego, jak to często bywa, bezrefleksyjnie nadużywaną. Jednym z pierwszych, który użył terminu „polska Ostpolitik”, był Juliusz Mieroszewski. W 1972 r. ogłosił on w paryskiej „Kulturze” artykuł pod takim właśnie tytułem, w którym wyłożył kanon swoich poglądów na temat polskiej polityki wobec imperium sowieckiego. Wzywał w nim Polaków do poszukiwania porozumienia z rosyjskimi środowiskami demokratycznymi, sprzeciwiającymi się idei imperialnej Rosji. Mieroszewski uważał, iż to zainicjowany przez samych Rosjan, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów proces deimperializacji Związku Sowieckiego może przynieść narodom Europy Środkowej i Wschodniej wolność oraz stać się fundamentem ich dobrosąsiedzkich stosunków[2].

Posługiwanie się pojęciem „polska polityka wschodnia” miało swoje uzasadnienie wówczas, gdy Polska miała do czynienia z jednym tylko wschodnim sąsiadem – ZSRR. Po jego rozpadzie stosowanie tego terminu niczemu konstruktywnemu przeważnie już nie służyło. Od tego momentu Polska, owszem, miała lepszą lub gorszą politykę wobec Białorusi, Litwy, Ukrainy i Federacji Rosyjskiej, ale w żadnym razie polityk tych nie można było sprowadzić do wspólnego mianownika, dającego się opatrzyć mianem „polityki wschodniej”.

Bezsprzecznie, szczególne polskie zainteresowanie sytuacją wschodnich sąsiadów jest warunkowane względami historycznymi. Rosja i jej polityka wobec narodów przez nią zdominowanych z oczywistych powodów były przedmiotem polskiej refleksji przez ostatnie kilkaset lat. Warto jednak zwracać uwagę naszym partnerom w UE na osiągnięcia wynikające z ewolucji polskiej myśli politycznej odnoszącej się do relacji polsko-rosyjskich. Wiele z nich może być bowiem inspiracją dla kształtowania już wspólnego podejścia państw członkowskich UE do problemów regionu Europy Wschodniej.

Poszukując odpowiedzi na pytanie: „Jak rozbić rosyjskie imperium?”, Polacy próbowali wszystkich możliwych koncepcji, od pomysłów na zawarcie wielonarodowego sojuszu narodów imperium rosyjskiego pod polskim przewodem, wymierzonego we władzę carów, poprzez idee współdziałania z ruchem rewolucyjnym, a nawet partią bolszewicką, przeciwko ancien regime’owi w Rosji, po koncepcje wbijania klina pomiędzy naród rosyjski i władzę sowiecką. Wreszcie w latach siedemdziesiątych XX w. powstała z wielu wcześniejszych sprzecznych idei spójna synteza. Jej autorem był właśnie Juliusz Mieroszewski, który zwrócił się w stronę idei antyimperialnej. W jego przekonaniu miała ona ostatecznie pogodzić Polaków i Rosjan. Imperialne tradycje obu narodów zostałyby odrzucone, a zakończenie wielowiekowych polsko-rosyjskich sporów o panowanie nad Europą Środkową i Wschodnią byłoby osiągnięte dzięki uznaniu przez Polaków i Rosjan niepodległości Ukrainy, Białorusi i Litwy. Dla Polski oznaczało to rezygnację z wszelkich roszczeń terytorialnych wobec wszystkich wschodnich sąsiadów, ostateczne wyrzeczenie się Wilna i Lwowa, a także dążeń do wyrównania krzywd doświadczonych w przeszłości.

Koncepcje Mieroszewskiego, kontynuowane i propagowane następnie przez redaktora paryskiej „Kultury” Jerzego Giedroycia, stały się jednym z podstawowych elementów polskiego politycznego konsensusu w sprawie polityki zagranicznej po 1989 r. W rezultacie, choć w różnych środowiskach kultywowano pamięć o zabranych Polsce przez Związek Sowiecki ziemiach wschodnich, o Lwowie i Wilnie – miastach utraconych w wyniku paktu Ribbentrop–Mołotow i sowieckiej agresji na Polskę 17 września 1939 r. – nigdy nie zostały sformułowane poważne programy polityczne zmierzające do odebrania Ukraińcom Lwowa, a Litwinom Wilna. Przeciwnie, pojawiające się niekiedy na Litwie i na Ukrainie głosy wyrażające obawę o możliwość odrodzenia się w Polsce tego rodzaju rewizjonizmu, powszechnie uznawane są nad Wisłą za bezpodstawne i irracjonalne. Recepta Mieroszewskiego i Giedroycia na uniknięcie konfliktów niepodległej Polski z sąsiadami okazała się trafna. Obecnie należy jednak szukać odpowiedzi na pytanie, jak efektywnie wykorzystać polskie doświadczenia i tradycję myślenia o relacjach z państwami i narodami Europy Wschodniej dla optymalizacji wspólnej polityki zagranicznej Unii Europejskiej. Rozszerzona Unia definiuje swoją politykę wobec najbliższych sąsiadów. Powstają nowe instytucje oraz formy współpracy. Równolegle przebiega proces syntezy różnych tradycji polityk wobec państw z Europy Wschodniej, który staje się jednym z katalizatorów szerszego procesu kształtowania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa Unii. Ponieważ oba procesy są dopiero w swej początkowej fazie, wydarzenia zewnętrzne, wobec których Unia Europejska i państwa członkowskie definiują swoje stanowisko, mają duży wpływ na ich przebieg i kierunek. Nie ulega wątpliwości, iż wydarzenia, których byliśmy świadkami na Ukrainie jesienią 2004 r., będą jednym z takich zewnętrznych impulsów determinujących kształt nie tylko przyszłej europejskiej polityki sąsiedztwa, lecz także szerzej – całej wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Jednakże sposób, w jaki impuls ten zostanie w UE wykorzystany w procesie kształtowania obu polityk, w dużym stopniu będzie zależeć od Polski. Aby Polska mogła maksymalnie zdyskontować w UE rolę, jaką odegrała w działaniach na rzecz pokojowego rozwiązania kryzysu politycznego na Ukrainie, konieczne jest współdziałanie z Republiką Federalną Niemiec. Polska i Niemcy powinny utworzyć tandem wytyczający kierunek i nadający dynamikę procesowi kształtowania polityki UE wobec państw Europy Wschodniej.

Tradycja polska i tradycja niemiecka dotycząca polityki wobec regionu Europy Wschodniej wydają się bardzo różne. Nie musi to jednak prowadzić do polsko-niemieckich rozbieżności. Szansą na zintegrowanie obu tradycji jest proces kształtowania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE.

Niemcy mogą spoglądać z zaniepokojeniem na polskie kompetencje uwidaczniające się w sposobie i jakości analiz problemów Europy Wschodniej, a także odczuwać dyskomfort w związku ze wzrostem konkurencji w tej dziedzinie w UE, będącej wynikiem uzyskania w niej członkostwa przez państwa Europy Środkowej. Ale pojawiają się już symptomy świadczące o rosnącym zainteresowaniu Niemiec nowymi możliwościami kształtowania i prowadzenia polityki wobec wszystkich państw Europy Wschodniej. Jest to wynik posiadania przez UE bezpośredniej granicy z Białorusią i Ukrainą, a wkrótce także z Mołdową, oraz wzrostu znaczenia problematyki Europy Wschodniej w polityce zewnętrznej Unii. Republika Federalna Niemiec, będąc przez całe dziesięciolecia „państwem granicznym”, ma własne doświadczenia związane z tym statusem i jest w stanie docenić wynikające zeń atuty dla polityk integrujących się państw. Polska powinna tę niemiecką wiedzę wykorzystać, proponując nawiązanie stałych, odbywających się kilka razy w roku, polsko-niemieckich konsultacji na poziomie polityków i ekspertów w dziedzinie polityki sąsiedzkiej i stosunków zewnętrznych UE, które wspomogłyby proces syntezy polskich i niemieckich doświadczeń.

W rozszerzonej UE Polska jest postrzegana jako naturalny przewodnik dla polityki UE wobec Białorusi i Ukrainy, jednocześnie z dużą rezerwą traktuje się polskie poglądy na Rosję. W rezultacie polskie stanowisko w sprawach białoruskich i ukraińskich jest uznawane za ważną wytyczną dla sposobu myślenia i działania całej Unii Europejskiej, jeśli nie wiążą się z tym negatywne konsekwencje dla polityki UE wobec Rosji. Częściowo odzwierciedla to słabszą pozycję Białorusinów i Ukraińców w świadomości społeczeństw europejskich. O ile przeciętny Europejczyk nie wie na ogół nic o Białorusinach i Ukraińcach, o tyle ma jakiś pogląd na temat Rosji, wydaje mu się, że zna rosyjskich pisarzy, poetów, malarzy, polityków etc. (choć część z nich z pewnością uważała się za Ukraińców, Białorusinów lub członków innych narodów byłego imperium). Wprawdzie wizja Rosji, jaką spotyka się na zachód od naszego kraju, nie jest wynikiem szczególnie zaawansowanej analizy, ale w zupełności wystarcza do legitymizacji przekonania, iż państwo to jest dla Europy ważniejsze niż Białoruś i Ukraina razem wzięte.

Wspomniane okoliczności w poważnym stopniu mogą odbijać się na spójności i efektywności polityki UE wobec Kijowa i Mińska, ale także Moskwy. Najlepszym tego przykładem jest spór o umieszczenie w dokumentach programowych dotyczących polityki sąsiedztwa expressis verbis sformułowanej deklaracji o „perspektywie członkostwa” Ukrainy, i w jakiejś odleglejszej przyszłości także Białorusi, w Unii Europejskiej[3]. Jedną z przyczyn oporu wielu państw członkowskich UE – w tym także do niedawna Niemiec – przed włączeniem takiego stwierdzenia do Strategii europejskiej polityki sąsiedztwa jest właśnie problem Federacji Rosyjskiej, która takiej perspektywy od UE nigdy nie będzie mogła otrzymać. Politycy europejscy nie chcą być zmuszeni do ustosunkowywania się do zarzutów o dyskryminowanie Rosji, skądinąd strategicznego partnera UE, choć oczywiście zdają sobie sprawę, iż nie ma tu mowy o jej nierównym traktowaniu, a różnica „perspektyw” wynika z różnicy w skali zagadnień. Rosja jako mocarstwo biregionalne nie będzie zdolna dostosować się do członkostwa w UE, zaś Unia Europejska nie zamierza wstępować do Federacji Rosyjskiej.

Problem polega na tym, że polityka zagraniczna i bezpieczeństwa UE, a także będąca jej częścią europejska polityka sąsiedztwa nie mogą być wypracowywane i prowadzone pod presją stanu stosunków z jednym tylko sąsiadem, zwłaszcza jeśli jest on naszym „partnerem strategicznym”, czyli łączy go z nami wzajemne zaufanie o ponadstandardowym charakterze. Dlatego też napięcia i brak spójności, uwidaczniające się w polityce UE wobec wschodnich sąsiadów, będą musiały w procesie kształtowania polityki zagranicznej UE zostać przezwyciężone. Zainicjowanie ścisłej polsko-niemieckiej współpracy może się do tego dobrze przyczynić. Dlatego rząd polski powinien dążyć do wypracowania wspólnego polsko-niemieckiego stanowiska dotyczącego polityki UE wobec państw Europy Wschodniej. Podstawą takiego konsensusu powinno być porozumienie co do tego, iż z punktu widzenia Unii kierunek rozwoju państw leżących w jej najbliższym sąsiedztwie nie jest obojętny. We wspólnym interesie państw członkowskich powinno być prowadzenie takiej polityki wobec sąsiadów UE, która zachęcałaby ich do stopniowego dostosowywania do standardów wypracowanych w procesie integracji europejskiej. To, czy i kiedy osiągnięcie pewnego poziomu adaptacji i rozwoju może te państwa doprowadzić do uzyskania szansy integrowania się w UE, z jednej strony powinno być sprawą pozostawioną ich suwerennej decyzji, z drugiej zaś powinno być wyraźnie uzależnione od zdolności samej Unii do absorpcji ich członkostwa.

Polityka Unii Europejskiej wobec jej wschodnich sąsiadów powinna unikać tworzenia miraży. Białorusini, Mołdawianie i Ukraińcy nie powinni mieć podstaw do przekonania, iż uzyskanie członkostwa w Unii Europejskiej będzie możliwe natychmiast po zainicjowaniu przez nich budowy demokratycznego państwa prawa lub że sformułowanie „perspektywa członkostwa” jest obietnicą przyjęcia ich do Unii. Z kolei Rosjanie nie powinni mieć okazji do złudzeń, iż status „strategicznego partnera” UE oznacza swoiste désintéressement Unii wobec kierunku przemian zachodzących w samej Rosji oraz jej polityki wobec sąsiadów. Nie ulega wątpliwości, iż Rosja powinna zajmować szczególne miejsce w polityce zagranicznej UE, ale aspirując do ponadstandardowego poziomu współpracy, powinna akceptować standardy i wartości stanowiące fundament europejskiej integracji. Polityka UE winna sprzyjać przyjęciu przez Federację Rosyjską takiej postawy, tworząc jednocześnie warunki sprzyjające procesowi deimperializacji Rosji.

Wypracowany na tej podstawie kompromis polsko-niemiecki może uzyskać poparcie pozostałych państw członkowskich UE i stać się siłą napędową procesu formułowania polityki UE, zwłaszcza w okresie przejściowym, gdy polityka zagraniczna determinowana jest przez Radę Europejską. Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy niewiele w tym zakresie zmieni, gdyż nie przewiduje on jeszcze uwspólnotowienia polityki zewnętrznej UE, a jedynie zaawansowaną koordynację polityk zagranicznych państw członkowskich. Polska i Niemcy powinny wykorzystać wynikającą stąd szansę, z korzyścią dla wszystkich państw uczestniczących w integracji europejskiej, tworząc jednocześnie precedens konsultowania innych kwestii będących częścią procesu kształtowania polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2004, nr 6

[1] W archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum Sikorskiego w Londynie natrafiłem ostatnio na notatkę nieznanego z imienia przedstawiciela polskiej emigracji w RFN, sporządzoną z rozmowy z politykiem niemieckim, oznaczonym inicjałem „R.”, w dniu 20 listopada 1973 r. Autor notatki relacjonował: „[R.] powiedział dosłownie «w naszym MSZ panuje duch Stressemana», który był antypolski i w tej dziedzinie niewiele się różnił od Bismarcka. Urzędnicy MSZ stanowią specjalną «klikę», która potrafi swój punkt widzenia narzucić każdorazowemu ministrowi. [...] [Zdaniem R.] powodem tego kompleksu i preferowania stosunków z Rosją jest – jak się wyraził – «brak prezentacji Polski w polityce niemieckiej» w ciągu wieków. Republika Weimarska nie przyjmowała istnienia niepodległej Polski do wiadomości. Cele Hitlera są znane. Po wojnie nie było 25 lat stosunków z Polską. Okres rozbiorów był wypełniony dążeniem do porozumienia z Rosją kosztem interesów polskich. W osiemnastym stuleciu prezentacja Polski sprowadzała się do Saksonii i do Prus, których tendencje są znane. W polityce niemieckiej aktywna rola Polski ujawniła się ostatnio za czasów Sobieskiego. Z takiej perspektywy kształtowała się polityka zagraniczna Prus, następnie Niemiec opanowanych przez Prusy, a wreszcie polityka po pierwszej i po drugiej wojnie, gdzie czynnikiem dodatkowo – a nawet przeważnie – komplikującym było wygodne dla koncepcji antypolskich identyfikowanie Polski z komunizmem” (Dla informacji Pana Ministra, Rozmowa z p. R. w dniu 20 listopada 1973, bardzo poufne, Instytut Polski i Muzeum Sikorskiego, Zespół MSZ, A11E/1402). Dziś rzeczy przedstawiają się z pewnością całkowicie inaczej, należy jednak zdawać sobie sprawę, iż część niemieckich dyplomatów i ekspertów formowała w przeszłości własny światopogląd między innymi pod wpływem tendencji opisanej w przytoczonej notatce. „Aktywna rola Polski” w polityce niemieckiej na nowo ma szansę zaznaczać swoją obecność dopiero od 15 lat. Otwarte pozostaje pytanie, czy obecność Białorusi i Ukrainy zdołała się już w niej „ujawnić”.

[2] Patrz J. Mieroszewski, Polska Ostpolitik, [w:] idem, Finał klasycznej Europy, wybrał, opracował i wstępem opatrzył Rafał Habielski, Lublin 1997, s. 330–340.

[3] W praktyce postulat ten ma znaczenie głównie w wymiarze polityki wewnętrznej w państwach sąsiednich, gdyż może być postrzegany jako wsparcie dla tych sił politycznych, które opowiadają się za zacieśnianiem współpracy z UE i wdrażaniem jej standardów. Z punktu widzenia stosunków między Unią i sąsiadami oraz perspektyw tych ostatnich na integrację w UE nie ma on większego znaczenia. W ogłoszonej w maju 2004 r. Strategii europejskiej polityki sąsiedztwa (ENP) stwierdza się, iż polityka ta ma dostarczyć instrumentów służących wzmocnieniu relacji między UE i sąsiadami, które wszakże mają się różnić od tych dostępnych już państwom europejskim na podstawie art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej (http://europa.eu.int/comm//world/enp/pdf/strategy/Strategy_Paper_EN.pdf, 21.12.2004). Artykuł ten brzmi: „Każde Państwo europejskie, które szanuje zasady określone w artykule 6 ustęp 1, może się ubiegać o członkostwo w Unii. W tym celu składa ono swój wniosek Radzie, która podejmuje decyzję, stanowiąc jednomyślnie po zasięgnięciu opinii Komisji oraz po otrzymaniu zgody Parlamentu Europejskiego, udzielonej bezwzględną większością głosów jego członków. Warunki przyjęcia i wynikające z tego przyjęcia dostosowania w Traktatach stanowiących podstawę Unii są przedmiotem umowy między Państwami Członkowskimi a Państwem ubiegającym się o członkostwo. Umowa ta podlega ratyfikacji przez wszystkie umawiające się Państwa, zgodnie z ich odpowiednimi wymogami konstytucyjnymi”. Tak więc Strategia europejskiej polityki sąsiedztwa zawiera tzw. perspektywę integracyjną, choć nie wprost sformułowaną. Niemniej jednak sprawnie działający rząd w państwie sąsiadującym z UE potrafi wykorzystać zasugerowane w Strategii ENP możliwości dla wyzyskania tej polityki jako narzędzia wspomagającego proces dostosowywania się do wymogów integracji w UE.

PAMIĘĆ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ

W wielkich syntezach dziejów powszechnych rzadko można spotkać konstatację, iż działania podejmowane przez pojedynczego człowieka odcisnęły na historii niezatarte piętno i nadały jej biegowi nowy kierunek. Nam jednak dane było być świadkami zdarzenia wyjątkowego. Oto dzieje napotkały na swej drodze jednostkę, która oparła się ich dotychczasowej logice, wezwała ludzkość do pokonania lęku, poczucia bezsilności i jednoznacznego opowiedzenia się za „dobrem człowieka”. Wskazane zostały wyznaczniki dobra wspólnego i podstawowe kryterium oceny wszelkich programów, systemów i ustrojów, narzędzie umożliwiające wszystkim ludziom dobrej woli, ludziom prawdziwie miłującym pokój, przezwyciężenie tych osiągnięć ludzkości, które okazały się dla niej zagrożeniami: różnych form i środków przemocy, totalitaryzmów, neokolonializmów i imperializmów, a także niezrównoważonego rozwoju, będącego źródłem niezawinionej nierówności. Wydarzyło się to w tym samym stuleciu, w którym ludzie od ludzi doznali krzywd i cierpień w skali wykraczającej poza wszystko, czego doświadczono kiedykolwiek wcześniej. Byliśmy świadkami aktywności człowieka, który własnym przykładem poruszał miliony od pierwszego dnia swojej działalności w skali globalnej, od poniedziałku 16 października 1978 r., po ostatni dzień życia – sobotę 2 kwietnia 2005 r. Czy odniósł sukces? Pewność zyskają następne pokolenia. Nie ulega jednak wątpliwości, że zarówno jego działalność, jak i nauczanie pozostaną dla ludzkości wyzwaniem i źródłem inspiracji.

Dla Polaków zawsze będzie to wyzwanie wyjątkowe. Karol Wojtyła, Jan Paweł II, dwieście sześćdziesiąty czwarty papież w historii Kościoła powszechnego, stanowiąc na całym świecie żywy symbol Polski i Polaków, dawał nam powody do odczuwania dumy. Był jednym z nas, a jakże się spośród nas wyróżniał. Żaden inny członek polskiego narodu, miłując Ojczyznę w sposób szczególny, nie był jednocześnie w jeszcze większym stopniu, jeszcze pełniej obywatelem świata, żaden też nie cieszył się większym międzynarodowym autorytetem. Wielu z nas, przebywając za granicą, spotykało się z wyrazami sympatii tylko dlatego, iż mieliśmy zaszczyt mieć za rodaka człowieka, którego świat podziwiał. I choć zakończył się pontyfikat papieża Polaka, powinniśmy zachować świadomość, iż długo jeszcze nie przestanie on być najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem naszego narodu. Jego nauczanie będzie wciąż intensywnie studiowane i interpretowane w wielu krajach. W tych interpretacjach nieuchronnie pojawią się refleksje nad jego formacją intelektualną i duchową, a niepodobna zrozumieć piśmiennictwa i działalności Jana Pawła II w oderwaniu od jego polskości i sposobu konceptualizacji polskich doświadczeń historycznych.

Świadomość tego powinna być wezwaniem do szczególnej odpowiedzialności dla tych, którzy będą zabierać głos w sprawach międzynarodowych, prezentując polskie stanowisko – polityków, urzędników, ekspertów. Nie można bowiem wykluczyć, iż pytając ich w najbliższych latach o poglądy na prawa człowieka, na politykę wobec tego czy innego niedemokratycznego reżimu, kwestię użycia siły, stosunek do emigrantów lub polityki pomocowej dla państw ubogich, pytający będą oczekiwali odpowiedzi od reprezentanta narodu, z którym łączność nieustannie podkreślał Jan Paweł II, a którego różni przedstawiciele fakt ten stale akcentują. Uzyskane odpowiedzi mogą być wobec tego konfrontowane z intelektualną spuścizną papieża Polaka, jego inicjatywami działań na rzecz pokoju i pojednania między narodami, dialogu ekumenicznego, wezwaniami do międzyludzkiej solidarności, fenomenem polskiej „Solidarności” lat osiemdziesiątych i pokojowym zwycięstwem nad komunistycznym totalitaryzmem. Innymi słowy, z całym zasobem doświadczeń i inspiracji, które świat uzyskać w okresie pontyfikatu papieża Polaka, a które po jego zakończeniu skłoniły wielu świadków tej działalności do użycia słów: Giovanni Paolo Secondo il Grande.

Szczególna odpowiedzialność w formułowaniu opinii przez polskich przedstawicieli będzie pożądana ze względu na nie tyle pamięć o nauczaniu papieża Polaka, ile oczekiwania, które pytający mogą mieć wobec polskiego stanowiska, a także konsekwencje, jakie ono może mieć dla ich własnych decyzji i zachowań.

Przesłanie głoszone przez Jana Pawła II, w którym człowiek, jego prawa, godność i wolność zajmują miejsce centralne, może z czasem, wespół z dziedzictwem „Solidarności”, ukształtować unikatowy kontekst polskiej polityki zagranicznej. Cudzoziemcy, politycy i dyplomaci niejednokrotnie już publicznie wyrażali swoje oczekiwania, iż to właśnie zwiększona wrażliwość na prawa człowieka, zwłaszcza zaś na jego prawo do wolności i suwerenności, będzie swoistym spécialité de la maison polskiej polityki zagranicznej. Dostrzega się w tym wartość dla wszystkich państw integrujących się w Unii Europejskiej i współkształtujących wspólną politykę zewnętrzną. Zarówno ten kontekst, jak i oczekiwania niektórych partnerów w polityce międzynarodowej razem tworzą postulat pod adresem polskich władz prowadzących politykę zagraniczną naszego państwa uczestniczenia w procesie kształtowania międzynarodowych norm: proponowania działań społeczności międzynarodowej na rzecz człowieka i jego praw, a także w zakresie podnoszenia skuteczności tych instytucji międzynarodowych, które mają kompetencje do ich ochrony oraz ustanawiania stosownych norm międzynarodowych.

W swojej pierwszej programowej encyklice Redemptor hominis, ogłoszonej w sześć miesięcy po inauguracji pontyfikatu, Jan Paweł II pisał: „Pokój sprowadza się w ostateczności do poszanowania nienaruszalnych praw człowieka – dziełem sprawiedliwości jest pokój – wojna zaś rodzi się z ich pogwałcenia i łączy się zawsze z większym jeszcze pogwałceniem tych praw. A jeśli prawa człowieka są gwałcone w warunkach pokojowych, to staje się to szczególnie dotkliwym i z punktu widzenia postępu niezrozumiałym przejawem walki z człowiekiem, czego nie sposób pogodzić z żadnym programem określającym siebie jako «humanistyczny». A jakiż program społeczny, polityczny, cywilizacyjny, mógłby zrezygnować z takiego określenia? [...] Jeżeli przeto pomimo takich założeń prawa człowieka bywają na różny sposób gwałcone, jeżeli w praktyce jesteśmy świadkami obozów koncentracyjnych, gwałtów, tortur, terroryzmu, a także różnorodnych dyskryminacji, to musi to być konsekwencją innych przesłanek, które podkopują, a często niejako unicestwiają skuteczność humanistycznych założeń owych współczesnych programów i systemów. Nasuwa się wniosek o konieczności poddawania tychże stałej rewizji właśnie pod kątem obiektywnych i nienaruszalnych praw człowieka. Deklaracja tych praw związana z powstaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych nie miała z pewnością na celu tylko tego, aby odciąć się od straszliwych doświadczeń ostatniej wojny światowej, ale takźe i to, aby stworzyć podstawę do stałej rewizji programów, systemów, ustrojów właśnie pod tym jednym, zasadniczym kątem widzenia: jest nim dobro człowieka – osoby we wspólnocie – które jako podstawowy wyznacznik dobra wspólnego musi stanowić istotne kryterium wszystkich programów, systemów czy ustrojów”[1].

Na tle realizacji tego postulatu może być w przyszłości rozwijany konsensualny wymiar formowania polskiej polityki zagranicznej, konieczność bowiem dążenia do skutecznej ochrony praw człowieka w skali globalnej wynika bezpośrednio z najbardziej podstawowych interesów bezpieczeństwa państwa i służy interesowi narodowemu – polskiej racji stanu. Nauczanie Jana Pawła II w tej sprawie może być zarówno źródłem inspiracji dla nowych inicjatyw, jak i powszechnym kryterium ewaluacji celów polityki zagranicznej państwa formułowanych przez kolejne rządy i programy polityczne poszczególnych partii. Ryzyko nadużycia jego nauczania oczywiście istnieje i zapewne z takimi przypadkami będziemy mieli do czynienia, ale znacznie bardziej obawiać się należy zaniechania odwoływania się do myśli Jana Pawła II o niezbywalnych prawach człowieka lub całkowitego jej odrzucenia w imię realizacji jakichś krótkoterminowych celów. Szczególna wrażliwość na człowieka, jego godność i wolność, będąca potencjalnie charakterystyczną linią polskiego postępowania w relacjach z partnerami w sprawach międzynarodowych, może się przyczyniać do maksymalizacji położenia państwa. Natomiast nawet incydentalne sprzeniewierzenie się tej wrażliwości w drobnej kwestii może w przyszłości pozbawić Polskę możliwości skutecznego podnoszenia argumentów do niej się odwołujących. To jeszcze jeden z powodów, dla których odwoływanie się do nauczania Jana Pawła II w zakresie praw człowieka, a także do dziedzictwa zainspirowanej jego słowami pierwszej „Solidarności”, w procesie kształtowania i prowadzenia polityki zagranicznej będzie wymagało szczególnej odpowiedzialności.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2005, nr 2

[1] Redemptor hominis, 17.

INTEGRACJA EUROPEJSKA POD PRESJĄ

W rezultacie nieprzyjęcia przez Francję i Holandię Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy załamał się proces jego ratyfikacji. Unia Europejska ponownie znalazła się na rozdrożu. Powtarzalność tej sytuacji skłania do wniosku, iż mamy do czynienia z cechą immanentną integracji europejskiej, wynikającą z wysokiego stopnia skomplikowania i złożoności tego procesu. Duże zróżnicowanie integrujących się ze sobą państw wpływa na tempo integracji, ponieważ jedne państwa zyskują gotowość do głębszej i szybszej integracji w określonych obszarach wcześniej niż inne. Ponadto konsensus w sprawie wyboru takiego obszaru również nie jest łatwy do osiągnięcia. Takie są źródła strukturalnego napięcia – swego rodzaju permanentnego kryzysu integracyjnego.

Ostatnie rozszerzenie znacząco zwiększyło istniejące w Unii Europejskiej zróżnicowanie, ponieważ członkostwo uzyskało 10 państw o dużo niższym poziomie rozwoju niż średni poziom dotychczasowych członków. Strukturalne napięcia mogą się więc ujawniać częściej i, być może, z większą siłą.

Pochodną zwiększenia zróżnicowania w Unii jest kryzys tożsamości. Unia Europejska złożona z 25 członków, a już wkrótce z 27, nie jest już wyłącznie wspólnotą społeczeństw Europy Zachodniej, połączonych doświadczeniem odbudowy wolnej części kontynentu z gruzów II wojny światowej i poczuciem wyższości własnego modelu rozwoju nad tym ustanowionym w Europie Wschodniej przez sowieckie imperium. Zakończenie zimnej wojny wyzwoliło w społeczeństwach zachodnioeuropejskich potrzebę stabilizacji, opartej na satysfakcji z już osiągniętego poziomu dobrobytu. Dla znacznie uboższych społeczeństw państw byłego bloku sowieckiego upadek sowieckiego imperium oznaczał nie tylko odzyskanie wolności, przyniósł im także szansę na rozwój i nadzieję na przyszły dobrobyt. Społeczeństwa krajów Europy Zachodniej są w większości zadowolone z osiągniętego poziomu życia – domagają się więc jego ochrony, natomiast społeczeństwa nowych krajów członkowskich do tego poziomu dopiero aspirują, a dla jego osiągnięcia gotowe są do dużego wysiłku i godzą się na uboższy system socjalny – wartością dla nich jest rozwój. W rozszerzonej Unii Europejskiej mamy więc do czynienia nie tylko z dużym zróżnicowaniem rozwojowym, lecz także z jego pochodną, jaką są znaczne różnice w aspiracjach społeczeństw.

Gdyby proces integracji europejskiej przebiegał w całkowitej izolacji od świata zewnętrznego, po jakimś czasie mogłoby się okazać, iż napięcia integracyjne są silniejsze od sił napędzających integrację, i w rozważaniach o przyszłości Unii Europejskiej należałoby uwzględniać możliwość jej dezintegracji. Ale takie warunki możliwe są do uzyskania wyłącznie w jakimś umownym intelektualnym laboratorium, w rzeczywistości następuje bardzo silna interakcja między procesem integracji europejskiej a procesami zachodzącymi poza Europą, działają nań siły zewnętrzne, które również ewoluują pod wpływem zmian zachodzących w szerszym systemie. Część z nich sprzyja integracji europejskiej, część przeciwnie, wzmacnia tendencje dezintegracyjne. Najsilniejszą zewnętrzną siłą prointegracyjną oddziałującą na Europę jest presja konkurencyjna, która niczym dwa potężne tłoki naciskające z przeciwnych kierunków (od zachodu – Stany Zjednoczone, a od wschodu – Azja) staje się istotnym czynnikiem zmian. Presja konkurencyjna jest często równoważona wolą współpracy z Unią Europejską, która także ma wyjątkowo prointegracyjny charakter. Nacisk konkurencji ze strony Stanów Zjednoczonych przyczynia się do nasilania się tendencji do: pogłębiania i zacieśniania integracji europejskiej, zwiększania efektywności instytucji i procesu podejmowania decyzji, formułowania wspólnej polityki zewnętrznej. Stany Zjednoczone są obecnie samotnym hegemonem systemu światowego. Ich dominacja uwidacznia się w niemal wszystkich dziedzinach: militarnej, ekonomicznej, technologicznej, naukowej, dyplomatycznej, kulturalnej, a także językowej. Żadne z państw europejskich nie jest zdolne samodzielnie konkurować z tym kolosem w którejkolwiek z wymienionych dziedzin, z trudem przychodzi to także całej Unii Europejskiej. Niemniej jednak to właśnie integracja europejska pozwala państwom starego kontynentu na wspólne ograniczanie przewagi Stanów Zjednoczonych, oddziaływanie na ich politykę gospodarczą i zagraniczną oraz efektywniejsze maksymalizowanie własnego położenia w systemie światowym. Oddziaływanie to jest tym skuteczniejsze, im większa jest połączona siła integrujących się ze sobą państw. Słaba politycznie i gospodarczo Unia nie tylko traciłaby swoją atrakcyjność dla państw europejskich, lecz także przyczyniłaby się do umocnienia się Stanów Zjednoczonych na pozycji hegemona.

Nasila się także presja konkurencyjna działająca na proces integracji europejskiej ze strony Azji. Wprawdzie ma ona inny charakter niż oddziaływanie amerykańskiego hegemona, pozbawiona jest jak dotąd porównywalnego wymiaru politycznego, militarnego i kulturalnego, ale już w nieodległej przyszłości może się to zmienić. Wpływ przemian zachodzących w Azji na Europę sprowadza się obecnie głównie do konkurencji ekonomicznej, której podstawy tworzą dynamicznie rozwijające się gospodarki Chin oraz Indii, korzystające z taniej siły roboczej, rosnącego standardu usług finansowych, coraz bardziej zaawansowanych technologii oraz efektu skali. Już dzisiaj trudno sobie wyobrazić, aby którekolwiek z państw członkowskich Unii mogło, działając samodzielnie, wywrzeć skuteczny nacisk na Chiny czy Indie w jakiejś istotnej kwestii stosunków handlowych lub politycznych. Wyniki może osiągać wyłącznie Unia Europejska, współkształtująca normy handlu światowego i występująca w imieniu swoich członków.

Prognozy są jednak dla Europy bardzo niekorzystne. Przewiduje się, iż w perspektywie najbliższych 15 lat będziemy już mieli do czynienia nie z jedną, lecz z trzema globalnymi potęgami, a do Stanów Zjednoczonych dołączą Chiny i Indie. Rosnąca siła azjatyckich potęg gospodarczych spowoduje, iż zaczną one kształtować zasady handlu światowego, przepływów kapitałowych oraz inwestycji. Eksperci amerykańskiej Narodowej Rady do spraw Wywiadu przepowiadają, iż „zachodni” model globalizacji będzie stopniowo ustępował „azjatyckiemu”[1]. Z pewnością znajdzie to swoje odzwierciedlenie w składzie nieformalnej grupy państw o największych gospodarkach. Obecna grupa G 7/8 w ciągu najbliższych 10 lat zostanie więc rozszerzona o Chiny i Indie. Takie rozszerzenie stanie się konieczne w celu skutecznej harmonizacji polityki gospodarczej w skali globalnej. Zaproszenie do Chin i Indii trzeba jednak wystosować we właściwym czasie, gdy uzyskanie członkostwa w Grupie będzie jeszcze dla nowych azjatyckich potęg atrakcyjne.

Większość ogłoszonych ostatnio przez różne instytucje prognoz jest zgodna w tym, że do 2020 r. Unia Europejska nie stanie się potęgą globalną ani pod względem gospodarczym, ani politycznym. Przeciwnie, uważa się, że Unia zacznie się stopniowo marginalizować, tracąc możliwość wpływania na treść standardów i determinowania norm obowiązujących w skali globalnej. Rozwijanie politycznej i gospodarczej współpracy z państwami Azji będzie więc dla Unii instrumentem równoważenia napięć wynikających z konkurencji. Jednakże na dłuższą metę nie uda się im przeciwdziałać wyłącznie za pomocą instrumentów instytucjonalnych.

Oczywiście, przewidywania co do wyniku zmagań konkurencyjnych Unii Europejskiej z państwami Azji formułowane są z założeniem, że: sytuacja w Europie nie ulegnie zasadniczej zmianie, rozbudowane systemy socjalne wciąż będą uniemożliwiać Unii Europejskiej sprostanie azjatyckiej konkurencji, nie uda się przezwyciężyć marazmu gospodarczego i politycznej niewydolności. W chwili gdy proces ratyfikacji Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy się załamał, rzeczywiście trudno o optymizm. To, czego Unia obecnie potrzebuje, to dobra diagnoza sytuacji i nadanie integracji nowej dynamiki.

Projekt Konstytucji, który w założeniu powinien być przygotowany w gronie tylko 15 państw członkowskich, miał przesądzić instytucjonalny kształt Unii składającej się z 27 państw na najbliższe 20 lat. Przygotowaną przez Konwent umowę międzynarodową nazwano Konstytucją, a w niektórych krajach członkowskich ze względów wewnątrzpolitycznych zdecydowano się ją ratyfikować w drodze referendum – tak postanowiono między innymi we Francji. Prezydent Chirac, przekonany, że Konstytucja dla Europy przygotowana według francuskiej receptury zostanie przez Francuzów zaaprobowana, postanowił skorzystać z okazji, podzielić francuską lewicę i zmusić politycznego rywala, ministra Sarkozy’ego, do przyłączenia się do własnego obozu. Wprawdzie Chirac wygrał część bitew, ale przegrał całą batalię, osłabił Francję w Europie i zablokował na wiele lat pomysły nadania Unii Europejskiej „konstytucji”.

Nie oznacza to jednak, iż proces reform instytucjonalnych w Unii zostanie zatrzymany, należy raczej oczekiwać, iż po pewnych modyfikacjach wkrótce przyspieszy. Prawdopodobnie już w przyszłym roku zaczną zapadać co do tego decyzje. Jeżeli za prezydencji Zjednoczonego Królestwa w Unii nie uda się osiągnąć porozumienia w sprawie nowej perspektywy finansowej, a szanse na to nie są duże, problem zostanie rozwiązany w ostatnim możliwym terminie, czyli w marcu 2006 r. za prezydencji austriackiej. Po czym, zapewne za przewodnictwa Finlandii, rozpocznie się przygotowywanie nowych reform instytucjonalnych. W styczniu 2007 r. przewodnictwo w Unii Europejskiej przejmują Niemcy i ze względu na znaczenie tego państwa dla procesu integracji europejskiej trzeba się liczyć z możliwością, iż nowy rząd RFN będzie dążyć do nadania przygotowywanym reformom ostatecznego kształtu.

Niemieckie przewodnictwo w Unii Europejskiej może być dla Polski dużą szansą, ale aby ją wykorzystać, już dziś powinno się określić, co w nowych reformach instytucjonalnych jest w polskim interesie, oraz wypracować dobrą, ofensywną i proeuropejską argumentację dla jego przeprowadzenia. Bez takiej refleksji nie uda się dobrze spożytkować okresu przygotowywania się Niemiec do objęcia przewodnictwa w Unii, kiedy możliwości oddziaływania na niemieckich partnerów mogą być największe. Rząd powinien także w swoich planach uwzględniać ewentualność gwałtownego przyspieszenia integracji europejskiej w obszarach, w których Polska jeszcze w pełni nie uczestniczy. Szczególnie ważne może się okazać wykształcenie się politycznego wymiaru integracji w obszarze strefy euro, który nadałby idei European Economic Governance inne praktyczne znaczenie. Nowa instytucja strefy euro mogłaby się przyczynić do lepszej koordynacji polityk gospodarczych w węższym gronie, skutecznie zastępując w tym zakresie Pakt Stabilności i Rozwoju i tworząc polityczną przeciwwagę dla roli Europejskiego Banku Centralnego. Opracowując strategię dochodzenia do przyjęcia przez Polskę euro, rząd powinien uwzględniać możliwość wcześniejszego ukonstytuowania się takiej instytucji. Na jej podstawie może się bowiem wytworzyć nowe centrum integracji europejskiej – bez polskiego udziału.

W strategicznym interesie Polski leży utrzymanie przez Unię Europejską zdolności do rozszerzania się. Tendencje demograficzne w Unii wskazują, iż zdolność ta może mieć istotne znaczenie dla zachowania jej konkurencyjności, zwłaszcza w obliczu coraz agresywniejszej polityki gospodarczej Chin i Indii. Rozszerzanie Unii jest katalizatorem reform społeczno-gospodarczych we wszystkich państwach członkowskich. Powoduje to presja konkurencyjna ze strony dynamicznych gospodarek nowych członków, dążących do jak najszybszego nadrobienia dystansu rozwojowego do państw Europy Zachodniej. Nowi członkowie konkurują ze starymi członkami, mającymi dużą przewagę w poziomie rozwoju, ale konkurują też między sobą, a w przyszłości należy się liczyć z tym, że do tego procesu włączą się również sąsiedzi Unii, dostosowujący się do kryteriów członkostwa. W rezultacie rozwiązania gospodarcze skutecznie wprowadzone w jednym z państw członkowskich, lub nawet sąsiedzkich, będą stopniowo przejmowane przez pozostałe państwa Unii. Z tego punktu widzenia rozszerzanie Unii Europejskiej staje się czynnikiem sprzyjającym podwyższaniu konkurencyjności europejskiej gospodarki.

W perspektywie 20 lub 30 lat Unia Europejska powinna być gotowa do przyjęcia Turcji i Ukrainy oraz kilku mniejszych państw dziś z Unią sąsiadujących[2]. Ponadto pomimo zawirowań politycznych w Europie „o sile UE stanowi nie tylko gospodarka. Coraz bardziej liczy się atrakcyjność europejskiego modelu integracyjnego, a sukces integracji jest przecież wynikiem bezpiecznych warunków integracji, czyli zaangażowania USA w obronę europejską. Atrakcyjność integrującej się Europy wynika z adekwatnego połączenia siły militarnej z inteligencją wspólnego wysiłku ponad granicami państwa narodowego”[3]. Inkluzywność, będąca cechą charakterystyczną integracji europejskiej, stanowiła w ostatniej dekadzie lat jej największą siłę, wzmacniała Unię Europejską w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi, które nie dysponują porównywalnym narzędziem. Jednocześnie zdolność do rozszerzania się dodawała dynamiki całemu procesowi integracji. Aby więc maksymalizować swoje położenie w świecie i zmniejszać dystans wobec Stanów Zjednoczonych, oraz skutecznie opierać się presji ze strony Chin, Unia Europejska będzie musiała tę zdolność rozwijać.

Wzmocnienie Unii Europejskiej w wyniku pogłębienia integracji oraz jej stopniowego rozszerzania w przyszłości może stworzyć warunki dla utworzenia w obszarze transatlantyckim strefy wolnego handlu. Mogłaby ona być odpowiedzią na wyzwania wynikające z nasilającej się presji konkurencyjnej ze strony Azji, oddziałującej zarówno na Stany Zjednoczone, jak i Unię Europejską. Zacieśnienie współpracy gospodarczej w obszarze transatlantyckim może także umożliwić skuteczne przeciwstawienie się coraz bardziej agresywnej polityce handlowej i gospodarczej państw azjatyckich. Projekt ten powinien w przyszłości uzyskać status celu strategicznego dla Polski, gdyż jego realizacja oznaczałaby zacieśnienie związków transatlantyckich i jednoczesne podwyższenie konkurencyjności gospodarki europejskiej względem państw azjatyckich. Taki obszar wolnego obrotu towarów, później również usług, powinien obejmować Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk, z jednej strony, a Unię Europejską, być może wraz z państwami stowarzyszonymi – z drugiej. Powstanie strefy wolnego handlu dla ponad miliarda ludzi, utworzonej przez najbardziej rozwinięte państwa świata, pozwoliłoby jej uczestnikom uzyskać konkurencyjną pozycję wobec Chin, Indii i innych państw Azji.

Polska nie potrzebuje Unii Europejskiej słabej i niezdolnej do przeciwstawienia się zewnętrznej konkurencji. Nie tylko dlatego, iż taka Unia nie dawałaby gwarancji skutecznego nadrabiania dystansu rozwojowego do najwyżej rozwiniętych państw, lecz także dlatego, iż zmagająca się z własnymi słabościami, a być może także z tendencjami dezintegracyjnymi Unia nie byłaby zdolna skutecznie oddziaływać na politykę Stanów Zjednoczonych. W takiej sytuacji działałyby one w polityce globalnej samodzielnie, a relacje transatlantyckie stopniowo by się rozluźniały. W praktyce oznaczałoby to dominację Stanów Zjednoczonych nad grupą zatomizowanych partnerów europejskich, co stwarzałoby niebezpieczeństwo instrumentalnego ich wykorzystywania dla partykularnych celów coraz bardziej unilateralnej polityki amerykańskiej.

W długofalowym polskim interesie leży, aby wspólnota transatlantycka sprostała wyzwaniom wzrostu gospodarczego, a w dalszej przyszłości także politycznego znaczenia Chin i Indii w świecie. Ponieważ będzie to możliwe pod warunkiem wzmocnienia Unii Europejskiej oraz zacieśnienia związków transatlantyckich, można mieć nadzieję, iż Polska znajdzie w Europie wielu sojuszników gotowych wspólnie działać na rzecz osiągnięcia tak zakreślonych celów.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2005, nr 3

[1] Patrz Report of the National Intelligence Council’s 2020, The Contradictions of Globalization, www.cia.gov/nic/NIC_globaltrend2020_s1.html [dostęp: 12.06.2005]; por. A. Virmani, A Tripolar Century, USA, China and India, Indian Council for Research on International Economic Relations, Working Paper, marzec 2005, nr 160, www.icrier.org/wp160.pdf [dostęp: 12.06.2005].

[2] Możliwość uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej przez Federację Rosyjską w jej obecnym kształcie wykluczam. Proces dostosowywania się do standardów i warunków członkostwa w Unii mógłby prowadzić do dezintegracji tej federacji. W perspektywie najbliższych 50 lat członkostwo FR w Unii jest więc nieprawdopodobne.

[3] R. Stemplowski, Katalizator iracki, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2003, nr 2, s. 9.

„POLITYKA WSCHODNIA” – MIT I DOKTRYNA

Termin „polityka wschodnia” zajmuje szczególne miejsce w tradycji polskiej myśli politycznej. Idee Juliusza Mieroszewskiego i Jerzego Giedroycia w latach osiemdziesiątych XX w. stały się osią niepodległej refleksji o polskich relacjach z narodami Europy Wschodniej. Gdy zaś w 1989 r. Polska odzyskała niepodległość, wyznaczyły cel i określiły metody tworzenia nowych fundamentów tych relacji. Przyczyniły się do porzucenia tradycji imperialnej w polskim myśleniu o ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Ułatwiły tym samym reintegrację Polski w Europie, a szerzej w systemie światowym. Myśl ta, której integralną częścią jest pojęcie „polityka wschodnia”, należy więc do elitarnej kategorii wielkich idei, które zmieniały historię narodów. Takie idee są jednak zawsze wytworem epoki, w której powstały. Ich treść determinują określone uwarunkowania historyczne i społeczne. Nie inaczej jest z koncepcją „polityki wschodniej”.

Chociaż dziś termin ten wciąż jest przywoływany, często ma to charakter intelektualnego rytuału, dyktowanego wymogami politycznej poprawności. Państwo polskie polityki wschodniej w istocie rzeczy od wielu lat już nie prowadzi. Jej treści nie są również konsultowane w procesie podejmowania strategicznych decyzji w polskiej polityce zagranicznej i europejskiej. W tym sensie polityka wschodnia jest mitem, nie funkcjonuje bowiem w politycznej praktyce. I nie zmieni tego faktu żadna inicjatywa instytucjonalna, tym bardziej pozorna, której nazewnictwo nie przystaje do rzeczywistości. Myśl przewodnia „polityki wschodniej”, która w przeszłości współkształtowała program polskiej polityki zagranicznej i odcisnęła trwałe piętno na polskiej tradycji układania stosunków ze wschodnimi sąsiadami, utworzyła historyczny korzeń, z którego współcześnie wyrastają zróżnicowane i skorelowane z naszym członkostwem w Unii Europejskiej i NATO polityki wobec poszczególnych wschodnich sąsiadów. Zsyntetyzowana z doświadczeniem naszego udziału w integracji europejskiej, stanowi element doktryny opisującej ogólne cele i metody polskich działań wobec państw Europy Wschodniej.

Mitologizacja „polityki wschodniej”

Od czasów, gdy uwarunkowania polityczne wymuszały na Polsce formułowanie i prowadzenie polityki wschodniej, dzieli nas już kilka epok historycznych. Różne elementy tej polityki powstawały wtedy, gdy jedynym wschodnim sąsiadem Polski była Rosja, a następnie Związek Sowiecki. Czynnik ten tworzył naturalny wspólny mianownik wszelkich przedsięwzięć politycznych podejmowanych przez Polaków w Europie Wschodniej. Polskie myślenie w kategoriach „polityki wschodniej” od zawsze miało swoją specyfikę. O ile dla Niemców czy Francuzów, mających własne tradycje politycznej aktywności we wschodniej części kontynentu, polegała ona najczęściej na układaniu relacji przede wszystkim z centrum rosyjskiego imperium, o tyle dla nas zawsze oznaczała budowanie sojuszów przeciwko temu centrum, w granicach imperium i poza nimi[1]. Polacy próbowali więc niemal wszystkich możliwych koncepcji na rozbicie imperialnej Rosji, od idei zawarcia pod polskim przewodem wielonarodowego sojuszu narodów imperium przeciwko władzy carów, poprzez idee współdziałania z ruchem rewolucyjnym, a nawet partią bolszewicką, wymierzonego w rosyjski ancien régime, po koncepcje wbijania klina pomiędzy naród rosyjski i władzę sowiecką.

Pamięć o tych tradycjach przechowywały w okresie Polski Ludowej krajowe i emigracyjne środowiska opozycyjne. Wreszcie, w latach siedemdziesiątych XX w., z wielu wcześniejszych sprzecznych idei powstała spójna synteza, której autorem był Juliusz Mieroszewski. Zwrócił się on w stronę idei antyimperialnej, która miała ostatecznie pogodzić Polaków i Rosjan. Imperialne tradycje obu narodów miały zostać odrzucone, a zakończenie wielowiekowych polsko-rosyjskich sporów o panowanie nad Europą Środkową i Wschodnią miało być osiągnięte dzięki uznaniu przez Polaków i Rosjan niepodległości Ukrainy, Białorusi i Litwy[2]. Dla Polski oznaczało to rezygnację z wszelkich roszczeń terytorialnych wobec wszystkich wschodnich sąsiadów, ostateczne wyrzeczenie się Wilna i Lwowa, a także dążeń do wyrównania krzywd z przeszłości.

Po 1989 r. koncepcje Mieroszewskiego, kontynuowane i następnie propagowane przez redaktora paryskiej „Kultury” Jerzego Giedroycia, stały się jednym z podstawowych elementów polskiego politycznego konsensusu w sprawie polityki zagranicznej. W sposób naturalny zdominowały proces kształtowania polskiej polityki zagranicznej wobec nowo powstających państw Europy Wschodniej. Wynikało to z tego, że po pierwsze, sąsiadami Polski były wówczas wyłącznie państwa od pół wieku znajdujące się pod sowiecką dominacją, a Związek Sowiecki wciąż pozostawał jedynym naszym wschodnim sąsiadem. Po drugie, nie było dla tego sposobu myślenia poważnej intelektualnej alternatywy.

Doświadczenia historyczne skłaniały nowy polski rząd oraz wspierające go elity polityczne do dużej ostrożności w prowadzeniu polityki wobec Związku Sowieckiego. Imperium sowieckie słabło – dziś wiemy, iż na Kremlu już zdawano sobie sprawę, że władza sowiecka nie ma dość siły, aby utrzymać status quo w Europie Środkowej, ale w Polsce wciąż liczono się z możliwością odsunięcia od władzy tej części sowieckiej elity, która opowiadała się za polityką pierestrojki i głasnosti. Obawa przed Moskwą nie tylko determinowała stosunek nowego rządu do Związku Sowieckiego, ale także w istotnym stopniu oddziaływała na całą polską politykę zagraniczną, ograniczając jej pole manewru. Tempo otwierania się Polski na Europę, nadrabiania opóźnień we współpracy z EWG i Stanami Zjednoczonymi oraz budowania pojednania z Niemcami było więc uzależnione od stanu stosunków ze ZSRS.

W miarę rozpadu sowieckiego imperium polska polityka wschodnia traciła swoje podstawy koncepcyjne, co negatywnie zaczęło się odbijać na jej spójności. Pojawiły się spory o sposób jej prowadzenia i długofalową strategię[3]. Przemiany zachodzące w Europie jesienią 1989 r. i wiosną 1990 r. – obalenie muru berlińskiego i zapowiedź zjednoczenia Niemiec, upadek komunizmu w innych państwach Europy Środkowej – wzmacniały pozycję Polski w stosunku do Związku Sowieckiego. Rząd Tadeusza Mazowieckiego próbował więc dostosować polską politykę wschodnią do zachodzących zmian.

Jesienią 1990 r. w Ministerstwie Spraw Zagranicznych zostały opracowane założenia tak zwanej polityki dwutorowości. Odtąd polska polityka wschodnia miała się składać z polityki wobec Moskwy, stolicy sowieckiego imperium, oraz polityki prowadzonej wobec coraz bardziej usamodzielniających się republik ekssowieckich[4]. „Polityka dwutorowości” wytyczała zasadniczą linię polskiej polityki wschodniej przez następne dwa lata. Różnie się ocenia jej rezultaty. Krytycy wskazują, że wzmocniła ona tendencje zachowawcze, prowadziła do pasywności i niewykorzystywania szans, zwłaszcza w stosunkach z byłymi republikami sowieckimi[5]. Autorzy, którzy oceniają ją pozytywnie, podkreślają, iż była ona realizowana nie tylko przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, ale także Sejm, Senat, partie polityczne i organizacje pozarządowe. Z oczywistych powodów dyplomaci w większym stopniu koncentrowali się na utrzymaniu poprawnych stosunków z Moskwą, podczas gdy inne instytucje mogły przejawiać większą aktywność we wspieraniu sił dezintegracyjnych w europejskich republikach Związku Sowieckiego[6]. Koncepcja dwutorowości była już jednak świadectwem zmierzchu oryginalnych założeń „polityki wschodniej” i ostatnią hybrydą tej polityki, ukształtowanej w związku z posiadaniem przez Polskę wyłącznie jedynego wschodniego sąsiada: Rosji.

Dezintegracja ZSRS zaczęła wywoływać napięcie między myśleniem w klasycznych kategoriach koncepcji Mieroszewskiego i Giedroycia a rzeczywistością. W sposób jednoznaczny uwidoczniło się ono w 1995 r. w sejmowym wystąpieniu ministra spraw zagranicznych Władysława Bartoszewskiego. Zrezygnował on wówczas z omawiania polityki wschodniej według schematu UBL (Ukraina – Białoruś – Litwa), stwierdzając: „Nie chciałem łączyć Litwy z Rosją, Ukrainą, Białorusią, bo dzisiaj Litwini są uczuleni na to. W związku z tym zrobiłem przedział czasowy i mówię o Litwie oddzielnie”[7]. Litwa, aspirująca do struktur transatlantyckich i europejskich, zerwała historyczne iunctim przez wieki łączące ją z innymi wschodnimi sąsiadami Polski, a schemat UBL stał się oczywistym anachronizmem. Był to kolejny sygnał, iż termin „polityka wschodnia” utracił związek z polityczną praktyką, stając się stopniowo częścią polskiej intelektualnej mitologii.

Koncepcja polityki wschodniej okazała się słuszna i – co może nawet ważniejsze – skuteczna. Zwycięstwo idei Mieroszewskiego i Giedroycia polegało między innymi na tym, że w niepodległej Polsce nie ujawniły się żadne poważne siły polityczne, które wzywałyby do wykorzystania rozpadu ZSRS do rewizji wschodnich granic. Upowszechniło się natomiast przekonanie, iż w imię przyszłości dobrych stosunków z sąsiadami należy dążyć do rezygnacji z tworzenia bilansu zaszłości historycznych i nakłaniać partnerów do zajęcia podobnej postawy. Fundamentem wzajemnych relacji miała się stać budowa wzajemnego zaufania opartego na wspólnych wartościach, przede wszystkim potępienie sowieckiego dziedzictwa. Deimperializacja polskiego myślenia o polityce wobec wschodnich sąsiadów skutecznie wyeliminowała z rozważań o stosunkach z nimi idee rewanżyzmu, co należy uznać za jedno z istotniejszych osiągnięć polskiej myśli politycznej. Koncepcja „polityki wschodniej” po jej zaadaptowaniu na potrzeby praktyki polskiej polityki zagranicznej uległa jednak instytucjonalizacji. Gdy utraciła związek z praktyką, przetrwała jako slogan i element intelektualnej tradycji. Niestety, utrudnia to nieraz poszukiwania adekwatnych odpowiedzi na pytania stawiane przez współczesność.

Co więc dziś rozumiemy przez termin „polska polityka wschodnia”? Otóż, jest on tak bardzo pojemny, że zwykło się markować nim wszelką refleksję nad polskimi działaniami wobec Europy Wschodniej. W rzeczywistości Polska prowadzi obecnie, raz lepiej, raz gorzej, odrębne polityki wobec każdego ze swoich wschodnich sąsiadów. Nie można ich już sprowadzić do żadnego wspólnego mianownika, a tylko pod takim warunkiem używanie terminu „polityka wschodnia” w kontekście kształtowania relacji z Federacją Rosyjską, Białorusią i Ukrainą miałoby dziś uzasadnienie. Takiego wspólnego mianownika z całą pewnością nie konstytuuje już stosunek do Rosji i przebiegu procesu jej deimperializacji. Popieranie przez Polskę demokratycznych tendencji na Ukrainie lub Białorusi nie jest – wbrew temu, co się niekiedy twierdzi – motywowane dążeniami do osiągnięcia jakichś bliżej niesprecyzowanych celów w stosunku do Rosji, ani determinowane aktualnym stanem stosunków polsko-rosyjskich. Łatwo tego dowieść na przykładzie polskiego zaangażowania w rozwiązanie kryzysu politycznego na Ukrainie jesienią 2004 r. W tym celu można stworzyć model hipotetyczny i przeprowadzić na nim proste intelektualne ćwiczenie: otóż wyobraźmy sobie, iż Rosja przeszła już proces deimperializacji, funkcjonuje tam stabilny, ugruntowany tradycją pluralizmu politycznego ustrój demokratyczny, pod względem skuteczności zbliżony na przykład do ustroju francuskiego. Na Ukrainie zaś dochodzi do kryzysu, z jakim mieliśmy do czynienia jesienią 2004 r., a więc grożącego wybuchem intensywnego konfliktu wewnętrznego, skutkującego destabilizacją, a może nawet rozpadem państwa. Dla uproszczenia modelu przyjmijmy dodatkowe założenie, iż wykreowana tu przez nas Rosja z jakichś powodów zachowałaby wobec takiego kryzysu całkowite désintéressement. Jaką politykę w takiej sytuacji prowadziłaby Polska? Czy w związku z brakiem wątpliwości co do stanu rosyjskiej demokracji, czy też intencji rosyjskiej polityki zagranicznej, można by było oczekiwać, iż Polska nie zaangażuje się w rozwiązanie kryzysu na Ukrainie? Bardzo wątpliwe. Kryzys polityczny w państwie sąsiednim o takim natężeniu i potencjale eskalacji zawsze stanowiłby, niezależnie od okoliczności oraz stanowiska zajmowanego przez Rosję, zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski i wymagałby jej aktywnego włączenia się w poszukiwanie politycznych dróg jego rozwiązania.

Również polskie zaangażowanie we wspieranie polskiej mniejszości na Białorusi nie ma żadnego związku z polityką wobec Rosji. Sytuacja ta oczywiście ulegałaby zmianie, gdyby istotnie doszło w przyszłości do powołania przez Białoruś i Federację Rosyjską wspólnego związku federacyjnego. Wówczas problemy mniejszości polskiej na Grodzieńszczyźnie stałyby się przedmiotem stosunków polsko-rosyjskich, a rozmowy w tej sprawie toczyłyby się na linii już nie Warszawa–Mińsk, lecz Warszawa–Moskwa.

O erozji znaczenia polityki wschodniej w konceptualizacji celów polskiej polityki zagranicznej świadczy również nieobecność myślenia jej kategoriami w procesie podejmowania decyzji strategicznych. Uderza to szczególnie w rozważaniach na temat ewentualnego przystąpienia Polski do amerykańskiego programu budowy systemu obrony przeciwrakietowej (Missile Defense – MD). Choć umieszczenie na polskim terytorium elementów tego systemu, zwłaszcza wyrzutni pocisków antyrakietowych, może doprowadzić do ukształtowania nowej strategicznej mapy świata, w polskich rozważaniach nie pojawia się wątek konsekwencji udziału Polski w MD dla naszej polityki wobec wschodnich sąsiadów. Powstanie MD zaś może zmienić globalną architekturę bezpieczeństwa. Gdyby Polska zgodziła się na wybudowanie na swoim terytorium obiektów infrastruktury systemu MD, Białoruś i Ukraina mogłyby na trwałe znaleźć się po drugiej stronie strategicznego Rowu Mariańskiego[8]. W sposób najzupełniej oczywisty byłoby to sprzeczne z myśleniem w kategoriach „polityki wschodniej”. Fakt, iż argument ten nie był dotąd wysuwany, wskazuje na to, że kategorie te już nie funkcjonują w polskim myśleniu strategicznym, stały się intelektualną skamieliną, którą przechowuje się w pamięci z powodów sentymentalnych.

Doktryna wschodnia

W Polsce o polityce wschodniej mówi się ostatnio najczęściej w kontekście polityki Unii Europejskiej wobec jej wschodniego sąsiedztwa. Wysuwane są postulaty aktywnego włączenia się Polski w proces formułowania „polityki wschodniej UE”. Termin ten nie jest szczęśliwy, jako że wiele państw zachodnioeuropejskich tradycyjnie rozumie przez to albo wyłączenie, albo przede wszystkim politykę wobec Rosji, co stoi w sprzeczności z polskim rozumieniem tego terminu i politycznymi intencjami[9]. Niemniej jednak postulat tworzenia wspólnego podejścia państw uczestniczących w integracji europejskiej do wschodnich sąsiadów Unii świadczy o zachodzącym w Polsce procesie syntezy myślenia o Europie Wschodniej i doświadczeń integracyjnych. W miarę postępu tego procesu zmianie ulega nie tylko treść pojęcia „polityka wschodnia”, ale także jego rola. W rezultacie w ostatnich latach wykształcił się zbiór poglądów, który przybrał formę doktryny, inspirującej proces kształtowania i prowadzenia polskich polityk wobec wschodnich sąsiadów, także z wykorzystaniem instrumentów Unii Europejskiej i NATO. Niestety, nie ma tu miejsca na wyczerpujące przedstawienie przebiegu tej syntezy, warto jednak zwrócić uwagę na sprawy zasadnicze.

Początkowo polskie podejścia do Rosji, Ukrainy, Białorusi, a także Litwy miały ze sobą jeszcze wiele wspólnego. Polska w Europie Wschodniej dążyła do przeciwdziałania tym tendencjom, które mogły potencjalnie prowadzić do odbudowy porządku imperialnego. Już informacja ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego przedłożona Sejmowi w 1993 r. odzwierciedlała ewolucję zachodzącą w polskiej polityce zagranicznej. Skubiszewski stwierdzał: „W żywotnym interesie Polski leży umocnienie i pogłębienie demokratycznych przemian oraz ugruntowanie niezawisłości państwowej naszych wschodnich sąsiadów. Dzięki temu państwa te stawałyby się integralną i funkcjonalną częścią systemu europejskiego w różnych wymiarach. [...] W stosunkach z krajami wschodnimi, w tym z Rosją, nie możemy ignorować istnienia sił dążących do rekonstrukcji dawnego porządku imperialnego. W żywotnym interesie Polski leży, z jednej strony, wspieranie sił demokratycznych i niepodległościowych w tych krajach, z drugiej zaś strony w zgodzie z naszą racją stanu i strategiczną orientacją na cywilizację zachodnią, wobec możliwej niebezpiecznej ewolucji, musimy zacieśniać instytucjonalne więzi ze strukturami Zachodu przy priorytetowym traktowaniu powiązań z euroatlantyckim systemem bezpieczeństwa”[10].

W odpowiedzi na zmiany środowiska międzynarodowego Polska zintensyfikowała swoje dążenie do uzyskania członkostwa w NATO i Unii Europejskiej. Członkostwo w tych instytucjach było jednak nie celem samym w sobie, ale instrumentem służącym maksymalizacji położenia międzynarodowego. Polityka wobec wschodnich sąsiadów ściśle się więc wiązała z realizacją tego celu strategicznego, gdyż poprawa położenia międzynarodowego Polski nie byłaby możliwa bez unormowania stosunków z sąsiadami. Zawierając układy o przyjaźni i dobrym sąsiedztwie ze wszystkimi swoimi sąsiadami, Polska nie tylko działała na rzecz urzeczywistnienia koncepcji Mieroszewskiego i Giedroycia, ale także przyczyniała się do budowy wspólnego bezpieczeństwa. Sukces tej drogi dostarczył empirycznego dowodu na słuszność teorii bezpieczeństwa kooperatywnego, która w istotnym zakresie oddziaływała na polskie myślenie o stosunkach międzynarodowych w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX w. Mówi ona, iż państwa, dążąc do zapewnienia sobie bezpieczeństwa, nie muszą ze sobą rywalizować, a zwiększenie bezpieczeństwa jednego z nich nie oznacza zmniejszenia poziomu bezpieczeństwa innych państw[11].

Odrzucenie sposobu patrzenia na relacje między państwami jak na grę o sumie zerowej miało zasadnicze znaczenie dla sformułowania przez Polskę strategii włączania państw Europy Wschodniej w procesy zachodzące z udziałem najbardziej zaawansowanych rozwojowo państw świata. W przywołanym przemówieniu Skubiszewskiego z 1993 r. zwerbalizowane zostało przekonanie, iż w żywotnym interesie Polski leży, aby państwa Europy Wschodniej podążały w tym samym kierunku, w którym zmierza Polska. Umacnianie się demokracji w tych państwach, ich szybki rozwój gospodarczy i wzrost dobrobytu społeczeństw zostały uznane za scenariusz korzystny dla Polski, sprzyjający podwyższaniu poziomu bezpieczeństwa w całej Europie. Promowanie demokracji i wzrost dobrobytu w Europie Wschodniej stały się istotną częścią polskiego myślenia o stosunkach ze wschodnimi sąsiadami. Andrzej Olechowski, następca Skubiszewskiego, dawał temu jednoznaczny wyraz: „Polska uporczywie popiera proces wiązania Wschodu i Zachodu w jedną całość: chcemy urzeczywistnienia w praktyce zasady niepodzielności bezpieczeństwa całej Europy i szerzej – całego obszaru euroatlantyckiego. [...] Uważamy, że najprostszą drogą do Europy bez podziałów jest poszerzanie sprawdzonych struktur Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej”[12].

Uczestnictwo w integracji europejskiej, oznaczające wkomponowywanie się w proces rozwoju, a także udział w syntezie tożsamości uczestników integracji coraz silniej oddziaływały na polską myśl polityczną w zakresie stosunków z państwami Europy Wschodniej. Dążenie Polski do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej oznaczało działanie na rzecz rozszerzenia na Europę Środkową obszaru funkcjonowania wartości i norm wspólnych dla najbardziej rozwiniętych państw świata. W logice tego myślenia nie ma miejsca na wyznaczanie jakiejś ostatecznej granicy jego zasięgu. To dlatego Polska opowiada się za utrzymaniem zasady otwartości obu instytucji integracyjnych, która potencjalnie może umożliwić państwom Europy Wschodniej uzyskanie statusu ich członków. Aby do tego jednak doszło, konieczne będą dobrowolna akceptacja i przyswojenie wspólnych dla obu instytucji norm i wartości nie tylko przez elity polityczne, ale także przez szerokie warstwy wschodnioeuropejskich społeczeństw aspirujących do nadrobienia wielowiekowego zapóźnienia cywilizacyjnego względem Europy Zachodniej.

W tę kształtującą się stopniowo doktrynę od samego początku wbudowany jest optymistyczny determinizm. Opiera się on na przekonaniu, mającym swoje źródło w polskim doświadczeniu, iż dla większości państw europejskich zapóźnionych w rozwoju, dążących do poprawy swojego położenia, nie ma propozycji alternatywnej wobec integracji w NATO i Unii Europejskiej. Inne modele nadrabiania dystansu cywilizacyjnego okazują się nieskuteczne i prędzej czy później są przez społeczeństwa odrzucane, tak jak to się stało w Rumunii, Bułgarii, Słowacji, Gruzji, a jesienią 2004 r. na Ukrainie. Sukces społeczeństw uczestniczących w integracji europejskiej – który społeczeństwa niżej rozwinięte odbierają przede wszystkim przez pryzmat poziomu dobrobytu – inspiruje i zachęca do podążania w kierunku integracji europejskiej i uzyskania członkostwa w NATO i Unii Europejskiej. Determinizm ten od kilkunastu już lat nadaje spójność polskiej wizji stosunków ze wschodnimi sąsiadami. Sprzyja także konsekwencji w kształtowaniu i prowadzeniu odrębnych polityk wobec nich.

Uzyskanie przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej nie przyniosło więc zmiany w polskim podejściu do Europy Wschodniej. Wyposażyło natomiast polską politykę zagraniczną w nowe instrumentarium. Rząd Polski już w stanowisku na otwarcie negocjacji członkostwa w Unii Europejskiej zgłaszał aspiracje do odgrywania aktywnej roli w kształtowaniu stosunków rozszerzonej Unii z jej wschodnimi sąsiadami. Wówczas po raz pierwszy została sformułowana polska koncepcja „wymiaru wschodniego” UE. W 2001 r. w dokumencie „Polityka wschodnia Unii Europejskiej w perspektywie jej rozszerzenia – polski punkt widzenia” stwierdzono, iż po przyjęciu do Unii państw Europy Środkowej konieczne będzie opracowanie nowej całościowej i wspólnej dla wszystkich członków strategii wobec państw Europy Wschodniej. Polska proponowała swoim partnerom w Unii stworzenie wspólnej polityki wobec wschodnich sąsiadów, która sprzyjałaby ich rozwojowi w stronę demokracji i wolnego rynku.

Wizja wymiaru wschodniego UE zakładała, iż przezwyciężanie podziału Europy na demokratyczną i niedemokratyczną, wolnorynkową i pozbawioną wolnego rynku, jest projektem realnym, a jego realizacja może doprowadzić do kolejnego rozszerzenia Unii Europejskiej o Ukrainę, Białoruś i Mołdowę. Koncepcja ta nie przewidywała natomiast perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej dla Federacji Rosyjskiej. Uznano bowiem, iż ze względu na skalę przedsięwzięcia, które oznaczałoby możliwość pełnego zintegrowania się Rosji z Hiszpanią, Niemcami, Francją, Luksemburgiem, a także na przykład z Polską i Litwą, Unia nigdy nie będzie w stanie podjąć się takiego zadania. Niemniej jednak projekt przewidywał, iż Unia powinna dążyć do maksymalnego zbliżenia z Rosją i zniesienia wszelkich barier w jej rozwoju społeczno-ekonomicznym. Unia miała dążyć do ustanowienia specjalnych, bliskich i przyjacielskich relacji z Federacją Rosyjską. Tak bliskich, jak to tylko możliwe bez integracji.

Tak powstał zbiór poglądów, który można określić mianem polskiej doktryny wschodniej. Głosi ona, iż trwałe bezpieczeństwo w Europie można zapewnić w rezultacie harmonizacji rozwoju społeczno-gospodarczego w skali całego kontynentu, innymi słowy, zbliżymy się do tego celu, gdy we wszystkich państwach Europy Wschodniej zostanie ustanowiony porządek demokratyczny, wynikający ze społecznych aspiracji. Ta strategiczna wizja porządku europejskiego była wynikiem i kontynuacją myślenia wywodzącego się z tradycji „polityki wschodniej”; ale uzupełniona o elementy myślenia w kategoriach integracji europejskiej stworzyła już nową jakość.

Świadomość tego, że członkostwo w Unii Europejskiej wyposażyło polską politykę zagraniczną w nowe instrumenty, została wzmocniona przez niewątpliwy sukces polskich działań dyplomatycznych wobec Ukrainy i skuteczne zaangażowanie się polskich władz, a szerzej elit politycznych i społecznych, w rozwiązanie kryzysu politycznego w tym państwie w roku 2004. Minister Adam Daniel Rotfeld mówił w styczniu 2005 r. w Sejmie: „Triumf demokracji na Ukrainie, osiągnięty drogą pokojową, jest wielką zasługą milionów Ukraińców. Jest to również nasz polski sukces. [...] Pragnę wyrazić przekonanie, że Ukraina i cała Europa Wschodnia powróciły na trwałe na porządek dzienny spraw ważnych, którymi zajmują się instytucje europejskie i euroatlantyckie. [...] Obalony został mit, jakoby nasi wschodni sąsiedzi nie byli w stanie sprostać zachodnim standardom demokracji i praw człowieka. Zakwestionowana została teza, że narody tej części Europy należą do innej strefy cywilizacyjnej i kulturowej, «do innej strefy wpływów». Wreszcie, nie potwierdził się mit, zgodnie z którym społeczeństwa tej części Europy pogrążone są w apatii i nie mogą same zbudować społeczeństwa obywatelskiego. Wcześniejsze wydarzenia w Gruzji i pomarańczowa rewolucja na Ukrainie zmuszają polityków do przewartościowania poglądów i opinii opartych na uprzedzeniach i stereotypach”[13].

Wydarzenia na Ukrainie w 2004 r. dostarczyły empirycznego dowodu na słuszność polskiej doktryny, wzywającej „do wiązania Wschodu i Zachodu Europy w jedną całość” opartą na wspólnocie demokracji. Było to szczególnie istotne dla polskiej polityki europejskiej. W wielu państwach dominuje bowiem przekonanie, iż ani w Rosji, ani w innych państwach, które wyłoniły się po 1991 r. na obszarze byłego ZSRS, zakorzenienie się wartości demokratycznych nie jest możliwe, a w każdym razie jest bardzo wątpliwe nawet w odległej przyszłości. Takie podejście przyczynia się do definiowania Realpolitik wobec państw tego regionu, mianowicie nieoczekiwania po nich zbyt wiele w zakresie norm demokratycznych, dobrego rządzenia, przejrzystości życia politycznego. Chodzi o to, aby nie obciążać bez potrzeby wzajemnych stosunków. Skoro bowiem państwa te i tak nie będą mogły spełnić tego rodzaju oczekiwań, to lepiej nie stwarzać powodów do niepotrzebnych napięć i uznać cały ten obszar za „strefę wpływów” wartości i zachowań politycznych nieprzystających do ukształtowanych przez „cywilizację europejską”. Oczywiście, podejście to w różnym stopniu przekłada się na praktykę polityki wobec poszczególnych państw Europy Wschodniej. W sposób oczywisty jest ono jednak sprzeczne z polską doktryną wschodnią.

Po zmianach politycznych w Polsce, jakie nastąpiły po wyborach 2005 r., doktryna ta zachowała swoje znaczenie w procesie kształtowania polskiego podejścia do Europy Wschodniej – świadczą o tym choćby liczne wypowiedzi prezydenta Lecha Kaczyńskiego[14]. Stało się tak między innymi dlatego, że dla polskich elit politycznych wydarzenia na Ukrainie z jesieni 2004 r. (w mniejszym stopniu „rewolucja róż” w Gruzji z jesieni 2003 r.) dostarczyły empirycznego dowodu na słuszność fundamentalnego dla tej doktryny założenia, że społeczeństwa państw Europy Wschodniej wcześniej czy później będą zdolne zbudować społeczeństwo demokratyczne, a zwycięstwo wartości i norm demokratycznych w tych państwach stanie się gwarancją dobrych stosunków między Polską a Ukrainą, Białorusią i Rosją.

Za wschodnią granicą Polski zachodzą fascynujące procesy. Na naszych oczach zmienia się Ukraina, a sukces może z niej uczynić przewodnika przemian modernizacyjnych dla innych społeczeństw dotkniętych podobnym doświadczeniem historycznym i zapóźnieniem rozwojowym. Na Białorusi wzmacniają się siły, które – choć dziś nie widać jeszcze oznak słabości systemu politycznego stworzonego przez Alaksandra Łukaszenkę – mogą w przyszłości determinować kształt nowej, połukaszenkowskiej rzeczywistości politycznej. Z kolei Rosja, przeżywająca bolesny proces deimperializacji, próbuje – jak to się już wielokrotnie w przeszłości zdarzało – przedzierać się własną drogą ku nowoczesności, wykorzystując tym razem uprzywilejowaną pozycję dostawcy surowców energetycznych. Mimo że komparatywna efektywność obranego przez rosyjskie władze modelu rozwoju coraz częściej jest stawiana pod znakiem zapytania. Został on już odrzucony w Gruzji i na Ukrainie, kwestionuje się go na Białorusi. Powinniśmy się liczyć z tym, iż za kilkanaście lat jego skuteczność może zostać zakwestionowana także w Rosji. Niemniej jednak byłoby naiwnością oczekiwać, iż systemy polityczne, które w Europie Wschodniej powstaną na wzór tych funkcjonujących w najwyżej rozwiniętych państwach kontynentu, będą się charakteryzować, w krótko- i średniookresowej perspektywie, wysoką sprawnością. Przeciwnie, należałoby raczej założyć realistycznie, iż skuteczność nowych ustrojów będzie zasadniczo niska, a demokratyczne państwa Europy Wschodniej, o ile w ogóle zaczną nadrabiać dystans cywilizacyjny, to tempo tego procesu będzie umiarkowane. W rezultacie może to nawet przez dziesięciolecia hamować proces przybliżania się Ukrainy, a może kiedyś także Białorusi do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej, zwłaszcza że kryteria oceny spełniania jego warunków będą się najpewniej w najbliższym czasie zaostrzać.

Wyzwania te będą od Polski wymagać nowego wysiłku koncepcyjnego i odejścia od archaicznych schematów myślenia. Już dziś zachodzi konieczność dokonania przewartościowań i krytycznej refleksji. Ze względu na paralelne integrowanie się w Unii Europejskiej i NATO Polska swą politykę wobec wschodnich sąsiadów w coraz większym stopniu musi koordynować z całokształtem swojej polityki europejskiej. Innymi słowy, warunkiem skuteczności polskiej polityki wobec wschodnich sąsiadów jest jej całkowite zintegrowanie z naszą „polityką zachodnią”, prowadzoną zarówno z wykorzystaniem instrumentów stosunków bilateralnych z państwami współuczestniczącymi w integracji europejskiej, jak i środków kooperacji wielostronnej, zwłaszcza budowanych w Unii Europejskiej, ale także w NATO. Przyjęcie odwrotnego założenia i podporządkowanie naszej polityki europejskiej wymogom działań politycznych wobec Europy Wschodniej będzie wmanewrowywać Polskę w politykę nieskuteczną, a w skrajnym przypadku nawet w izolację, w której nie będzie ona zdolna skutecznie zabezpieczać swych żywotnych interesów. Zróżnicowanie państw Europy Wschodniej wymaga od Polski prowadzenia wobec każdego z nich odrębnej polityki europejskiej, dla której doktryna wschodnia powinna być punktem odniesienia w refleksji strategicznej. „Politykę wschodnią” zaś zostawmy historykom myśli politycznej.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, nr 3

[1] Znacznie rzadziej pojawiały się próby układania z nim stosunków celem zwiększenia własnej autonomii (idee hrabiego Aleksandra Wielopolskiego w połowie XIX w.), czy też odzyskania niepodległości w oparciu o siłę Rosji (koncepcje ks. Adama Jerzego Czartoryskiego do 1807 r. lub Romana Dmowskiego na początku XX w.).

[2] Patrz A. Nowak, Rosja w polskiej myśli politycznej w XX w. – materiał do refleksji, w: idem, Polacy, Rosjanie i Biesy, Arcana, Kraków 1998, s. 239–260.

[3] Z. Najder, Polska polityka zagraniczna 1989–1993. Bilans zaniedbań, „Arka” 1994, nr 51 (3), s. 49–67.

[4] Patrz K. Skubiszewski, Polska polityka zagraniczna, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991”, PISM, Warszawa 1992, s. 21–22.

[5] Patrz Z. Najder, Polska polityka zagraniczna 1989–1993, op. cit., s. 49–67.

[6] M.J. Całka, Polska polityka wschodnia w latach 1989–1997. Próba oceny, nowe wyzwania i perspektywy, „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1998”.

[7] W. Bartoszewski, Informacja ministra spraw zagranicznych o głównych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 50. posiedzenie Sejmu, 25 maja 1995 r.

[8] Na tę kwestię, w przypadkowej rozmowie, zwrócił moją uwagę Olaf Osica z Centrum Europejskiego w Natolinie. Być może takich konsekwencji nie spowodowałoby wybudowanie na polskim terytorium wyłącznie instalacji śledzących systemu MD.

[9] O różnicach między koncepcjami – polską „polityką wschodnią” i niemiecką Ostpolitik – już pisałem: S. Dębski, Polsko-niemiecki tandem w sprawie polityki UE wobec państw Europy Wschodniej, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2004, nr 6, s. 5–15.

[10] K. Skubiszewski, Informacja rządu o polityce zagranicznej, 43. posiedzenie Sejmu, 29 kwietnia 1993 r.

[11] Szerzej o tej teorii: W. Malendowski, Pokój i bezpieczeństwo międzynarodowe, w: W. Malendowski, C. Mojsiewicz (red.), Stosunki międzynarodowe, Atla 2, Wrocław 2004, s. 376; Patrz także: Wywiad ministra spraw zagranicznych Adama Daniela Rotfelda dla Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2005, nr 4, s. 22; oraz Europe: in search of cooperative security, „SIPRI Yearbook 1997: Armaments, Disarmament and International Security”, Oxford 1997.

[12] A. Olechowski, Informacja rządu o głównych kierunkach polityki zagranicznej Polski, 20. posiedzenie Sejmu, 12 maja 1994 r.

[13] Informacja rządu na temat polityki zagranicznej przedstawiona na posiedzeniu Sejmu 21 stycznia 2005 r. przez Ministra Spraw Zagranicznych RP prof. Adama Daniela Rotfelda, 96. posiedzenie Sejmu, 3 dzień, 21 stycznia 2005 r., 28 punkt porządku dziennego.

[14] Patrz na przykład wywiad z prezydentem RP Lechem Kaczyńskim, „Dzerkało Tyżnia” z 25 lutego 2006 r.

UNIKAJMY POŚPIECHU

Podsumowując ubiegłoroczne osiągnięcia polskiej polityki zagranicznej, wielu komentatorów konstatowało zły stan stosunków polsko-rosyjskich. Niektórzy z nich winę przypisywali nieudolności rządu. Tymczasem polityka wobec Rosji powinna być oceniana przy użyciu innych kryteriów, niż te stosowane w odniesieniu do polityki wobec Stanów Zjednoczonych, Niemiec lub też do polityki europejskiej. Przede wszystkim dlatego, iż jej skuteczność w dużo mniejszym stopniu zależy od sprawności rządu, czy też kompetencji ministra spraw zagranicznych.

Zły stan stosunków polsko-rosyjskich utrzymuje się od kilkunastu lat. Nie potrafili tego zmienić tacy ministrowie jak Andrzej Olechowski, Dariusz Rosati, Bronisław Geremek, Władysław Bartoszewski, Włodzimierz Cimoszewicz czy Adam Daniel Rotfeld. Nie udało się to również Stefanowi Mellerowi, choć jako były ambasador w Moskwie być może miał nad swoimi poprzednikami jakąś przewagę, ani jak dotąd także Annie Fotydze. Generalnie rzecz biorąc nasze złe stosunki z Rosją są regułą, opartą o pewne prawidłowości.

Pospieszysz – ludzi rozśmieszysz

Gdy stan stosunków polsko-rosyjskich osiąga bardzo niski poziom, każdy rząd bez względu na polityczną konfigurację – jest zobowiązany do podejmowania prób ich naprawy. Ewentualny sukces zawsze zostanie przyjęty z zadowoleniem przez polską opinię publiczną. Interesuje się ona problematyką wschodnioeuropejską i jest z nią znacznie lepiej obeznana niż społeczeństwa innych krajów UE. Nic więc dziwnego, że sprawy stosunków polsko-rosyjskich, i szerzej Europy Wschodniej, ogniskują uwagę polityków. Trudno byłoby wskazać inny obszar polityki zagranicznej, w którym równie gorąco pragnęliby odnieść sukces. Dlatego deklaracje o priorytetowym traktowaniu sprawy poprawy stosunków polsko-rosyjskich w pierwszych miesiącach funkcjonowania każdego nowego rządu stały się elementem politycznego rytuału. Doświadczenie wskazuje, że takie deklaracje rozbudzają nadmierne publicznie oczekiwania. W ten sposób na polską politykę wobec Rosji zostaje zastawiona groźna pułapka. Wpadali w nią w przeszłości politycy reprezentujący wszystkie orientacje – od Jana Olszewskiego po Leszka Millera, ale największe kłopoty sprawiła prezydentowi Aleksandrowi Kwaśniewskiemu.

Oto jak działa: w ślad za obietnicą nowego rządu, że doprowadzi do przełomu w stosunkach z Rosją, wytwarza się presja i na rząd, i na prezydenta. Pod jej wpływem politycy stają w obliczu pokusy, aby osiągnąć cokolwiek, nawet mały sukces, o którym da się powiedzieć, że jest „krokiem w dobrym kierunku”. Byle szybko i w miarę możliwości spektakularnie, bez oglądania się na wymogi protokolarne. Trzeba wreszcie coś podpisać, samemu pojechać do Moskwy lub doprowadzić do jakiejś wizyty, jeśli już nie rosyjskiego prezydenta, to choćby ministra, w rzeczywistości ważnego doradcy.

Rosjanie doskonale rozumieją polityczne uwarunkowania i grają na czas. Im dłużej nie ma przełomu, pod tym większą presją znajdują się polscy politycy. Rosjanie zwiększają zaś swoje szanse na maksymalizację własnych korzyści w zamian za poprawę stosunków z Polską, poprawę najczęściej zresztą krótkotrwałą. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia wielokrotnie – ostatnio w zeszłym roku – więc można mówić o prawidłowości.

Polscy politycy powinny więc ograniczać deklaracje, że chcą dokonać przełomu w stosunkach z Rosją, zwłaszcza zaś nie powinni opowiadać, iż te obietnice zrealizują w jakimś określonym terminie. Wstrzemięźliwość w tym zwiększa polskie szanse na sukces w rozmowach z Rosjanami. Warto więc przyswoić sobie stare rosyjskie przysłowie: pospieszysz – ludzi rozśmieszysz.

Spotkanie prezydentów?

Innego rodzaju pułapkę tworzy przywiązywanie przez polskich polityków szczególnego znaczenia do spotkań z prezydentami Rosji. Oczywiście, zarówno pozycja konstytucyjna, jak i rola polityczna w stosunkach międzynarodowych sprawiają, iż rosyjski prezydent jest zawsze bardzo pożądanym rozmówcą. Pamiętajmy jednak, że Aleksander Kwaśniewski nie ustawał w staraniach o spotkania zarówno z Borysem Jelcynem, jak i Władimirem Putinem. Doprowadził w ten sposób do inflacji wizyt polskiego prezydenta w Moskwie, oficjalnych, półoficjalnych i nieoficjalnych. Wszystkie były nieskuteczne. Wprawdzie udało się ostatecznie w styczniu 2002 r. skłonić Putina do przyjazdu do Warszawy, a jego wizyta przebiegła w miłej atmosferze, ale jej znaczenie dla stosunków polsko-rosyjskich było niemal żadne. Głównymi punktami rozmów były wówczas sprawy związane z dostawami rosyjskiego gazu do Polski, budową drugiej nitki gazociągu Jamalskiego, przebiegiem gazociągu Kobryń – Vel’ke Kapušany, umową o ochronie inwestycji, ujemnym saldem Polski w handlu z Rosją, wreszcie – swobodą żeglugi w Cieśninie Pilawskiej. Do dziś niemal w żadnej z tych kwestii nie osiągnięto porozumienia (niektóre nie są już aktualne).

Nie ma więc powodu zakładać, że w przyszłości spotkanie prezydentów obu państwa taki przełom przyniesie. Ma to o tyle znaczenie, iż strona rosyjska zwykła uważać swą zgodę na takie spotkanie za ustępstwo. Polska nie powinna więc koncentrować się na formie: doprowadzeniu do prezydenckiego szczytu, ale na treści: rozwiązania konkretnych problemów. Ewentualne spotkanie Lecha Kaczyńskiego z Putinem powinno być symbolicznym zwieńczeniem procesu, poprawy stosunków. Warto byłoby również rozważyć, czy nie byłoby lepiej, aby prezydent spotkał się już z następcą Putina – wszak wybory już w marcu przyszłego roku. Na razie wydaje się, iż Lech Kaczyński wyciąga odpowiednie wnioski z doświadczeń swoich poprzedników. Słusznie uważa, że do spotkania z prezydentem Rosji powinno dojść na gruncie neutralnym, i nie zgadza się na propozycje zorganizowania jakiegoś przelotnego spotkania, jak to miało miejsce przy okazji nieformalnego szczytu UE w Lahti.

Różnica potencjałów

Oceniając skuteczność polskich wysiłków na rzecz poprawy stosunków z Rosją zapomina się, że potencjał obu państw jest bardzo nierówny. Rosja to biregionalne mocarstwo atomowe z trudem radzące sobie z procesem deimperializacji. Polska zaś to europejskie państwo średniej wielkości, aspirujące do odgrywania istotnej roli w Europie Środkowej i Wschodniej. Gdy w polityce międzynarodowej mamy do czynienia z relacjami dwóch państw o nierównym potencjale, strona silniejsza z reguły ponosi większą odpowiedzialność za stan stosunków dwustronnych. Dysponuje bowiem większym polem manewrowym dla inicjatyw oddziałujących na wzajemne relacje i w szerszym zakresie może się samoograniczać w imię utrzymywania dobrych stosunków. Bez rosyjskiej chęci poprawienia stosunków z Polską najsprawniejsza polska dyplomacja nic nie pomoże. Kiedy zatem Rosja będzie skłonna zabiegać o poprawę stosunków z Polską?

Odwołajmy się do naszych doświadczeń i przypomnijmy sobie 2000 r., gdy po wydaleniu przez Polskę dziewięciu rosyjskich szpiegów stan stosunków polsko-rosyjskich osiągnął rekordowo niski poziom. Powodów napięcia było sporo: akcesja Polski do NATO, silne w naszym kraju sympatie proczeczeńskie, afery związane z działalnością rosyjskich służb specjalnych, skandale z kontraktami na dostawy gazu do Polski oraz warunkami budowy przez polskie terytorium gazociągów tranzytowych i światłowodowych linii teleinformatycznych, wreszcie doniesienia o rozmieszczeniu taktycznej broni jądrowej w obwodzie kaliningradzkim. Nagle Rosja gwałtownie zmieniła front. W grudniu 2000 r. złożył w Warszawie wizytę rosyjski minister spraw zagranicznych Igor Iwanow. W kolejnych miesiącach częstotliwość kontaktów polsko-rosyjskich osiągnęła poziom bezprecedensowy. W lutym 2001 r. do Moskwy pojechał minister Władysław Bartoszewski, w marcu wizyty w Warszawie złożyli Siergiej Iwanow, sekretarz Rady Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej oraz Giennadij Sielezniow, przewodniczący Dumy wraz z grupą deputowanych, w maju doszło do długo oczekiwanej wizyty rosyjskiego premiera Michaiła Kasjanowa, a w czerwcu do Moskwy znowu pojechał minister Bartoszewski. W styczniu 2002 r., czyli już po wyborach w Polsce, nastąpiła wizyta Putina w Warszawie. Cóż się stało?

Otóż na Kremlu zorientowano się, iż polskie starania o uzyskanie członkostwa w UE nie są pieśnią przyszłości, ale wkrótce się zmaterializują. Decydujące znaczenie miał szczyt Unii w Nicei (grudzień 2000 r.). Polska otrzymała tam 27 głosów w Radzie UE, tyle samo co Hiszpania i tylko o dwa mniej niż „mocarstwa unijne”: Niemcy, Francja, Włochy i Wielka Brytania. Oznaczało to, iż Polska będzie 5.–6. państwem Unii pod względem politycznego znaczenia. Fatalny stan stosunków z Polską mógł więc obciążyć relacje Rosji z całą Unią. Szybka poprawa stosunków rosyjsko-polskich stała się dla Rosji konieczna.

Sprawy relacji polsko-rosyjskich mają zatem ścisły związek z naszą polityką europejską. Nasze zainteresowanie Rosji Polską wzrasta proporcjonalnie do pozycji Polski w Unii i naszych możliwości oddziaływania na jej politykę. Im jest ona silniejsza, tym większa determinacja Rosjan, aby stosunki z Warszawą poprawiać. Dowodami mogą być ostatnia wizyta ministra Siergieja Ławrowa w Warszawie oraz sygnały o gotowości Rosjan do dokonania postępu w stosunkach dwustronnych. Pojawiły się one w momencie, gdy zbliżały się rozmowy między UE a Rosją na temat nowej umowy o partnerstwie strategicznym. Wprawdzie ze względu na utrzymywanie przez Rosję embarga na polskie mięso ich rozpoczęcie zostało przez Polskę zablokowane, ale to pokazało, iż mimo wszystko polski rząd posiada realne możliwości wpływania na Unię. W długofalowym rosyjskim interesie leży, aby zły stan stosunków polsko-rosyjskich nie oddziaływał na rozwój stosunków UE–Rosja. Szczególnie że nowe porozumienie będzie poddane procedurze ratyfikacji we wszystkich państwach członkowskich, również w Polsce.

Niemcy – Polska – Rosja

Rosja za swego najważniejszego partnera w Europie uznaje Niemcy. Sukces związany z zawarciem kontraktu na budowę Gazociągu Północnego tak Rosjan ośmielił, że zintensyfikowali próby wyhamowania integracji europejskiej i rozbijania europejskiej jedności. Służą temu oferty przyznania Niemcom statusu uprzywilejowanego partnera gospodarczego Rosji, zwłaszcza w sferze wydobycia i dostaw surowców energetycznych. Oferty te odnoszą na razie skutek odwrotny od zamierzonego – zwiększają niemiecką ostrożność w kontaktach z Rosją. Niemcy nigdy nie zaryzykują bowiem osłabienia UE w zamian za miraże przywilejów gospodarczych roztaczane przez partnera niedotrzymującego umów i o wątpliwej reputacji. Ale Niemcy ze względu na swój potencjał będą w UE odgrywać kluczową rolę w kształtowaniu polityki wobec Rosji. Jeśli Polska zamierza skutecznie wpływać na politykę Unii wobec państw Europy Wschodniej, powinna dążyć do stworzenia w tej dziedzinie polsko-niemieckiego tandemu.

Nasze kompetencje w sprawach wschodnioeuropejskich są w Europie doceniane. Ich sprzężenie z niemiecką pozycją w stosunkach z Rosją zwiększyłoby skuteczność polskiej polityki zagranicznej oraz zapobiegłoby nadmiernemu uprzywilejowywaniu Rosji kosztem innych państw wschodnioeuropejskich. Polska powinna jednak zrezygnować z używania terminu „polityka wschodnia”.

Jest to szczególnie ważne w kontaktach z Niemcami, które rozpoczynają swoją prezydencję w UE. Polski termin „polityka wschodnia” jest tam tłumaczony jako Ostpolitik, termin, który w niemieckiej kulturze politycznej jest silnie obciążony semantycznie. Jego korzenie sięgają jeszcze epoki Bismarcka, choć politycy niemieccy odwołują się raczej do doświadczeń RFN z końca lat 60. i lat 70. i polityki „odprężenia” z ZSRR, prowadzonej pod hasłem: „zmiany poprzez zbliżenie”. W praktyce oznacza to uprzywilejowanie Rosji. Opowiada się za tym zwłaszcza socjaldemokrata Frank Walter Steinmeier i kierowane przez niego niemieckie MSZ. Poprzez zacieśnianie stosunków gospodarczych i kulturalnych z Rosją chce ono uzyskać wpływ na rosyjskie elity gospodarczo-polityczne. Pochodząca z b. NRD kanclerz Merkel preferuje podejście ostrożniejsze i chce przechodzić do porządku dziennego nad rosyjskimi neoimperialnymi i autokratycznymi tendencjami.

Polska powinna udzielać poparcia dla sposobu myślenia pani kanclerz, a polityka UE powinna być wolna od skojarzeń nie tylko z interesami biznesmena świeżej daty Gerharda Schrödera, ale i tradycją niemieckiej Ostpolitik. Umieszczanie wszystkich krajów Europy Wschodniej w jednym worku z Rosją będzie potwierdzać zachodnioeuropejskie stereotypy, że Europa kończy się na Bugu, a dalej rozciągają się kraje, które od wieków należały do „rosyjskiego kręgu cywilizacyjnego”. Lepiej mówić po prostu o polityce wobec państw Europy Wschodniej lub wschodnioeuropejskich sąsiadów.

Polska i Niemcy, z racji wspólnego członkostwa w UE i NATO, dysponują znacznie lepszymi kanałami komunikacji między sobą niż z Rosją. Dlatego poprawa stosunków polsko-niemieckich będzie łatwiejsza. Choć z obu stron konieczna będzie determinacja i gotowości do kooperacji. Gdyby to się udało, łatwiej byłoby nam rozmawiać także z Rosjanami.

„Arcana” 2007, nr 1

PRUSKI MUR NIEZROZUMIENIA

W dyskusji na temat zbiorów byłej Biblioteki Pruskiej od 64 lat przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej, która przetoczyła się przez niemieckie i polskie media, pojawiło się wiele nieporozumień. Przyczyniły się do tego wypowiedzi prof. Tono Eitla, znawcy prawa międzynarodowego, doświadczonego dyplomaty, byłego ambasadora w ONZ, a obecnie pełnomocnika rządu Niemiec ds. zwrotu niemieckich dzieł sztuki. Publicznie poparł on wysuwane w niemieckiej prasie żądania zwrotu przez Polskę Biblioteki Pruskiej, a także samolotów Hermana Göringa włączonych do kolekcji Muzeum Lotnictwa w Krakowie.

Eitel twierdzi, iż Biblioteka Pruska jest ostatnim jeńcem II wojny światowej, mieniem zagrabionym, a jej przechowywanie w Bibliotece Jagiellońskiej stanowi pogwałcenie IV konwencji haskiej z 1907 r.

Ta retoryka wywołała niepotrzebny zamęt oraz pogorszyła i tak nie najlepszą atmosferę w stosunkach polsko-niemieckich. Nad terminologią, jakiej używa profesor, lepiej spuścić zasłonę milczenia. Nie ma też potrzeby polemizować ze wszystkimi, często przekraczającymi granicę dobrego smaku, wątkami jego wypowiedzi. Wystarczy skoncentrować się na przykładzie sprawy strat w dziedzinie piśmiennictwa, aby stwierdzić, że podnoszone przez prof. Eitla roszczenia i zarzuty są całkowicie bezzasadne.

Historia wystawiona na pośmiewisko

Profesor Eitel, domagając się zwrotu Biblioteki Pruskiej, powołuje się na prawo międzynarodowe, ale jego argumentacja zdumiewa. Przepisy IV konwencji haskiej z 1907 r. dotyczącej praw i zwyczajów prowadzenia wojny lądowej istotnie otoczyły dobra kultury szczególną ochroną. Zakazywały ich niszczenia, grabieży i profanowania tak w toku działań wojennych, jak i podczas okupacji. Zasadność powoływania się na konwencję haską w odniesieniu do sprawy Biblioteki Pruskiej budzi jednak wątpliwości. Zbiory, o których mowa, zostały odnalezione na ziemiach, które nigdy nie były przez Polskę okupowane. Zostały włączone do państwa polskiego decyzją zwycięskich mocarstw i w rezultacie bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Następnie z mocy dekretów o przejęciu mienia poniemieckiego oraz porzuconego, zgodnych z prawem międzynarodowym, stały się własnością państwa polskiego.

Argumentacja prof. Eitla wpływa destrukcyjnie na stosunki polsko-niemieckie, gdyż stara się on przenieść na płaszczyznę stricte polityczną wybiórczą i anachroniczną argumentację prawną. W ustach niemieckiego dyplomaty zakrawa to wręcz na drwinę z historii Europy XX w.

Konwencja haska powstała w czasach, gdy podejmowano pierwsze próby ucywilizowania wojen. Ale już siedem lat po jej przyjęciu przepis, na które dziś powołuje się prof. Eitel, zostały przez II Rzeszę pogwałcone. W nocy z 25 na 26 sierpnia 1914 roku żołnierze niemieccy spalili Bibliotekę Uniwersytetu w Louvain, jedną z najstarszych na świecie. Spłonęło 1000 rękopisów, 800 inkunabułów, 300 tys. książek i innych materiałów bibliotecznych.

Po zakończeniu pierwszej wojny światowej społeczność międzynarodowa poszukiwała więc rozwiązania, które z jednej strony zapewniałoby rekompensatę państwu poszkodowanemu, z drugiej – było karą i przestrogą dla krajów, które w przyszłości chciałyby konwencję haską naruszyć. W traktacie wersalskim znalazł się art. 247 ustanawiający zasadę restytucji zastępczej. Niemcy dostarczyły uniwersytetowi w Louvain „manuskrypty, inkunabuły, księgi drukowane, mapy i przedmioty kolekcji, odpowiadające liczbą i wartością podobnym przedmiotom zniszczonym podczas spalenia przez Niemcy biblioteki w Louvain”.

Recydywa barbarzyństwa

W latach drugiej wojny światowej społeczność międzynarodowa miała do czynienia z recydywą, której rozmiary i zakres przekraczały wyobrażenia zarówno twórców konwencji haskiej, jak i autorów traktatu wersalskiego. Chodzi nie tylko o symboliczne podeptanie idei restytucji zastępczej, jakim było ponowne spalenie przez Niemców biblioteki w Louvain w 1940 r., ale też o niestosowanie się do norm konwencji haskiej w odniesieniu do dóbr kultury narodów słowiańskich, których piśmiennictwo zostało skazane na zagładę. Lista spalonych przez Niemców polskich bibliotek zawierających rękopisy, starodruki, ikonografię, kartografię, zbiory muzyczne oraz druki nowe jest oszałamiająco długa. Straty są nieodwracalne. Tylko Biblioteka Narodowa straciła 50 tys. rękopisów, 2245 inkunabułów, ponad 788 tys. książek, w sumie prawie 80 proc. zbiorów. Nie ilość ma tu znaczenie. Straty te na zawsze zamknęły możliwość kontynuowania studiów nad istotnymi aspektami historii i kultury Polski oraz Europy.

Polska ma więc pełne prawo upominać się o choćby częściową rekompensatę. Restytucja zastępcza nie jest rozwiązaniem idealnym, może być zrealizowana w odniesieniu do części obiektów, ale jej przeprowadzenie miałoby wyraz symboliczny i byłoby najbardziej obiecującą drogą do zamknięcia problemu niemiecko-polskich strat dóbr kultury w trakcie II wojny światowej. Niemcy powinny mieć także możliwość uczestniczenia w odbudowie zbiorów polskich archiwów, bibliotek i muzeów. Sugestie Eitla, iż takie rozwiązanie oznaczałoby „naruszenie i osłabienie prawa międzynarodowego”, są kuriozalne. Jest wręcz przeciwnie – przeprowadzenie przez Polskę i Niemcy restytucji zastępczej wzmocniłoby prawnomiędzynarodową sankcję za eksterminację pomników kultury.

Polskie obrazy w niemieckich domach

Prof. Eitel zarzuca stronie polskiej, iż od dwóch lat nie podejmuje rozmów w sprawie rozwiązania problemu Biblioteki Pruskiej. Sugeruje, iż odpowiedzialność za ten stan ponoszą polskie rządy wyłonione po wyborach w 2005 r. Przemilcza on wszakże, iż Niemcy przez całe lata uchylali się od dyskusji na temat zgłaszanych przez Polskę różnych propozycji rozwiązania problemu. Rozmowy w sprawie Biblioteki Pruskiej utknęły w martwym punkcie już w 1995 r. za rządów zupełnie innej koalicji. Strona polska zgłosiła wówczas 114 wniosków o zwrot zagrabionych dzieł sztuki z podaniem ich obecnego miejsca przechowywania w Niemczech i pełną dokumentacją. Choć lista ta obejmowała jedynie ułamek utraconych obiektów, odpowiedzi nie ma do dziś. Bo trudno za nią uznać zwrot tylko dwóch zabytków z tej listy. Można odnieść wrażenie, że pozostałe obiekty strona niemiecka uznała za zakładników. Podobnie brak rzeczowej reakcji na polską propozycję finansowania przez RFN poszukiwań i wykupu za granicą obiektów zrabowanych w Polsce przez III Rzeszę.

Tymczasem zgodnie z postanowieniami traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r. strona polska w dobrej wierze ujawniła znajdujące się w Polsce niemieckie dobra kultury. Nic natomiast nie wiadomo o tym, żeby Niemcy przeprowadzili choćby remanent magazynów muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych pod kątem sporządzenia list dóbr polskiej kultury, które bezprawnie znajdują się w posiadaniu instytucji niemieckich od czasów III Rzeszy.

Domagają się jednak na podstawie art. 28 ust. 3 wspomnianego traktatu zwrotu byłej Biblioteki Pruskiej, tak jakby realizacja tego punktu porozumienia automatycznie to implikowała. A przepis ten mówi jedynie, że strony będą dążyć w duchu porozumienia i pojednania do „rozwiązywania problemów związanych z dobrami kultury i archiwaliami, poczynając od pojedynczych przypadków”. Tyle tylko, że już w sprawie „pojedynczych przypadków” polscy negocjatorzy napotykali mur niezrozumienia. Były pełnomocnik polskiego rządu Tadeusz Polak tak wspominał rozmowy z niemieckimi dyplomatami z 1995 r.: „Zadałem także pytanie: skoro mamy tak wiele pokwitowań wystawionych przez oficerów niemieckich, zobaczcie panowie, czy w mieszkaniach ich wnuków te obrazy nie wiszą? Prawdę mówiąc, nie sądzę, żeby wisiały. Z pewnością są ukryte. Nie byłaby to oczywiście rekompensata za Bibliotekę Pruską, ale Niemcy powinny wykazać dobrą wolę, że chcą z nami rozmawiać”. Tymczasem od kilkunastu lat wyraźnych przejawów dobrej woli ze strony rządu RFN brak.

Polska wykazała jej aż zanadto, czego przykładem może być bezprawna wysyłka w 1997 r. akt Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy i niemieckiego MSW do Bundesarchiv w Koblencji (sprawę bada prokuratura). W 2000 r. premier Jerzy Buzek w geście dobrej woli przekazał także kanclerzowi Schröderowi najstarsze wydanie Biblii w tłumaczeniu Marcina Lutra, pochodzące właśnie z kolekcji Biblioteki Pruskiej. Ewentualny powrót kolejnych obiektów, szczególnie cennych dla kultury niemieckiej, może nastąpić wyłącznie w wyniku politycznej decyzji polskich władz.

Potrzebna dobra wola Niemiec

Wyraźne przejawy dobrej woli ze strony niemieckiej są warunkiem stworzenia odpowiedniego klimatu dla rozmów politycznych w sprawie ostatecznego i całościowego zamknięcia problemu. Na tym stanowisku stały wszystkie polskie rządy od 1991 r., ale nie doczekały się adekwatnej reakcji na swą, czasami zbyt otwartą, postawę. Argumenty prezentowane przez prof. Eitla takiego klimatu nie budują.

Jeśli zaś chodzi o Bibliotekę Pruską, to jest ona przechowywana w jednej z najbardziej prestiżowych i najstarszych polskich bibliotek, uznanej za część Narodowego Zasobu Bibliotecznego. W ten sposób jest symbolicznym pomnikiem niepowetowanych strat, jakie poniosło polskie piśmiennictwo podczas niemieckiego najazdu. Zawiera przy tym również zbiory – jak sama nazwa wskazuje – organicznie związane z dziejami dużej części terytorium obecnej Polski, a także obiekty będące istotną częścią europejskiego, a nawet światowego dziedzictwa kultury. Obecna lokalizacja tej biblioteki znajduje więc pełne uzasadnienie prawne, moralne i polityczne i w pewnym stopniu odzwierciedla dzieje kultury europejskiej w XX w. Kolekcja jest dostępna dla badaczy z całego świata. Nie ma też żadnych przeszkód, aby w przyszłości została objęta europejskim programem digitalizacji zasobów bibliotek.

W stosunkach niemiecko-polskich wciąż istnieją lodowe kry, które utrudniają normalną żeglugę, nie stanowią jednak przeszkód nie do ominięcia. Współpraca, także w kwestiach trudnych, jest możliwa w duchu partnerskiego dialogu opartego na woli zrozumienia odczuć i wrażliwości sąsiada.

„Rzeczpospolita”, 24 sierpnia 2007 r.

BRONIĘ PRAGMATYZMU

Próba opisania dzisiejszej sytuacji w naszej polityce wobec państw Europy Wschodniej jako konfliktu realistów z romantykami wydaje mi się anachroniczna. W dobrze zdefiniowanej polityce zagranicznej pragmatyzm jest zaletą. Kierując się bowiem pragmatyzmem, podejmujemy działania, które zmierzają do osiągnięcia określonych korzyści, jednocześnie unikamy takich przedsięwzięć, o których z wcześniejszych doświadczeń wiemy, że nie przyniosą pożądanych przez nas efektów.

Bywa jednak, że podejście romantyczne jest jednocześnie podejściem bardzo pragmatycznym. Aby trafnie określić dopuszczalny zakres politycznego pragmatyzmu, konieczne jest więc dokonanie właściwej oceny i interpretacji wcześniejszych dokonań, ale naturalnie mogą być przedmiotem różnic poglądów i ostrych sporów.

Taki był sens wywołanej przez Bartłomieja Sienkiewicza osiem lat temu na łamach „Tygodnika Powszechnego” dyskusji o „polskiej polityce wschodniej”. Sienkiewicz uważał, iż polska „polityka wschodnia” istnieje w istocie jedynie w sferze retoryki i idealistycznych wyobrażeń elit o naszym potencjale, ale w praktyce nie przynosi żadnych istotnych rezultatów. Ponieważ jego zdaniem państwo polskie jest wewnętrznie słabe, powinno bardzo ekonomicznie dysponować własnym potencjałem, nie podejmować się zadań ponad swoje możliwości, takich jak demokratyzacja Europy Wschodniej, ale koncentrować się na celach osiągalnych w dającej się ogarnąć perspektywie.

Dlaczego wygrał Kwaśniewski

Osiem lat temu sympatyzowałem z dużą częścią argumentów Sienkiewicza, dziś jednak trzeba uczciwie przyznać, iż to nie jemu historia przyznała rację. Triumf, jaki za sprawą pomarańczowej rewolucji odniósł Aleksander Kwaśniewski, sprawił, że to jego przepis na prowadzenie polityki wobec Ukrainy okazał się w ostatecznym rozrachunku skuteczny.

Zadowalając się minimalistycznymi celami, bez wieloletnich kontaktów i wypracowanych przez Kwaśniewskiego i jego współpracowników wpływów na Ukrainie, Polska nie miałaby żadnych szans na przeprowadzenie tak skutecznej i z pewnością najbardziej spektakularnej akcji dyplomatycznej po 1989 r. Odegrała rolę mediatora w sporze politycznym na Ukrainie i zdołała zmobilizować społeczność międzynarodową do wsparcia pomarańczowej rewolucji. Dlaczego jednak choć Sienkiewicz miał rację, sukces odniósł Kwaśniewski?

Polska nie potrafi

Słabość polskiego państwa sprawia, że jest trwale niezdolne do prowadzenia jakiejkolwiek metodycznej polityki, nieważne, czy wobec Ukrainy, czy innych państw Europy Wschodniej. Taka polityka musiałaby być oparta na skrupulatnie opracowanym bilansie aktywów, kosztów i z góry wytyczonych szczegółowych celach, rozpisana na głosy i realizowana za pomocą zróżnicowanych instrumentów.

Nawet jeśli te cele zostałyby zarysowane bardzo minimalistycznie, to ich osiąganie wymagałoby bardzo sprawnej administracji. Być może marnie opłacana, o wprost proporcjonalnych do tego kompetencjach, często zdemoralizowana i przeżarta zwalczającymi się koteriami administracja polskiego państwa nie jest w stanie podporządkować się wymogom „polityki bez sentymentów” wymagającej zawsze dużej precyzji konsekwencji i skumulowanej pamięci instytucjonalnej? Może właśnie oczekiwanie, że do takiej polityki polskie państwo jest gotowe, jest romantycznym złudzeniem?

Pragmatyzm wymagałby uwzględnienia tego naszego szczególnego „potencjału” w kalkulacjach politycznych. W polityce wobec państw Europy Wschodniej należałoby dokonać syntezy nastawienia pragmatyków z wiarą romantyków, że także ich podejście może się kiedyś na coś przydać. Postawić raczej na długofalową budowę dobrego klimatu, relacji osobistych, zjednywanie Polsce sympatii w pełnym spektrum elit politycznych i promowanie wśród społeczeństw pozytywnego wizerunku Polski, w tym także minimalistycznymi metodami biurokratycznymi (wizy!), w nadziei, że jeśli kiedyś zajdzie taka potrzeba, będzie się można do tak zgromadzonego kapitału odwołać.

Polityki wschodniej już nie ma

Z pełną premedytacją nie używam terminu „polityka wschodnia” inaczej niż w cudzysłowie. Dziś nie kryje się już za nim żadna konkretna polityczna treść.

Idee Mieroszewskiego i Giedroycia w latach 80. XX w. stały się osią niepodległej refleksji o polskich relacjach z narodami Europy Wschodniej. Przyczyniły się do porzucenia tradycji „walk o Kresy” w polskim myśleniu o ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Ułatwiły tym samym reintegrację Polski w Europie, a szerzej - w systemie światowym. Myśl ta, której integralną częścią jest pojęcie „polityka wschodnia”, należy więc do elitarnej kategorii wielkich idei, które zmieniały historię narodów.

Idee są jednak zawsze wytworem epoki, w której powstały. Nie inaczej jest z koncepcją „polityki wschodniej”, która powstała w okresie, gdy jedynym polskim wschodnim sąsiadem było sowieckie imperium. Wraz z rozpadem imperium tradycyjnie pojmowane założenia „polityki wschodniej” straciły sens. Dlatego choćbyśmy nawet utworzyli ministerstwo do spraw polityki wschodniej, to nie zmieni to faktu, że od kilkunastu lat Polska formułuje, lepiej lub gorzej, polityki wobec każdego ze swoich wschodnich sąsiadów odrębnie.

Piłka po stronie Kijowa

Czy Wojciechowski ma rację, pisząc o szczególnej rezerwie obecnego rządu wobec Ukrainy? Polska udzieliła ostatnio spóźnionym i chaotycznym ukraińskim staraniom o perspektywę członkostwa w NATO najsilniejszego poparcia spośród wszystkich członków Sojuszu. Obecny rząd zabiega w UE o wzmocnienie wschodniego wymiaru europejskiej polityki sąsiedztwa, a w czerwcu zaproponuje Unii autorskie rozwiązania w tym zakresie. Nie sądzę więc, aby prowadził wobec Ukrainy politykę odbiegającą w jakiś zasadniczy sposób od proukraińskiej linii wcześniejszych gabinetów. Natomiast kontekst, z jakim ma do czynienia, jest jednak fundamentalnie odmienny.

Wiele wskazuje na to, iż na Ukrainie podejmowana jest właśnie próba przewartościowania polityki proeuropejskiej. Dotąd ukraińskie elity polityczne uważały, iż droga do członkostwa w Unii Europejskiej wiedzie przez Warszawę. Ostatnio od ukraińskiego eksperta usłyszałem jednak, że to założenie Kijów powinien jak najszybciej porzucić. „Co nam z waszego poparcia – mówił niby żartem – jeśli w Unii nie jesteście nawet w stanie przeforsować tak strategicznej dla siebie sprawy jak definicja wódki”.

Elity w Kijowie istotnie uważają, że o polskie poparcie nie ma co zabiegać, bo wspieranie ukraińskich proeuropejskich aspiracji leży w najlepszym polskim interesie. Taka postawa skutkuje lekceważeniem Warszawy.

Rząd Julii Tymoszenko stara się szukać dla siebie w Europie nowych adwokatów, co w Warszawie nie musi wywoływać entuzjazmu. Ponadto czasy, gdy obecna pani premier wznosiła okrzyk: „Kocham Polskę!”, dawno minęły, za to, niestety, doskonale pamięta ona zawirowania z nagrodą Człowieka Roku przyznawaną jej w 2005 r. na raty przez organizatorów krynickiego forum Ekonomicznego. Tymoszenko sprawę uznała za osobisty afront (mówiło się, że nagrodę wręczono z opóźnieniem na skutek osobistej interwencji prezydenta Juszczenki).

Nie trzeba się z tego powodu obrażać. Przeciwnie, powinniśmy tę sytuację uznać za wyzwanie, z którym warto i trzeba się zmierzyć. Każdy polski rząd byłby zobligowany, aby z tymi negatywnymi tendencjami w ukraińskiej polityce coś zrobić. To wymaga aktywnej i właśnie bardzo pragmatycznej polityki, ale także wzmocnienia państwa i zwiększenia skuteczności naszej polityki w Unii.

„Gazeta Wyborcza”, 1 kwietnia 2008 r.

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ – MINISTER SPRAW ZAGRANICZNYCH WICEPREMIEREM!

Minęła czwarta rocznica uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej. Uczestniczymy w procesach decyzyjnych Wspólnoty. Kilka razy odegraliśmy w nich już istotną rolę. Korzystamy ze wspólnych polityk i występujemy z postulatami pogłębienia integracji w dziedzinie polityki zagranicznej i polityki energetycznej. Ale społeczna świadomość implikacji wynikających z naszego członkostwa w UE pozostawia wiele do życzenia. Razi deficyt refleksji na temat skutków członkostwa w UE dla funkcjonowania państwa i jego instytucji. Wciąż słyszymy o jakichś „stosunkach” łączących nas z Unią. Tymczasem Unia to już my i od nas zależy, jak w niej będziemy funkcjonować. Prestiż polskiego państwa, jego pozycja w świecie są determinowane przez jakość naszego członkostwa w Unii, skuteczność naszej polityki europejskiej i sprawność, z jaką zabiegamy o nasze interesy we Wspólnocie. Dlatego dziś nie ma dla Polski ważniejszej sprawy niż dobre przygotowanie się do sprawowania prezydencji w Unii Europejskiej w 2011 r. i radykalne podwyższenie jakości urzędniczej obsługi naszego członkostwa.

Unia to nie „sprawa zagraniczna”

Uzyskanie przez Polskę członkostwa w UE, z instytucjonalnego punktu widzenia, wiązało się z dwiema podstawowymi konsekwencjami. Po pierwsze, wszystkie ministerstwa uzyskały istotne kompetencje w zakresie prowadzenia i obsługi polskiej polityki europejskiej. Po drugie, rola MSZ, istotna w końcowej fazie negocjacji o członkostwo, została znacznie ograniczona. Funkcjonowanie naszego kraju w Unii Europejskiej nie ma już bowiem charakteru „sprawy zagranicznej”. W większości stało się ono de facto kwestią o charakterze wewnętrznym. Na tym polegają konsekwencje integracji. Zadania MSZ w istocie rzeczy ograniczają się obecnie do obsługi polskiego członkostwa w zakresie II filaru, czyli wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Członkostwo w UE powinno skutkować wzrostem aktywności premiera i jego Kancelarii jako organu odpowiedzialnego za „koordynację” wszystkich działań rządu i innych organów państwa w zakresie polityki europejskiej. Niestety, po wyborach w 2005 r. nie dostrzeżono tej konieczności i podjęto fatalną próbę wciśnięcia UKIE w strukturę MSZ bez jednoczesnego wzmocnienia pozycji ministra spraw zagranicznych w Radzie Ministrów. Doprowadziło do destrukcji autorytetu UKIE i obniżenia efektywności obsługi polskiego członkostwa w UE, a w konsekwencji zmniejszyło skuteczność polskiej polityki europejskiej.

Minister spraw zagranicznych wicepremierem

Rząd premiera Donalda Tuska przez pierwsze kilka miesięcy wahał się, na który z wariantów instytucjonalnych koordynacji polskiej polityki europejskiej się zdecydować. Początkowo Urząd Komitetu Integracji Europejskiej (UKIE) podporządkowano Kancelarii Premiera, a on sam stanął na czele obu kluczowych dla spraw europejskich organów: Komitetu Integracji Europejskiej (KIE), Komitetu Europejskiego Rady Ministrów (KERM). W połowie kwietnia 2008 r. zapadły jednak decyzje o włączeniu UKIE do MSZ z dniem 1 stycznia 2009 r. oraz o likwidacji „małej Rady Ministrów”, czyli KIE. Obie decyzje powinny jednak zostać uzupełnione przez zdecydowane wzmocnienie pozycji ministra spraw zagranicznych w Radzie Ministrów. W tym celu powinien on otrzymać rangę wicepremiera. Natomiast w związku z intensyfikacją przygotowań do prezydencji i włączeniem UKIE do MSZ należałoby nadać sekretarzowi stanu w MSZ odpowiadającemu za politykę europejską, rangę pełnomocnika rządu do spraw projektu „Polska prezydencja w Unii 2011”.

Korzystajmy z własnych doświadczeń

Problem koordynacji polityki europejskiej nie jest nowy. Dlatego decydując się na powierzenie całości polityki europejskiej ministrowi spraw zagranicznych, powinniśmy uwzględniać doświadczenia wynikające z wcześniejszych eksperymentów. Wskazują one na konieczność wzmocnienia pozycji ministra odpowiadającego za politykę europejską w Radzie Ministrów.

Kolejne rządy próbowały optymalizować proces uzgodnień międzyresortowych dotyczących polityki europejskiej i koordynacji działań podejmowanych przez poszczególne ministerstwa w zakresie kształtowania i wdrażania przepisów UE. W tym celu w drodze ustawowej utworzono Komitet Integracji Europejskiej, którego członkami byli: przewodniczący (członek Rady Ministrów), sekretarz oraz ministrowie właściwi do: spraw zagranicznych, spraw wewnętrznych, finansów, sprawiedliwości, gospodarki i pracy, polityki społecznej, skarbu państwa, środowiska oraz rolnictwa i rozwoju wsi. W celu zaś wypracowania decyzji w zakresie dostosowywania się Polski do członkostwa w UE utworzono Zespół Przygotowawczy KIE (ZPKIE), który w kwietniu 2004 r. został zastąpiony przez Komitet Europejski Rady Ministrów, mający status komitetu stałego RM.

W ustawie o KIE z 1996 r. postanowiono, że przewodniczący Komitetu jest członkiem Rady Ministrów. Przepis dawał kolejnym premierom duże pole manewru w określaniu, który członek Rady Ministrów (i w jakiej randze) będzie kierował KIE. W Polsce wypróbowywano już kilka różnych rozwiązań. Gdy rząd Włodzimierza Cimoszewicza powoływał do życia KIE, na jego czele stanął prezes Rady Ministrów. Z kolei w 1997 r. rząd koalicji AWS–UW próbował początkowo innego rozwiązania – na przewodniczącego KIE powołano ministra odpowiedzialnego za integrację europejską, został nim Ryszard Czarnecki. Ten pomysł się nie sprawdził nie tylko ze względu na osobowość przewodniczącego, ale także z powodu ograniczeń strukturalnych, których źródło tkwi w konstytucji. Pozycja ministra do spraw integracji europejskiej w Radzie Ministrów okazała się zbyt słaba, aby efektywnie koordynować działania innych członków rządu w zakresie spraw europejskich. W rezultacie dochodziło do nieustannych napięć, także z udziałem MSZ. Szukając rozwiązania, rząd Jerzego Buzka po ośmiu miesiącach powrócił do wariantu wypracowanego przez poprzedników, z premierem jako przewodniczącym Komitetu, a nabrzmiałe konflikty w Radzie Ministrów, które z kompetencyjnych przeszły w personalne, rozładowała dymisja ministra Czarneckiego.

W następnym rządzie – Leszka Millera – stanowisko sekretarza KIE i szefa UKIE objęła Danuta Hübner, która jednocześnie została sekretarzem stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Rozwiązanie to było instytucjonalnym odzwierciedleniem prowadzenia przez Polskę negocjacji akcesyjnych, których przedmiot wymagał równoległych negocjacji z organami UE oraz rządami państw członkowskich.

Pozycja sekretarza KIE i szefa UKIE ulegała dodatkowemu wzmocnieniu, gdy po referendum akcesyjnym Danuta Hübner została ministrem-członkiem Rady Ministrów i przestała być sekretarzem stanu w MSZ. W konsekwencji umocniła się także pozycja UKIE w porównaniu z innymi ministerstwami, w tym z MSZ. Odzwierciedlało to zmianę charakteru relacji Polski z Unią Europejską. Nie ma potrzeby dodawać, że nie przysporzyło to UKIE sympatii urzędników z innych ministerstw. W ten sposób jednak fakt uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej znalazł swój instytucjonalny wyraz w organizacji politycznego kierownictwa polityki europejskiej. UE przestała być bowiem dla Polski instytucją zewnętrzną, z którą utrzymuje się stosunki wyczerpujące właściwości „spraw zagranicznych”. Po wyborze Danuty Hübner na komisarza UE rząd Marka Belki nie odnowił już wypracowanego przez poprzedników rozwiązania i powrócił do modelu wprowadzonego przez rząd Jerzego Buzka, z premierem jako przewodniczącym KIE oraz sekretarzem Komitetu jako szefem UKIE w randze sekretarza stanu. W obu rządach PiS, premierów Kazimierza Marcinkiewicza i Jarosława Kaczyńskiego, przetestowano jeszcze jeden wariant. Po wyborach w 2005 r. zdecydowano się na rozwiązanie, za którym zresztą w trakcie kampanii wyborczej opowiadała się również Platforma Obywatelska. Postanowiono, że przewodniczącym KIE będzie minister spraw zagranicznych, a UKIE zostanie zintegrowany z MSZ, które przejmie także zasadnicze funkcje związane z obsługą Komitetu. Można przypuszczać, że jednym z motywów takiej decyzji było dążenie do przecięcia napięć kompetencyjnych, które po przystąpieniu Polski do UE stale powstawały między UKIE i MSZ. Wydawać by się mogło, że w zakresie polityki europejskiej podział pracy był czytelny: za relacje z Komisją Europejską i Parlamentem Europejskim odpowiada UKIE, a za stosunki z państwami członkowskimi, a więc prowadzenie polskich spraw w Radzie Europejskiej – MSZ. Tyle że to tylko teoria. W praktyce w proces kształtowania polityk wspólnotowych zaangażowane są wszystkie organy UE: Komisja, Rada UE i Rada Europejska oraz Parlament.

Rezultaty przyjętego przez PiS rozwiązania były niemal identyczne z tymi za czasów Ryszarda Czarneckiego. Tak jak w tamtym przypadku pozycja ministra spraw zagranicznych okazała się zbyt słaba do skutecznej koordynacji działań innych ministrów.

UKIE jako advocatus diaboli?

Trzeba pamiętać, że UKIE od zawsze budził irytację większości członków Rady Ministrów. Urząd ten odpowiada bowiem między innymi za proces wdrażania legislacji europejskiej w Polsce, czuwa także nad zgodnością polskiego prawodawstwa z prawodawstwem Unii. Często więc był przez ministrów postrzegany jako ciało obce, występujące z krytyką przygotowywanych przez ministerstwa pomysłów i aktów prawnych w związku z ich niezgodnością z prawem unijnym. W UKIE w toku procesu akcesji ukształtowała się grupa urzędników o unikalnych w Polsce kompetencjach, co rzadko jest w naszym kraju dobrze widziane. Na przykład w MSZ to się nie udało, głównie ze względu na rotację urzędników związaną z ich wyjazdami na placówki. UKIE cieszył się autorytetem, gdy podlegał premierowi, z chwilą podporządkowania go przez poprzedni rząd MSZ i odejścia kilku wysokich urzędników nastąpiła erozja jego pozycji. Minister spraw zagranicznych, będąc zwierzchnikiem UKIE, miał konstytucyjnie znacznie słabszą pozycję niż premier, a co za tym idzie nie miał instytucjonalnych prerogatyw do wydawania poleceń innym ministrom i skutecznego nadzorowania ich działalności w zakresie obsługi polskiego członkostwa w UE. Temu deficytowi można próbować obecnie zaradzić przez nadanie ministrowi spraw zagranicznych rangi wicepremiera. Będzie to konieczne w związku z tym, iż po rozszerzeniu jego kompetencji o politykę europejską wzrośnie prawdopodobieństwo występowania napięć między nim a innymi członkami Rady Ministrów. Erozja autorytetu UKIE w ostatnich dwóch latach skutkuje zapóźnieniami we wdrażaniu prawa wspólnotowego, złą, niezgodną z wymogami prawa unijnego jakości krajowej legislacji i obniżeniem skuteczności ochrony polskich interesów w procesie decyzyjnym UE. Pozostali członkowie Rady Ministrów za rządów PiS, zadowoleni z osłabienia „cerbera” – UKIE, trzymającego ich pomysły w ryzach prawa wspólnotowego, szybko zaczęli korzystać z powstałej swobody i przestali się przejmować zgodnością własnych pomysłów z prawodawstwem unijnym. Dziś mamy efekty w postaci rosnącej ilości pozwów przeciwko Polsce w ETS oraz zapóźnienia we wdrażaniu prawa wspólnotowego. Niestety, z dużą dozą prawdopodobieństwa można przewidywać, że większość procesów w ETS przegramy, a koszty mogą sięgnąć miliardów euro. Po włączeniu UKIE do MSZ minister spraw zagranicznych będzie się musiał od razu zmierzyć z tymi wyzwaniami.

Wzmocnić KERM

Warto wspomnieć o jeszcze innym doświadczeniu. Praktyka jest taka, że KIE niestety zbierał się bardzo rzadko, w zasadzie raz na pół roku przed szczytem Rady Europejskiej. Funkcje KIE w istocie realizował więc KERM. Rząd premiera Tuska podjął decyzję o likwidacji KIE, ale decyzja ta powinna zostać uzupełniona istotnym wzmocnieniem KERM w procesie decyzyjnym. To ten Komitet powinien wypracowywać ostateczne decyzje w sprawach europejskich, zaś ewentualny powrót na Radzie Ministrów do dyskusji na temat stanowiska przyjętego przez KERM powinien się zdarzać w sytuacjach absolutnie wyjątkowych, których występowanie premier powinien uwzględniać jako kryterium oceny pracy ministrów. Podstawowy kłopot, któremu próbowano zapobiec, powołując KIE, polega na tym, że członkami KERM są nie ministrowie, ale ich zastępcy, czyli sekretarze lub podsekretarze stanu. W polskiej rzeczywistości skutkuje to tym, że ministrowie często nie czują się związani decyzjami podjętymi przez swoich zastępców na forum KERM. W konsekwencji – nieraz w ostatniej fazie procesu decyzyjnego zdarza się im wycofywać zgodę swojego ministerstwa na dane rozwiązanie. Tego rodzaju sytuacje zdarzały się stosunkowo często w warunkach rządów koalicyjnych, gdy kierownictwa poszczególnych ministerstw tworzone były na zasadzie koalicyjnych parytetów (minister z jednej partii, a jego zastępcy z innej). Niestety, ze względu na niską na ogół kulturę zarządzania w Polsce takie sytuacje zdarzają się również w warunkach rządu jednopartyjnego lub stworzonego przez zgodną koalicję, zwłaszcza w pierwszym okresie funkcjonowania nowego rządu. Wówczas przyczyna leży najczęściej w tym, że ministrowie po ustaleniu zakresu obowiązków swoich zastępców przestają się nieraz interesować ich bieżącą działalnością, a więc także ich decyzjami podejmowanymi w imieniu ministerstwa, między innymi w ramach różnego rodzaju stałych komitetów Rady Ministrów. Minister spraw zagranicznych i jednocześnie wicepremier powinien ten proceder uniemożliwić.

Zakończyć „wojny o wpływy”

Nieoczekiwaną konsekwencją uzyskania przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej było aspirowanie niektórych ministerstw do rozszerzenia własnych kompetencji o zagadnienia polityki europejskiej. I tak na przykład Ministerstwo Finansów usiłowało przejąć od UKIE kompetencje w dziedzinie prowadzenia negocjacji spraw budżetu Unii Europejskiej. Prezentowało przy tym stanowisko stricte buchalteryjne, skłonne bowiem było zgodzić się na zmniejszenie budżetu UE, ponieważ oznaczałoby to zmniejszenie składki płaconej przez Ministerstwo Finansów do budżetu Wspólnoty oraz zmniejszenie skali koniecznego współfinansowania środków unijnych. Funduszami płynącymi z UE do Polski – w większości pozostającymi poza kontrolą ministerstwa – naturalnie interesowano się tam znacznie mniej. Tego rodzaju problemy rozwiązywano właśnie na forum Komitetu Integracji Europejskiej i walnie przyczyniał się do tego fakt, że Komitetowi przewodniczył premier. Po likwidacji KIE tę rolę będzie musiał spełniać KERM. Nie wolno dopuścić, aby spory kompetencyjne zaciążyły teraz na przygotowaniach do prezydencji. W zakresie realizacji polityki europejskiej – obszarze o strategicznym dla Polski znaczeniu – należy dbać o ponadstandardową w polskich warunkach efektywność koordynacji działań poszczególnych ministerstw. Do tego oprócz wzmocnienia KERM potrzebne jest odbudowanie autorytetu UKIE. Minister spraw zagranicznych – wicepremier powinien stale się interesować KERM. Zapóźnienia we wdrażaniu prawa wspólnotowego w Polsce natychmiast będą się odbijać na procesie prowadzenia polityki europejskiej i zagranicznej. Należy o tym pamiętać, przygotowując się do polskiej prezydencji w UE.

Prezydencja 2011

Przygotowania do prezydencji w UE nabrały ostatnio dynamiki. Podjęto decyzję o uruchomieniu szkoleń urzędników. W administracji mają być tworzone specjalne zespoły do obsługi projektu „Polska prezydencja w UE 2011”, składające się z urzędników o ponadprzeciętnych, jak na polskie warunki, kompetencjach. W założeniu mają w nich znaleźć pracę ludzie mający doświadczenie w pracy w instytucjach UE, także unijni urzędnicy. Zachętą mają być dla nich nie tylko lepsze płace, ale także udział w pierwszym w naszej historii przewodnictwie w Unii Europejskiej. Wszystko to są bardzo dobre pomysły, choć ich realizacja wymaga czasu i szybkiej nowelizacji Ustawy o państwowym zasobie kadrowym. Rząd, a zwłaszcza minister spraw zagranicznych w randze wicepremiera, powinien dążyć do tego, aby projekt „Polska prezydencja w UE” stał się impulsem do radykalnej modernizacji polskiej administracji, bez której nasze funkcjonowanie we Wspólnocie będzie w dłuższej perspektywie ułomne i nieskuteczne. Podnoszenie poziomu urzędniczej obsługi naszego członkostwa w UE nie może się ograniczać do stworzenia zespołów odpowiedzialnych za przygotowania do prezydencji. Polsce nie wystarczą wyspy kompetencji, nam potrzebne jest jej całe morze.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 2

„PARADOKS NIEATRAKCYJNEJ ROSJI”

Rosja już nie ukrywa, że chce odzyskać swoją strefę wpływów. Paradoks polega na tym, że może to osiągnąć tylko poprzez użycie siły, ponieważ proponowany przez nią model rozwoju jest nieatrakcyjny dla społeczeństw Europy Wschodniej. Ale im częściej Rosja jest zmuszona do stosowania siły, tym mniejsze są szanse na to, że swoją strefę wpływów odzyska.

Wypada żałować, że spotkanie prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa z zachodnimi politologami, do którego doszło w ubiegłym miesiącu, nie spotkało się z większym zainteresowaniem. Miedwiediew nie tylko zadeklarował chęć posiadania przez Rosję własnej strefy wpływów, ale także zdefiniował ten termin.

„Nasi sąsiedzi są nam bliscy pod wieloma względami i są tradycyjnym obszarem zainteresowania narodu rosyjskiego – powiedział. – Jesteśmy tak sobie bliscy, że niemożliwe byłoby oderwanie nas od siebie i stwierdzenie, że Rosja musi wejść na jedną ścieżkę [rozwoju], a nasi sąsiedzi na inną”.

Takie słowa są wymowne. Dowodzą, że Rosja rości sobie prawo do współdecydowania o kierunku ich rozwoju wewnętrznego jako państw – byłych republik Związku Sowieckiego i o ich polityce zagranicznej.

W tym celu wykorzystuje pojęcie „sfery uprzywilejowanych interesów”, które po raz pierwszy pojawiło się w rosyjskim języku dyplomatycznym już w 1939 roku. Odrodzenie takich roszczeń przez Moskwę po wojnie z Gruzją nadaje im szczególne znaczenie.

Jednocześnie rosyjscy przywódcy często powtarzają, że ich celem jest stworzenie wielobiegunowego świata, w którym Rosja będzie jedną z niewielu cywilizacji zdolnych do kształtowania własnego pola grawitacji.

Tym samym prawo Moskwy do własnej sfery interesów miałoby rzekomo wynikać z naturalnej atrakcyjności rosyjskiej cywilizacji.

Ale jak Rosja – grożąca światu rewolwerem wciąż dymiącym po strzałach oddanych do Gruzji – może wydawać się atrakcyjna dla kogokolwiek? Jakie atrakcje uosabiają rosyjscy generałowie wygrażający sąsiadom lub energetyczni baronowie handlujący w imieniu Kremla gazem i ropą i szantażujący kontrahentów zakręceniem kurka?

O ile przemówienie wygłoszone przez ówczesnego prezydenta Władimira Putina w Monachium w lutym 2007 roku stanowiło przełom w komunikacji werbalnej między Rosją a resztą świata, wojna rosyjsko-gruzińska była przełomem w sferze czynów.

Rosja nie tylko użyła nieproporcjonalnej siły, ale uznając niepodległość Osetii Południowej i Abchazji, podważyła wiarygodność własnych deklaracji o przestrzeganiu norm i zasad prawa międzynarodowego.

Początkowo Miedwiediew umieścił prawo międzynarodowe na szczycie listy filarów swojej polityki zagranicznej, która obejmowała wysiłki Rosji na rzecz stworzenia wielobiegunowego porządku światowego, rozwijania przyjaznych stosunków ze wszystkimi krajami, obrony życia i godności rosyjskich obywateli za granicą oraz ochrony rosyjskiej sfery „uprzywilejowanych interesów”. Po wojnie na Kaukazie hierarchia ta uległa zasadniczej zmianie: priorytetem stała się sfera interesów Rosji.

Pytanie brzmi: jakich środków Rosja zamierza użyć, by zrealizować te aspiracje? Czy będzie jedynie wywierać presję polityczną na swoich „uprzywilejowanych” partnerów? Czy ucieknie się wyłącznie do szantażu energetycznego? Czy sięgnie także po inne środki, takie jak wydawanie rosyjskich paszportów, a nawet użycie siły, jak miało to miejsce w przypadku Gruzji?

Niektóre z ostatnich rosyjskich działań budzą obawy w tym względzie. 11 września rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wydało oświadczenie, w którym skrytykowało ukraiński rząd za „naruszanie praw rosyjskojęzycznej ludności Ukrainy i celowe eliminowanie języka rosyjskiego z życia publicznego kraju”.

Trudno o bardziej jaskrawy przykład ingerencji w wewnętrzne sprawy sąsiada. Wydaje się, że nawet organizacja ukraińskiego systemu edukacji może stanowić sferę „uprzywilejowanych interesów” Moskwy.

Rosja wykorzystuje sytuację powstałą po konflikcie na Kaukazie oraz fakt, że uwaga świata skupiona jest na globalnym kryzysie finansowym, aby skłonić kraje zachodnie do uznania de facto jej sfery interesów w Europie Wschodniej.

Rosja sugeruje również, że odrzucenie jej roszczeń może doprowadzić do nowej zimnej wojny. Takie postawienie sprawy rodzi pytanie, czy za agresywną retoryką może pójść agresywna polityka. Moskwa podsyca tę niepewność, aby stworzyć wrażenie, że jej roszczenia wobec sąsiadów są sprawą oczywistą.

Konflikt na dużą skalę nie leży jednak obecnie w interesie Rosji, więc Europa nie powinna jej ulegać. Moskwa może destabilizować sytuację wewnętrzną na Ukrainie i w innych państwach sąsiadujących z Rosją, ale aby na stałe wprowadzić je do swojej sfery „uprzywilejowanych interesów”, musiałaby nieustannie uciekać się do siły zbrojnej lub szantażu energetycznego.

Nie może tego zrobić, ponieważ przekreśliłoby to wszelkie szanse na zdobycie serc i umysłów w Europie Wschodniej dla idei powiększenia rosyjskiej sfery interesów.

Podstawowym problemem Rosji jest to, że nie może ona nikogo do siebie przywiązać pokojowymi środkami, ponieważ nie ma wiele do zaoferowania. Proponowany przez nią model rozwoju opiera się na bliskich relacjach między światem polityki, biznesu i przestępczości.

To dlatego „prawdziwymi przyjaciółmi” Moskwy okazują się dyktatorzy wszelkiej maści, a rosyjska Flota Północna, aby zademonstrować trwałość rosyjskich sojuszy i zrobić pokaz siły, musi pływać aż do Wenezueli, Syrii czy Libii.

W Europie Wschodniej model rozwoju związany z Unią Europejską i NATO wiąże się z nadziejami na sprawne, przyjazne obywatelom państwo, które nie stanowi zagrożenia ani dla własnych obywateli, ani dla sąsiadów.

Jeśli Unia Europejska i NATO zachowają zdolność do eksportowania wolności – ich głównego magnesu – rosyjskie marzenia o sferze interesów w Europie Wschodniej nigdy się nie zmaterializują.

Dlatego UE i NATO, instytucje grupujące najbardziej zaawansowane kraje świata i liderów demokratycznego modelu rozwoju, powinny kształtować wspólne stanowisko wobec Rosji. Nie powinniśmy się jej bać.

Miejmy nadzieję, że z czasem Moskwa wypracuje metodę komunikacji ze światem zewnętrznym, która będzie atrakcyjna nie tylko dla niej samej, ale także dla tych, którzy chcieliby z nią współpracować.

„The New York Times”, 30 października 2008 r.

NIE ZANIEDBUJCIE POLSKI

Wycofanie się Waszyngtonu z projektów obrony przeciwrakietowej w Polsce i Czechach zostało przyjęte z rozczarowaniem. Nie tyle z powodu logiki stojącej za tą decyzją, ale przede wszystkim z powodu aroganckiego sposobu, w jaki została ona zaprezentowana światu, z pogwałceniem wcześniejszych nieformalnych ustaleń. Wiarygodność amerykańskiej polityki zagranicznej otrzymała bolesny cios. Niektóre z osób, które rok wcześniej opowiadały się za instalacją obrony przeciwrakietowej w Polsce i Czechach, dziś równie głośno argumentują na rzecz rezygnacji z tego projektu.

Niechęć administracji Obamy do projektu obrony przeciwrakietowej w ogóle, a w szczególności do pomysłu umieszczenia amerykańskiego radaru i bazy dla 10 rakiet przechwytujących w Europie Środkowej, była dobrze znana w Pradze i Warszawie. Oczekiwano jednak, że jeśli Waszyngton, z powodów taktycznych związanych z jego polityką wobec Iranu, zdecyduje się zmienić zdanie, to przedstawi tę decyzję jako podjętą wspólnie przez rządy USA, Polski i Czech.

Polacy i Czesi chcieli być traktowani jak partnerzy i sojusznicy, którzy wielokrotnie wcześniej oferowali pomoc i wsparcie Stanom Zjednoczonym, ostatnio w Iraku i Afganistanie. Zamiast tego Waszyngton zdecydował się działać jednostronnie, jakby chciał zaskoczyć Polaków i Czechów. Gdyby w Waszyngtonie doceniano kompetencje w sprawach Europy Środkowej, być może nikt nie wygłaszałby bezsensownych komentarzy o tym, że Polska i Czechy za bardzo były zaangażowane w politykę poprzedniego prezydenta George’a W. Busha.

Oba kraje wsparły Stany Zjednoczone w Afganistanie i Iraku, ponieważ zostały poproszone o pomoc przez amerykański rząd. Wdzięczne za członkostwo w NATO, czuły się zobowiązane do udzielenia tej pomocy. Jednak kiedy administracja Busha ponownie poprosiła o pomoc, tym razem w zakresie obrony przeciwrakietowej, Polska i Czechy nie skakały z radości. Uważały, że spłaciły już swój dług wdzięczności i wyrównały rachunki z Amerykanami.

Zgodziły się więc dopiero po kilku latach negocjacji, podczas których domagały się od Stanów Zjednoczonych wzajemności, czyli większego zaangażowania Waszyngtonu w rozwój stosunków z Europą Środkową. Powodem, dla którego Waszyngton zabiegał o instalacje radarowe i naziemne urządzenia przechwytujące w regionie, było zagrożenie ze strony irańskiego programu nuklearnego. Ale dla Warszawy i Pragi liczyło się to, że przyłączając się do projektu, mogą podnieść swój status w stosunkach transatlantyckich. Przede wszystkim oczekiwały one stacjonowania amerykańskich instalacji wojskowych i wojsk USA na ich terytorium. Dziesięć lat po przystąpieniu do NATO kraje Europy Środkowej nadal nie posiadają żadnej znaczącej infrastruktury wojskowej Sojuszu Atlantyckiego ani Stanów Zjednoczonych. W NATO nie ma również planów radzenia sobie z sytuacjami kryzysowymi w Europie Środkowej. Niektórzy członkowie Sojuszu argumentują, że w Europie Wschodniej nie ma zagrożenia dla NATO, a wzmocnienie sojuszniczej obecności w regionie może utrudnić im stosunki z Rosją. Inni powołują się na złożone Moskwie dekadę temu nieformalne obietnice, że w Europie Środkowej nie będzie tworzona infrastruktura sojusznicza.

Starsi członkowie NATO czasami nadal patrzą na Europę Środkową przez pryzmat Rosji, tak jakby region ten nigdy nie wymknął się ze strefy wpływów Moskwy.

To nie tylko anachroniczne myślenie, ale także strategiczny błąd w postrzeganiu. W końcu, jakie pilne zagrożenia uzasadniają obecność infrastruktury NATO w Portugalii, Hiszpanii czy we Włoszech?

Dla członków NATO w Europie Środkowej cała sprawa nie dotyczy Rosji. Chodzi o ich status w ramach Sojuszu. Czy są równymi członkami? Biorąc pod uwagę swoją historię, Europa Środkowa nie może sobie pozwolić na jakiekolwiek różnice w statusie członkowskim. Polska i inne kraje Europy Środkowej nie mogą być również związane obietnicami składanymi za ich plecami. Tradycyjna zasada polskiej polityki zagranicznej brzmi: „Nic o nas bez nas”.

Dlatego każda nowa propozycja udziału Europy Środkowej w obronie przeciwrakietowej będzie rozpatrywana z punktu widzenia jej wpływu na status regionu w Sojuszu. W dyskusji o wpływie polityki administracji Obamy na Europę Środkową warto zauważyć, że w polskiej gospodarce recesja jest słowem nieznanym, nawet w dobie globalnego kryzysu. Powinno to stanowić szansę dla Stanów Zjednoczonych – o ile Waszyngton nie roztrwoni kapitału politycznego zgromadzonego przez ostatnie dwie dekady. Amerykański biznes nie może już liczyć na żadną polityczną dywidendę w Europie Środkowej, która w przeszłości często dawała im potężną przewagę nad europejskimi konkurentami.

Boeing, Lockheed Martin czy General Electric mogą stracić miliardy dolarów.

Byłoby znacznie lepiej dla wszystkich, w tym dla amerykańskiego biznesu, gdyby deficyt uwagi poświęcanej Europie Środkowej okazał się zjawiskiem przejściowym w Waszyngtonie. Region ten może być „odfajkowaną sprawą” na amerykańskiej mapie świata, ale to nie usprawiedliwia takiego braku szacunku, jaki ostatnio został mu okazany.

„The New York Times”, 5 października 2009 r.

POLSKA A MODERNIZACYJNY WYBÓR ROSJI W XXI W.

Na początku XX w. Siergiej Witte pisał do cara Mikołaja II: „Obecnie siła polityczna wielkich mocarstw powołanych do wypełniania historycznych zadań wynika nie tylko z walorów duchowych ich narodów, ale także z ich organizacji ekonomicznej [...]. Rosja być może bardziej niż jakikolwiek inny kraj potrzebuje właściwych podstaw ekonomicznych do swoich narodowych politycznych i kulturalnych budowli [...]. Nasz niewystarczający rozwój ekonomiczny może prowadzić także do politycznego i kulturalnego zacofania”[1]. Dziś, mimo upływu stu lat, Rosja wciąż jest anachronicznym mocarstwem. Program jej modernizacji głosił w 2000 r. prezydent Rosji Władimir Putin. Dekadę później wzywa do niej jego następca Dmitrij Miedwiediew. Pośrednio przyznaje tym samym, że obrana przez Putina metoda modernizacji okazała się nieskuteczna. Dominowała wówczas teza, że Rosja będzie się stopniowo unowocześniać dzięki bogatym zasobom surowców energetycznych. Ich ceny miały nieustannie szybować, a część bajecznych zysków planowano inwestować w nowoczesną gospodarkę, infrastrukturę, edukację, naukę i innowacje. Ale nadszedł światowy kryzys gospodarczy, wobec którego Rosja okazała się bezbronna i bezradna. Rosyjskie elity uświadamiają sobie, że okres globalnej koniunktury i wysokich cen surowców zmarnowano. Bogactwo uśpiło i rozleniwiło rządzących, a gospodarka stała w miejscu. Dziś znowu strategicznym priorytetem Rosji ma być unowocześnienie gospodarki i państwa. Warto przypomnieć okoliczności, w których następuje powrót do tej debaty, i zastanowić się, w jaki sposób ewentualny modernizacyjny wybór Rosji mógłby wpłynąć na stosunki polsko-rosyjskie w XXI w.

Wiek XX w relacjach polsko-rosyjskich upłynął pod znakiem dwóch zjawisk o fundamentalnym znaczeniu. Zanikania rosyjskiego imperium i polskiej emancypacji spod rosyjskiej dominacji. Pomijając krótki, mniej więcej 20-letni epizod z pierwszej połowy XX w., Polska przez ponad 270 lat znajdowała się w strefie rosyjskiej hegemonii, funkcjonując bądź to jako rosyjski protektorat, bądź de facto jako kolonia. Suwerenne polskie państwo odrodziło się dopiero pod koniec XX w. na fali załamania się Związku Sowieckiego, ostatniego europejskiego mocarstwa kolonialnego. Nastał czas niezwykle dla Polski pomyślnej międzynarodowej koniunktury, która trwa do dziś. Polacy dobrze ją wykorzystali. Stworzyli sprawną liberalną demokrację i wolnorynkową, konkurencyjną w Europie gospodarkę, zadziwiająco odporną na ostatnią globalną dekoniunkturę gospodarczą. W ciągu minionych dwóch dekad Polska została członkiem NATO, sojuszu obronnego najwyżej rozwiniętych państw świata, powołanego dla obrony ich wspólnych wartości i dobrobytu. Od pięciu lat Polska integruje się z wyżej rozwiniętymi państwami europejskimi w Unii Europejskiej, będącej globalną potęgą handlową i gospodarczą, o rosnących aspiracjach do odgrywania w świecie istotnej roli politycznej. Dzięki uczestnictwu w przebiegającej paralelnie integracji w UE i NATO Polska szybko nadrabia dystans cywilizacyjny, powoli przesuwając się z półperyferii systemu światowego w kierunku centrum[2].

Natomiast Rosja w ciągu ostatnich dwudziestu lat koncentrowała się na powstrzymaniu procesu destabilizacji państwa, uruchomionego przez rozpad imperium. Ten cel udało się osiągnąć, ale cena była bardzo wysoka. Rozchwianie państwa, choć było skutkiem bankructwa jego założycielskiej ideologii, społeczeństwo rosyjskie kojarzyło z próbami budowy ustroju demokratycznego. Potrzeba stabilizacji wygrała u Rosjan z tęsknotą do wolności. Państwo rosyjskie odzyskało równowagę, ale kosztem demokratyzacji, której postępy zostały zahamowane. Dziś systemowe ograniczenia autokratycznej stabilizacji uniemożliwiają Rosji skuteczne nadrabianie zapóźnienia rozwojowego. Do tego dochodzi niepewność, czy proces dezintegracji państwa udało się zatrzymać w sposób ostateczny. Jeśli to osiągnięcie tymczasowe, to zachodzi obawa, że próba liberalizacji istniejącego systemu mogłaby wygenerować niepożądany, ożywczy impuls do procesu dezintegracji. Elity rządzące Rosją stoją więc przed wielkim problemem: jak unowocześnić państwo, zachowując jego integralność? Tymczasem rosyjska gospodarka jest niekonkurencyjna, mało innowacyjna, energochłonna, nieprzyjazna dla zagranicznych inwestorów, uzależniona od cen surowców i polityczno-biznesowych powiązań. W Rosji działa więc silne lobby zainteresowane utrzymywaniem istniejącego stanu rzeczy ze względu na interes osobisty. Tu należy szukać źródeł powodów, dla których Rosja jest niechętna wielostronnym mechanizmom kształtowania światowej gospodarki (WTO), co w dzisiejszym świecie, w którym największym beneficjentem wolnego handlu stały się formalnie komunistyczne Chiny, jest uznawane za dziwactwo.

Za zapóźnienie rozwojowe Rosja płaci także wysoką cenę polityczną. Deficyt demokracji i wolnego rynku sprawia, że znajduje się ona poza głównym nurtem europejskich debat i życia politycznego. Aby to sobie uświadomić, wystarczy zwrócić uwagę na kwestie, które w ostatnich latach były przedmiotem europejskiej debaty politycznej – głębokość i kierunek integracji europejskiej, miejsce chrześcijaństwa w tożsamości europejskiej, reforma instytucji europejskich, redukcja emisji gazów cieplarnianych – w żadnej z tych europejskich dyskusji Rosja nie była obecna. Geograficznie Rosja leży w Europie, lecz pod względem politycznym znajduje się poza jej granicami.

Rosja na peryferiach Europy

To, że Rosja znajduje się poza głównym nurtem procesów politycznych zachodzących w Europie, należy uznać za stan niepożądany. Bez wątpienia jest to państwo europejskie, jeśli za kryterium przyjąć siłę oddziaływania cywilizacji europejskiej, z jej kulturą, tradycją i religią. Poza Europę wypycha ją odrzucanie wartości będących fundamentem integracji europejskiej oraz niedostosowanie do nowoczesnej – a niektórzy używają terminu postnowoczesnej – kultury politycznej Europy. Jej emanacją i konsekwencją jest właśnie integracja europejska.

Demokratyczne społeczeństwa europejskie w imię kształtowania bezpieczeństwa i wspólnego dobrobytu zmieniły paradygmat europejskiej polityki. W celu zaspokojenia własnych interesów porzuciły dążenia do uzyskania hegemonicznej przewagi, która mogłaby być osiągnięta tylko kosztem interesów innych państw. Pod wpływem analizy doświadczeń XIX w. oraz dwóch wojen światowych metoda ta została uznana za nieskuteczną. Nastąpił odwrót od Machtpolitik i jej klasycznych atrybutów – siły i przestrzeni. Dziś konkurencja w Europie nie ustała, ale równoważy ją proces integracji europejskiej, w którym następuje harmonizacja interesów jego uczestników. Podstawą tego procesu są: 1) prawo wspólnotowe, instytucjonalizujące metodę kooperacyjnego uzgadniania interesów; 2) samoograniczanie się państw dużych w celu uwzględnienia interesów państw małych i średnich (choć nie zawsze wynik jest zadowalający dla mniejszych uczestników integracji i często wymaga to przyjęcia najniższego wspólnego mianownika, długofalowo jest to metoda znacznie bardziej efektywna niż metody stosowane w Europie w przeszłości, polegające na rywalizacji mocarstw i zderzeniach ich potencjałów); 3) ograniczenie suwerenności wszystkich państw integrujących się w UE na rzecz instytucji wspólnotowych, co w praktyce tworzy skuteczną egzekutywę procesu harmonizowania interesów.

To oczywiście bardzo skrótowy i uproszczony opis, ale niezbędny dla zrozumienia sytuacji Polski i Rosji w początkach XXI w. Paradoksalnie doświadczenie zależności od sowieckiego imperium ułatwiło Polakom przeprowadzenie ustrojowej transformacji. Należy pamiętać, iż na początku przemian Polska była w najgorszej sytuacji gospodarczej w porównaniu z pozostałymi państwami byłego bloku sowieckiego – poza oczywiście republikami ZSRR.

Nigdzie nie było tak wysokiego zadłużenia wewnętrznego i zagranicznego, tak wysokiej inflacji, tak katastrofalnie rozregulowanej gospodarki. Odzyskana wolność dodała ludziom entuzjazmu i determinacji, uruchomiła przedsiębiorczość. Wybór kierunku rozwoju był oczywisty. Uciekając spod zniewolenia i etatystycznej, centralnie planowanej gospodarki, Polacy niemal jednogłośnie opowiadali się za demokracją i wolnym rynkiem. Byłej kolonii łatwiej było obrać kierunek na integrację z systemem światowym niż byłemu imperialnemu centrum, które przez całe dekady bezskutecznie próbowało stworzyć alternatywę dla systemu światowego[3].

W kierunku modernizacji?

Dziś brak postępów w rozwoju liberalnej demokracji, rządów prawa i wolnego rynku spycha Rosję na polityczne peryferie Europy i uniemożliwia jej skuteczną modernizację. Bez realnej konkurencji politycznej, bez społeczeństwa obywatelskiego, bez rządów prawa i ograniczenia roli państwa w gospodarce nie ma szans na stworzenie w Europie konkurencyjnego, innowacyjnego modelu gospodarki. Próby zastosowania modeli pozaeuropejskich wiążą się z niepewnością, a ta w warunkach konkurencji z procesem integracji europejskiej byłaby równoznaczna z porażką. Unowocześnianie Rosji hamują próby odbudowania jej mocarstwowej pozycji za pomocą archaicznych narzędzi. Im częściej Rosja próbuje się odwoływać do metod uprawiania polityki opartych na sile i przestrzeni, tym głębiej grzęźnie na peryferiach i rujnuje swoją wiarygodność. Aby skutecznie się modernizować, Rosja powinna odbudować do siebie zaufanie, zwłaszcza na tych obszarach, gdzie wiarygodność Rosji doznała istotnego uszczerbku, jak Kaukaz, Ukraina i państwa bałtyckie. Jej intencje nie mogą budzić obaw i wątpliwości sąsiadów.

W rosyjskich tęsknotach za siłą i statusem pewną rolę odgrywa proces deimperializacji, który wchodzi w interakcję z nasilającym się oddziaływaniem syndromu peryferii. Deimperializacja jest zjawiskiem naturalnym, którego doświadczały wszystkie europejskie imperia kolonialne. Nie ma więc w tym nic dziwnego, że proces ten zachodzi także w Rosji. W dużym skrócie polega na stopniowym dostosowywaniu własnych aspiracji i metod działania do nowych warunków i nowego potencjału. To trwa nieraz dziesiątki lat. Integralną częścią tego procesu jest pojawianie się idei rewizjonistycznych, prób odzyskania utraconego statusu. Znajdują się ludzie, którzy uważają, że wszystko jest możliwe i zależy wyłącznie od właściwego natężenia siły woli. To oczywiście miraż, ale działa jak narkotyk, tworząc pociągającą, nierealną rzeczywistość. Zwłaszcza dla ludzi, dla których mit wielkiej przeszłości staje się mitem założycielskim lepszej przyszłości. Przypływ tego rodzaju tendencji obserwowaliśmy w Rosji w dobie wysokich cen gazu i ropy, gdy co chwila można było usłyszeć a to o „koncercie mocarstw na XXI wiek”, w którym jednym z koncertmistrzów miała być bogata w surowce Rosja, a to o strefach uprzywilejowanych interesów, a to o „suwerennym” biegunie współczesnego świata, którym miała się jakoby stać.

Ale czy można zbudować nowoczesne imperium oparte na sile przyciągania atrakcyjnego modelu rozwoju archaicznymi metodami? Światowy kryzys gospodarczy ujawnił, że Rosja nie ma żadnego wpływu na procesy zachodzące w gospodarce światowej, ale jednocześnie jest od nich bardzo uzależniona. Możliwość kręcenia kurkiem nie daje żadnych istotnych przewag, nie generuje żadnego impulsu, który mógłby pomóc w modernizacji państwa. Przeciwnie, uzależnia gospodarkę od łatwego źródła pieniędzy i rodzi instytucjonalne patologie, co czyni podnoszenie jej konkurencyjności bardzo trudnym. Rozleniwia również elity rządzące, które ulegają złudzeniu, że mają czas, gdyż łatwe bogactwo będzie przy okazji modernizować im państwo. Ponieważ jednak z dawnego imperialnego statusu zostały im tylko aspiracje, rodzą się pokusy, aby sięgnąć po siłę i na niej budować własną atrakcyjność zgodnie z założeniem: „Mogą nas nie lubić, ale niech się nas chociaż boją”. Działa więc „paradoks nieatrakcyjnej Rosji”, który w skrócie można sprowadzić do obserwacji, iż im Rosja słabsza, tym większa może być jej skłonność do przeszacowania własnych możliwości i nieproporcjonalnego użycia siły. Rosja jest dziś biegunem pozbawionym magnetyzmu, atrakcyjności – siły przyciągania, która charakteryzuje współczesne mocarstwa. Ten deficyt próbuje czasami nadrobić, uciekając się do agresywnej retoryki, szantażu energetycznego, a nawet użycia siły[4].

W rezultacie dziś Rosja nie budzi zaufania, a to warunek sine qua non skutecznej modernizacji. „Reset” stosunków amerykańsko-rosyjskich powinien być tylko wstępem do całościowej rewizji polityki rosyjskiej wobec Zachodu i zerwania z polityką konfrontacji. Niektóre sygnały dochodzące z Rosji świadczą o kształtującym się tam zrozumieniu dla takiego podejścia. Tak można odczytywać przesłanie artykułu prezydenta Rosji Dmitrija Miedwiediewa „Rosjo, naprzód!”, ogłoszonego 10 września 2009 r. w internetowej gazecie „Gazeta.ru”. Czytamy w nim: „Nieefektywna gospodarka, na wpół sowiecka sfera społeczna, nieokrzepła demokracja, negatywne tendencje demograficzne, niestabilny Kaukaz. To bardzo duże problemy nawet dla takiego państwa jak Rosja”. Medwiediew podkreślał, że Rosja nie zdoła dołączyć do grona najwyżej rozwiniętych państw świata, „opierając się wyłącznie na koniunkturze na ropę i gaz. [...] To nie światowe giełdy surowcowe powinny decydować o przyszłości Rosji, ale nasze własne wyobrażenie o sobie, naszej historii i przyszłości. Nasz intelekt, trzeźwa samoocena, nasza siła, poczucie własnej wartości, przedsiębiorczość. Formułując niedawno priorytety rozwoju technologicznego, proponując sposoby modernizacji systemu politycznego, środki na rzecz umocnienia władzy sądowniczej i zapobiegania korupcji, wychodzę z moich wyobrażeń o przyszłości Rosji. I w imię tej przyszłości uważam za niezbędne wyzwolenie kraju od prawdziwych plag społecznych krępujących energię twórczą, hamujących nasz ruch naprzód. Do tych plag zaliczam: odwieczne zapóźnienie gospodarcze; nawyk istnienia dzięki eksportowi surowców i wymiany ich na gotowe wyroby; odwieczną korupcję; szeroko rozpowszechnione w społeczeństwie nastroje paternalistyczne”[5]. To słowa ważne i obiecujące. Mimo że należy zachowywać wobec nich ostrożność, warto byłoby, aby Europa dla tego kierunku myślenia wyraziła poparcie i zaoferowała swoją pomoc.

Istnieją w Rosji środowiska uważające potrzebę modernizacji Rosji za jej cel nadrzędny. Igor Jurgens, kierujący Instytutem Współczesnego Rozwoju i doradca prezydenta Rosji (przewodniczący rady ekspertów ds. priorytetowych projektów narodowych i polityki demograficznej, wiceprzewodniczący Rosyjskiego Związku Przemysłowców i Przedsiębiorców), twierdzi, że realizacji tego zadania należałoby podporządkować wszystkie siły państwa, także politykę zagraniczną. Słuchałem go niedawno na ekskluzywnej konferencji, gdy odwoływał się do tezy wielkiego reformatora Rosji z początków XX w., Pawła Stołypina. Głosił on, że Rosja potrzebuje 20 lat spokoju, aby przeprowadzić proces unowocześniania. Jego zdaniem modernizacja Rosji będzie wymagać „wygaszenia konfliktów zewnętrznych” i odbudowania zaufania. Rosja powinna więc zrezygnować z nieskutecznych i bezcelowych prób odbudowania imperium i skoncentrować się na rozwoju wewnętrznym. Przyjmijmy na potrzeby naszych rozważań założenie, że rada ta zostanie przez rządzących współczesną Rosją przyjęta, w rezultacie czego nastąpi zasadnicza zmiana rosyjskiej polityki zagranicznej. Jak powinna na nią zareagować Polska?

Polsko-rosyjski sojusz strategiczny?

Mniej więcej od XVI w., od momentu rozpadu Europy na dwa obszary rozwijające się z różną prędkością, Polska i Rosja dzielą wspólny los obszarów zacofanych. Europa na zachód od Łaby rozwijała się coraz szybciej, uprzemysławiała się, podnosiła wydajność i jakość produkcji, a wkrótce stała się centrum innowacyjności i postępu gospodarczego. W tym samym czasie Wschód starego kontynentu zatrzymał się na etapie gospodarki feudalnej, opartej na pańszczyźnie, stał się dostarczycielem surowców i taniej siły roboczej dla szybciej rozwijającego się Zachodu. Odtąd modernizacja zaczęła być wspólnym wyzwaniem dla Polski i Rosji.

Gdyby spojrzeć na Polskę i Rosję z tej perspektywy, oba państwa powinien łączyć strategiczny interes polegający na wydźwignięciu Europy Wschodniej z rozwojowego zapóźnienia. Polska integrująca się w Unii Europejskiej i NATO rozwija się w ostatnich latach szybciej niż jej wschodni sąsiedzi. Jednocześnie od dwudziestu lat w swej polityce zagranicznej Polska jest wierna doktrynie głoszącej, że bezpieczeństwo Europy będzie można uznać za trwałe, gdy nastąpi ostateczna harmonizacja modelu rozwoju w skali całego kontynentu. Cel ten może zostać osiągnięty poprzez stopniowe włączanie państw Europy Wschodniej do europejskich instytucji integracyjnych. Z tego powodu Polska niezmiennie jest orędownikiem polityki otwartych drzwi zarówno w UE, jak i w NATO. Oznacza to, że jest naturalnym sojusznikiem tendencji modernizacyjnych w Europie Wschodniej. Gdyby więc Rosja zdecydowała się obrać kurs na modernizację, a „wygaszanie konfliktów zewnętrznych” zaczęłoby pełnić funkcję akceleratora tego procesu, mogłaby się ukształtować płaszczyzna dla strategicznego polsko-rosyjskiego sojuszu. Zwłaszcza że najbardziej skuteczną, sprawdzoną i dostępną we współczesnej Europie metodą modernizacji jest przyjmowanie acquis communautaire. Prowadzona w ten sposób modernizacja Rosji nie mogłaby więc przebiegać w izolacji lub w konkurencji między innymi z państwami regionu. Korzystając ze zdobyczy integracji europejskiej, państwa Europy Wschodniej mogą wydobyć się z rozwojowych peryferii tylko razem. Z tego wynika, że proces unowocześniania się Rosji nie mógłby kolidować z modernizacją Ukrainy, Mołdowy czy Białorusi. Przeciwnie, byłby znacznie szybszy i efektywniejszy, gdyby był skorelowany ze zmianami zachodzącymi w tych państwach i ich zbliżaniem się do europejskich struktur integracyjnych. Polska mogłaby się dla Rosji stać naturalnym, choć z pewnością nie jedynym, sojusznikiem.

Czy modernizująca się Rosja potrzebowałaby takiego sojuszu? Różnica potencjałów między Polską i Rosją jest oczywista, choć obecnie częściowo równoważy ją udział Polski w integracji europejskiej i transatlantyckiej. Gdy zaś mamy do czynienia ze stosunkami państw o różnym potencjale, ich kształt zależy w większym stopniu od państwa dysponującego potencjałem większym. Konieczność przyspieszenia procesu modernizacji całej Europy Wschodniej, będącego warunkiem powodzenia unowocześniania się Rosji, mogłaby spowodować wzrost zainteresowania Rosji współpracą z Polską, a więc poprawą relacji dwustronnych. Polska jako członek UE i NATO mogłaby skuteczniej działać na rzecz formułowania przez obie instytucje polityk wspierających procesy modernizacyjne w Europie Wschodniej.

Potrzeba umacniania wiarygodności Rosji musiałaby skutkować wzrostem znaczenia w jej polityce państw małych i średnich, zwłaszcza z nią sąsiadujących. Mocarstwa budują swoją wiarygodność nie tyle w relacjach między sobą, ile przede wszystkim w stosunkach z państwami małymi i średnimi. To one są bowiem testem ich polityki oraz intencji. Taka jest właśnie rola państw małych i średnich w systemie międzynarodowym. Dlatego też relacje te mają charakter symbiozy. To także tworzyłoby dobre perspektywy dla stosunków polsko-rosyjskich.

Jeśli Rosja będzie dążyć do zmiany swojego peryferyjnego statusu, interesy Polski i Rosji staną się zbieżne. Szybki rozwój i dobrobyt Rosji powinien bowiem nas żywotnie interesować. Sąsiad bogaty, zadowolony z życia, któremu się udało, jest sąsiadem pożądanym. Ograniczenie, a najlepiej likwidacja napięć w stosunkach polsko-rosyjskich sprzyjałyby umacnianiu pozycji Polski w UE i NATO. Z kolei spory z powodu wspólnej przeszłości powinny w dłuższej perspektywie tracić na znaczeniu. Kluczowy problem to oczywiście stosunek do stalinizmu. Ale ponieważ próby relatywizacji tego zbrodniczego reżimu spychają Rosję na europejskie peryferie, sądzę, że w toku procesu modernizacji tendencja ta powinna ulegać ograniczeniu. Ostatecznie spory o interpretację wydarzeń historycznych wcale nie muszą, a nawet nie powinny w przyszłości nadmiernie angażować uwagi polityków. Z punktu widzenia polskich interesów im szybciej to nastąpi, tym lepiej. Nie powinniśmy się łudzić, że Rosja, niezależnie od postępów jej modernizacji, będzie dzielić z nami stosunek do tragicznej wspólnej przeszłości. Należy być zatem przygotowanym, że polska wrażliwość w tym zakresie będzie przez nią wykorzystywana do uzyskiwania ustępstw w sprawach naprawdę dla niej ważnych. Spontaniczne złożenie kwiatów na grobach polskich oficerów w Katyniu jest i będzie dla rosyjskich decydentów tanim gestem obliczonym na poprawę atmosfery rozmów. Ale interesu Rosji zwykli oni upatrywać gdzie indziej. Ewentualne postępy w modernizacji Rosji nie wpłyną na zmianę tego podejścia. Nie należy natomiast przeceniać problemu polskiej zależności od dostaw rosyjskich surowców energetycznych. W porównaniu z innymi państwami jest ona dość umiarkowana (gaz stanowi tylko 6% polskiego energy mix), a można się spodziewać, że w ciągu najbliższych 10–15 lat waga tego problemu w stosunkach polsko-rosyjskich będzie stopniowo maleć, przede wszystkim za sprawą polityki UE. Dostępne dziś przesłanki wskazują, że położony zostanie nacisk na podniesienie efektywności energetycznej i dywersyfikację dostawców. Unia i Rosja w energetyce są współzależne. Rosja jest największym dostawcą surowców do Europy, Unia jedynym tak naprawdę ich odbiorcą. Proces budowy europejskiej polityki bezpieczeństwa energetycznego, choć powoli i z oporami, będzie jednak postępować. Proces modernizacji i potrzeba wzmacniania własnej wiarygodności wymagałyby od Rosji dbałości o wszystkich odbiorców. Oczywiście zawsze należy się liczyć z tym, iż ktoś może ulec pokusie użycia broni energetycznej, ale po kilku kryzysach ukraińsko-rosyjskich wiemy już, iż jest to broń jednorazowego użytku. Gdyby nie nieodpowiedzialna polityka Rosji wykorzystującej taką broń w przeszłości, dziś prawdopodobnie w ogóle nie byłoby w Unii mowy o dywersyfikacji dostaw surowców, inwestycjach w infrastrukturę i polityce bezpieczeństwa energetycznego. Czy nie powinniśmy zakładać, że Rosja przestanie w końcu działać wbrew swoim interesom? Jeżeli podejmie wysiłek, aby wyrwać się z europejskich peryferii, stanie się także wiarygodnym dostawcą surowców.

Jeżeli Polskę i Rosję połączyłaby wspólnota interesów strategicznych w zakresie przełamywania podziałów w Europie i przyspieszania modernizacji Europy Wschodniej, to rósłby potencjał polsko-rosyjskiej współpracy. Polska i Rosja mogłyby współpracować w urzeczywistnieniu idei swobody podróżowania w skali całego kontynentu. Aby Europa Wschodnia opuściła kiedyś światowe peryferie, drzwi do Europy muszą pozostać otwarte, także dla modernizującej się Rosji i jej obywateli – w końcu to do nich powinna należeć decyzja, czy kiedyś ona ten próg przekroczy i choćby częściowo przyjmie acquis communautaire, a być może przystąpi do wybranych polityk UE. Gdyby to kiedyś stało się możliwe, oznaczałoby, że proces modernizacji Rosji ruszył z miejsca. Modernizatorzy Rosji z XXI w. zapisaliby się w jej historii złotymi zgłoskami, co Polsce mogłoby przynosić wyłącznie korzyści. Wizja nowoczesnej, bogatej Rosji, będącej częścią politycznej Europy, jest zgodna z polskim interesem strategicznym. Gdyby Rosja miała dokonać modernizacyjnego wyboru, powinna móc liczyć na pomoc Europy w przeprowadzeniu tego projektu w sposób maksymalnie bezpieczny dla całego kontynentu.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2009, nr 6

[1] Cyt. za: T.H. von Laue, Problems of Modernization, w: I.J. Lederer (red.), Russian Foreign Policy. Essays in Historical Perspective, Yale 1962, s. 88.

[2] Zob. R. Stemplowski, NATO i Unia Europejska – transformacja i bezpieczeństwo, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2003, nr 5, s. 5–10.

[3] Tak doświadczenie sowieckiego imperializmu w kontekście teorii systemu światowego widzi Ryszard Stemplowski, Wspólny kierunek dla Polski i Rosji, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2001, nr 4, s. 5–10.

[4] Zob. S. Dębski, Paradox of unattractive Russia, „The New York Times”, 30 października 2008 r., www.nytimes.com [dostęp: 30.10.2008].

[5] Tłumaczenie wg: D. Miedwiediew, Rosjo, naprzód!, http://wyborcza.pl, 25 września 2009 r., [dostęp: 27.09.2009].

MÓJ DROGI PRZYJACIELU! LIST DO ANDRIJA PORTNOWA[1]

Postanowiłem do Ciebie napisać w związku z 70. rocznicą zbrodni wołyńskiej, która w Polsce i na Ukrainie dała nowy impuls do debaty o tym tragicznym wydarzeniu. Padło wiele ważnych i potrzebnych słów. W szlachetną misję łączenia różnych wrażliwości zaangażował się prezydent Bronisław Komorowski. Do wzajemnego wybaczenia wezwał wspólny głos polskich i ukraińskich Kościołów. Ale oprócz wydarzeń, które mogą być źródłem nadziei, pojawiły się nowe zjawiska, które powinny budzić mój i Twój niepokój.

Nie chodzi mi o haniebną zabawę w „inscenizację” zbrodni wołyńskiej w Radymnie, którą uważam za bardzo smutny przejaw upadku obyczajów. Chciałbym zwrócić Twoją uwagę na sprawę używania w debacie o Wołyniu terminu „ludobójstwo”. Otóż część jej polskich uczestników zaczęła za jego pomocą wywoływać ducha polsko-ukraińskiego antagonizmu, licząc na doraźny zysk polityczny. Inni, z przyczyn doraźnych, z myślą o łagodzeniu napięć i chcąc uniknąć awantury w chwili, gdy decyduje się droga Ukrainy do Unii Europejskiej, za wszelką cenę starali się o ludobójstwie nie mówić, niestety, często uciekając się do fałszywych eufemizmów.

Gdy śledziłem ukraińskie wypowiedzi, dostrzegałem, że nawet ci, którzy dobrze znają Polskę, z narastającą irytacją komentowali przebieg polskiej debaty, a zwłaszcza uchwałę polskiego parlamentu, w której zbrodnię wołyńską uznano za „czystkę etniczną o znamionach ludobójstwa”. Mam wrażenie, że niezależnie od tego, czy ukraińscy dyskutanci uważają, że na południowo-wschodnich terenach przedwojennego państwa polskiego doszło do spontanicznych, „wzajemnych rzezi” – czego, jak wiesz, w świetle znanych nam źródeł nie da się obronić – czy też, niestety rzadziej, przyznają, że to oddziały UPA dokonały czystki etnicznej polskiej ludności Wołynia i Galicji, to wielu uważa pojęcie „ludobójstwo” za hańbiące, za symboliczną obrazę i poniżenie całego narodu. Obawiam się, że partykularyzm dialogu polsko-ukraińskiego może prowadzić do degradacji pojęcia „ludobójstwo” z potencjalnie groźnymi skutkami dla całej społeczności międzynarodowej. Obaj należymy do pokolenia, które pierwszą wiedzę o II wojnie światowej czerpało z opowieści rodziców i dziadków. Łatwiej nam też poszukiwać sposobów, aby dramatyczne doświadczenia pokoleń nigdy nie mogły się już powtórzyć.

W 1948 r., pod wpływem doświadczeń II wojny światowej, zwłaszcza eksterminacji narodu żydowskiego, społeczność międzynarodowa zgodziła się z poglądem Rafała Lemkina, polskiego prawnika żydowskiego pochodzenia, że istnieją zbrodnie, których potworność przekracza możliwości ludzkiej percepcji. Wyraz tej właśnie bezsilności dał w 1943 r. Winston Churchill, który mówiąc o eksterminacji Żydów, powiedział, że na naszych oczach dokonywana jest „zbrodnia bez nazwy” (crime without the name). Nienazwane nie istnieje, pozostawienie zbrodni poza słownikiem stwarza realne zagrożenie, że kiedyś się powtórzy. Holokaust nie był zwykłą „zbrodnią wojenną”, „gigantyczną czystką etniczną”, „wielką tragedią”, lecz zaplanowaną eksterminacją, „zbrodnią nad zbrodnie” (crime of the crime), którą Rafał Lemkin w 1944 r. określił nową nazwą: „ludobójstwo”.

Lemkin zwracał uwagę, iż w całej masie naszych doświadczeń związanych z mordowaniem jednych ludzi przez innych istnieją przypadki skrajne, gdy dochodzi do zaplanowanej eksterminacji grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej na podstawie specjalnie w tym celu opracowanego planu lub dyrektywy. W toku rozwoju cywilizacji państwa uregulowały sposób prowadzenia wojen, zapewniając ochronę biorącym w nich udział żołnierzom, jeńcom, rannym, ludności cywilnej. Lemkin jako pierwszy zwrócił uwagę, że poza ochroną prawną pozostają duże grupy zagrożone dyskryminacją przez instytucje własnego państwa, które z przyczyn politycznych odmawia należnej ochrony, przyzwalając na eksterminację, albo też samo prowadzi taką politykę. Lemkin uważał, że „zbrodnią nad zbrodnie” jest zaplanowana likwidacja całej grupy ludzkiej, gdyż pozbawia ona ludzkość szansy na korzystanie w przyszłości z osiągnięć kulturalnych i intelektualnych przedstawicieli tej grupy. Argumentował, że w związku z tym to na społeczności międzynarodowej ciąży obowiązek przeciwstawienia się tego rodzaju zjawiskom, potępianie ich i ściganie ich sprawców.

Konwencja Lemkina łączy przeszłość z przyszłością, a także perspektywę historyczno-polityczną i prawną. Pojęcie ludobójstwa zostało wprowadzone do prawa międzynarodowego, aby społeczność międzynarodowa mogła skutecznie przeciwdziałać zaplanowanym zbrodniom masowym i skutecznie ścigać sprawców. Konwencja wypływa z historycznego doświadczenia ludzkości, z traumą Holokaustu na czele. Ale – i to jest kwestia zasadnicza – aby w przyszłości definicja ludobójstwa mogła dostarczyć solidnej podstawy prawnej do działania społeczności międzynarodowej i zapobiec organizowaniu zbrodni masowej, niezbędny jest proces stygmatyzacji doświadczeń historycznych za pomocą terminu „ludobójstwo”. Jeśli nie uznamy tak oczywistego przypadku z przeszłości jak zbrodnia wołyńska za ludobójstwo, będzie nam trudniej zmobilizować świat do reakcji, gdy podobna zbrodnia będzie dokonywana na naszych oczach, a jej sprawcy będą nas przekonywać, że to tylko „tragiczna wojna domowa”.

To naprawdę bardzo ważne, aby na przykładach historycznych można było wszystkim zainteresowanym wytłumaczyć, jakiego rozwoju wypadków chcemy uniknąć. Dlaczego należy bić na alarm, jeśli ktoś w przyszłości będzie chciał się wzorować na uczestnikach konferencji w Wannsee lub podobnie jak dowódca UPA-Północ Dmytro Klaczkiwski, bardziej znany jako Kłym Sawur, wydać „tajną dyrektywę w sprawie całkowitej, powszechnej, fizycznej likwidacji” w całości lub części jakiejś grupy narodowej, etnicznej, rasowej lub religijnej.

Jeżeli więc historycy ustalą ponad wszelką wątpliwość, że zbrodnia masowa została zaplanowana, zorganizowana i przeprowadzona z motywów nacjonalistycznych, etnicznych, rasowych lub religijnych, to doprawdy intelektualiści, publicyści i politycy nie powinni się wahać nazwać ją mianem ludobójstwa, nie tyle w imię walki o prawdę historyczną – tę ustalimy i bez tego terminu – ile w imię budowy świata lepszego niż ten, w którym przyszło żyć ofiarom ludobójstw z przeszłości.

Zupełnie innym reżimem intelektualnym, w którym funkcjonuje pojęcie ludobójstwa, jest reżim prawny. Wprowadzenie doń każdego nowego pojęcia oznacza konieczność wkomponowania go w cały kontekst prawnej tradycji i praktyki, między innymi z działającą jak gilotyna zasadą lex retro non agit [prawo nie działa wstecz]. Ponieważ konwencja Lemkina została przyjęta w 1948 r., kwalifikację ludobójstwa możną zastosować jedynie do zbrodni popełnionych po tej dacie. Co to oznacza w praktyce? Otóż gdybyśmy dziś zatrzymali jakiegoś sprawcę zbrodni wołyńskiej, nie moglibyśmy liczyć na to, że zostanie skazany za popełnienie zbrodni ludobójstwa. Oczywiście, gdyby udało mu się udowodnić udział w mordzie na Polakach na Wołyniu, zostałby tak czy owak skazany, ale za przestępstwo inaczej kwalifikowane.

Z prawnego punktu widzenia polski polityczny spór o określenie zbrodni wołyńskiej nie miał więc żadnego znaczenia. Dobrze jednak ilustruje problem wynikający z mieszania porządków intelektualnych: historyczno-politycznego, odnoszącego się przede wszystkim do masowych zbrodni w przeszłości, oraz prawnego. Trudno ludziom wytłumaczyć, że powinniśmy uznawać zbrodnię katyńską lub wołyńską za ludobójstwo, ale z prawnego punktu widzenia ma to większe znaczenie dla bośniackich ofiar Srebrenicy, Tutsi mordowanych w Rwandzie czy też sunnitów, którym może grozić eksterminacja w Syrii, niż polskich potomków ofiar. Masowe mordy sprzed 1948 r. możemy i powinniśmy stygmatyzować, aby nie powtórzyły się w przyszłości, ścigać i karać możemy jednak tylko za zbrodnie ostatnich 65 lat.

Drogi Andriju, w tym roku przypada 65. rocznica największego triumfu Rafała Lemkina: przyjęcia przez ONZ Konwencji w sprawie przeciwdziałania i karania za zbrodnię ludobójstwa. Tym listem chciałbym Cię przekonać, że to właśnie Polacy i Ukraińcy w sposób szczególny powinni w przyszłości stać na straży terminu „ludobójstwo”. Kto jak kto, ale naród ukraiński tak doświadczony przez los, naród, który był ofiarą wywołanego przez sowieckie władze głodu i który przeszedł przez inne zbrodnicze eksperymenty na wartościach i kulturze, a nawet na własnym języku, powinien z większą uwagą odnieść się do kwestii ludobójstwa, a przede wszystkim dokładnie rozumieć znaczenie i historię tego terminu.

Polacy i Ukraińcy wspólnie powinni upowszechniać w Europie przekonanie, że konwencja jest wielkim osiągnięciem naszej cywilizacji, podobnie jak wprowadzona przez nią do prawa międzynarodowego definicja „ludobójstwa”. To prawda, nie jest to definicja doskonała. Niemniej jednak tworzy podstawę prawną dla międzynarodowej ochrony grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, które w przyszłości mogą się spotkać z prześladowaniami i być zagrożone fizyczną eksterminacją. Rozumiem i podzielam troskę wielu Polaków i Ukraińców o dziedzictwo Jerzego Giedroycia i Juliusza Mieroszewskiego. Ich intelektualne zwycięstwo polegało na tym, że w niepodległej Polsce nie ujawniły się żadne poważne siły polityczne, które wzywałyby do wykorzystania rozpadu Związku Sowieckiego do rewizji wschodnich granic i ślepego rewanżyzmu. Jednak dziedzictwo Jerzego Giedroycia nie jest sprzeczne z dziedzictwem Rafała Lemkina! Redaktor „Kultury” nie chciałby zapewne, aby w Polsce przedkładano polsko-ukraiński partykularyzm nad aspekty uniwersalne.

Jestem przekonany, że kiedyś nadejdzie czas, gdy my, Polacy, spotkamy się z Ukraińcami we wspólnej ocenie zbrodni wołyńskiej i razem określimy ją mianem ludobójstwa. Wierzę też, że zrozumiecie, iż kult ludzi takich jak przywódcy OUN czy UPA, którzy walcząc o szczytny cel – niepodległe państwo ukraińskie – odwoływali się do totalitarnych ideologii i posługiwali się metodami niemoralnymi i barbarzyńskimi, nie sprzyja procesowi europeizacji Ukrainy i walki z sowieckim dziedzictwem Waszego kraju, który pozostawił biedę i pełną demoralizację życia publicznego.

Podobnie mam nadzieję, że również moi rodacy będą w stanie dostrzec, iż Ukraińcy – polscy obywatele - padali ofiarą mordów odwetowych popełnianych przez Armię Krajową – i że wyzbędą się tak częstego w Polsce poczucia wyższości, także moralnej, nad wschodnimi sąsiadami.

Wierzę w końcu, że nadejdzie kiedyś czas, gdy Polacy i Rosjanie staną nad dołami w Katyniu, aby oddać hołd ofiarom także tego ludobójstwa. Wszyscy zaś będą to czynili po to, aby żaden polityk w przyszłości nie musiał powtarzać słów Billa Clintona wypowiedzianych w Kigali w Rwandzie w 1998 r.: „Nie zadziałaliśmy wystarczająco szybko, gdy zaczęły się mordy. Nie nazwaliśmy od razu tych zbrodni mianem, na jakie zasługiwały: ludobójstwo”. A musiał to powiedzieć, gdyż w 1993 r. wysoka urzędniczka jego administracji pytana o reakcję USA odpowiedziała: „Jedyne, co możemy teraz zrobić, to odwrócić wzrok”.

Drogi Przyjacielu, nie bójmy się piętnować zbrodni mianem ludobójstwa, aby nikt nigdy nie mógł powiedzieć, że odwracamy wzrok, gdy dokonywane na naszych oczach zbrodnie są może wojną domową, tragedią lub zbrodnią wojenną, ale nie ma potrzeby, aby określać je ludobójstwem. Ukraińcy i Polacy mogą się do tego przyczynić, dokładając starań, aby termin „ludobójstwo” nie zanikł, ale aby skutecznie bronił ludzkość przed zsunięciem się po raz kolejny w moralną katastrofę. Niech to będzie polsko-ukraiński wkład w budowę lepszego świata niż ten w 1943 r.

„Gazeta Wyborcza”, 9 sierpnia 2013 r.

[1] Na łamach „Gazety Wyborczej” 9 sierpnia 2013 r. opublikowano także odpowiedź Andrija Portnowa: O ludobójstwie i Wołyniu w odpowiedzi polskiemu przyjacielowi, https://wyborcza.pl.

NIE ZOSTAWIAJMY UKRAINY SAMEJ

Dramat Ukrainy pogrążającej się w przemocy i politycznym chaosie wymaga szybkiej i skutecznej reakcji świata, w tym Polski. Szukając rozwiązań, warto pamiętać o słowach Juliusza Mieroszewskiego: „Jedną z przyczyn nieudolności polskiej polityki jest fatalna skłonność do poświęcania osiągalnych programów na ołtarzu haseł słusznych i szczytnych, lecz nierealnych. Typowa polska niechęć – by nie powiedzieć pogarda dla polityki kompromisowej – tu bierze swoje źródło [...] Ponieważ nie mamy żadnych możliwości zmuszenia Moskwy do kapitulacji – rezygnujemy z jakiejkolwiek polityki w stosunku do Rosji.

[...] Musimy się oswoić z myślą, że wielkość nie polega na głoszeniu wielkich programów, ale na realizowaniu celów osiągalnych”. Dziś takim celem nie jest zbliżenie Ukrainy do Unii Europejskiej, lecz powstrzymanie przemocy oraz przetrwanie ukraińskiej państwowości i demokracji.

Do tego zmierza propozycja Adama Daniela Rotfelda („Wyborcza” 8–9 lutego) zorganizowania międzynarodowej „konferencji przyjaciół Ukrainy”, która umożliwiłaby szersze zaangażowanie społeczności międzynarodowej w poszukanie dróg wyjścia z ukraińskiej spirali przemocy. Celem konferencji byłoby przygotowanie pakietu finansowego wsparcia dla ukraińskich reform. „Plan Rotfelda” zakłada wykorzystanie Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, której członkiem jest również Rosja, do stworzenia nowego instrumentu politycznego – „klubu przyjaciół Ukrainy”. Tak się składa, że rotacyjne przewodnictwo w OBWE sprawuje obecnie neutralna Szwajcaria. Jej siłę przekonywania może wzmacniać fakt, że w ostatnich dziesięciu latach banki szwajcarskie odnotowały duży napływ środków z Europy Wschodniej.

Conditio sine qua non dla powstania „klubu przyjaciół” jest objęcie władzy w Kijowie przez gotowy na reformy rząd, z silnym społecznym poparciem. W kontekście ostatnich wydarzeń na Ukrainie jest oczywiste, że aby takie poparcie wygenerować, niezbędny jest polityczny kompromis wszystkich sił zainteresowanych pomyślnością Ukrainy. Krew przelana na ulicach Kijowa ugodę utrudnia, ale też sprawia, że jest ona koniecznością chwili. Świat zewnętrzny otrzymywał sygnały od obu stron ukraińskiego sporu, że gdyby istniała nadzieja na międzynarodową pomoc dla reform, w Kijowie byłoby o kompromis łatwiej. Ale przy silnych uprawnieniach prezydenta rząd i ministrowie mogą zostać zdymisjonowani w każdej chwili, obarczeni odpowiedzialnością za kryzys gospodarczy, do którego doprowadziła polityka poprzedników. Ryzyko dla opozycji jest zbyt duże. Użycie siły przeciwko demonstrującym na Majdanie stawia pod znakiem zapytania polityczne przetrwanie aktualnej elity władzy na Ukrainie. Zapewne wkrótce zacznie się jej dezintegracja. Dla prezydenta Janukowycza to może być ostatnia szansa, aby uzgodnić warunki odejścia pozwalające na zachowanie wpływów i majątku. Powstanie „klubu przyjaciół Ukrainy” z udziałem UE, Rosji i Stanów Zjednoczonych może temu kompromisowi sprzyjać.

Włączenie Rosji do planu wsparcia reform gospodarczych na Ukrainie może budzić kontrowersje. Pomysł skrytykował ostatnio Mirosław Czech („Wyborcza” 11 lutego), pisząc: „Zapraszanie [Rosji] do grona przyjaciół Ukrainy przypomina zatrudnienie pedofila w domu dziecka w roli wychowawcy. Pozostały personel nie będzie się zajmował podopiecznymi, lecz owym „wychowawcą” i jego skłonnością do robienia dzieciom krzywdy”. Debata o polskiej polityce w sprawie Ukrainy jest potrzebna, ale używanie takich porównań w dyskusji publicznej nie przystoi. Nie posługujmy się językiem, który może zostać uznany za obraźliwy. Szanujmy fakt, że miliony Rosjan jest ze swego państwa dumnych.

Zgadzam się jednak z Mirosławem Czechem, że odpowiedzialność za obecną sytuację na Ukrainie ponoszą ukraińskie elity, które nie potrafiły pchnąć państwa na drogę reform umożliwiających udział Ukrainy w integracji europejskiej. Podzielam także pogląd, że szans na rozwój Ukrainy nie zapewni obecny system oligarchiczny. W tym zakresie konieczna jest zmiana, nie stabilizacja. To o nią walczą ludzie na Majdanie.

Kryzys polityczny na Ukrainie grożący załamaniem się państwa, o trudnych do przewidzenia konsekwencjach, jest dla Polski wyzwaniem. Polskie zainteresowanie losem Ukrainy nie wynika jedynie z historycznych sentymentów, a już na pewno nie z antyrosyjskich fobii. Owszem, duża część polskiego społeczeństwa odnosi się z sympatią do ukraińskich aspiracji do suwerennego, nowoczesnego, dobrze zarządzanego państwa. Jestem jednak przekonany, że z taką samą sympatią Polacy odnoszą się do podobnych aspiracji Rosjan lub Białorusinów. Pomyślnością Ukrainy interesujemy się, ponieważ jest naszym sąsiadem, a dominujący w przeszłości sposób myślenia o relacjach międzypaństwowych zakładający, że sukces jednego narodu oznacza stratę dla innego, dziś jest archaiczny i nie znaduje potwierdzenia w doświadczeniu nowoczesnych państw. Polska uważa, że dobrobyt Ukrainy leży również w interesie Unii Europejskiej, czyli wspólnoty najwyżej rozwiniętych państw świata. Pytanie, czy leży w interesie Rosji?

Rosja wmanewrowała się w polityczną izolację w Europie, ale winnych szuka wszędzie, tylko nie we własnej polityce. Jednak wbrew obiegowej opinii Rosja nie może być zainteresowana pogrążeniem się Ukrainy w chaosie. Nie tylko dlatego, że jest jej sąsiadem. Dzieli z nią także problem zapóźnienia rozwojowego względem zachodniej części kontynentu. Niestety, rosyjskie elity uważają, że Rosja ze swym ogromnym terytorium, dużym potencjałem gospodarczym i politycznym nie jest w stanie integrować się z wyżej od siebie rozwiniętymi państwami UE. Nie dla niej droga, którą wybrały państwa Europy Środkowej i której chce spróbować duża część ukraińskiego społeczeństwa.

Skoro jednak integracja gospodarcza i wspólny rynek przyspieszają rozwój, Rosja chce go stymulować, inicjując „własną integrację”. Oczywiście warunkiem powodzenia eksperymentu jest udział w nim innych ekssowieckich państw. Używam terminu eksperyment, sygnalizując tylko problem. Nie chcę bowiem wdawać się tu w rozważania, czy integracja państw zapóźnionych rozwojowo może stymulować rozwój. Ale na tym tle widać, jak wiele zależy od Ukrainy. Gdyby w Kijowie zdecydowano się na integrację z UE, szanse na powodzenie eksperymentu byłyby jeszcze mniejsze. Stąd desperackie próby Rosji zablokowania stowarzyszenia Ukrainy z UE. Polityka Rosji nie wynika jednak z jakiejś nieżyczliwości wobec Ukraińców czy też wrogości Ukrainy, ale z takiego, a nie innego postrzegania własnych interesów. To, czy się z tym sposobem patrzenia zgadzamy, czy nie, nie ma tu znaczenia.

Istotna jest konstatacja, że pomyślność Ukrainy warunkuje możliwości rozwoju Rosji. Dlatego nie może ona być zainteresowana załamaniem się ukraińskiego państwa, bratobójczym ukraińskim konfliktem lub powstaniem nad Dnieprem jakieś dwuwładzy. Taki scenariusz na trwałe przekreśliłby perspektywy rozwoju dla całego regionu. Skoro tak, to Unię Europejską, Polskę, Ukrainę i Rosję łączy wspólnota interesów. Współpraca w zakresie pakietu stabilizującego reformy na Ukrainie mogłaby przyczynić się do przezwyciężenia deficytu zaufania między UE i Rosją oraz popchnąć naprzód znajdujące się w impasie rozmowy o ich głębszej współpracy gospodarczej. Może także stworzyć Rosji okazję do wydobycia się z politycznego zaułka i pozbycia się wizerunku protektora korupcji i gangsterskich metod w polityce, który na dłuższą metę będzie ją dużo kosztował zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zagranicznej.

Nie ma się co łudzić. Uruchomienie pakietu pomocy finansowej dla Ukrainy, decydującej się na trudne i bolesne reformy, będzie łatwiejsze do przeprowadzenia we współpracy z Rosją niż w warunkach konfliktu z nią. Nie tylko dlatego, że Rosja posiada duży potencjał szkodzenia (choć warto zauważyć, że łatwość, z jaką przypisuje się jej odpowiedzialność za wszystkie nieszczęścia zdarzające się na Ukrainie, często służy nad Dnieprem za wygodny kamuflaż). Ale także dlatego, że łatwiej będzie o pomoc dla Ukrainy, gdy jednocześnie stworzy to szansę na zmianę dynamiki relacji UE i Rosji. Pogrążaniem się w antagonizmie nikt bowiem nie jest zainteresowany.

Kluczowym terminem jest dziś słowo „kompromis”. W Polsce to pojęcie często kojarzy się ze zdradą, kapitulacją, a nawet z rozbiorami. Takie skojarzenia to wyraz patologii. Suwerennym decydentem akceptującym lub nie każdy mechanizm pomocowy będą ostatecznie władze Ukrainy. Proponowany „klub przyjaciół Ukrainy”, z udziałem Rosji, może tylko uzupełniać ukraiński kompromis. Nie może go jednak zastąpić. Są w historii takie momenty, gdy nawet naród z elitami pozbawionymi klasy musi klasę wykazać, aby zasłużyć na miano wspólnoty politycznej. Dla Ukrainy taki moment właśnie nastał.

„Gazeta Wyborcza”, 20 lutego 2014 r.

CO KENNAN POWIEDZIAŁBY O ROSJI PUTINA? SŁYNNY DŁUGI TELEGRAM Z 2015 R.

22 lutego 1946 r. George Kennan, amerykański chargé d’affaires ad interim w Moskwie, zwlókł się z łóżka po kilku dniach zmagania się z grypą i wysłał telegram nr 511. Departament Stanu wezwał do dogłębnej analizy przemówienia Stalina wygłoszonego w teatrze Bolszoj w przeddzień „wyborów” do wyłącznie symbolicznej Rady Najwyższej. Stalin skorzystał z okazji, by podziękować partii, armii, narodowi i oczywiście sobie za zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Mimochodem wspomniał, że zostało ono osiągnięte w sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią i ogłosił, że Związek Sowiecki rozpocznie przygotowania do nowej wojny, ze względu na tendencję kapitalizmu do wywoływania wojen, tak jak miało to miejsce w 1914 i 1939 r., i zrobi to ponownie. Amerykańskie doniesienia prasowe na temat przemówienia Stalina zdążyły już wywołać spore poruszenie opinii publicznej, „w stopniu dotychczas nieodczuwalnym”. Kennan nie zauważył jednak w przemówieniu sowieckiego przywódcy nic nowego i godnego uwagi. Od połowy 1944 r. alarmował Departament Stanu o niebezpiecznej zmianie w podejściu Stalina do stosunków ze Stanami Zjednoczonymi i współpracy z innymi członkami Wielkiej Koalicji. Jego ostrzeżenia pozostały niezauważone. Polityka USA niezmiennie podążała tym samym kursem, prowadząc wprost do zderzenia z górą lodową.

Kennan był coraz bardziej sfrustrowany. Na przełomie 1945 i 1946 r. kilkakrotnie prosił Departament Stanu o odwołanie go z Moskwy. Zamierzał odejść z amerykańskiej dyplomacji i zająć się hodowlą owiec. I nagle atmosfera w Waszyngtonie uległa zmianie. Prezydent Truman zaczął „podzielać podejrzenia – od dawna podtrzymywane przez kilku innych jego doradców i krytyków kongresowych – że duma (sekretarza stanu) Byrnesa z jego umiejętności negocjacyjnych sprowadzała się tak naprawdę do jego ustępstw”. Departament Stanu zaczął ponaglać Kennana. Tak powstał najdłuższy telegram w historii amerykańskiej dyplomacji, który wraz ze słynnym przemówieniem Winstona Churchilla o „żelaznej kurtynie”, wygłoszonym w marcu 1946 r. w Fulton, stał się symbolem początku „zimnej wojny”. Zna je każdy absolwent stosunków międzynarodowych i historii XX w. A dziś jest oferowany studentom jako wybitny przykład notatki analityka dla decydenta politycznego, obliczonej na ułatwienie procesu decyzyjnego. Co Kennan napisałby o Rosji Putina, gdyby żył dzisiaj? Co napisałby o ostatnim przemówieniu Putina w Klubie Wałdaj w 2015 r.? Jest ono istotne dla zrozumienia dzisiejszej Rosji i może być postrzegane jako porównywalne z przemówieniem Stalina z 9 lutego 1946 r. Parafrazując wstęp Kennana z jego słynnego „długiego telegramu”, odpowiadam na to pytanie w trzech częściach:

I. Podstawowe cechy Rosji Putina

II. Tło Rosji Putina

III. Praktyczne wnioski z punktu widzenia polityki USA

I. Podstawowe cechy Rosji Putina

1. Rosja żyje w świecie permanentnego konfliktu, w którym na dłuższą metę nie może być mowy o trwałym pokojowym współistnieniu. Jak stwierdził Putin na Konferencji Bezpieczeństwa w Monachium w 2007 r.: „Dziś jesteśmy świadkami niemal niepohamowanego hiperużycia siły – siły militarnej – w stosunkach międzynarodowych, siły, która pogrąża świat w otchłani permanentnych konfliktów. W rezultacie nie mamy wystarczającej siły, aby znaleźć kompleksowe rozwiązanie któregokolwiek z tych konfliktów. Znalezienie politycznego rozwiązania również staje się niemożliwe”. Prowadzi to do, jak stwierdził Putin na tegorocznej konferencji w Wałdaju, „rosnącej liczby konfliktów regionalnych, zwłaszcza na obszarach «granicznych», gdzie spotykają się interesy głównych narodów lub bloków. Może to również doprowadzić do prawdopodobnego upadku systemu nierozprzestrzeniania broni masowego rażenia (który również uważam za bardzo niebezpieczny), co z kolei spowodowałoby nową spiralę wyścigu zbrojeń”.

2. Rosja jest w stanie wojny z Zachodem. Putin wykorzystuje negatywne nastroje Rosjan wynikające z poczucia porażki w zimnej wojnie, aby zaprezentować się jako jedyny rosyjski przywódca na tyle utalentowany, by odrzucić Zachód – zwłaszcza USA – i zepchnąć go do defensywy. Aby wbić klin między rosyjską opinię publiczną a liberalną demokrację, Putin przedstawia Zachód jako samozwańczego zwycięzcę zimnej wojny, gotowego narzucić pokonanym Rosjanom własne wartości i normy zachowania. „Zamiast ustanowić nową równowagę sił, niezbędną do utrzymania porządku i stabilności, Zachód podjął kroki, które doprowadziły system do ostrej i głębokiej nierównowagi [...]”. Może wyjątkowa pozycja Stanów Zjednoczonych i sposób, w jaki sprawują one przywództwo, naprawdę jest błogosławieństwem dla nas wszystkich, a ich wtrącanie się w wydarzenia na całym świecie przynosi pokój, dobrobyt, postęp, wzrost i demokrację, a my powinniśmy po prostu odpocząć i cieszyć się tym wszystkim? Proszę pozwolić mi powiedzieć, że tak nie jest, absolutnie tak nie jest”. Tak więc Rosja nie tylko nie zaakceptuje nowego porządku świata ukształtowanego przez zwycięski Zachód, ale nie spocznie, dopóki nie zostanie ustanowiona nowa równowaga sił i nie zostanie powstrzymane „wtrącanie się Zachodu w wydarzenia na całym świecie”. Aby to osiągnąć, należy Zachód pokonać i zdezintegrować, a jego wiara w liberalne wartości powinna zostać złamana przez antyzachodnią koalicję pod przywództwem Putina.

3. Zachodowi nie można ufać. W swoim słynnym przemówieniu na Krymie w marcu 2014 roku Putin powiedział: „Oni (Zachód) wielokrotnie nas okłamywali, podejmowali decyzje za naszymi plecami, stawiali nas przed faktem dokonanym [...] Nieustannie próbują zapędzić nas w kozi róg, ponieważ mamy niezależną pozycję, ponieważ ją utrzymujemy i ponieważ nazywamy rzeczy takimi, jakimi są, i nie jesteśmy hipokrytami. Ale wszystko ma swoje granice. A w przypadku Ukrainy nasi zachodni partnerzy przekroczyli tę granicę”. Wskazując palcem na hipokryzję Zachodu, Putin deklaruje, że nie zawaha się kłamać dla dobra Rosji i/lub własnych interesów.

4. Siła militarna jest i pozostanie instrumentem polityki międzynarodowej. I Rosja jest gotowa jej użyć w celu poszukiwania nowej równowagi sił. Rosja musi przetestować słabość i niezdecydowanie Zachodu, aby wprowadzić nową równowagę sił z Zachodem, tak jak „stało się to w XVII wieku w czasach tak zwanego pokoju westfalskiego, który położył kres wojnie trzydziestoletniej. Następnie w XIX w., w czasie kongresu wiedeńskiego, i ponownie 70 lat temu w Jałcie, kiedy zwycięzcy nad nazizmem podjęli decyzję o utworzeniu Organizacji Narodów Zjednoczonych i określeniu zasad stosunków między państwami” (Wałdaj 2015).

5. Nowy porządek świata powinien być zbudowany na trzech zasadach: 1) nieingerencji w strefę wpływów twórców systemu; 2) uznania wyłącznego tytułu Rosji do przestrzeni posowieckiej; oraz 3) delegitymizacji zmiany władzy poprzez bunt ludności, przynajmniej na obszarze posowieckim – kluczową nową normę chce wprowadzić Putin. Tak więc wojna Rosji z Zachodem nie zakończy się, dopóki te nowe zasady nie zostaną wprowadzone przez „wiążące zobowiązanie międzynarodowe”. Putin podkreślił to bardzo wyraźnie: „Stanowisko Rosji nie jest takie, że sprzeciwiamy się wyborowi narodu ukraińskiego. Jesteśmy gotowi zaakceptować każdy wybór. Ukraina naprawdę jest w naszych oczach bratnim krajem, bratnim narodem. Nie czynię żadnej różnicy między Rosjanami i Ukraińcami. Ale sprzeciwiamy się tej metodzie zmiany rządu. Nie jest to dobra metoda nigdzie na świecie, ale jest całkowicie nie do przyjęcia na obszarze posowieckim” (Wałdaj 2015).

II. Tło Rosji Putina

Powszechne przekonanie Rosjan jest takie, że wszystkie historyczne nieszczęścia, jakich doświadczyła Rosja, były spowodowane spiskami organizowanymi przez siły obce, zwłaszcza przez Zachód. Przy wielu okazjach Putin twierdził, że zwycięstwa w II wojnie światowej, a nawet w I wojnie światowej zostały po prostu Rosji „ukradzione”. Tak więc wśród rosyjskiej opinii publicznej istnieje tradycyjny sentyment do poszukiwania przywódcy-obrońcy, który byłby w stanie utrzymać porządek w kraju „silną ręką” i oprzeć się globalnej dominacji Zachodu. Emocje społeczeństwa odzwierciedlają poglądy przywódcy i vice versa. Putin może cieszyć się demokratyczną legitymacją w Rosji, ponieważ autorytaryzm i podejście „silnej ręki” mają znaczące poparcie w rosyjskim społeczeństwie.

Przez lata pojęcie liberalnej demokracji było postrzegane w postsowieckiej Rosji co najmniej z widocznym niesmakiem. Doświadczenia Ukrainy 2004 i 2014 r., gdzie masy aspirujące do przyjęcia europejskiej kultury politycznej wyszły na ulice, domagając się zmiany systemu politycznego, podniosły obawy Kremla do poziomu egzystencjalnego zagrożenia. Putinowi nie zagraża ani NATO, ani rozszerzenie UE, ani nawet – postrzegane w Rosji jako bardzo abstrakcyjne – wartości europejskie, ale raczej widmo buntujących się mas burzących preferowany przez Putina system rządów, oparty na wzajemnych powiązaniach między polityką, biznesem i przestępczością.

Pojęcie modernizacji straciło na atrakcyjności dla rosyjskiej elity władzy, gdy zdała sobie sprawę, że przyjęcie zachodnich standardów politycznych nieuchronnie ograniczy jej władzę i potencjalnie zdemontuje cały system władzy w Rosji – system oparty na nierównej dystrybucji wpływów i korzyści. Putin wybrał alternatywę. Idea modernizacji została zastąpiona konkurencją i antagonizmem, znajdującymi swój instytucjonalny wyraz przede wszystkim w Unii Euroazjatyckiej. W sensie aksjologicznym instytucja ta miała być rosyjską alternatywą dla integracji europejskiej, ale jej faktycznym celem jest zabezpieczenie dominacji Rosji nad całą przestrzenią postsowiecką i skorumpowanym modelem rozwoju.

Ponieważ Putin nie jest w stanie zniwelować przepaści rozwojowej między Rosją a najbardziej zaawansowanymi krajami świata, jego celem jest sprowadzenie Zachodu do poziomu, na którym Rosja – przynajmniej teoretycznie – miałaby większe szanse konkurować na równych zasadach. Chciałby wykorzystać niespójność Zachodu, jego trudności w osiągnięciu porozumienia w kwestiach strategicznych i taktycznych oraz wbić klin w proces decyzyjny Zachodu, wykorzystując korupcję, szpiegostwo, działalność wywrotową, a jeśli to konieczne, wszelkie inne dostępne mu środki.

Rosyjska elita władzy uważa, że Zachód chyli się ku upadkowi. Nie tylko stracił swój moralny kompas, ale co ważniejsze, nie trzyma się własnych zasad. Uważają wszystkich zachodnich polityków za przekupnych. W ich opinii wszyscy i wszystko jest na sprzedaż, a jedyną otwartą kwestią jest cena i to, czy muszą i są gotowi ją zapłacić.

Amerykanie są postrzegani przez kremlowską elitę jako naród handlowy, gotowy wchodzić w relacje handlowe ze wszystkimi. Tak więc stosunki z USA są przez nią postrzegane jako ciągła walka o lepszą pozycję negocjacyjną, w której Putin skupił całą władzę w Rosji w swoich rękach i czuje, że ma przewagę dzięki nieograniczonej zdolności do jednostronnego użycia siły, szantażu i korupcji.

To nie aspiracje geopolityczne napędzają dziś politykę zagraniczną Rosji Putina, ani jego rewizjonistyczne ambicje. To przede wszystkim jego wewnętrzna słabość polityczna. Przed aneksją Krymu Putin doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że po 15 latach utrzymywania się u władzy rosyjska opinia publiczna może żywić pewną sympatię do zmian na Kremlu. A jeśli weźmiemy pod uwagę, że dla wewnętrznych kręgów Kremla nie ma dużej różnicy między Rosjanami a Ukraińcami – jak sam Putin twierdził publicznie, tworzą one jeden i ten sam naród – możemy lepiej zrozumieć, że strach przed politycznymi turbulencjami podobnymi do ukraińskich może być bardzo realny. To właśnie obawa, że nastrój zmian politycznych rozprzestrzeni się na Rosję, doprowadziła do aneksji Krymu i użycia siły przeciwko Ukrainie. 27 września 2014 r. minister spraw zagranicznych Ławrow zasugerował, że ONZ powinna w przyszłości przyjąć deklarację zobowiązującą do nieuznawania zamachów stanu. Było to odzwierciedleniem egzystencjalnego strachu rosyjskiej elity władzy, że Majdan może pewnego dnia zbliżyć się również do Moskwy.

Korzyści z użycia siły przeciwko Ukrainie dla reżimu Putina zostały potwierdzone przez przytłaczające poparcie społeczne dla jego działań wojskowych. Jednocześnie do rosyjskiej kultury politycznej wstrzyknięto niebezpiecznego wirusa: przekonanie, że użycie siły za granicą może prowadzić do korzyści politycznych w kraju. Ta lekcja może przeważyć w Rosji, nawet jeśli pewnego dnia Putin zniknie z rosyjskiego krajobrazu politycznego.

Dla rosyjskiej elity rządzącej koniec zimnej wojny oznaczał coś zupełnie innego niż dla Zachodu. Lekcja, jaką jej członkowie wynieśli z upadku żelaznej kurtyny, była taka, że gdy ideologia komunistyczna okazała się błędna, nie było żadnego moralnego ani ideologicznego kompasu, za którym mogliby podążać, ani żadnych zasad, których musieliby przestrzegać. W Rosji „moment końca historii” doprowadził do triumfu nihilizmu.

III. Praktyczne wnioski z punktu widzenia polityki USA

Jak należy dziś postępować z Rosją? Ośmielę się przedstawić Państwu następujące uwagi.

1. Proszę pozwolić, że zacytuję tu Kennana, ponieważ jego słowa wciąż mają znaczenie: „Naszym pierwszym krokiem musi być zrozumienie i rozpoznanie natury ruchu, z którym mamy do czynienia. Musimy badać go z taką samą odwagą, dystansem, obiektywizmem i determinacją, aby nie dać się sprowokować emocjonalnie lub nie dać się wyprowadzić z równowagi, z jaką lekarz bada niesforną i nierozsądną osobę”. Tak, rzeczywiście musimy więcej studiować Rosję i nie ignorować jej, nawet jeśli uważamy, że jest ona peryferyjnym aktorem na światowej scenie. Nie powinniśmy zapominać, że peryferie nie raz, nie dwa okazały się ruchomymi piaskami pochłaniającymi pokój na świecie. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy są one uzbrojone w broń nuklearną i mają tendencję do przeceniania własnego potencjału i błędnej kalkulacji ryzyka.

2. Idea koncertu mocarstw jest niedemokratyczna z samej swojej natury. Nie ma więc żadnej wspólnej płaszczyzny dla Zachodu i Rosji w tworzeniu nowego porządku światowego na zasadach nowej równowagi sił i strefy wpływów, ponieważ nie tylko podważyłoby to demokratyczną wspólnotę narodów, ale także zostałoby zinterpretowane przez Putina jako ciche przyzwolenie Zachodu na dalszy autorytaryzm w Rosji. Należy bardzo wyraźnie stwierdzić, że przyszłość stosunków międzynarodowych z Rosją należy postrzegać w jej demokratyzacji, a nie w modelach z głębokiej i mrocznej historii imperiów.

3. Tym, co należy w Rosji uważać za opium dla mas, jest nie religia, ale geopolityka i perspektywa stosunków międzynarodowych, jaką oferuje. To nie przypadek, że w Rosji geopolityka jest traktowana jako niezależna gałąź nauki, ponieważ koncentruje się na potędze i grze sił między wielkimi mocarstwami. Ta perspektywa sprawia, że Rosja, ze swoimi rozległymi terytoriami i zasobami, jest jednym z najważniejszych aktorów w stosunkach międzynarodowych, podczas gdy inne teoretyczne podejścia do spraw zagranicznych stanowią znacznie mniej atrakcyjną alternatywę. Zachód powinien unikać angażowania się w dialog z Rosją na gruncie geopolityki, ponieważ wzmacnia to niedemokratyczne tendencje w Rosji, wprowadza stosunki między Rosją a Zachodem w błędne koło rywalizacji i dobrze współgra z podjętą przez Putina próbą wbicia klina między rosyjskie społeczeństwo a zasady demokracji. Jednocześnie w analizach motywacji Rosji w polityce zagranicznej należy zwrócić większą uwagę na rzeczywiste intencje decydentów i czynniki wewnętrzne, które zwykle można rozumieć i interpretować jako logikę politycznego przetrwania reżimu.

4. Zachód powinien przewodzić światowej kampanii antykorupcyjnej. Kampania ta nie powinna koncentrować się wyłącznie na krajach rozwijających się, ale powinna być również prowadzona wśród i wewnątrz państw członkowskich demokratycznej wspólnoty Zachodu. Korupcja jest nie tylko rakiem systemu immunitetu demokracji, ale także ujawnia piętę achillesową Zachodu, która będzie wykorzystywana dla tajnych działań Putina i przewrotów w obozie Zachodu.

5. Musimy zrozumieć, że odstraszanie jest najlepszym i najtańszym wkładem w pokój. Wzmocnienie potencjału obronnego demokratycznych krajów sąsiadujących z Rosją ogranicza wiele możliwych zagrożeń, które mogłyby wyniknąć ze strategicznego błędnego oszacowania przez Putina skutków użycia siły w regionie.

6. Jedność Zachodu w reagowaniu na rosyjskie wykroczenia jest kolejnym potężnym instrumentem moderowania działań Putina podważających pokój w Europie. Sankcje wprowadzone w odpowiedzi na agresję Rosji na Ukrainę powinny być postrzegane nie tylko przez pryzmat ich wpływu na zachowanie Putina, ale przede wszystkim jako pozytywny wkład w kształtowanie jednolitej polityki Zachodu wobec Rosji. I dlatego sankcje powinny pozostać, dopóki Rosja nie wycofa się z Ukrainy.

„Riddle”, 20 kwietnia 2018 r.

JAKA PRZYSZŁOŚĆ CZEKA KRYM?

Najlepszym wyjściem dla półwyspu jest status podobny do Wolnego Miasta Gdańska. Dziś nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. W Rosji wciąż słychać chóralne okrzyki „Krym jest nasz!”. Ale trudno nie zauważyć, że jest to pogląd w świecie odosobniony. Gdzie indziej dominuje pogląd, że półwysep, pozostając częścią terytorium Ukrainy, znajduje się tymczasowo pod rosyjską okupacją. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, przyjętej 27 marca 2014 r., w której zdecydowana większość państw świata nie poparła tezy, że Krym odtąd należy do Rosji. 100 państw zagłosowało przeciwko, 58 kolejnych wstrzymało się od głosu, de facto odmawiając swego poparcia dla tej tezy. Tylko 11 państw poparło stanowisko Kremla. Rezolucja zaleca wszystkim członkom ONZ, aby nie uznawali władzy Moskwy nad Krymem. Na tej podstawie najsilniejsze pod względem gospodarczym państwa świata wdrożyły sankcje gospodarcze, których celem jest uniemożliwienie skutecznego przyłączenia półwyspu do Rosji.

Rusofobowie czy realiści

Stanowisko to nie wynika z rusofobii, lecz z bardzo praktycznej konstatacji, że dopuszczenie aneksji jako uprawnionego i legalnego instrumentu w polityce uczyniłoby świat mniej bezpiecznym. Mogłoby zachęcać inne państwa do podejmowania podobnych prób aneksji, a więc zwiększyłoby ryzyko konfliktów. Nie ma tutaj miejsca, aby szczegółowo wykazać wady przywoływanych w Rosji argumentów wskazujących na podobieństwa polityki Moskwy wobec Ukrainy z użyciem siły w sprawie Kosowa lub, w innym kontekście, w związku z interwencją w Iraku. Warto jednak zwrócić uwagę, że w żadnym z tych przypadków nie doszło do aneksji terytorium przez inne państwo, a każda z tych interwencji miała charakter koalicyjny i dysponowała jakimś mandatem ONZ. Nawet jeśli zgodzimy się, że był to mandat słaby, naciągany i niewystarczający, to dziś bylibyśmy bez wątpienia w innej sytuacji, gdyby Rosja w sprawie Krymu także dysponowała podobnym, a poparcia tej akcji zadeklarowałoby choćby kilka państw. Jak wiemy, nic takiego się nie wydarzyło. Także dlatego aneksja nie została i nie zostanie przez świat zaakceptowana.

Tego stanu rzeczy nie zmienią ani próby nadania Krymowi jakiegoś sakralnego znaczenia, w rodzaju nazwania go rosyjską Jerozolimą, ani próby reasumpcji decyzji podjętej w 1954 r. o włączeniu Krymu w skład Ukraińskiej Republiki Sowieckiej, świadczące nie tyle o kreatywności, ile o niskiej świadomości prawnej pomysłodawców. Post factum w żaden sposób nie uda się nadać działaniom Moskwy znamion legalności. Nie ulega wątpliwości, że w latach 1991–2014 Rosja nie kwestionowała w stosunkach międzynarodowych przynależności Półwyspu Krymskiego do Ukrainy. Gdyby w 1991 r. zgłosiła roszczenia terytorialne wobec Kijowa albo któregokolwiek ze swych sąsiadów, nie zostałaby uznana za prawnego następcę Związku Radzieckiego i nie zachowałaby stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Na przejęcie przez Rosję praw przynależnych ZSRR musieli się zgodzić wszyscy pozostali członkowie organizacji, w tym Ukraina. Wystarczył jednej głos sprzeciwu, aby Moskwa straciła prawo weta w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Trudno sobie wyobrazić, aby Kijów zaakceptował rosyjski wniosek, będąc pod presją roszczeń terytorialnych.

Więcej niż półwysep

Tak więc po zakończeniu zimnej wojny warunkiem traktowania Rosji jak mocarstwa, następcy ZSRR, było prowadzenie przez Moskwę pokojowej polityki, brak roszczeń terytorialnych wobec sąsiadów i wyrzeczenie się stosowania siły. Z tego punktu widzenia zobowiązania, jakie przyjął na siebie Kreml, podpisując tzw. memorandum budapeszteńskie, gwarantujące Ukrainie integralność terytorialną oraz wolność od nacisków militarnych, politycznych i ekonomicznych w zamian za przekazanie Rosji arsenału jądrowego, było tylko potwierdzeniem wcześniejszych zobowiązań z tytułu członkostwa w ONZ i OBWE oraz tych związanych z kartą paryską z 1990 roku.

Odzywające się ostatnio w Rosji głosy, że w Europie trzeba stworzyć całkiem nowy system bezpieczeństwa związany z aneksją Krymu, można porównać do wniosku pirata drogowego, który nie chcąc się podporządkować ograniczeniom prędkości, twierdzi, że kodeks się nie sprawdza i w związku z tym należy natychmiast przystąpić do opracowywania nowego. Szanse powodzenia obu wniosków są podobne.

Tak zatem w kwestii politycznej przyszłości półwyspu nie ma wątpliwości, że w dającej się przewidzieć przyszłości nic się nie zmieni. W sprawach gospodarczych będzie za to coraz gorzej. Wkrótce jakakolwiek działalność biznesowa na Krymie będzie ograniczona wyłącznie do okupowanego terytorium. Region nieuchronnie zacznie się wyludniać. Część mieszkańców wyjedzie do Rosji, część na Ukrainę. W ten sposób jedyną opcją rozwoju półwyspu, jaka pozostanie Kremlowi, będzie dalsza militaryzacja. Ale okupacja Krymu będzie krępować Moskwie ruchy w polityce zagranicznej, blokując perspektywy rozwoju relacji z najbogatszymi państwami świata, znoszenia barier handlowych i wizowych. Przekreśli także perspektywy integracji eurazjatyckiej, gdyż Białoruś i Kazachstan, czując się zagrożone metodami uprawiania przez Rosję polityki, będą wolały trzymać się od niej na dystans. Nie mówiąc już o tym, że nikt nie ma ochoty ponosić kosztów aneksji Półwyspu Krymskiego.

Nowoczesne państwa dążą do ograniczenia omnipotencji wielkich mocarstw poprzez wiązanie ich siecią zobowiązań prawnomiędzynarodowych. Dlatego nikt z tej zdobyczy cywilizacyjnej nie zrezygnuje tylko dlatego, że na Kremlu postanowiono sobie, że ukraiński Krym będzie teraz częścią Rosji. Dla zdecydowanej większości członków ONZ nie chodzi o jakiś mało istotny półwysep, gdzieś na peryferiach świata, ale o zasady uznawane w XXI w. za podstawowe w relacjach międzypaństwowych. To zaś oznacza, że problem Krymu stanie się dla polityki rosyjskiej obciążeniem zarówno w wymiarze wewnętrznym, jak i zewnętrznym. Dlatego warto się zastanawiać nad drogą wyjścia z tej pułapki.

Przyjmijmy założenie, że zaczniemy poszukiwać rozwiązania tego problemu w 2030 r. Prognozowanie tak odległej przyszłości zwykle przynosi mało praktycznych korzyści, ale w tym wypadku jest wygodne. Już dziś możemy być bowiem pewni, że za 15 lat decydenci polityczni odpowiedzialni za powstanie problemu Krymu nie będą mieli wpływu na jego rozwiązanie. Sposób rozwiązania obecnej sytuacji powinien sprzyjać odbudowie wiarygodności Rosji jako państwa, które nie jest niebezpieczne, a także odbudowywać spokój w Europie. Potrzebny więc będzie polityczno-prawny mechanizm, dzięki któremu Moskwa mogłaby na nowo się uwiarygodnić, wykazując swoją zdolność do przestrzegania zasad określonych w Karcie Narodów ONZ i akcie paryskim, w tym zwłaszcza wyrzeczenia się aneksji, użycia siły lub groźby jej stosowania przeciwko sąsiadom.

Stworzyć kondominium

Można wskazać na trzy drogi prowadzące do tego celu:

1. Zawarcie traktatu bilateralnego między Rosją i Ukrainą, regulującego przyszłość półwyspu w oparciu o jego oddanie Moskwie w zamian za reparacje dla Ukrainy.

2. Rezygnacja Rosji z próby aneksji półwyspu i zawarcie porozumienia o wspólnym zarządzaniu nim w okresie przejściowym oraz sposobie określenia jego ostatecznej przynależności, uwzględniającej wyrażoną w sposób wolny i nieskrępowany wolę mieszkańców.

3. Ustanowienie na okres przejściowy, na przykład 20 lat, międzynarodowego reżimu powierniczego. Po tym okresie instytucja sprawująca zarząd byłaby zobligowana do zorganizowania referendum o przynależności państwowej półwyspu.

Pierwsze dwa warianty, choć prawdopodobnie optymalne, mogą być bardzo trudne do realizacji nawet w odległej perspektywie czasowej ze względu na emocje po obu stronach konfliktu, które w znacznym stopniu będą podnosić polityczną cenę wariantów dwustronnych, zarówno w Rosji, jak i na Ukrainie. Lepszy z tego punktu widzenia byłby wariant trzeci, polegający na utworzeniu tymczasowego rosyjsko-ukraińskiego kondominium pod międzynarodowym zarządem.

Wolne Miasto Krym

W latach 1919–1939 r. takie terytorium wspólne istniało i udział w zarządzaniu nim miała Polska. Było nim Wolne Miasto Gdańsk, w którym władzę wykonawczą sprawował Wysoki Komisarz Ligi Narodów. Dziś można byłoby wykorzystać Radę Powierniczą ONZ, która została powołana, aby zapewnić pokojowy przebieg procesom dekolonizacji. Choć większość terytoriów, za które odpowiadała, uzyskała niepodległość w latach 60. XX wieku (ostatnie: Palau w 1994 r.), to instytucja wciąż istnieje i może się przydać do pokojowego rozwiązania problemu Krymu. Zwłaszcza że rozdział XIII Karty Narodów Zjednoczonych przewiduje możliwość dobrowolnego poddania jakiegoś spornego obszaru pod powiernictwo ONZ. O warunkach decyduje zawarta w odniesieniu do konkretnego terytorium umowa międzynarodowa. Taki układ powinien zawierać warunki administracji oraz określić władzę zarządzającą – mogłoby to być państwo lub grupa państw, np. członków OBWE, lub sama ONZ. Cele międzynarodowego systemu powiernictwa określa art. 76 KNZ. Jako główny i najważniejszy wymienia: „umacnianie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Rosja, Ukraina i cała Europa potrzebują mechanizmu, za pomocą którego można by było przekształcić rozwiązywanie problemu Krymu w proces umacniający międzynarodowy pokój i bezpieczeństwo. Lepiej w tym celu nadać nową funkcję już istniejącej instytucji, niż tworzyć jakąś specjalną strukturę. Problem Krymu ani nie da o sobie zapomnieć, ani się sam nie rozwiąże, dlatego już dziś warto się zastanawiać nad politycznymi środkami uregulowania kryzysu choćby w odległej przyszłości. Zwłaszcza w Rosji.

„Rzeczpospolita”, 23 marca 2015 r.

NIEZJEDNOCZONA EUROPA

Na przełomie 1984 i 1985 r. Zbigniew Brzeziński opublikował w Foreign Affairs artykuł zatytułowany „Podzielona Europa – przyszłość Jałty”[1]. Rozpoczynał się on od zdania: „Yalta is unfinished business”. Autor stawiał w nim tezę, że przyszłość Europy jest określona przez przezwyciężenie jałtańskiego podziału kontynentu. Trzydzieści lat później, w siedemdziesiątą rocznicę konferencji jałtańskiej i dwadzieścia pięć lat po zakończeniu zimnej wojny, teza, iż przyszłość Europy zależy od przezwyciężenia jej podziału, nie utraciła swojej aktualności. Wprawdzie porządek jałtański został obalony ćwierć wieku temu, ale w miejsce ideologicznej żelaznej kurtyny pojawił się rów tektoniczny, dzielący Europę na część nastawioną prorozwojowo, integrującą się w Unii Europejskiej i NATO, i część niezainteresowaną rozwojem Europy Wschodniej, z Rosją jako epicentrum, zorientowaną na wyzysk zasobów publicznych. Podobnie jak w czasach porządku jałtańskiego, próby przezwyciężenia tego podziału są po obu stronach często odbierane jako próby destabilizacji Europy. Gdy w ubiegłym roku Ukraina podjęła kolejną próbę przeskoczenia owego rowu tektonicznego, Rosja odpowiedziała agresją, a na Zachodzie odezwały się głosy, że sprowokowały ją ukraińskie prorozwojowe aspiracje. Najwyraźniej uległa zapomnieniu jedna z najważniejszych lekcji płynących z doświadczenia Jałty, a mianowicie to, że najbardziej niebezpiecznym dla porządku europejskiego źródłem zagrożenia jest odmowa prawa do samookreślenia i suwerennego wyboru drogi rozwoju narodów.

Przemawiając 31 maja 1989 r. w Moguncji, prezydent Stanów Zjednoczonych George Bush zaproponował zastąpienie ładu jałtańskiego Europą zjednoczoną i wolną. W skali całego kontynentu nowy porządek miały wyznaczać: wolne, demokratyczne wybory, zjednoczenie Niemiec, współpraca w dziedzinie technologii oraz znaczące ograniczenie potencjałów militarnych. Niejako w odpowiedzi Michaił Gorbaczow, sekretarz generalny Komitetu Centralnego KPZS, w przemówieniu wygłoszonym 6 lipca 1989 r. na forum Rady Europy w Strasburgu odrzucił doktrynę Breżniewa, ograniczającą suwerenność znajdujących się przez pół wieku w zależności od Związku Sowieckiego państw Europy Środkowej i wezwał do budowy wspólnego europejskiego domu. Koncepcja ta wykluczała „ewentualność konfliktu zbrojnego na kontynencie oraz wszelką możliwość użycia siły lub groźby jej użycia, przede wszystkim jednego sojuszu przeciwko drugiemu sojuszowi, wewnątrz sojuszy i w każdym innym wypadku”[2]. Wizja Europy zjednoczonej, pokojowej i wyrzekającej się stosowania przemocy jako instrumentu w polityce międzynarodowej tchnęła nadzieją. Pchała politykę europejską w stronę harmonizacji modelu ustrojów i rozwoju w skali całego kontynentu, a po kilkunastu latach doprowadziła do kilku fal rozszerzenia NATO i Unii Europejskiej o nowych członków, w okresie zimnej wojny zmuszonych przez uwarunkowania polityczno-wojskowe albo do tzw. pozablokowości, albo zależności od Związku Sowieckiego.

Przez ćwierć wieku społeczeństwa Europy żyły w przeświadczeniu, że zapoczątkowany po II wojnie światowej proces paralelnej politycznej i gospodarczej integracji państw europejskich w Unii Europejskiej i Sojuszu Północnoatlantyckim zatrzymał szalony ruch politycznych młynów historii na ich kontynencie, które raz za razem ścierały w proch osiągnięcia europejskiej cywilizacji i zmuszały Europejczyków do zaczynania wszystkiego od nowa. Koniec zimnej wojny oddalił od Europy niebezpieczeństwo, że stanie się ona ostatnim polem bitwy w dziejach ludzkości za sprawą kolejnego, tym razem już jądrowego armagedonu. Przyniósł także nadzieję na realizację marzenia o „wiecznym pokoju”, który Immanuel Kant wiązał ze związkiem narodów, który nie musiałby być jednak tożsamy z państwem narodów.

Dziesięć lat temu wypowiedziano nawet publicznie tezę, w myśl której wojny, jako możliwy scenariusz wydarzeń, miały zaniknąć w świadomości społeczeństw demokratycznych. Autorem tej tezy był Rupert Smith, emerytowany brytyjski generał, uczestnik interwencji w Iraku w 1991 r., a następnie dowódca sił pokojowych w Bośni i zastępca naczelnego dowódcy Połączonych Sił Zbrojnych NATO w Europie[3]. Wedle Smitha porządek demokratyczny zabezpiecza społeczeństwa przed sytuacją, w której jakiś polityk może uznać, że agresja na sąsiednie państwo i aneksja jego terytorium może przynieść mu korzyści.

Państwa europejskie wykorzystały więc „pokojową dywidendę” do znacznego ograniczenia liczebności własnych sił zbrojnych i wydatków na ich utrzymanie. Rozbrojeniu realnemu towarzyszyło, co gorsza, rozbrojenie mentalne czy też intelektualne, którego przejawem były uparte próby wyjaśnienia sytuacji międzynarodowej za pomocą anachronicznych i analitycznie niemal zupełnie nieprzydatnych kategorii geopolitycznych. Europejską politykę zdominowało złudzenie „wiecznego pokoju”, mimo że spodziewana harmonizacja modelu rozwoju w skali całego kontynentu utknęła w pierwszej dekadzie XXI wieku w martwym punkcie.

Europejskie elity nie czuły się jednak tym faktem specjalnie zaniepokojone. Zysk z zakończenia zimnej wojny wydawał się wystarczający. Uznano, że „zimnowojenny” podział Europy został przezwyciężony w wystarczającym stopniu. Zmęczenie ciągłym rozszerzaniem strefy dobrobytu i bezpieczeństwa łatwo przekuto w polityczny argument, że najwyższy czas na określenie granic rozszerzania wspólnoty europejskiej, za którymi będzie można tolerować niższy poziom rozwoju i obniżony poziom bezpieczeństwa. Łatwo pogodzono się z myślą, że Europa Wschodnia należy do innego kręgu cywilizacyjnego. Mówiąc krótko, dążenie do zdefiniowania granic integracji europejskiej oraz oferowanie państwom sąsiadującym z europejską strefą bezpieczeństwa i dobrobytu „wszystkiego prócz udziału w instytucjach” integracyjnych, pogłębiło jedynie wspomniany tektoniczny rów rozwojowy. Podobnie brak możliwości skorzystania z najskuteczniejszego w tej części świata instrumentu modernizacyjnego, jakim jest przyjęcie acquis communautaire i włączenie się w proces integracji europejskiej, wzmacniał ten niekorzystny podział.

W ten sposób siłą politycznej inercji, nie zaś w rezultacie politycznego porozumienia takiego, jak osiągnięte w Jałcie w 1945 r., ukształtował się podział Europy na część kontynentu opierającą swój ustrój na zasadach demokratycznego państwa prawnego i wolnego rynku oraz obszar zdominowany przez ustrojowe powiązania między polityką, biznesem i światem przestępczym[4].

Zapóźnienie rozwojowe, deficyt demokracji i wolnego rynku spowodowały wykluczenie społeczeństw Europy Wschodniej z debat kształtujących współczesną europejską tożsamość polityczną. Ich głos był niesłyszalny w takich sprawach jak głębokość i kierunek integracji europejskiej, miejsce chrześcijaństwa w tożsamości europejskiej, reforma instytucji europejskich czy redukcja emisji gazów cieplarnianych. Geograficznie Rosja, Ukraina i Białoruś były państwami europejskimi. Ale politycznie już od ponad dwóch dekad znajdują się poza granicami Europy, stając się uśpionym źródłem destabilizacji dla pozostałej części kontynentu.

Już w 2008 roku, w „International Herald Tribune”, zwracałem uwagę, że stosowanie kategorii geopolitycznych nie pozwala nam dostrzec, iż Rosja może ponownie sprowadzić wojnę na kontynent europejski, nie tyle z powodu swoich postimperialnych sentymentów, walki o abstrakcyjne we współczesnym świecie „przestrzenie”, ile ze względu na fakt, że jest państwem zapóźnionym rozwojowo, niezdolnym do wygenerowania atrakcyjnego dla sąsiadów impulsu modernizacyjnego, który mógłby być konkurencją dla członkostwa w Unii Europejskiej i NATO[5]. Pogłębiająca się nierówność między Wschodem i Zachodem kontynentu rodziła niebezpieczeństwo, że Rosja, aby utrzymać status quo w Europie Wschodniej, może ostatecznie – z braku innych instrumentów – uciec się do wojny. Agresja Rosji na Ukrainę w ubiegłym roku, w setną rocznicę wybuchu I wojny światowej, niemal siedemdziesiąt lat po zakończeniu drugiej i dwadzieścia pięć po upadku systemu jałtańskiego, unaoczniła całemu światu, że Europe whole and free... is still unfinished business, a stary kontynent to w dalszym ciągu quicksand, czyli ruchome piaski. Poszukując odpowiedzi na pytanie o przyczyny powstania rowu tektonicznego dzielącego Europę, warto więc sięgnąć po perspektywę oferowaną nie przez archaiczne geopolityczne klisze, lecz nowe teorie polityczno-ekonomiczne, pozwalające na znacznie głębszą analizę mechanizmów decyzyjnych, a także systemów stojących u źródła współczesnego podziału Europy.

Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, instytucja utworzona pięć lat temu przez polski parlament z inicjatywy polskiego rządu, którą organizowałem i którą od tego czasu kieruję, przed kilkoma laty postanowiło regularnie zapraszać grupę ekspertów z Rosji i Europy do niepublicznej dyskusji o nowo opublikowanych książkach, które mogą pomóc lepiej zrozumieć fenomen nowego, dotąd najczęściej umykającego szerszej refleksji, podziału Europy. Chodziło nam o to, aby umożliwić ludziom zawodowo analizującym relacje miedzy Rosją i światem zewnętrznym wspólną rozmowę na ten temat, w warunkach niekonfrontacyjnych. Wszak wszyscy czytamy te same książki, choć najczęściej w różnej sekwencji i różnym czasie. Zwykle na konferencjach, w których uczestniczymy, brakuje czasu na pogłębione rozmowy o naszych lekturach. Najczęściej przypadkowo, podczas przerwy na kawę, w drodze na lotnisko, w sposób nieusystematyzowany dzielimy się uwagami o tekstach, które ostatnio zrobiły na nas wrażenie. Tymczasem nasze lektury wpływają na sposób, w jaki dokonujemy konceptualizacji złożonych procesów politycznych, gospodarczych i społecznych zachodzących w Rosji, Europie Wschodniej oraz w Unii Europejskiej. Te zaś wpływają na opinie, które następnie niejednokrotnie oferujemy decydentom politycznym w naszych krajach. Uznaliśmy w Centrum, że warto stworzyć unikatowe forum wymiany opinii o ważnych dla relacji Europy i Rosji książkach. Spotykamy się raz do roku w Gdańsku, stąd rozmowy odbywają się pod szyldem „The Gdańsk Roundtable”.

Podczas ostatnich spotkań próbowaliśmy spojrzeć na podział Europy i rozwój sytuacji w Rosji przez pryzmat kilku prac, które zostały oddane do rąk czytelników w ostatnim czasie: Daron Acemoğlu, James Robinson, Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity, and Poverty (New York 2012); Bruce Bueno de Mesquita, Alastair Smith, The Dictator’s Handbook, Why Bad Behavior Is Almost Always Good Politics (New York 2012); James Sherr, Hard Diplomacy and Soft Coercion, Russia’s Influence Abroad (London 2013); Marie Mendras, Russian Politics. The Paradox of a Weak State (London 2012) oraz Ben Judah, Fragile Empire. How Russia Fell In And Out of Love with Vladimir Putin (Yale 2013).

Książki Why Nations Fail i The Dictator’s Handbook nie dotyczą Rosji bezpośrednio. Obie oferują natomiast teoretyczne wyjaśnienia różnic poziomu rozwoju państw oraz zachowań decydentów, niezależnie od ustroju, w jakim funkcjonują. Aby wyjaśnić czytelnikom, dlaczego obie książki okazały się znakomitym zaproszeniem do dyskusji o przyszłości Europy między ekspertami z Unii Europejskiej i Rosji, a także w jaki sposób dostarczyły obu grupom wartościowych kluczy interpretacyjnych do lepszego zrozumienia relacji między Unią Europejską a jej sąsiadami z Europy Wschodniej oraz motywów, które mogły pchnąć Władimira Putina do podjęcia decyzji o dokonaniu przez Rosję zbrojnej agresji na Ukrainę, aneksji Krymu i okupacji Donbasu, należy choćby w skrócie zaprezentować podejścia teoretyczne, które oferują.

Zdaniem ekonomistów Darona Acemoğlu i Jamesa Robinsona za różnice w poziomie rozwoju państw odpowiada charakter instytucji organizujących aktywność gospodarczą, polityczną i społeczną ludzi. Analizując przykład obu Ameryk, kolonizowanych przez Europejczyków mniej więcej w tym samym czasie, Acemoğlu i Robinson zwrócili uwagę na to, że celem kolonizacji prowadzonej przez Hiszpanów i Portugalczyków było dostarczenie do Europy bogactw uzyskanych w nowych pozamorskich terytoriach, aby w ten sposób wzmocnić europejską potęgę Hiszpanii i Portugalii na Starym Kontynencie. Dlatego w Ameryce Południowej i Środkowej, czyli tam, gdzie dotarli hiszpańscy i portugalscy konkwistadorzy, celem podboju była eksploatacja kolonii – kryterium ekonomicznej efektywności tych terytoriów była ilość dostarczonych do Europy dóbr. Metody eksploatacji i jakość towarów miały drugorzędne znaczenie. W ten sposób kolonizacja Ameryki Południowej wykształciła instytucje nastawione na wyzysk, od niewolnictwa przez drakoński system prawny, po przyzwolenie na bezprawne zachowania kolonialnych urzędników odpowiedzialnych za wykonywanie „norm”.

W koloniach powstających w Ameryce Północnej początkowo próbowano korzystać z tych samych metod, ale po pierwsze, Nowy Świat nie oferował takich możliwości rabunku, jak bogate cywilizacje Inków, Azteków i Majów, po drugie, jego ogromne przestrzenie otwierały zbyt wiele możliwości osadnikom, aby można ich było zamienić w niewolników lub narzucić im system wyzysku. Stąd po pierwszych nieudanych próbach tworzenia kolonii na wzór hiszpański, w Ameryce Północnej kolonie kształtowały się w oparciu o kryterium zdolności do przeżycia i samodzielnego funkcjonowania, czemu sprzyjały instytucje zachęcające kolonistów do inwestowania i intensywnej pracy. W konsekwencji obie Ameryki ukształtowały zgoła odmienny system instytucji, które doprowadziły do tego, że Ameryka Północna jest nieporównywalnie bogatsza od Ameryki Południowej.

Przykładem ilustrującym tezę obu ekonomistów są dwie części miasta Nogales leżącego na pograniczu amerykańsko-meksykańskim. Część północna znajduje się w Arizonie, część południowa zaś – w meksykańskim stanie Sonora. Za sprawą inwestorów amerykańskich meksykańskie miasto Nogales należy do najbogatszych w Meksyku, niemniej jednak różnice w poziomie zamożności obu stron podzielonego murem granicznym miasta są bardzo znaczące na korzyść jego części amerykańskiej. Acemoğlu i Robinson tak tłumaczą to zjawisko: „Powód, dla którego Nogales w Arizonie jest znacznie bogatsze od Nogales w Sonorze, jest bardzo prosty – po dwóch stronach granicy funkcjonują bardzo różne instytucje, które generują bardzo różne zachęty [...]. Stany Zjednoczone są znacząco bogatsze zarówno od Meksyku, jak i od Peru, także ze względu na sposób, w jaki ich instytucje ekonomiczne i polityczne kształtują zachęty dla przedsiębiorczości, jednostek i polityków. Każde społeczeństwo funkcjonuje w sieci ekonomicznych i politycznych zachęt ustanowionych i egzekwowanych wspólnie przez państwo i obywateli. Instytucje gospodarcze kształtują zachęty ekonomiczne – do kształcenia się, oszczędzania, inwestowania, innowacyjności, wdrażania nowych technologii itd. To jednak proces polityczny determinuje, jakie instytucje gospodarcze wpływają na życie ludzi, zaś instytucje polityczne na to, jak działa proces polityczny. Na przykład, polityczne instytucje stworzone przez społeczeństwo determinują możliwości kontroli polityków, jakimi dysponują obywatele i jakie wpływają na ich zachowania, a to z kolei determinuje, czy politycy są reprezentantami obywateli, choćby niedoskonałymi, czy też są w stanie wykorzystywać powierzoną im przez obywateli lub też uzurpowaną władzę jedynie do pomnażania własnego dobrobytu i prowadzenia podporządkowanej temu celowi polityki, która z kolei determinuje zachowania obywateli. Polityczne instytucje (rozumiane szeroko, jako normy i instrumenty realizacji polityki – S.D.) są zawarte nie tylko w treści konstytucji. Funkcjonują także niezależnie od rodzaju systemu politycznego, również w ustrojach niedemokratycznych. Dotyczą bowiem władzy i zdolności państwa do stanowienia prawa i sprawowania rządów nad obywatelami”[6].

Tak więc – zdaniem Acemoğlu i Robinsona – to, czy dany kraj jest biedny, czy bogaty, zależy od charakteru instytucji gospodarczych. Ten zaś jest determinowany przez politykę i instytucje polityczne.

Każdy, kto podróżował po Europie Wschodniej, przy czym nie ograniczał się w swoich peregrynacjach do stolic i największych miast, zdaje sobie sprawę, że jeżeli chodzi o poziom i jakość życia, mieszkańców tej części Europy dzieli przepaść od tych, którzy zamieszkują państwa należące do Unii Europejskiej. Dla poszukujących kryteriów bardziej zobiektywizowanych lub po prostu nieposiadających żadnych osobistych obserwacji w tym względzie pomocne mogą być dane z Human Development Index (dalej HDI), opracowania publikowanego corocznie przez ONZ. Dla zilustrowania sytuacji posłużę się danymi za 2014 r. i przykładami siedmiu krajów: Holandii (to jeden z członków-założycieli UE i NATO, a przy tym jedno z najwyżej rozwiniętych państw świata – pozycja 4 HDI), Hiszpanii (członek UE od 1986 r., NATO od 1982 r., pozycja 20 HDI), Polski (państwo zależne od ZSRS w latach 1945–1989, członek NATO od 1999 r. i UE od 2004 r., pozycja 35 HDI), Łotwy (państwo okupowane przez ZSRS w latach 1940–1991, członek UE i NATO od 2004 r., pozycja 48 HDI) oraz Rosji (pozycja 57 HDI), Białorusi (pozycja 53 HDI) i Ukrainy (pozycja 83 HDI). Za najwyżej rozwinięte państwa świata uważa się te, które w rankingu HDI plasują się na pozycjach od 1 do 30, dalej, na pozycjach 30–50 mamy grupę państw wysoko rozwiniętych, na miejscach powyżej 50 plasują się państwa określane w sposób politycznie poprawny jako „rozwijające się”. W istocie są to państwa zacofane i najczęściej po prostu biedne. HDI oblicza się na podstawie złożonego algorytmu, w którym uwzględnia się m.in. takie czynniki, jak długość życia szacowana w chwili narodzin (wskaźnik poziomu życia w danym kraju) oraz produkt narodowy na głowę mieszkańca (wskaźnik poziomu ogólnej zamożności).

W wymienionych krajach wskaźniki te kształtowały się w 2014 r. następująco:

Nawet te bardzo przybliżone dane uwidaczniają przepaść rozwojową między Europą Wschodnią i pozostałą częścią kontynentu. Ukazują także, jak wiele zyskały na integracji z Unią Europejską i NATO takie państwa Europy Środkowej jak Polska, które po II wojnie światowej wbrew własnej woli znalazły się po wschodniej stronie żelaznej kurtyny lub przez pół wieku doświadczały sowieckiej okupacji, jak państwa bałtyckie. Społeczeństwa tych państw wzbogaciły się i poprawiła się ich jakość życia. Nie da się tego samego powiedzieć o Rosji. Dochód narodowy na jednego mieszkańca Rosji (22616 dolarów) jest wprawdzie o ok. 1000 dolarów wyższy niż w Polsce (21487 dolarów), ale długość życia, wiele mówiąca o jego jakości, jest w Polsce (76,41 lat) niemal o 10 lat wyższa niż w Rosji (67,96 lat). Co więcej, zestawienie to pokazuje, że nawet dużo mniejsza Białoruś, która nie posiada surowców energetycznych, jest państwem wprawdzie relatywnie uboższym, ale jego obywatele żyją dłużej (69,93 lat) od Rosjan, co może świadczyć o nieco wyższym standardzie życia Białorusinów niż Rosjan. To oznacza, że zyski Rosji z eksportu surowców energetycznych są następnie nierównomiernie dystrybuowane w społeczeństwie i nie wpływają na podwyższenie poziomu życia zdecydowanej większości Rosjan.

Ukraina w rankingach HDI wypada niemal najgorzej spośród wszystkich postsowieckich państw wschodniej części kontynentu. Jeśli do tej sytuacji zastosować teorię Acemoğlu i Robinsona, to źródeł politycznych napięć na Ukrainie w ostatnich latach można się doszukiwać we wzroście społecznego zapotrzebowania na zmiany procesu politycznego, który, jak widać, przez dwadzieścia lat de facto zniechęcał ludzi do podejmowania ryzyka inwestycji i uczciwej pracy, a więc nie generował bodźców do pomnażania dobrobytu ogółu społeczeństwa.

Różnice w poziomie rozwoju, społecznego dobrobytu oraz jakości życia społeczeństw, jakie występują między wszystkimi państwami Europy Wschodniej a krajami integrującymi się w Unii Europejskiej, nawet tymi o najkrótszym stażu członkowskim w Unii, wskazują, że z systemowego punktu widzenia mamy tu do czynienia z sytuacją podobną do sytuacji na pograniczu meksykańsko-amerykańskim, opisywanej przez Acemoğlu i Robinsona.

W całej Europie Wschodniej proces polityczny nie stymuluje kształtowania instytucji politycznych zdolnych następnie do generowania instytucji gospodarczych, które sprzyjają przedsiębiorczości i pobudzają rozwój. Takie instytucje powstały natomiast w państwach, które w przeszłości znajdowały się pod sowiecką dominacją lub też były przez Związek Sowiecki okupowane, ale po odzyskaniu suwerenności podjęły trud przemian związanych z akcesją do Unii Europejskiej i NATO. Przyjęły acquis communautaire, z którego korzysta większość państw znajdujących się w czołówce rankingu HDI. W rezultacie zaczęły się rozwijać zdecydowanie szybciej niż ich sąsiedzi ze wschodniej części kontynentu, którzy dotychczas nie uczestniczą w procesie integracji europejskiej. Trudno nie zauważyć, że „Ameryka Południowa”, opisywana przez Acemoğlu i Robinsona, zaczyna się na prawym brzegu Bugu i obejmuje całą Europę Wschodnią.

Warto więc przyjrzeć się procesom politycznym zachodzącym w Europie Wschodniej, aby odpowiedzieć na pytanie, jakiego rodzaju instytucje polityczne są odpowiedzialne za ten stan rzeczy. Jeśli bowiem Acemoğlu i Robinson mają rację, to w odpowiedzi na to pytanie kryje się rozwiązanie zagadki, dlaczego po upadku porządku jałtańskiego Europa nie była w stanie zbudować „wspólnego europejskiego domu” i zrealizować wielkiej wizji kontynentu zjednoczonego i wolnego.

Ważnych wskazówek w tym względzie – w opinii uczestników gdańskich debat – mogą również dostarczyć rozważania de Mesquity i Smitha zawarte w ich The Dictator’s Handbook. Są to autorzy „teorii politycznego przetrwania” (theory of political survival), wyjaśniającej motywacje zachowań liderów, przywódców politycznych lub korporacyjnych. Zgodnie z ich wykładnią wszystkie decyzje liderów podporządkowane są kalkulacji strat i korzyści, jakie mogą one im przynieść w staraniach o poparcie bardzo szeroko rozumianego „elektoratu”.

Zdaniem tych amerykańskich politologów to nie państwa mają interesy, ale konkretni ludzie: „Co skłoniło prezydenta Obamę, aby się zajął formułowaniem własnej polityki afgańskiej? Gdyby nie ogłosił kalendarza wycofywania (wojsk amerykańskich) z Afganistanu, straciłby poparcie swojej bazy wyborczej w Partii Demokratycznej – nie w państwie, ale we własnej partii. Podobnie prezydent Kennedy obawiał się, że jeśli nie podejmie działań w sprawie, którą dziś nazywamy kryzysem kubańskim, zostanie usunięty z urzędu, a Partia Demokratyczna zapłaci za to słony rachunek w wyborach uzupełniających do Kongresu w 1962 r. Obaj mogli pamiętać o interesach państwa, ale to ich osobista polityczna korzyść była pierwszym i nadrzędnym priorytetem. [...] Kalkulacje i działania podejmowane przez lidera składają się na to, jak rządzi. Aby jednak odpowiedzieć na pytanie, jak rządzić skutecznie, najpierw należy wybory wygrać, następnie utrzymać się u władzy oraz kontrolować jak najwięcej państwowych (lub korporacyjnych) źródeł dochodów przez jak najdłuższy okres”[7].

Oczywiście żaden przywódca, w żadnym ustroju, nie rządzi samodzielnie i nie ma władzy absolutnej. W teorii de Mesquity i Smitha każdy z przywódców jest uzależniony od trzech grup swoich zwolenników: nominalnego elektoratu, rzeczywistego elektoratu i „zwycięskiej koalicji”. W skład nominalnego elektoratu wchodzą wszyscy uczestnicy procesu wyborczego, którzy mogą wpłynąć na wybór przywódcy (np. uprawnieni do udziału w wyborach). Rzeczywisty elektorat tworzy węższy krąg wpływowych zwolenników, którzy swoimi opiniami lub zachowaniami mogą wpływać na wybory innych ludzi. Zwycięską koalicję tworzą zaś kluczowi elektorzy, czyli zwolennicy lidera, bez poparcia których byłby on politycznie skończony.

Autorzy tej systematyki uważają, że pomaga ona analizować i porównywać procesy decyzyjne w różnych ustrojach, niezależnie od tego, czy zachodzą one w państwach demokratycznych czy też autorytarnych. Ich zdaniem bowiem w tym ujęciu jedyna różnica polega na liczebności każdego z elektoratów. Ponieważ w państwach demokratycznych w procesie politycznym uczestniczy znacznie więcej obywateli niż w systemach autorytarnych, bardziej liczebne są też elektoraty, o których poparcie musi zabiegać lider.

Ważną rolę w badaniach systemów politycznych, zgodnie z teorią de Mesquity i Smitha, odgrywa analiza wydatków. Liderzy mogą używać generowanych przez siebie dochodów „dla dobra wszystkich, jak to się dzieje w sytuacji, gdy wydatki są przeznaczane na ochronę osobistego dobrobytu wszystkich obywateli i ich własności. Większość działań na rzecz celów publicznych może być rozumiana jako inwestycje w dobrobyt obywateli. Ale polityk może używać zasobów rządowych, aby kupować sobie lojalność kilku kluczowych dla niego kolesiów, kosztem powszechnego dobrobytu”[8].

Innymi słowy, de Mesquita i Smith mówią: pokaż nam, na co wydaje publiczne pieniądze przywódca, a powiemy ci, z jakim systemem politycznym mamy do czynienia. Czy wydaje na dobra publiczne, z których może korzystać każdy? Czy też wykorzystuje środki publiczne, aby nagradzać swoje najbliższe otoczenie i pomnażać dobra, z których mogą korzystać tylko wybrani?

„W demokracji lub każdym innym systemie, w którym zwycięska koalicja jest bardzo szeroka, nikogo najzwyczajniej nie stać na to, aby kupować jej lojalność za pomocą prywatnych nagród. [...] Im bardziej demokratyczny system rządów, uzależniony od wielkich koalicji, tym większą wagę przywiązuje do wydatków przeznaczanych na finasowanie skutecznych działań na rzecz celów publicznych, które zwiększają powszechny dobrobyt [...]. Po przeciwnej stronie są dyktatury, monarchie, junty wojskowe i większość szefów korporacji, którzy zależą od małych grup decydujących zwolenników [...]. Dlatego małe liczebnie koalicje sprzyjają stabilnym, skorumpowanym, ukierunkowanym na gromadzenie prywatnych majątków reżimom”[9].

Poszukując odpowiedzi na pytanie, dlaczego państwa Europy Wschodniej nie zdołały znacząco zmniejszyć swojego zapóźnienia rozwojowego wobec najwyżej rozwiniętych państw świata, co udało się na przykład państwom Europy Środkowej, spróbujmy zintegrować teorie Acemoğlu i Robinsona oraz de Mesquity i Smitha. W ten sposób będziemy mogli sformułować kolejne wnioski.

Widoczna gołym okiem bieda w państwach Europy Wschodniej, katastrofalny stan infrastruktury publicznej, niższy niż w sąsiednich państwach Unii Europejskiej poziom życia, są skutkiem systemu politycznego opartego na bardzo wąskich elektoratach i bardzo elitarnych „zwycięskich koalicjach”. Kluczowych elektorów, od których zależy być albo nie być przywódców, jest bardzo mało. Ich lojalność przez ostatnie dwie dekady była przez przywódców tych państw opłacana z zasobów państwowych.

Taki system polityczny wytworzył instytucje, których główną funkcją jest gromadzenie zasobów niezbędnych do budowania prestiżu przywódcy w wąskim gronie kluczowych elektorów i utrzymywania ich lojalności. Tu kryje się także odpowiedź na pytanie o źródła systemu oligarchicznego, tak charakterystycznego dla całej wschodniej części kontynentu europejskiego.

Jego powstaniu sprzyjał upadek Związku Sowieckiego, którego masa upadłościowa stała się w krótkim czasie walutą służącą „opłacaniu kluczowych elektorów”. To oni wkrótce stali się oligarchami. Warto również pamiętać, że przez pewien czas także „prawo do secesji” ze Związku Sowieckiego było częścią zasobów państwowych służących Borysowi Jelcynowi do kupowania lojalności prowincjonalnych liderów elit republik związkowych (czyli kluczowych elektorów w tym wypadku) podczas rywalizacji politycznej z Michaiłem Gorbaczowem, a także do znaczącego zawężania liczebności tej grupy i w efekcie do zmniejszania kosztów opłacania lojalności.

Synteza obu teorii oferuje także odpowiedź na zasadnicze pytanie poruszane w niniejszym tekście: dlaczego nie udało się zrealizować wizji zjednoczonej Europy? Dlaczego wytworzył się na kontynencie nowy podział? Zastosowanie teorii de Mesquity i Smitha oraz nałożenie jej na rozważania Acemoğlu i Robinsona umożliwia zaproponowanie oryginalnej odpowiedzi na te pytania.

Zakończenie zimnej wojny przyniosło większości krajów europejskich wielką pokojową dywidendę, która mogła być wykorzystana do rozszerzenia sfery bezpieczeństwa i dobrobytu o wyzwolone spod sowieckiej dominacji państwa Europy Środkowej. Była to de facto polityka realizująca cel publiczny, gdyż społeczeństwa państw o dłuższym stażu uczestnictwa we wspólnocie europejskiej miały skorzystać z efektu skali, wywołanego rozszerzeniem wspólnego rynku o kilkadziesiąt milionów konsumentów z państw środkowoeuropejskich, dużo biedniejszych, a więc dążących do szybkiego podniesienia własnej stopy życiowej. Te aspiracje nadawały dynamikę procesom politycznym w byłym bloku wschodnim, zmuszając polityków do skutecznego prowadzenia działań akcesyjnych i stymulując tworzenie instytucji sprzyjających pomnażaniu indywidualnego dobrobytu obywateli. Komunizm upadł przecież w Europie Środkowej i Wschodniej właśnie dlatego, że zderzył się z rosnącymi aspiracjami obywateli do lepszego życia. Rząd Tadeusza Mazowieckiego musiał znaleźć Leszka Balcerowicza i pozwolić mu na wdrożenie radykalnej reformy gospodarczej, generującej impuls do pomnażania dobrobytu obywateli. Istotna była także szybka prywatyzacja, która zapobiegła ukształtowaniu się systemu oligarchicznego, jak to miało miejsce u niemal wszystkich wschodnich sąsiadów. Gdyby rząd Mazowieckiego się na to nie zdecydował, „Solidarność” straciłaby władzę.

Z tego samego powodu od początku szerokie elektoraty, zarówno nominalny, jak i realny, zmuszały liderów państw Europy Środkowej do prowadzenia polityki „powrotu do Europy”, odpowiadającej na potrzebę harmonizacji poziomu życia z państwami Europy Zachodniej, wyrażaną przez ich własne szerokie, nominalne i realne elektoraty.

Związek Sowiecki uległ dezintegracji głównie wskutek aspiracji nomenklatury (członków aparatu partii komunistycznej, struktur bezpieczeństwa – KGB, a także środowisk gangsterskich) zarówno moskiewskiej, jak i prowincjonalnej, rządzącej republikami związkowymi. Po utracie wiary w aksjologiczne podstawy istnienia państwa awangardy proletariatu, to właśnie członkowie szeroko pojętej nomenklatury zainteresowali się możliwościami szybkiego podniesienia standardu życia do poziomu porównywalnego z tym, jakim cieszyły się społeczeństwa zachodnioeuropejskie. Ogromna masa upadłościowa po sowieckim imperium stała się zasobem umożliwiającym przywódcom prowadzenie polityki wychodzącej naprzeciw aspiracjom nomenklatury. W ten sposób kupowano sobie lojalność rzeczywistych i kluczowych elektorów.

W przeciwieństwie do Europy Środkowej, utrzymanie władzy przez przez politycznego przywódcę w Europie Wschodniej nie było zatem uzależnione od poparcia nominalnych elektoratów i prowadzenia polityki obliczonej na budowę dobra wspólnego i tworzenie instytucji zachęcających obywateli do pomnażania dobrobytu. Innymi słowy, zakończenie zimnej wojny oznaczało w Europie Wschodniej coś zupełnie innego niż w Europie Środkowej, a mianowicie uruchomiło proces deimperializacji oraz „pieriechwatyzacji” zasobów imperium. Toteż Europa Wschodnia i Europa Środkowa zaczęły rozwijać się w odmiennych kierunkach.

Doświadczenie Ukrainy, zwłaszcza ostatnich lat, pokazuje jednak, że zbagatelizowanie dynamiki procesu politycznego, przede wszystkim rozejścia się aspiracji elektoratu nominalnego i rzeczywistego, jak też niedostrzeżenie dążeń determinujących oczekiwania kluczowych elektorów, może doprowadzić do zmiany systemowej, a nawet zmusić nowego lidera do prowadzenia polityki odpowiadającej oczekiwaniom znacznie większej grupy elektorów niż wąska klika najbliższych kolesiów, na której czele stał poprzedni przywódca polityczny.

Prace de Mesquity i Smitha oraz Acemoğlu i Robinsona nie dotyczą Rosji. Jak każda teoria, oferują kolejny niedoskonały intelektualny instrument, którego możemy używać pomocniczo w refleksji nad złożonymi procesami politycznymi, społecznymi i ekonomicznymi. Nie są to w żadnym razie teorie wyjaśniające wszystko i w każdym przypadku. Zaskakujące jest jednak, jak wiele z ich ogólnych, abstrakcyjnych obserwacji znajduje odzwierciedlenie w spostrzeżeniach specjalistów zajmujących się zawodowo analizowaniem regionu Europy Wschodniej.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na kilka książek, które w ostatnich dwóch latach także były przedmiotem naszych dyskusji w Gdańsku (w większości przypadków uczestniczyli w nich autorzy omawianych publikacji). Francuska badaczka Marie Mendras zwracała uwagę na paradoks współczesnej Rosji, która będąc państwem zacofanym pod względem rozwoju i niezdolnym do inicjowania polityki realizującej cele publiczne, służącej podwyższaniu poziomu dobrobytu społeczeństwa, jednocześnie jest skłonna do stosowania przemocy na znacznie szerszą skalę, niż ma to miejsce w państwach wyżej rozwiniętych, silniejszych pod względem gospodarczym i lepiej zorganizowanych.

Paradoks tego nowego autorytarnego modelu – zauważa Mendras – „polega na tym, że wypycha on zwykłych Rosjan poza sferę polityki i gwarantuje im formę autonomii oraz wolności, której nigdy nie doświadczali w czasach komunistycznych. Mogą się w pełni dystansować od spraw publicznych i trzymać się z dala od wszelkich form mobilizacji społecznej. Jednostka jest dziś w Rosji wolna, ale obywatel jest słaby. Społeczeństwo obywatelskie walczy o swoje istnienie w Rosji, ale ma wielkie trudności, aby stać się społeczeństwem politycznym, ze względu na brak instytucji demokratycznych i efektywnych instytucji publicznych umożliwiających wnoszenie protestów i apelacji. Rosjanie starają się unikać kontaktów z instytucjami, w których skuteczność nie wierzą, a które Kreml próbuje dyskredytować, takimi jak parlament i inne ciała wybieralne. Są także podejrzliwi wobec instytucji alternatywnych – NGO, zagranicznych przedsiębiorstw i opozycji politycznej. Zdają sobie bowiem sprawę, że nie mają żadnego wpływu na wybór głowy państwa, rządu, lokalnej administracji. Nie chcą jednak żyć w państwie policyjnym. Tolerują obecną władzę, oczekując od niej jakiejś formy ekonomicznego, społecznego i moralnego ładu”[10].

Czyż ta diagnoza nie potwierdza teorii de Mesquity i Smitha, że jeżeli „polityczne przetrwanie” lidera uzależnione jest od poparcia jedynie wąskiego kręgu kluczowych elektorów, to ich lojalność musi kupować przede wszystkim? Równocześnie nie może ich łatwo wymienić, ponieważ nominalny elektorat jest zbyt słaby i nieliczny. A czy nie znajdziemy u Marie Mendras przykładów ilustrujących obserwację Acemoğlu i Robinsona, wedle których system polityczny nastawiony na eksploatację i dystrybucję dóbr w ramach wąskiej grupy uczestników procesu politycznego w istocie tworzy instytucje polityczne i gospodarcze, które dławią szanse rozwojowe, lekceważą oczekiwania i aspiracje nominalnego elektoratu i ograniczają wpływ instytucji pozwalających na uczestnictwo w procesie politycznym (np. dyskredytując instytucje przedstawicielskie)?

James Sherr, znakomity brytyjski badacz problematyki Europy Wschodniej, wnikliwie analizuje proces kształtowania się nowego ustroju politycznego w Rosji po zakończeniu zimnej wojny.

„W porównaniu z państwami Europy Środkowej rewolucja w Rosji była jedynie częściowa. W Polsce, Czechosłowacji i Estonii nowy system polityczny był tworzony przez nowe elity, które ukształtowały się w toku walki przeciwko ustrojowi totalitarnemu – znacznie młodszemu i mniej stabilnemu niż ten w Związku Sowieckim – a także w oparciu o obywatelską tradycję oraz ideę europejską, której Rosja nie miała. W Federacji Rosyjskiej nowy system polityczny był budowany przez najbardziej zradykalizowanych członków starej komunistycznej elity”[11].

Warto o tej obserwacji pamiętać w kontekście wcześniejszych rozważań o upadku sowieckiego imperium, inspirowanych teorią de Mesquity i Smitha. Sherr podziela bowiem pogląd, że dezintegracja Związku Sowieckiego została dokonana rękami sowieckiej nomenklatury. W momencie, gdy partia komunistyczna utraciła ideologiczne prawo do utrzymywania w swoim ręku władzy i państwowego majątku, to właśnie część nomenklatury – Sherr mówi o jej najbardziej zradykalizowanej części – stanęła do wyścigu o przechwycenie kontroli nad zasobami państwowymi ZSRS, a co za tym idzie, o wpływy i udział we władzy.

Ten wybitny brytyjski analityk podziela także pogląd, że wraz z zakończeniem zimnej wojny Europa nie zdołała się zjednoczyć, a podział pojałtański zastąpił inny, nowy podział: „Dziś Europa nie jest podzielona na wrogie sobie ideologiczne bloki, ale na dwa różne systemy normatywne”[12]. Nikt lepiej nie wyraził istoty tego podziału niż Walerij Zorkin, prezes Trybunału Konstytucyjnego Federacji Rosyjskiej. Stwierdził on, że odmienne w Rosji i w Europie Zachodniej podejście do prawa jest cechą wyróżniającą „cywilizację” rosyjską, która nie podziela „zbyt kazuistycznego”, opartego o tradycję rzymską, europejskiego stosunku do prawa. Dlatego też, zdaniem Zorkina, „zasady prymatu prawa nie można utożsamiać z pytaniem o być albo nie być Rosji jako takiej”[13].

Innymi słowy, o ile integracja europejska została ukonstytuowana na wspólnej dla państw w niej uczestniczących zasadzie rządów prawa, to „cywilizacja” rosyjska opiera się na zasadzie zwierzchności władzy nad prawem. Prawo w rosyjskim i, szerzej, wschodnioeuropejskim rozumieniu nie ogranicza władzy, nie organizuje relacji między państwem i obywatelem, lecz jest jednym z wielu instrumentów sprawowania władzy, czyli dominacji państwa nad obywatelami.

Przypomnijmy, że Acemoğlu i Robinson widzą w prawie instytucję, która w zależności od systemu politycznego służy albo stymulowaniu przedsiębiorczości, ochronie własności i pomnażaniu dóbr, albo czerpaniu z zasobów publicznych w celu rozdystrybuowania uzyskanych korzyści wśród sprawującej władzę elity. De Mesquita i Smith powiedzieliby, że chodzi o najbliższych liderowi kolesiów, stanowiących grupę jego kluczowych elektorów.

Warto przytoczyć jeszcze opinię Bena Judah, młodego brytyjskiego analityka, który do sfery eksperckiej przyszedł ze świata dziennikarzy. Jego ostatnia książka Fragile Empire. How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin powstała na podstawie tysięcy rozmów, wywiadów i materiałów reporterskich. Judah opisuje w niej putinowski system władzy (książka ukazała się jeszcze przed agresją Rosji na Ukrainę).

„Reżim Putina” – pisze brytyjski autor – „został w Rosji zbudowany w sposób bardzo zmyślny, a jednocześnie głęboko anachroniczny. Ta kontrolowana demokracja przyniosła wprawdzie inteligentne technologie sprawowania władzy, formalnie dające państwu instytucje demokratyczne, jednocześnie jednak pozbawiła je jakiegokolwiek realnego znaczenia. Manipulacje i korupcja zamieniły Dumę w teatrzyk kukiełkowy, wybory zaś w plebiscytową rywalizację klaunów. Rosja stała się obrazokracją, która masom oferowała cenzurowaną telewizję, ale jednocześnie pozostawiała inteligencji wolną prasę i blogosferę. Rosja zobaczyła, jak jej przywódca zmienia się w telewizyjnego populistę, który wykorzystywał zauroczenie współczesnego człowieka obrazami i jego skłonność do mylenia wielkiego celebryty z dobrym politykiem. [...] A jednak za tą telewizyjną iluzją reżim budował dysfunkcjonalne i anachroniczne struktury władzy. Wyreżyserował gigantyczny transfer aktywów, zapoczątkowany rabunkiem na Bieriezowskim, osiągający apogeum w rabunku na Chodorkowskim, a ugruntowany wraz z wykształceniem się putinowskiej oligarchii. Kreml próbował stworzyć instytucje, które, choć nowo utworzone, od razu stawały się przestarzałe i nieefektywne – pion władzy (wiertikal własti) miał odtworzyć sowiecki system zarządzania, podejmowania i realizacji decyzji, z „Jedną Rosją” jako partią systemu jednopartyjnego. Ten system, jak obiecywano, miał zapewnić „dyktaturę prawa”[14].

Pisząc swoją książkę, Judah nie znał ani teorii de Mesquity i Smitha, ani teorii Acemoğlu i Robinsona. Jego opis sytuacji w Rosji mógłby jednak śmiało znaleźć miejsce w książkach tych teoretyków jako ilustracja ich tez. Wszelako gdyby Judah znał poglądy de Mesquity i Smitha, zapewne nieco ostrożnej formułowałby swoje opinie dotyczące „efektywności” stworzonych przez system putinowski instytucji. Obaj teoretycy zwróciliby mu uwagę, że z punktu widzenia osobistych interesów Putina stworzony przez niego system funkcjonuje bardzo skutecznie. Celem powołanych przez niego instytucji nie jest przecież ograniczanie jego władzy lub sprawowanie efektywnej kontroli nad prowadzoną przez niego polityką, lecz coś zupełnie przeciwnego. Czy można sobie wyobrazić bardziej skuteczną realizację tak postawionego zadania niż stworzenie fasadowych instytucji, niby demokratycznych, ale de facto niepełniących żadnych funkcji przedstawicielskich czy kontrolnych? Znowu można się odwołać do Acemoğlu i Robinsona. System pasożytniczy, ukierunkowany na eksploatację zasobów państwa w interesie przywódcy i jego kolesiów, nie wytwarza instytucji zdolnych do generowania zachęt dla przedsiębiorczości i rozwoju. To jednak nie oznacza, że w ogóle nie wytwarza żadnych instytucji. Przeciwnie, taki system może być bardzo kreatywny, tyle że celem tworzonych instytucji jest podnoszenie efektywności wyzysku i utrzymywanie systemu władzy, która go umożliwia.

Instrumentem służącym utrzymaniu władzy może być także wojna, agresja na sąsiada, aneksja i okupacja jego terytorium. Anachroniczne rozważania geopolityczne nie przyniosą nam wyjaśnienia motywów takiego procesu decyzyjnego, ale teorie de Mesquity i Smitha oraz Acemoğlu i Robinsona mogą być pomocne. Masowy protest na Ukrainie na przełomie 2013 i 2014 r. doprowadził do obalenia systemu politycznego wzorowanego w gruncie rzeczy na modelu rosyjskim. Problem Ukrainy polegał jednak na tym, że jest jednym z najbiedniejszych państw Europy Wschodniej, nieposiadającym zasobów naturalnych, które mogłyby służyć do kupowania lojalności elektorów. Kontrakty gazowe z Rosją były więc swojego rodzaju pożyczkami aktywów, które przywódcy Ukrainy mogli dzielić wśród swoich zwolenników i kluczowych elektorów. Ale już w 2013 r. mechanizm ten zaczął się wyczerpywać. Radykalnie powiększony, wskutek mobilizacji spowodowanej przez Majdan, nominalny elektorat przeciągnął na swoją stronę elektorat realny i kluczowych elektorów Janukowycza. 22 lutego 2014 r. Wiktor Janukowycz został w Kijowie sam. Opuścili go niemal wszyscy najbliżsi mu „kolesie”. Jego władza przestała istnieć. Zbiegł więc z Kijowa do Rosji.

Dla Putina wydarzenia na Ukrainie stanowiły sygnał, że na obszarze postsowieckim proces polityczny może doprowadzić do zmiany ustroju. Reakcją Rosji było zbrojne zajęcie ukraińskiego Krymu i wzniecenie wojny w Donbasie. Działania te nie tylko odwracały uwagę od istoty zmiany politycznej na Ukrainie, ale, co ważniejsze, niosły informację, że Putin będzie bronił stworzonego przez siebie systemu władzy i wyzysku zasobów państwowych przy użyciu wszelkich dostępnych mu środków, z użyciem siły przeciwko własnym obywatelom włącznie.

Jednakże zarządzanie systemem za pomocą strachu i przemocy oznacza dla Putina poważne ryzyko. Generuje bowiem duże koszty w jego realnym elektoracie i wśród kluczowych elektorów. Tym bardziej że – wbrew jego kalkulacjom – Zachód wcale się nie podzielił. Przeciwnie, zdobył się na wspólne i solidarne nałożenie sankcji gospodarczych na Rosję, które podnoszą kluczowym elektorom Putina koszty prowadzonej przez nich działalności. Innymi słowy, aby utrzymać się przy władzy, Putin został zmuszony do ograniczenia ich zysków, czyli zaczął kupować lojalność kluczowych elektorów, sięgając do ich własnej kieszeni. Będzie to źródłem ryzyka dla całego stworzonego przez Putina systemu władzy.

Niezakończony proces harmonizacji modelu rozwoju w skali całego kontynentu europejskiego nie tylko ogranicza jego globalną konkurencyjność, ale, jak pokazują doświadczenia 2014 r., może być także źródłem poważnych zagrożeń dla bezpieczeństwa Europy. Świat w reakcji na agresję Rosji na Ukrainę powinien podjąć działania zmierzające do stopniowego rozszerzenia nominalnych elektoratów we wszystkich państwach Europy Wschodniej. Doświadczenie Ukrainy wskazuje bowiem, że tylko w ten sposób perspektywa Europy wolnej, zjednoczonej i cieszącej się pokojem może zostać w przyszłości urzeczywistniona.

Dziś, tak jak w przeszłości, rzeczywiste zjednoczenie Europy będzie wymagało harmonizacji modelu rozwoju w skali całego kontynentu w oparciu o instytucje, które zachęcają do rozwoju i sprzyjają pomnażaniu dobrobytu mieszkańców całego kontynentu. Wypada życzyć wszystkim Europejczykom, w tym także Rosjanom, Białorusinom i Ukraińcom, aby cel ten udało się osiągnąć w rezultacie pokojowego procesu transformacji ustrojowych w Europie Wschodniej i instytucjonalnych w Unii Europejskiej i NATO. Nie ulega bowiem wątpliwości, że nasze nadzieje na lepszy i bezpieczniejszy ład na naszym kontynencie powinniśmy wciąż wiązać z programem Europy wolnej i zjednoczonej.

„Przegląd Polityczny” 2015, nr 130

[1] A Divided Europe: The Future of Yalta, „Foreign Affairs” 1984/1985, nr 2, s. 279–302.

[2] Europe as a Common Home, Address given by Mikhail Gorbachev to the Council of Europe, Strasburg, 06.07.1989 [dokument elektroniczny]; http://polsci.colorado.edu/sites/default/files/1AGorbachev.pdf [dostęp: 05.05.2015].

[3] R. Smith, The Utility of Force. The Art of War in the Modern World, Chatham House, London 2005, s. 1; w języku polskim: Przydatność siły militarnej. Sztuka wojenna we współczesnym świecie, PISM, Warszawa 2010.

[4] Zwracałem już na ten fakt uwagę przed laty w „Polskim Przeglądzie Dyplomatycznym”: „Systemowe ograniczenia autokratycznej stabilizacji uniemożliwiają Rosji skuteczne nadrabianie zapóźnienia rozwojowego. [...] Elity rządzące Rosją stoją więc przed wielkim dylematem: jak unowocześnić państwo, zachowując jego integralność? Tymczasem rosyjska gospodarka jest niekonkurencyjna, mało innowacyjna, energochłonna, nieprzyjazna dla zagranicznych inwestorów, uzależniona od cen surowców i polityczno-biznesowych powiązań. W Rosji działa więc silne lobby zainteresowane utrzymywaniem istniejącego stanu rzeczy ze względu na interes osobisty” (S. Dębski, Polska a modernizacyjny wybór Rosji, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2009, nr 6, s. 38–39).

[5] S. Dębski, Paradox of an unattractive Russia, „The International Herald Tribune”, 31 października 2008 r., s. 8.

[6] D. Acemoğlu, J. Robinson, Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity, and Poverty, Currency, New York 2012, s. 36–44.

[7] B. Bueno de Mesquita, A. Smith, The Dictator’s Handbook, Why Bad Behavior Is Almost Always Good Politics, PublicAffairs Perseus Books Group, New York 2012 (ebook), s. 39–40.

[8] Ibidem, s. 64–65.

[9] Ibidem, s. 65–66.

[10] M. Mendras, Russian Politics. The Paradox of a Weak State, Hurst, London 2012, s. 15–16.

[11] J. Sherr, Hard Diplomacy and Soft Coercion, Russia’s Influence Abroad, Brookings Institution Press, London 2013, s. 45.

[12] Ibidem, s. 120.

[13] „Rossijskaja Gazieta”, 23 marca 2015 r., www.0rg.0ru/02015/003/023/0zorkin-site.html [dostęp: 18.05.2015].

[14] B. Judah, Fragile Empire. How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin, Yale University Press, New Haven 2013, s. 325.

ROSYJSKA WIZJA UNIEWAŻNIONA

W piątek w Warszawie rozpocznie się szczyt sojuszu północnoatlantyckiego. Wiele wskazuje na to, że będzie to jeden z najważniejszych szczytów w historii. Od ćwierć wieku wspólnota najwyżej rozwiniętych państw demokratycznych (w aspekcie polityki bezpieczeństwa NATO jest jej instytucjonalnym przejawem) wychodziła z założenia, że wytyczony w 1989 r. kierunek rozwoju Europy jest nieodwracalny. Polityka jednostronnego użycia siły zbrojnej, zmiany granic w Europie za pomocą agresji miały przejść do historii. Jedynym kontekstem dla funkcjonowania NATO miał być proces integracji europejskiej. W praktyce oznaczało to, że członkowie sojuszu mogli ograniczyć swoje budżety obronne, a zaoszczędzone środki przeznaczyć na potrzeby pokojowe.

Rosja poszła w drugą stronę

Architekci pozimnowojennego ładu w Europie zakładali, że Rosja podąży w kierunku demokracji i w ten sposób stanie się współtwórcą „końca historii”, rozumianego jako zakończenie rywalizacji motywowanej różnicami ustrojowymi. Ale Rosja podążyła w przeciwnym kierunku.

Coraz bardziej otwarcie kontestowała kształt świata, jaki wyłonił się po zimnej wojnie. Rewizjonistyczne koncepcje były formułowane przez prezydenta Władimira Putina przy okazji konferencji bezpieczeństwa w Monachium w 2007 r. i szczytu NATO w Bukareszcie w 2008 r. Innym razem przez ówczesnego prezydenta Dmitrija Miedwiediewa w postaci projektu traktatu o nowej architekturze bezpieczeństwa w Europie.

Rosyjska wizja innego porządku globalnego składała się z trzech elementów: 1) obszar postsowiecki miał zostać uznany za strefę wyłącznych interesów Rosji, w której powszechne prawo międzynarodowe nie obowiązuje i tylko Rosja dyktuje tam swoje prawa; 2) u granic Rosji, w Europie Środkowej, miała powstać strefa buforowa. W tym celu Rosja próbowała między innymi wykorzystać jednostronną deklarację NATO o nierozmieszczaniu „poważnych sił” u granic Rosji. I to dlatego Moskwa próbowała narzucić sojuszowi taką interpretację aktu stanowiącego Rosja–NATO z 1997 r., który prowadziłby do nadania członkom NATO graniczącym z Rosją de facto odmiennego statusu członkowskiego, a także uzależniał od tego przestrzeganie prawa międzynarodowego przez Rosję; 3) chodziło o stworzenie nowego koncertu mocarstw, które tak jak w czasach kongresu wiedeńskiego narzucałby swoją wolę mniejszym uczestnikom stosunków międzynarodowych.

W ten sposób autorytarny ustrój Rosji miałby znaleźć swoje odzwierciedlenie w ustroju ładu światowego. Retoryka Kremla była problemem, ale to przejście przez Putina od słów do czynów i agresja na Ukrainę zmieniły sytuację strategiczną. Okazało się, że Rosja może swoją rewizjonistyczną retorykę uzupełnić o agresję zbrojną, aby narzucić światu własną wizję. I sojusz musiał się do tego dostosować.

Widmo wojny

Pierwsze decyzje dotyczące strategicznej adaptacji NATO zapadły dwa lata temu na szczycie w Newport w Walii. Sojusz podjął wówczas działania doraźne, które miały uspokoić członków NATO graniczących z Rosją (reassurance). Jednak przede wszystkim miały być sygnałem dla Moskwy, że demokratyczne państwa sojuszu nie będą akceptować jej rewizjonistycznych aspiracji, a członkowie NATO z Europy Środkowej będą mieć takie same prawo do kolektywnej obrony jak każdy inny członek paktu.

W praktyce oznaczało to utworzenie sił zdolnych do szybkiego przerzutu na wschodnie rubieże sojuszu. Zapadła decyzja o utworzeniu szpicy NATO zdolnej do podjęcia szybkich działań operacyjnych. Wzmocniono dowództwo Wielonarodowego Korpusu Północ–Wschód w Szczecinie. Powstały zalążki nowych dowództw w państwach wschodniej flanki odpowiedzialnych za szkolenia i ewentualne operacje wojskowe. Zaczęto także organizować więcej ćwiczeń.

Najważniejsze jednak, że szczyt w Newport zapoczątkował zmianę myślenia elit politycznych państw członkowskich. Widmo wojny, która może znowu obrócić Europę w gruzy, zaczęło zaglądać politykom w oczy.

Dlatego dziś nowym drogowskazem dla sojuszu musi się stać myślenie o obronie własnego terytorium. W przeciwnym razie NATO będzie się prosić o kłopoty. Innymi słowy in the area or in trouble! Nie zmniejsza to oczywiście wyzwań płynących spoza obszaru traktatowego – Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej czy Azji, ale musi być postrzegane jako fundament wiarygodności obronnej NATO.

Rozpoczynający się jutro szczyt NATO w Warszawie nie tylko sprawdzi, w jaki sposób zostały wykonane decyzje państw członkowskich z Newport, ale także przygotuje kolejny etap adaptacji sojuszu.

Rosja sygnalizuje, że posiada zdolności pozwalające jej uniemożliwić szybkie przerzucanie sił NATO na zagrożoną wschodnią granicę. Można sobie nawet wyobrazić, że w przypadku konfliktu o niejasnym charakterze Rosja ogłasza państwa bałtyckie i Polskę jako „strefę zakazu lotów”. Ma zdolności do wymuszenia takiego zakazu siłą. Może także zastraszać NATO „deeskalacyjnym” uderzeniem jądrowym, próbując zniszczyć solidarność sojuszniczą i wolę wspólnego działania.

Ani Polska, ani żaden sojusznik z osobna (poza USA) nie mają zdolności do przełamania tego rodzaju rosyjskich systemów. Ale wspólne działania NATO mogą taki potencjał wygenerować. To oznacza, że sojusz musi wzmocnić swój potencjał do odstraszania poprzez wcześniejsze rozlokowanie swoich sił w państwach wschodniej flanki.

W Warszawie zapadną decyzje o rotacyjnej obecności czterech wielonarodowych batalionów w państwach bałtyckich i Polsce. Tym samym odrzucona zostanie rosyjska wizja Europy Środkowej jako strefy buforowej, a NATO będzie już dysponować dwustopniową reakcją konwencjonalną na ewentualne rosyjskie działania przeciwko państwom flanki wschodniej: rozlokowanymi tam wysuniętymi batalionami i siłami bardzo szybkiego reagowania (szpica i siły odpowiedzi NATO).

Jak uniknąć „pułapki Westerplatte”

Sojuszowi wciąż jednak brakuje sił głównych, które byłyby zdolne do odparcia konwencjonalnego ataku i odrzucenia agresora. W ciągu ostatnich 25 lat w Europie zlikwidowano bowiem zdolności generowania wielonarodowych jednostek wielkości dywizji i prowadzenia operacji obrony terytorialnej z użyciem tak dużych formacji. Dziś dowództwami posiadającymi umiejętności dowodzenia takimi formacjami dysponują obok Stanów Zjednoczonych de facto tylko Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy i Polska. Stosunkowo szybko mogą do nich dołączyć także Holandia, Norwegia i Dania. Wspólnie pracują nad tym państwa bałtyckie.

To wszystko nie oznacza, że sojusz jest bezbronny. Trzeba jednak mieć świadomość, że asymetrię w zdolnościach konwencjonalnych równoważy po stronie NATO potencjał niekonwencjonalny. W interesie Polski, ale także wszystkich europejskich członków sojuszu leży, aby szczyt w Warszawie podjął decyzje pozwalające w przyszłości rozszerzyć możliwości w zakresie skutecznej odpowiedzi NATO na agresję. W gruncie rzeczy realne odstraszanie zapewnia bowiem zdolność do skutecznej obrony. Tyle tylko, że przy okazji trzeba uniknąć kilku pułapek.

Decyzje, które zapadną w Warszawie, powinny pomóc sojuszowi w adaptacji do nowej sytuacji strategicznej przy zachowaniu równowagi między odstraszaniem Rosji, a więc zdolnościach opartych na komunikacji symbolicznej i działającej w sferze psychologicznej, a realnymi zdolnościami do prowadzenia działań obronnych. Zbyt duży nacisk na symbolikę może wpędzić sojusz „w pułapkę Westerplatte”. Jak wiadomo, w 1939 r. 205 żołnierzy polskiej strażnicy wojskowej miało być polityczną demonstracją praw Rzeczypospolitej w Wolnym Mieście Gdańsku. Z operacyjnego punktu widzenia jednak załoga Westerplatte nie mogła się ani obronić, ani liczyć na wsparcie sił głównych.

Dlatego siły wielonarodowe rozlokowywane w państwach bałtyckich i w Polsce powinny dysponować takim potencjałem, aby posiadały wartość nie tylko symboliczną, ale także operacyjną. Kluczowa rola w tym względzie powinna w przyszłości polegać na jednostkach lotniczych i morskich, a także ścisłej współpracy z państwami partnerskimi NATO w basenie Morza Bałtyckiego, czyli ze Szwecją i Finlandią.

Zdolni do obrony

Z tym że generowanie potencjału obronnego będzie możliwe tylko wtedy, gdy państwa członkowskie NATO będą realnie zwiększać wydatki na obronność. Dlatego szczyt NATO w Warszawie powinien wzmocnić trend zapoczątkowany w Newport i zwiększyć presję na państwa członkowskie, aby istotnie przeznaczały 2 proc. swojego PKB na obronność.

Prezydent Andrzej Duda w swoim ważnym przemówieniu w Instytucie Noblowskim w Oslo 24 maja tego roku zwrócił uwagę na ten aspekt współpracy sojuszniczej: „Są tacy, którzy wątpią w to, czy stać nas na system wzmocnionego bezpieczeństwa, rzekomo za kosztowny i wymagający zbyt wielu nakładów. Musimy jednak pamiętać, że cena, którą zapłacimy dzisiaj, może w przyszłości okazać się decydująca dla skutecznej ochrony życia naszych obywateli. Nie ulega wątpliwości, że koszty unicestwienia pokoju zawsze były wyższe od kosztów jego utrzymania”.

Zwiększenie wydatków na obronność w Europie pozwoli także zmniejszyć napięcia w stosunkach transatlantyckich. Europa chciałaby odgrywać większą globalną rolę, ale powiedzmy sobie szczerze, przepaść w zdolnościach obronnych między Ameryką a Europą jest ogromna. Stary Kontynent nie jest w stanie ani się samodzielnie obronić, ani przeprowadzić żadnej większej operacji wojskowej poza Europą, bez Stanów Zjednoczonych. To się musi zmienić.

Każdy z członków NATO ma prawo liczyć, że wspólnota sojusznicza pomoże mu obronić pokój własnego społeczeństwa. Dlatego sojusz musi być także gotowy do walki z tzw. Państwem Islamskim, a szczyt NATO będzie okazją do wypracowywania wspólnego stanowiska w zwalczaniu tego zagrożenia. Miejmy nadzieję, że spotkanie w Warszawie będzie miało historyczny wymiar, ponieważ pomoże upowszechnić przeświadczenie, że demokracje muszą się bronić wspólnie. W przeciwnym wypadku – jak uczy historia – będą ginąć jedna po drugiej.

„Rzeczpospolita”, 7 lipca 2016 r.

W OBRONIE NOUVEAU RÉGIME

Jesienią 2016 r., z okazji 30. rocznicy otwarcia Muzeum Orsay w Paryżu, zorganizowano wystawę czasową: „Spektakularne Drugie Cesarstwo, 1852–1870” (dostępna do 15 stycznia 2017 r.), poświęconą epoce Napoleona III. W katalogu wystawy napisano, iż choć w przeszłości epoka ta była kojarzona z dekadencją i powierzchownością imperialnego przepychu (fête impériale), to „na tle społecznych napięć [...] była czasem splendoru i gospodarczej euforii, czasem ostentacji i wielu wystawnych uroczystości, które warto ponownie zobaczyć”. W pielęgnującej swoją rewolucyjną tradycję Francji odkurzanie dziedzictwa cesarstwa Napoleona III, skompromitowanego klęską w wojnie z Prusami w 1870 r., wydało mi się dziwne. W połowie grudnia – będąc przejazdem w stolicy Francji – wybrałem się więc zobaczyć wspomnianą ekspozycję. Gdy w innych paryskich muzeach znakomitą większość odwiedzających stanowią zagraniczni turyści, tu oglądałem wystawę w sporym tłumie złożonym głównie z Francuzów. Intrygowała ich podkreślona przez autorów ekspozycji wielkość Francji Napoleona III. Rozpędzona, innowacyjna gospodarka, potężny przemysł, wielkie inwestycje prywatne i publiczne, bogate życie kulturalne, muzyka, opera, malarstwo salonu i „odrzuconych” przezeń impresjonistów. To wszystko dała światu Francja zrodzona z zamachu stanu, zrywająca z republikańską, liberalną tradycją i rewolucyjnymi ideami wolności, równości i braterstwa.

Jeszcze dziesięć lat temu pomysł, aby uczcić okrągłą rocznicę otwarcia Orsay wystawą poświęconą czasom Napoleona III, zapewne nikomu nie przyszedłby do głowy. Dziś wydaje się, że francuskie społeczeństwo, instynktownie poszukujące alternatywy dla obecnego modelu rozwoju, spychającego w społecznym odczuciu Francję w coraz głębszy cień Niemiec, stopniowo zaczyna przejawiać sympatię do tradycji kontrrewolucyjnej i reakcyjnej. Pogrążona w stagnacji i długach francuska gospodarka z coraz większym trudem dźwiga ideę „solidarnościowego państwa dobrobytu”, w istocie rzeczy niedającą Francuzom tego, co nawet w nazwie obiecywała: „dobrobytu” właśnie.

Aby wejść do jakiegokolwiek muzeum w Paryżu, musimy przejść kontrolę bezpieczeństwa, podobną do tych, jakich doświadczamy na lotniskach. W pobliżu obiektów użyteczności publicznej, galerii i muzeów widok żołnierzy, żandarmów lub policjantów z gotową do strzału długą bronią jest codziennością. Francja się broni przed terroryzmem. Ale być może skutkiem ciągłego obcowania z tym zagrożeniem jest nabrzmiewająca tęsknota za minioną wielkością, za historią imperium, które choć stało na glinianych nogach, stwarzało iluzję skuteczności, powagi, bezpieczeństwa i dobrych perspektyw. Świecka Francja XXI wieku, której obywateli jest w stanie zaatakować działający w pojedynkę kierowca rozpędzonej ciężarówki lub kilku uzbrojonych w broń maszynową bandytów, będących zwolennikami radykalnego islamskiego fundamentalizmu z jego wizją społeczno-religijnej rewolucji, jawi się niczym antyteza mocarstwowej Francji, epoki Drugiego Cesarstwa. Chciałbym być dobrze zrozumiany. Tego rodzaju zamachy mogą się zdarzyć wszędzie na świecie, także w Polsce. Chodzi o to, że we Francji ataki terrorystyczne, dokonywane przez małe grupki islamskich radykałów, wchodzą w interakcję z sentymentem Francuzów do wielkiej, mocarstwowej przeszłości ich kraju. Zwłaszcza że właśnie obchodzą oni 100. rocznicę zwycięstwa w I wojnie światowej. Wojnie strasznej, toczonej przez milionowe armie, prowadzonej na wyniszczenie siły żywej, w której w jednej bitwie – 1 lipca 1916 r. nad Sommą – w ciągu jednej tylko godziny zginęło prawie 20 tys. brytyjskich żołnierzy (w sumie w ciągu czterech miesięcy jej trwania zginęło 125 tys. Brytyjczyków i 200 tys. Francuzów oraz 500 tys. Niemców). Mimo to ta wojna była wielkim zwycięstwem wielkiej Francji. Być może ostatnim takim w jej historii.

Nie wiem oczywiście, czy te tęsknoty za wielkością przełożą się na wynik tegorocznych wyborów prezydenckich w Francji, ale niewątpliwie mogą być sygnałem, że społeczeństwo francuskie dojrzewa do radykalnych zmian. Zaczyna się kształtować gotowość do poniesienia ryzyka związanego z takim wyborem. Podobne zresztą wrażenie zdaje się odnosić redakcja amerykańskiego „Foreign Affairs”, która w ostatnim numerze dwumiesięcznika za 2016 r. opublikowała wywiad redaktora naczelnego Stuarta Reida z przywódczynią francuskiego Frontu Narodowego Marine Le Pen, zatytułowany: „Kolejna francuska rewolucja?”[1]. W rozmowie z Reidem Le Pen zapowiada rewolucyjny zwrot w polityce Francji, nie wyklucza opuszczenia strefy euro, a nawet ogłoszenia referendum w sprawie wyjścia z Unii Europejskiej, o ile negocjacje z pozostałymi państwami członkowskimi na temat radykalnej reformy tej instytucji zakończyłyby się fiaskiem. Co ważniejsze jednak, Le Pen istotnie uważa się nie tylko za rewolucjonistkę, ale także za prominentną postać globalnej „antyestablishmentowej międzynarodówki”. Jest przekonana, że ten ruch kroczy po władzę na całym świecie. A utwierdzają ją w tym przekonaniu między innymi wynik brytyjskiego referendum o wyjściu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej oraz zwycięstwo Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych. Jej zdaniem nadchodzi czas powrotu państw narodowych na scenę dziejów. Warto jednak przy tej okazji zauważyć, że ta wizja nie obejmuje wszystkich takich państw. Na scenę dziejów mają powrócić tylko te największe. Dla małych i średnich może na niej zabraknąć miejsca. Zdaniem Le Pen w Europie Wschodniej jest miejsce tylko dla Putina i jego Rosji, która tak jak każde inne narodowe mocarstwo ma prawo bronić swoich narodowych interesów. O samostanowieniu narodów i prawie do niego, tak jak i o prawie międzynarodowym w ogóle, ta nowa francuska „rewolucjonistka” nie słyszała. A nawet jak słyszała, to obrona tych pojęć nie jest elementem jej polityki. Czy będzie? W pierwszej połowie 2017 r. z zainteresowaniem będziemy śledzić kampanię wyborczą we Francji z pozycji obrońców nouveau régime – powstałego po zakończeniu zimnej wojny, opartego na poszanowaniu suwerenności, integralności terytorialnej i prawie każdego narodu do swobodnego wyboru modelu rozwoju. W kontekście ewolucji stosunków międzynarodowych ostatnich stu lat myśl pani Le Pen ma charakter nie tyle rewolucyjny, ile kontrrewolucyjny – par excellence, reakcyjny.

Wielka rewolucja francuska, przyjmując Deklarację praw człowieka i obywatela w 1789 r., wprowadziła idee wolności osobistej i suwerenności obywatelskiej, upowszechnione następnie w Europie przez Napoleona Bonaparte i jego armie. Narodom podobne prawa zostały przyznane dopiero 100 lat temu pod wpływem idei demokratyzacji. Polityki międzynarodowej, której potężnym heroldem został prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson. Przedstawiając Kongresowi 8 stycznia 1918 r. cele polityczne amerykańskiej interwencji, podkreślił, że Ameryka wysyła swoich obywateli na wojnę w Europie nie po to, aby przywrócić na starym kontynencie stare porządki, nie po to, aby walczyć po stronie jednych europejskich imperiów przeciwko innym, ale aby wprowadzić nowe zasady do polityki międzynarodowej. Dla Polaków kluczowe znaczenie miał fakt, że za jedną z tych zasad prezydent Stanów Zjednoczonych uznał istnienie niepodległego państwa polskiego. Dla narodu żyjącego między Niemcami i Rosją, od 123 lat pozbawionego własnej państwowości, była to idea niezwykle postępowa.

W ten sposób US Army walcząca od wiosny 1918 r. na frontach I wojny była armią rewolucyjną. Amerykańscy żołnierze walczyli z państwami centralnymi nie w celu zdobyczy terytorialnych czy też zmiany europejskich stref wpływów, lecz w imię prawa narodów do samostanowienia. Zwycięstwu tej właśnie idei Polacy zawdzięczają odzyskanie własnej państwowości, czego 100. rocznicę zaczniemy obchodzić już w przyszłym roku, wspominając początki formowania we Francji ochotniczej armii polskiej – sojuszniczki armii Stanów Zjednoczonych oraz armii państw Ententy – która do historii przejdzie pod nazwą Błękitnej Armii lub Armii gen. Hallera.

Odrodzenie państwa polskiego w latach 1918–1921, odzyskanie suwerenności w 1989 r. po 40 latach zależności od Związku Sowieckiego, członkostwo w NATO, a następnie w Unii Europejskiej – wszystkie te wielkie osiągnięcia Polaków były możliwe dzięki wilsonowskiej rewolucji oraz gotowości Stanów Zjednoczonych i ich europejskich sojuszników do obrony rewolucyjnej w naszej części świata – przez wieki zdominowanej przez wielkie imperia – zasady wolności i samostanowienia narodów. Rosja, dokonując napaści na Ukrainę i aneksji Krymu w 2014 r., znowu stanęła po stronie reakcji. Tak samo jak 200 lat wcześniej, gdy wystąpiła przeciwko idei wolności jednostki, stając na czele europejskiej kontrrewolucji, antyfrancuskiej koalicji.

Zwycięstwo Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w Stanach Zjednoczonych i zapowiedzi szukania przez nową administrację porozumienia z reakcyjną Rosją wzbudzają niepewność, czy Ameryka wciąż będzie gotowa wspierać demokratyczne zasady w stosunkach międzynarodowych, z prawem do wolności na czele. A jeżeli nie? Klęska obrońców ideałów rewolucyjnych (prawda, od części z nich sami odeszli) 200 lat temu umożliwiła powstanie Świętego Przymierza, a Rosja przejęła funkcję żandarma Europy na 40 lat. „Święty reset” może mieć podobne skutki. Oczywiście zasady polityki nowej amerykańskiej administracji poznamy dopiero za kilka miesięcy. Warto przy tym pamiętać, że niemal nigdy retoryka wyborcza nie przekładała się następnie na polityczną praktykę amerykańskich prezydentów. Tak może być i tym razem.

Celem polskiej polityki zagranicznej musi być jednak zdecydowana obrona nouveau régime, zdobyczy rewolucji w polityce międzynarodowej zapoczątkowanej przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej. W tej polityce Polska znajdzie wielu sojuszników. Nie może ujść naszej uwadze, że za głównego przeciwnika dla swoich kontrrewolucyjnych planów pani Le Pen uważa kanclerz Niemiec Angelę Merkel. W ciągu ostatnich kilku miesięcy prezydent RP Andrzej Duda, premier Beata Szydło i minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski publicznie przyznali, że kibicują jej staraniom o zwycięstwo w zaplanowanych na jesień 2017 r. wyborach w Niemczech. W razie zwycięstwa Angeli Merkel polsko-niemiecka linia obrony nouveau régime w Europie wciąż będzie się przedstawiać solidnie. Jedno jest pewne: żaden nowy porządek się nie obroni, jeśli zabraknie ludzi wierzących w rewolucyjną, wilsonowską ideę, że świat bez stref wpływów, bez stref buforowych i bez koncertów mocarstw – którego instytucjonalnymi przejawami są Unia Europejska i NATO – z niepodległą Polską, Litwą, Białorusią i Ukrainą jest nie tylko bardziej sprawiedliwy, ale także bardziej stabilny i bezpieczniejszy.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 1

[1] France’s Next Revolution, „Foreign Affairs” 2016, nr 6, www.foreignaffairs.com.

ROSJANIE – NARÓD Z OKTROJOWANĄ TOŻSAMOŚCIĄ

Na przestrzeni jednego wieku Rosjanie dwukrotnie byli świadkami upadku swojego państwa. Przez prawie 200 lat było to jedno z największych imperiów europejskich, a ponieważ w tym czasie mocarstwa europejskie dominowały globalnie, także Rosja była jednym z najważniejszych mocarstw świata. W świadomości Rosjan to poczucie umacniała także geografia. Rosyjskie imperium rozciągało się na dwóch, a przez krótki okres nawet na trzech kontynentach. Do 1867 r. państwo rosyjskie zajmowało na mapie świata niemal połowę północnej hemisfery. Musiało już wówczas układać swoje relacje z dopiero krzepnącymi pozaeuropejskimi mocarstwami, jak Japonia, Chiny i Stany Zjednoczone. To nie tylko działało na wyobraźnię rosyjskich elit z przełomu XIX i XX w., ale także ma swoje znaczenie i dziś. Wielu Rosjan uważa, że pojęcia „państwo rosyjskie” i „rosyjskie imperium” to synonimy, a pozbawienie Rosji imperium stanowi dla państwowości rosyjskiej zagrożenie egzystencjalne. Echa tej obawy odnajdziemy w wielu publicznych wypowiedziach przedstawicieli rosyjskiej elity władzy, np. dotyczących Ukrainy. Przy tej okazji często usłyszymy także odwołania do upowszechnianego od 1994 r. przez Zbigniewa Brzezińskiego poglądu, iż Rosja jako imperium może istnieć jedynie z Ukrainą[1]. Bez niej zaś imperium być przestaje.

W grudniu 2015 r. profesor Włodzimierz Borodziej, wybitny polski historyk specjalizujący się w historii Niemiec, wygłosił na Uniwersytecie Warszawskim wykład o Niemczech Anno Domini 2015. Na wstępie podzielił się ze słuchaczami następującą obserwacją: „Mało jest narodów, które w przeciągu jednego długiego stulecia musiały się wymyślać na nowo kilkakrotnie. Szwecja ani razu, Irlandia raz, Francja i Polska trzy razy. Niemcy są mistrzami świata także w tej dziedzinie – nadali sobie tożsamość cesarsko-imperialno-narodową w roku 1871, republikańską w 1918, narodowosocjalistyczną w 1933, komunistyczną versus zachodnią w 1949 r., zjednoczoną zachodniodemokratyczną w 1990 r. Za każdym razem zmieniali granice i punkty odniesienia”[2].

Zastanawiając się nad tym wykładem, zadawałem sobie pytania: a co z Rosjanami? Ile razy oni musieli się wymyślać na nowo? Cezury narzucały się same: w latach 1812–1815 Rosja, od mniej więcej 100 lat będąca już ponadregionalnym europejskim imperium, stała się gwarantem postnapoleońskiego porządku europejskiego. Następnie status ten stopniowo traciła przez kolejne dekady, aby mniej więcej w połowie XIX w. stać się imperium europejskim, ogarniętym ustrojowym artretyzmem, coraz bardziej odstającym od nowoczesności. Rok 1917 przyniósł Rosji upadek monarchii oraz krótki okres demokratycznego karnawału. Na tyle krótki, że większość Rosjan nie miała szansy go doświadczyć, a nawet w ogóle zorientować się, że istnieje. To przejęcie władzy przez bolszewików jest wydarzeniem głęboko tkwiącym w pamięci historycznej i mentalności rosyjskiego społeczeństwa. Ten odłam radykalnych marksistów, który dziś moglibyśmy określić mianem radykalnych fundamentalistów marksistowskich, stawiał sobie za cel nie tylko stworzenie nowego państwa rewolucjonistów i budowę „nowego społeczeństwa”.

„Człowiek sowiecki” miał z założenia stawiać lojalność wobec państwa proletariackiego ponad przynależność do grupy narodowej. Tożsamość stała się przedmiotem wielkiej inżynierii społecznej, na skalę wcześniej w Rosji niespotykaną.

Władza sowiecka nie wymyślała jednak tylko „człowieka sowieckiego”. Kształtowała także „nowego Rosjanina”. Po 1945 r. wcześniejsze założenia ideologiczne zmierzające do stworzenia wielkiego „narodu sowieckiego” zaczęły stopniowo ustępować praktyce uprzywilejowywania Rosjan. W maju 1945 r. Stalin, wznosząc toast w związku ze zwycięskim zakończeniem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, nie dziękował „ludowi sowieckiemu”, lecz wyłącznie Rosjanom. To oni jego zdaniem mieli ponieść największą z ofiar i byli „decydującą siłą, która zapewniła decydujące zwycięstwo”. Następował stopniowy proces „rusyfikacji” sowieckiego imperium. Moskwa była jego stolicą, oferując najlepsze perspektywy kariery, zarówno partyjnej, jak i biurokratycznej. Najbliżej było do niej Rosjanom. A biurokracji imperium najłatwiej było sięgać właśnie po Rosjan. Sprzyjała temu również tendencja polegająca na tym, że biurokratyczny oportunizm zaczął stopniowo brać górę nad wiarą w komunizm.

Po 70 latach istnienia Związek Sowiecki rozpadł się „po szwach narodowościowych”. Rosjanie, wespół z innymi narodami sowieckiego imperium, doprowadzili do jego dezintegracji. Główną sprężyną dziejów był proces polityczny, w którym idea rosyjskiej odrębności została przez Borysa Jelcyna wykorzystana instrumentalnie do walki o władzę z Michaiłem Gorbaczowem, ostatnim przywódcą sowieckiej partii komunistycznej, a następnie pierwszym prezydentem Związku Sowieckiego. W ten sposób wielki eksperyment inżynierii społecznej zmierzający do ukształtowania narodu sowieckiego zakończył się fiaskiem.

Owszem, jak zauważał Aleksander Zinowjew, udało się stworzyć homo sovieticus, ale sukces ten doprowadził nie do konsolidacji społeczeństwa imperium wokół nowej sowieckiej wspólnoty, lecz do jego atomizacji. Państwo „awangardy proletariatu” upadło. Przestało istnieć sowieckie imperium, ale doświadczenie sowieckie w Rosjanach pozostało, zwłaszcza to związane z omnipotencją, władzy nad jednostką, która nieustanie poddawana była różnego rodzaju manipulacjom. Tak opisywał je Zinowiew: „W społeczeństwie sowieckim obywatelom, którzy nie mają żadnych przywilejów, wszystko przychodzi z trudem. Z trudem zdobywa się potrzebne lekarstwo. Trudno umieścić dziecko w przedszkolu. Trudno dostać się na wyższą uczelnię. Nadzwyczaj trudno otrzymać mieszkanie. Trudno uzyskać skierowanie do sanatorium, a już wyjazd tam z dziećmi jest zupełnie niemożliwy. Trudno jest dostać pokój w hotelu. Krótko mówiąc: we wszystkich życiowo ważnych sprawach obywatel powinien pokonywać – absurdalne na pierwszy rzut oka – trudności, zmuszające go do tracenia czasu, sił, zdrowia, pieniędzy. Trudności te – powtarzam – są absurdalne jedynie na pierwszy rzut oka.

W gruncie rzeczy warunki takie budzą w człowieku instynkt samozachowawczy, zmuszając do walki o te żałosne, ale niezbędne do życia okruchy”[3]. Pierestrojka Gorbaczowa, a następnie upadek Związku Sowieckiego przyniosły Rosjanom pewne poczucie wolności, ale wiele deficytów życia społecznego przetrwało koniec komunizmu i w dalszym ciągu kształtuje rosyjską tożsamość.

Gleb Pawłowski, jeden z ideologów Rosji Putina na początkowym etapie jej kształtowania, uważa, że dla Rosjan zimna wojna skończyła się inaczej niż dla świata zachodniego. Jego zdaniem Francis Fukuyama dobrze oddał nastrój swojego czasu, gdy postawił tezę, że po zakończeniu zimnej wojny nadejdzie epoka końca historii[4]. Oto liberalna demokracja odniosła zwycięstwo nad ideologią komunistyczną, a tym samym straciła ostatniego ideologicznego konkurenta. Tymczasem Rosjanie, po pierwsze, nie uważali się za pokonanych. Często można w Rosji usłyszeć opinię, że w istocie rzeczy to Rosjanie byli grabarzami komunizmu. Po drugie, bankructwo reguł opartych na ideologii komunistycznej zostało uznane przez społeczeństwo rosyjskie za początek epoki, w której nie obowiązują już żadne reguły postępowania. Państwo rosyjskie musiało się wymyślić na nowo. Musiało wymyślić także swoich obywateli.

Korzystając z myśli profesora Borodzieja o narodzie niemieckim, który musiał się wymyślać kilkakrotnie na przestrzeni nieco ponad wieku, można powiedzieć, że Rosjan spotkał podobny los. Różnica polega na tym, ze Niemcy wymyślali się za każdym razem na nowo samodzielnie. Rosjanie natomiast byli wymyślani na nowo niejako odgórnie, przez kolejnych władców Rosji: carów, bolszewików, Jelcyna, wreszcie Putina, który kilka razy zmieniał swoją politykę kształtowania tożsamości Rosjan. Polityczna tradycja Rosji sprawia, że społeczeństwo rosyjskie intuicyjnie oczekuje, że pomysł na Rosję, w tym na relacje między państwem a społeczeństwem oraz składowe rosyjskiej tożsamości, za każdym razem wskaże elita władzy aktualnie rządząca Rosją.

Takie myślenie o relacjach między narodem/ludem/społeczeństwem ma w Rosji bardzo długą, tradycję i bez wątpienia jest istotnym elementem rosyjskiej tożsamości. Państwo, wraz z mieszkańcami, ziemią i wszystkimi bogactwami naturalnymi, było zawsze własnością carów. To oni byli samodzielnymi dysponentami jego zasobów, panami życia i śmierci swoich poddanych, czego odzwierciedleniem był m.in. język polityki i sam termin „jedynowładztwo” (jedinodierżawie). Car Paweł I w Ustawie o rodzinie carskiej ogłosił, że „Cesarz Wszechrosyjski jest monarchą samowładnym i nieograniczonym. Posłuszeństwo należne Jego władzy najwyższej, nie tylko z bojaźni, ale i wobec sumienia, sam Bóg nakazuje”. Wiek XIX, który zainicjował epokę politycznego przebudzenia mas oraz upowszechnił hasła trzech wielkich ideologii politycznych: liberalizmu, socjalizmu i nacjonalizmu, nie zdołał naruszyć fundamentów rosyjskiego ustroju opartego na asymetrycznej relacji między samodzierżawnym carem i rosyjskim ludem. Ideologiczne koncepcje Siergieja Uwarowa i Fiodora Dostojewskiego przewidywały dla mas zamieszkujących imperium wyłącznie rolę podpory carskiego tronu. Ich odnajdywanie się w tej roli miała ułatwiać Cerkiew prawosławna, sama będąca instytucją do tego stopnia zależną od łaski cara – bożego pomazańca, że dominujące w Rosji wyznanie chrześcijańskie złośliwie przezywano carosławiem.

Wprawdzie od czasu do czasu pojawiały się idee wzywające do modernizacji ustroju rosyjskiego imperium, ale szybko upadały lub w najlepszym razie nie spełniały pokładanych w nich przez ich zwolenników oczekiwań. Klęski zwiększały frustrację i alienację sił aspirujących do zmiany ustroju. W tych porażkach często upatrywano jednej z przyczyn upadku rosyjskiej monarchii w 1917 r. Rosja coraz gorzej radziła sobie z aspiracjami swoich obywateli, uwolnionymi przez wielkie ideologie polityczne XIX stulecia. W rezultacie o ile historyk może zaryzykować tezę, że w XIX w. narody europejskie zaczęły podejmować wysiłki w celu nowego samookreślenia się, o tyle naród rosyjski pozostał skazany na potencjał intelektualny jednostki dzierżącej władzę i uzależniony od jej cech wolicjonalnych. Od 200 lat sytuacja ta niewiele się zmieniła. Owszem, współczesny świat znacznie ograniczył państwowy monopol na przekaz ideowy, ale emocje wprowadzone do świadomości rosyjskiego społeczeństwa w minionych dziesięcioleciach w dalszym ciągu w nim tkwią, dając pożywkę zarówno dla jego aspiracji, jak i kompleksów.

Socjologowie uważają, że tożsamości kształtują się pod wpływem wartości i symboli. Symbol reprezentuje system wartości, zaś związek jednostki z symbolem bywa określany mianem lojalności. Wartości mają swoje źródło w społeczeństwie, w warunkach gospodarczych, społecznych oraz historycznych. Patriotyzm jest więc symbolem ukształtowanych historycznie wartości, a patriota to człowiek lojalny wobec ojczyzny, który przyjmuje jednostronnie pewne obowiązki i ofiary, nie żądając odpłaty. „Przyjmuje je – bo utożsamia się z ojczyzną – bo ma świadomość wspólnoty, a ojczyzna jest wspólnotą ludzi, idei i tradycji, historii i wspólnych doświadczeń – w pewnym określonym «kraju» – a więc w środowisku fizycznym”[5]. Historia i wspólne doświadczenia pełnią więc funkcję symbolotwórczą, organizując świadomość wspólnoty wokół historycznych interpretacji, czyli także wartościowania doświadczeń wspólnoty. Konceptualizacja tych doświadczeń dostarcza uzasadnienia dla „lojalności” względem symbolu i stojących za nim wartości.

Z tego punktu widzenia widać bardzo wyraźnie, że Rosja jest wspólnotą głęboko rozdartą sporem o własną przeszłość. W ostatnich latach rosyjskie władze podejmowały kilka prób odbudowania wspólnoty łączącej społeczeństwo z państwem, wykorzystując różne elementy wspólnej przeszłości. Borys Jelcyn odwoływał się do antykomunizmu w okresie walki o władzę z Gorbaczowem. Jego pomysł zorganizowania „Norymbergi dla komunistów” był niczym więcej, jak orężem w politycznej rywalizacji o władzę w Rosji. Gdy już ją zdobył, sadzanie na ławie oskarżonych byłych komunistów i funkcjonariuszy służb specjalnych ZSRS przestało mu być potrzebne. Jako prezydent Federacji Rosyjskiej Jelcyn za swojej pierwszej kadencji odwoływał się do idei demokratycznych. W czasie drugiej, którą zawdzięczał umowie o politycznej współpracy z rosyjskimi oligarchami, częściej zaczął korzystać z symboliki carskiej i przedrewolucyjnej. W większym stopniu angażował też Patriarchat Moskiewski do działań tożsamościowotwórczych.

Kolejny prezydent Rosji, Władimir Putin, w ciągu 15 lat swoich rządów – wliczając w to jego trzy kadencje jako prezydenta Federacji Rosyjskiej i jedną jako premiera, gdy na urzędzie prezydenckim zastępował go Dmitrij Miedwiediew – początkowo także odwoływał się do tradycji carskiej. Akcentował XIX-wieczne próby reformowania państwa. Popularyzowanymi przez władze postaciami byli Piotr I czy Piotr Stołypin. Jednak mniej więcej od 2005 r. coraz większą rolę zaczęły odgrywać w jego polityce przekazy neostalinowskie, odwołujące się do postaci Stalina jako przywódcy, który doprowadził Związek Sowiecki / Rosję do największej potęgi, uzyskując dla tego państwa najsilniejszą globalną pozycję w całej historii rosyjskiej państwowości. Nie było więc przypadkiem, że właśnie w 2004 r. – po 10 latach – rosyjska prokuratura wojskowa zamknęła swoje śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Jelcynowi sprawa ta była politycznie potrzebna jako symbol demokratycznych przemian w Rosji i rozliczania totalitarnego okresu w jej historii. Putinowi z tego samego powodu ten demokratyczny symbol przestał być potrzebny. Kontynuowanie śledztwa katyńskiego, nie mówiąc już o potępieniu sprawców, ludzi odpowiedzialnych za ukrywanie prawdy o tym masowym mordzie oraz o zadośćuczynieniu rodzinom ofiar, trudno było pogodzić z peanami na cześć Stalina, które przygotowywano w związku z 60. rocznicą zakończenia Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Przywracanie Stalinowi przez państwo rosyjskie i samego prezydenta Władimira Putina pozytywnego publicznego wizerunku zakończyło się powodzeniem. O ile w latach dziewięćdziesiątych Stalin był przez większość Rosjan oceniany negatywnie, a tendencja ta utrzymywała się w pierwszym okresie rządów Putina, to w 2015 r. zdecydowana większość respondentów przyznawała się, że Józef Wissarionowicz kojarzy im się pozytywnie. Tak więc 39% Rosjan uważa go za pozytywną postać w historii Rosji, 30% żywi do niego szacunek, 7% odczuwa sympatię, a 2% nawet dumę[6]. Niemal za symbol kłopotów współczesnej Rosji z postacią! Stalina był zorganizowany w 2008 r. przez telewizję „Rossija” internetowy plebiscyt, polegający na wyborze najwybitniejszych postaci w dziejach Rosji. Tajemnicą poliszynela jest fakt, że plebiscyt wygrał właśnie Stalin, ale ponieważ ogłoszenie takiego rezultatu uznano za niepożądane, za sprawą „potencjału administracyjnego” w ogłoszonych oficjalnie wynikach plebiscytu zepchnięto Stalina na trzecie miejsce, za Aleksandra Newskiego i Piotra Stołypina, o jedną pozycję przed Puszkinem[7]. Już choćby na tym przykładzie widać, że we współczesnej Rosji funkcjonują obok siebie symbole z bardzo różnych epok, niosące bardzo różne przekazy aksjologiczne. Ich zestawianie ze sobą i współistnienie w przekazie tożsamościowym jest jednak możliwe wyłącznie w warunkach cenzury historycznej i politycznej kastracji pamięci historycznej. Stalin wraz z Iwanem Groźnym mogą być dla Rosjan symbolami skłaniającymi do dumy tylko w sytuacji, gdy państwo rosyjskie dopuszcza masowe zbrodnie jako uprawniony instrument prowadzenia polityki. Kontekst polityczny lub historyczny zawsze można dopasować.

Kłopoty tożsamościowe współczesnej Rosji mają przy tym charakter bezprecedensowy w całej jej historii. Nigdy wcześniej nie miały one bowiem tak powszechnego i tak ostrego wymiaru jak w ostatnim ćwierćwieczu. Nie dotykały również tak szerokich mas społeczeństwa. Szczególnego charakteru współczesnym czasom nadają trzy czynniki, z których dwa związane są z wielkimi historycznymi zmianami w skali globalnej, wyróżniającymi rozpoczynającą się epokę na tle poprzednich. Po pierwsze, w historii świata zakończyła się epoka imperiów. Globalne upodmiotowienie polityczne społeczeństw, w połączeniu z postępem technologicznym i instytucjonalnym, zmieniło kryteria determinujące wzajemne położenie państw w systemie międzynarodowym. W przeszłości o ich potędze decydowało terytorium i potencjał demograficzny, który determinował z kolei liczebność armii. Stąd brały się dążenia mocarstw europejskich do zwiększenia własnego potencjału poprzez terytorialną ekspansję i budowę imperiów. Zwiększenie siły i możliwości jednego z mocarstw oznaczało osłabienie lub ograniczenie możliwości innych uczestników stosunków międzynarodowych. Dziś terytorium przestało być czynnikiem determinującym potęgę państw. Ich pozycja międzynarodowa zależy przede wszystkim od ich poziomu rozwoju i zdolności do generowania zachęt dla innowacyjności, przedsiębiorczości oraz pomnażania dobrobytu obywateli. Ale w Federacji Rosyjskiej, będącej biregionalnym mocarstwem, rozpostartym na dwóch kontynentach, geografia wciąż odgrywa ważną rolę w rozważaniach o miejscu Rosji na świecie, mających swoje oczywiste implikacje również w kwestiach tożsamościowych. Tak się złożyło, że Rosja stała się państwem nowoczesnym w tym samym momencie, gdy powstało jej imperium, którego ostatnią emanacją był Związek Sowiecki. Stąd też wielu Rosjan jest skłonnych uważać, że państwowość rosyjska jest w ogóle warunkowana posiadaniem przez Rosję imperium. Wprawdzie ZSRS stał się supermocarstwem, ale tej pozycji nie udało się wykorzystać do przezwyciężenia zapóźnienia rozwojowego. Mimo to wielu Rosjan uważa współczesne państwo rosyjskie właśnie za produkt rozpadu imperium. W przeszłości żyli oni w wielkiej Rosji, dziś została im Rosja mała, będąca w ich poczuciu krokiem wstecz w rozwoju rosyjskiej państwowości, wyrazem jej słabości i kryzysu. Stąd silne tendencje postimperialne, uwidaczniające się w popieraniu polityki konfrontacyjnej wobec świata zewnętrznego, prób instytucjonalizacji dominującej pozycji Rosji na obszarach byłego sowieckiego imperium. Zanikanie imperiów potęguje więc tradycyjny wewnątrzrosyjski spór o tożsamość i model rozwoju nowoczesnego państwa rosyjskiego.

Po drugie, czynnikiem wyróżniającym współczesne rosyjskie spory tożsamościowe na tle wcześniejszych epok jest przebudzenie polityczne społeczeństw (termin wprowadzony do słownika polityki światowej przez Zbigniewa Brzezińskiego), które nastąpiło w skali globalnej w XX w. i także w Rosji stało się katalizatorem sporów o tożsamość. W przeszłości w rozważania na ten temat angażowała się wyłącznie elita imperium: najpierw definiowana bardzo wąsko, sprowadzająca się do najbliższego otoczenia carów, petersburskiej dworskiej kamaryli, potem – mniej więcej od drugiej połowy XIX w. – obejmująca inteligencję, przedstawicieli mieszczaństwa i wątłych środowisk przemysłowych, tworzących nową elitę intelektualną mocarstwa, słabnącego i coraz bardziej odstającego pod względem rozwoju, zwłaszcza w aspekcie ustrojowym, od reszty kontynentu. Dziś w dyskusje o rosyjskiej tożsamości angażuje się zdecydowana większość rosyjskiego społeczeństwa, co potwierdzają rezultaty wielu badań opinii publicznej. W ciągu ostatnich 20 lat pytania, czym jest Rosja, jakim powinna być państwem, jakie powinny być jego relacje ze światem zewnętrznym, Zachodem, Europą, Azją, nurtowały już nie tylko kilkunastu czy kilkudziesięciu przedstawicieli intelektualnej elity, lecz także całe społeczeństwo rosyjskie. W roku 1990, gdy świadomość cywilizacyjnego zacofania Związku Sowieckiego i bankructwa „komunistycznej utopii” była wśród obywateli sowieckiego jeszcze państwa powszechna, przeprowadzono badanie opinii publicznej, które wykazało, że ogromna większość respondentów opowiadała się za reformami opartymi na wzorcach „normalnego”, „cywilizowanego”, kapitalistycznego rozwoju. Nic dziwnego zatem, że dla 90% respondentów „normalność” miała polegać na przyjęciu wzorców zachodnich, przy czym aż 32% badanych Rosjan uważało, iż reformatorzy państwa powinni naśladować Stany Zjednoczone, taki sam odsetek – że Japonię, zaś 17% stawiało za przykład Niemcy, 11% – Szwecję, a tylko 4% opowiadało się za kopiowaniem doświadczeń chińskich[8]. Ale reformy gospodarcze epoki Jelcyna, sposób przeprowadzenia prywatyzacji, która była postrzegana jako proces przechwytywania aktywów państwowych przez nowe elity, wywołały w Rosji rozczarowanie. Z biegiem czasu coraz mniejsza liczba ankietowanych Rosjan uważała się za zwolenników zachodniego modelu reform. W połowie lat dziewięćdziesiątych już tylko 25% respondentów twierdziło, iż wzorce zachodnie mogą się w Rosji do czegoś przydać. Natomiast przeprowadzone 10 lat po upadku ZSRS badania wskazywały, że nie tyle ogólny kierunek zmian wytyczony przez Jelcyna został przez Rosjan całkowicie odrzucony, ile ich nieudolne wdrażanie. Pytani wówczas o ocenę rezultatów reform jelcynowsko-gajdarowskich respondenci najczęściej wprawdzie wybierali odpowiedź negatywną (52%), ale aż 31% było skłonnych oceniać wspomniane reformy albo pozytywnie, albo ani pozytywnie, ani negatywnie[9]. Analiza ówczesnych wyników badań opinii publicznej pozwalała formułować konkluzję, że „dane te nie pokrywają się ze stereotypowym obrazem statystycznego Rosjanina jako nieszczęśliwej ofiary przemian społeczno-ekonomicznych lat dziewięćdziesiątych, jednoznacznie oceniającego te przemiany i marzącego o powrocie do okresu sprzed reform”[10]. Prawie ćwierć wieku po upadku Związku Sowieckiego stwierdzono w raporcie Ogólnorosyjskiego Centrum Badań Opinii Publicznej, że „obraz Zachodu jako modelu do naśladowania zupełnie się zdyskredytował już pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w. Wraz z nadejściem epoki Putina rozpoczęło się poszukiwanie alternatywnego modelu i innych wartości”[11]. W 2005 r. prezydent Rosji ogłosił, że rozpad Związku Sowieckiego był największą geopolityczną katastrofą w dziejach. Pod wpływem tej i podobnych ocen ponad połowa Rosjan zaczęła negatywnie oceniać upadek ZSRS[12], zaś przygniatająca większość ma pozytywny stosunek do sowieckiej symboliki. Symbol sierpa i młota budzi pozytywne skojarzenia aż u 73% badanych, a czerwonej pięcioramiennej gwiazdy – u  6%[13].

W ten sposób dochodzimy do trzeciego, nowego czynnika determinującego współczesną rosyjską debatę o tożsamości, a mianowicie do kłopotów związanych z konceptualizacją roli i znaczenia doświadczenia epoki sowieckiej w dziejach Rosji. Okres, który nastał w Rosji wraz z przejęciem władzy przez Putina, większość Rosjan określa jako „Związek Sowiecki bez ideologii”; termin ten oddaje powszechną społeczną ambiwalencję w ocenie epoki sowieckiej[14]. Powody tych trudności są bardzo złożone i zróżnicowane. Wiele przemian, które w XX w. zachodziły w skali globalnej, w Rosji nałożyło się na okres władzy bolszewików. Stąd często utożsamiane są one przez rosyjskie społeczeństwo z dziedzictwem Lenina, Stalina i ich następców. Wielka zmiana społeczna była wszakże centralnym elementem ideologii marksistowskiej. Nie ulega wątpliwości, że bolszewikom udało się zmienić Rosję gruntownie. Doprowadzili do masowego awansu społecznego, który jednak w tym samym mniej więcej czasie następował także w wielu innych częściach świata. Nigdzie natomiast koszty tej wielkiej zmiany nie były tak wysokie, jak w krajach rządzonych przez zwolenników leninizmu, od początku zakładających użycie terroru i przemocy. Stąd wszędzie poza Rosją bolszewizm przeszedł do historii jako jeden z najbardziej zbrodniczych reżimów. W Rosji dziedzictwo Lenina, Stalina, Dzierżyńskiego jest przedmiotem tożsamościowej debaty, która nakłada się na tradycyjny rosyjski spór o charakter rosyjskiej cywilizacji: czy jest ona częścią cywilizacji europejskiej, czy też przeciwnie – bytem samoistnym, wyjątkowym. Nie ulega wątpliwości, że kontakt społeczeństwa rosyjskiego z ideologią sowiecką miał szczególnie głęboki i intensywny charakter. Dlatego Rosja, obiektywnie rzecz biorąc, ma bagaż doświadczeń historycznych, również tych tragicznych, wyróżniający ją spośród innych państw świata.

Czynnikiem charakterystycznym, różniącym społeczeństwo Rosji od społeczeństw europejskich, demokratycznych, jest ambiwalentny stosunek władz i dużej części rosyjskiego społeczeństwa do zbrodni komunistycznych. W rezultacie trudno uciec od konkluzji, że współczesna debata tożsamościowa w Rosji stanowi przejaw rozbicia rosyjskiego społeczeństwa, aksjologicznego, a w rezultacie także tożsamościowego chaosu, do którego przyczynia się również polityka władz. W ciągu ostatnich 20 lat trudno było bowiem mówić o spójnej polityce w zakresie kształtowania symboli jednoczących rosyjskie społeczeństwo i harmonizującej oceny dotyczącej przeszłości. Bez odpowiedzi na pytanie, skąd jesteśmy i jak oceniamy sowiecką przeszłość, trudno określić, dokąd zmierzamy i jakiego rodzaju relacje ze światem zewnętrznym uważamy za pożądane.

Próby sformułowania jednoznacznej oceny sowieckiej przeszłości, podejmowane dotychczas przez rosyjskie najwyższe władze państwowe, należy uznać za nieudane. Istotną rolę w tej porażce odegrał bez wątpienia osobisty stosunek rosyjskich prezydentów do czasów sowieckich. O ile Borys Jelcyn w trakcie swojej pierwszej kadencji prezydenckiej prowadził bardzo zdecydowaną kampanię polityczną na rzecz potępienia epoki sowieckiej, zdelegalizował partię komunistyczną i planował zorganizowanie „Norymbergi dla komunistów”, w założeniu mającej być spektakularnym rozliczeniem z sowiecką przeszłością, o tyle później złagodził swoje stanowisko, a jego następcy podejmowali raczej karkołomne próby syntezy doświadczeń sowieckich z doświadczeniami epoki samodzierżawia. Jegor Gajdar, rosyjski minister finansów i twórca rosyjskiej transformacji gospodarczej przeprowadzonej za pierwszej kadencji Jelcyna, pisał w 1995 r.: „Należy zrobić wszystko, aby bolszewicki cykl (poszukiwania alternatywnego kierunku rozwoju – S.D.) był rzeczywiście ostatnim w historii imperium rosyjskiego. Rosja ma dzisiaj unikalną szansę, aby zmienić swoją społeczną i ekonomiczną, a w rezultacie historyczną orientację, stać się republiką «zachodniego typu»”[15].

Gajdar uważał 75-letnie doświadczenie władzy bolszewików za „jeszcze jedną z katastrof w dziejach Rosji”. Już Putin miał w tej sprawie pogląd zgoła odmienny. W tym kontekście za wypowiedź symboliczną dla współczesnej Rosji można uznać słowa Germana Grefa, ministra finansów i bliskiego współpracownika Putina na początku XXI w.: „Mam głęboki szacunek dla Gajdara, którego uważam za bardzo dobrego ekonomistę [...]. To dzięki niemu kraj zaczął się od 1992 r. zmieniać, naprawdę zaczęliśmy zmierzać w kierunku rynku. Gdyby nie Gajdar, gdybyśmy kontynuowali kierunek, w jakim zmierzaliśmy przed nim, nie byłoby Rosji. Jestem przekonany, że gdyby nie Putin, Rosja uległaby dezintegracji. Doszłoby do tego bez wątpienia za rok lub dwa. Dzięki Bogu w odpowiednim momencie historii pojawili się ludzie, którzy mogą skierować historię Rosji we właściwym kierunku”[16].

Jak widać, za „zbawców” Rosji mogą być uznawani politycy skrajnie różnie oceniający rolę epoki sowieckiej w historii własnego kraju.

Kadencję Dmitrija Miedwiediewa na urzędzie prezydenta Rosji próbowano wykorzystać do nieco innego rozkładania akcentów w procesie kształtowania przez władze rosyjskiej tożsamości. Miedwiediew był przedstawiany jako liberał, potępiający dziedzictwo stalinizmu i wspierający proces modernizacji kraju. To za jego prezydenckiej kadencji podjęta została próba ponownego nadania znaczenia politycznego ustanowionemu w 1991 r. Dniowi Pamięci Ofiar Represji Politycznych, obchodzonemu corocznie 30 października[17]. Także za prezydentury Miedwiediewa odżyły spory o sowiecką symbolikę obecną w dekoracjach moskiewskiego metra, o co byłoby zapewne trudniej w mniej przychylnym takim debatom klimacie politycznym. Objęcie przez Putina po raz trzeci urzędu prezydenta Rosji oznaczało jednak odwrót od polityki jego poprzednika i ponowne uwypuklenie pozytywnych aspektów czasów sowieckich, zwłaszcza tych związanych z międzynarodową pozycją państwa. W 2010 r. prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew publicznie deklarował upublicznienie wszystkich tomów akt rosyjskiego śledztwa katyńskiego. Trzy lata później, za kolejnej kadencji prezydenta Putina, przedstawiciele różnych instytucji rosyjskich publicznie uzasadniali fakt, że nie upubliczniono ostatnich 30 tomów dokumentujących śledztwo, argumentem, iż akta te dotyczą działalności NKWD, dlatego też w dalszym ciągu pozostaną objęte tajemnicą państwową we współczesnej Rosji. To, że Rosja staje się w ten sposób protektorem instytucji odpowiedzialnej za zbrodnie przeciwko ludzkości dokonane na narodach byłego Związku Sowieckiego, nie niepokoi zwolenników „państwowych” wartości współczesnej Rosji. Z innej publicznej wypowiedzi wysokiego funkcjonariusza państwa rosyjskiego wynika, że „modna” w niektórych państwach Europy Środkowej i Wschodniej idea konieczności potępienia historii sowieckiej, uznania komunizmu za reżim nie mniej zbrodniczy niż nazizm, jest nie do przyjęcia dla większości Rosjan. I nie tylko dlatego, że pomniejsza ona wkład ojców i dziadów w zwycięstwo nad faszyzmem, ale także ze względu na to, iż jest „nie całkiem zasadna z punktu widzenia obiektywizmu historycznego”[18]. Niechęć do oceny reżimu totalitarnego wiąże się więc właśnie z ochroną pamięci o ojcach i dziadach, którzy w wyniku ujawnienia prawdy o historii Związku Sowieckiego mogliby się okazać nie tylko zdobywcami Berlina, ale także zbrodniarzami.

Debata o skomplikowanym rosyjskim dyskursie o tożsamości jest dla wielu jej uczestników wygodnym tematem zastępczym. W istocie funkcjonariusze współczesnej Rosji bronią się przed lustracją swoich poprzedników, wnikaniem w popełnione przez nich błędy, a niekiedy zbrodnie, gdyż obecnie stworzony precedens może w przyszłości rozszerzyć się także na nich samych. Tym samym bronią się jednocześnie przed społeczną kontrolą ich bieżącej działalności, co stanowi warunek zwiększenia efektywności i polepszenia jakości usług świadczonych przez państwo rosyjskie własnym obywatelom. Innymi słowy, istnieje związek między uczciwym rozliczeniem zbrodniczej sowieckiej przeszłości a jakością życia obywateli współczesnej Rosji i nadrabianiem przez nią zapóźnienia rozwojowego dzielącego ją od najwyżej rozwiniętych państw europejskich.

Pod koniec 2013 r. tłum demonstrantów obalił w Kijowie ostatni w tym mieście pomnik Lenina. Natomiast na centralnym placu w Moskwie państwo rosyjskie wciąż oddaje hołd „wodzowi rewolucji”, a jednocześnie niemal w tym samym miejscu wznosi pomniki upamiętniające dynastię Romanowów. W 1998 r. z inicjatywy prezydenta Rosji zorganizowano ceremonię pogrzebową, podczas której pochowano szczątki rozstrzelanego przez bolszewików ostatniego cara Mikołaja II i jego rodziny. W uroczystościach wziął udział prezydent Borys Jelcyn, który określił pogrzeb jako akt sprawiedliwości i symbol jednoczenia się narodu. W 2000 r. car Mikołaj II i jego rodzina zostali przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną kanonizowani – jednak jako tzw. strastotierpcy, czyli ludzie, którzy pokornie przyjęli śmierć męczeńską. Niemal w tym samym czasie, bo w 2007 r., rosyjska prokuratura po raz kolejny odrzuciła prośbę o rehabilitację cara Mikołaja II i jego rodziny, twierdząc, że nie obejmuje ich ustawa o ofiarach represji politycznych. Całkiem niedawno natomiast podjęto decyzję – do tej pory wprawdzie niezrealizowaną – o przywróceniu na placu Łubiańskim pomnika zbrodniarza Feliksa Dzierżyńskiego, organizatora policji politycznej totalitarnego państwa i jednego z największych aparatów represji w historii ludzkości. Pomnik Dzierżyńskiego został usunięty w 1991 r., ale liczba zwolenników ponownego postawienia tego monumentu rośnie. Działalność Czeka pozytywnie ocenia 37% Rosjan. Negatywny stosunek do niej wyraża 20% respondentów, podczas gdy aż 30% nigdy nie słyszało o istnieniu takiej instytucji, nie ma więc żadnej sprecyzowanej opinii na temat jej działalności[19]. Wyniki tych badań mówią same za siebie.

Współczesna Rosja chce być więc jednocześnie dziedziczką i samodzierżawia, i bolszewików. Konflikt symboli i wartości próbuje się albo pomijać milczeniem, albo podejmuje się wysiłki na rzecz stworzenia aksjologicznego kompromisu wokół rosyjskiej tradycji imperialnej. W ten sposób być może nieświadomie współczesna polityka władz rosyjskich w sferze kształtowania rosyjskiej tożsamości zaczyna nawiązywać do polityki Stalina. Wszakże to on w 1937 r. sformułował następującą tezę: „Rosyjscy carowie wyrządzili wiele zła. Grabili i gnębili lud. W interesie obszarników prowadzili wojny i podbijali terytoria. Ale jedną rzecz zrobili dobrą – stworzyli ogromne państwo, aż po Kamczatkę. Otrzymaliśmy to państwo w spadku. I dopiero my, bolszewicy, związaliśmy i wzmocniliśmy je, nie w interesie obszarników i kapitalistów, ale z korzyścią dla pracujących, wszystkich ludów tworzących to państwo”[20]. Pod tymi poglądami Stalina prawdopodobnie mógłby się podpisać także najdłużej urzędujący w początkach XXI w. prezydent Rosji. To on jest dziś dziedzicem rosyjskich carów i Stalina. Nieprzypadkowo po aneksji Krymu i agresji na Ukrainę wśród rosyjskich elit zaczęto określać Putina mianem cara.

Aneksja Krymu i agresja na Ukrainę w 2014 r. wzmocniły kryzys tożsamościowy współczesnej Rosji i unaoczniły całkowity chaos w polityce aksjologicznej państwa. Z braku jakiegokolwiek uzasadnienia złamania norm prawa międzynarodowego władze Rosji używały dosłownie każdego możliwego do wykorzystania argumentu, choćby nie tworzyły one wszystkie razem żadnego spójnego przekazu, nie odwoływały się do żadnej spójnej wizji rosyjskiej tożsamości. Dla uzasadnienia swoich działań, nadania im pozorów legitymizacji, Putin sięgał po kolaż różnego rodzaju symboli i argumentów odwołujących się zarówno do tradycji carskiej, jak i do czasów komunizmu. Tak jak carscy biurokraci odmawiał Ukraińcom prawa do narodowej odrębności, uznając ich de facto za separatystów narodu „ogólnoruskiego”, obejmującego wszystkich „Rosjan”, czyli Słowian wschodnich. Powoływał się na „sprawiedliwość dziejową”, której wymierzenie kazało mu naprawić błędy, jakie w sprawie przynależności Krymu do Ukrainy popełnili Chruszczow i Jelcyn. Rosjanie mieli uznać napaść na Ukrainę za nowoczesną rosyjską krucjatę zmierzającą do odbicia „kolebki rosyjskiej państwowości”, a Putina – za kolejnego „jednoczyciela ziem rosyjskich”. Temu wszakże służyła cała – zakończona ostatecznie spektakularnym fiaskiem – kampania propagandowa na rzecz tzw. Noworosji. W ten sposób wojna z Ukrainą wplatała politykę władz rosyjskich w węzeł tożsamościowych sprzeczności, z którymi już sobie nigdy – to znaczy tak długo, jak długo będą pozostawać u władzy – nie poradzą. A zbliżająca się zmiana władzy w Rosji na nowo roznieci spory o rosyjską tożsamość.

Naród rosyjski jest więc wspólnotą, która była wielokrotnie na nowo odgórnie wymyślana przez władców Rosji. Stwierdzenie to jest neutralne w tym sensie, że nie ma ono żadnego wartościującego charakteru. Oznacza jedynie, że narodowa tożsamość rosyjska kształtowała się inaczej, pod wpływem innych bodźców niż tożsamość innych narodów europejskich. Doświadczenia wspólne, symbolicznie budujące wspólnotę, mają w przypadku Rosji element związany z destrukcją państwa, kultury i społeczeństwa. Taki charakter ma pamięć o zniszczonej carskiej tradycji, doświadczeniu bolszewizmu, upadku Związku Sowieckiego. Nawet najbardziej uniwersalne doświadczenie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej ma dziś taki charakter, gdyż wiąże się z pamięcią o triumfie wielonarodowego imperium, które przestało istnieć, a do którego przewag mogą odwoływać się w swojej pamięci także inne narody byłego ZSRS. Tym samym nie ma ono charakteru ekskluzywnego, co dla poczucia narodowej odrębności jest niezwykle ważne. Wybitny znawca wschodnioeuropejskich problemów narodowych Roman Szporluk powiedział przed laty, że w XIX w. Polacy byli największym narodem europejskim bez własnego państwa, zaś Rosja – największym państwem bez narodu. Dziś naród rosyjski istnieje, ale w dalszym ciągu władza w państwie ani nie pochodzi z jego woli, ani nie może się on czuć właścicielem tej państwowości i jej suwerenem. Bez przezwyciężenia tego podstawowego problemu trudno będzie znaleźć rozwiązanie rosyjskiego kryzysu tożsamościowego.

„Debaty Artes Liberales” 2017, t. 11

[1] Z. Brzeziński, Premature Partnership, „Foreign Affairs”, marzec/kwiecień 1994, www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1994-03-01/premature-partnership [dostęp: 9.01.2016].

[2] W. Borodziej, wykład pt. Sąsiad nowy czy stary. Niemcy 2015. Wykład w ramach cyklu „Osiem wykładów na nowe tysiąclecie”, Uniwersytet Warszawski, 15 grudnia 2015 r., www.youtube.com/wat ch?v=yQOgfxVCNOO [dostęp: 27.12.2015].

[3] A. Zinowiew, Postępy sowietyzacji, w: My i Zachód, Warszawa 1988, s. 5.

[4] G. Pawłowskij, Sistiema RF w wojnie 2014 goda. De principatu debili, Moskwa 2014.

[5] J. Gross, Więź narodowa i więź powszechna, w: idem, O wartościach społecznych. Studia i szkice, New York 1961, s. 168.

[6] Badanie Centrum Lewady, marzec 2015, www.levada.ru/old/31-03-2015/stalin-i-ego-rol-v-istorii-strany [dostęp: 20.12.2015]. Warto także zapoznać się z komentarzami do tego badania – zob. www.day.kiev.ua/ru/article/den-planety/stalinizaciya-rossii [dostęp: 20.12.2015].

[7] Wyniki konkursu zob. www.nameofrussia.ru [dostęp: 15.12.2015]. Komentarze zob. www.gazeta.ru/politics/2008/07/07_a_2776363.shtml (artykuł z lipca 2008 r.; konkurs zakończył się w październiku), www.akhmanov.ru/books_OOO/zam_stat/stat_ imya_Rossiya.htm [dostęp: 15.12.2015].

[8] W. Marciniak, Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Arcana, Kraków 2001, s. 215.

[9] Ówczesny kurs dolara wynosił około 25 rubli.

[10] G.G. Diligienskij, Put’ rossijskich rieform Priezidienta W. Putina, www.fom.ru [dostęp: 19.04.2001]. Z ankiet innych ośrodków badania opinii publicznej wynika, iż okres Związku Sowieckiego wciąż jest oceniany przez Rosjan z dużym sentymentem. Zob. Z.T. Toszczenko, Istoriczeskoje soznanije i istoriczeskaja pamiat’ analiz sowriemiennogo sostajanija, „Otieczestwiennaja Istorija” 2000, nr 4, s. 3–14.

[11] Transformacja to normalność, 2 października 2013 r., http://wciom.u/index.php?id=266&uid=l14520 [dostęp: 4.01.2014].

[12] Badania Centrum Lewady: www.levada.ru/old/07-12-2011/rossiyane-o-raspade-sssr (2011), www.levada.ru/old/11-01-2013/rossiyane-o-raspade-sssr (2012); www.levada.ru/old/14-01-2014/rossiyane-o-raspade-sssr (2013); www.levada.ru/old/01-12-2014/raspad-sssr-v-rossiiskom-obshchestvennom-mnenii (2014). Komentarze: Rossijanie wsie jeszcze toskujut po SSSR, www.vedomosti.ru/politics/articles/2014/12/01/nostalgiya-srednej-tyazhesti (grudzień 2014]; Rossijan potianuło w SSSR, www.fontanka.ru/2014/02/27/005 (luty 2014); Raspad Sojuza poczti nie wolnujet grażdan, www.ng.ru/politics/2014-06-l l/3_soyuz.html (czerwiec 2014); Poczemu Rossija skuczajet po Sowietskomy Sojuzu?, www.kommersant.ru/doc/1821787 (grudzień 2011).

[13] Kak rossijanie otnosiatsia k simwolam?, http://wciom.ru/index.php?id=236&uid=115343 [dostęp: 11.08.2015].

[14] Ibidem.

[15] J. Gajdar, Gosudarstwo i ewolucyja, Moskwa 1995, s. 199.

[16] Wywiad Tatiany Korotkowej z Germanem Grefem, „Wiek” nr 35 z 8 września 2000 r.

[17] Transkrypt wywiadu prezydenta FR z 30 października 2009 r., http://kremlin.ru/transcripts/5862 [dostęp: 2.01.2014].

[18] Wystąpienie Andrieja Artizowa na II Polsko-Rosyjskim Forum Mediów w Królewcu, 20 listopada 2013 r., www.rospolcentr.ru/tabid/227/Articleld/149/language/en-US/Default.aspx [dostęp: 2.01.2014].

[19] Badanie WCIOM z 20 grudnia 2013 r., http://wciom.ru/index.php?id=459&uid=114648 [dostęp: 2.01.2014].

[20] G. Dymitrow, Dniewnik (9 mart 1933-6 fiewruari 1949), Sofia 1997, s. 128.

WIELKI TEST DLA USA

„Historia się nie powtarza, ale czasem się rymuje” – powiedział kiedyś Mark Twain. W polityce międzynarodowej koniunktura szybko się zmienia, decydenci przychodzą i odchodzą, ale czynniki systemowe sprawiają, że od czasu do czasu można odnieść wrażenie, że wracamy w znajome koleiny.

Mija właśnie osiem lat, gdy elity polityczne w Europie Środkowej poważnie zaniepokoiły się kierunkiem polityki nowej amerykańskiej administracji Baracka Obamy wobec naszego regionu. Pod koniec maja 2009 r. zaczął powstawać w Warszawie, Budapeszcie, Pradze, a następnie w Brukseli projekt listu-ostrzeżenia dla nowej administracji przed zaniedbaniem współpracy z sojusznikami z Europy Środkowej. Kilka lat wcześniej udzielili oni Ameryce pomocy, m.in. wysyłając swych żołnierzy na wojnę do Afganistanu i Iraku. Za współpracę z republikańską administracją George’a W. Busha zapłacili ogromną cenę polityczną w Europie. Francja i Niemcy uznały wówczas, że ponieważ proamerykańska polityka Europy Środkowej jest niezgodna ze stanowiskiem Paryża i Berlina, to automatycznie oznacza to, że państwa te rozbiją jedność europejską.

Do chwały przez wypaczenia

Autorzy listu, byli prezydenci i ministrowie spraw zagranicznych państw naszego regionu, przestrzegali Baracka Obamę przed odfajkowaniem regionu jako obszaru, w którym polityka amerykańska nie ma już nic do zrobienia. Wzywali władze USA do zintensyfikowania relacji z Europą Środkową i ostrzegali, że ceną zaniedbań będzie osłabienie proamerykańskich tendencji w polityce zagranicznej tych państw, które mogą się jeszcze Ameryce w przyszłości przydać. Zwracali także uwagę na coraz wyraźniej rysujące się niebezpieczeństwo obrania przez Rosję konfrontacyjnego kursu w relacjach z Zachodem.

W Waszyngtonie list został przemilczany. Nieoficjalnie wiadomo, że uznano go za głos regionu nadmiernie hołubionego przez republikańskich poprzedników. Ostrzeżenie więc zignorowano, a konsekwencją była seria błędów w amerykańskiej polityce zagranicznej.

Najpierw, pomimo zabiegów polskich władz, Amerykanie zlekceważyli obchody 70. rocznicy wybuchu drugiej wojny światowej. Do ostatnich dni sierpnia 2009 r. nie było pewne, kto będzie reprezentował Stany Zjednoczone na uroczystościach na Westerplatte, w których udział zapowiedzieli nawet przywódcy Niemiec i Rosji. Dwa tygodnie później administracja Obamy doprowadziła do kolejnej katastrofy, ogłaszając rezygnację z europejskiej części projektu budowy tarczy antyrakietowej. Stało się to 17 września, dokładnie w 70. rocznicę sowieckiej agresji na Polskę. Decyzję skonsultowano z Rosją, ale już nie z sojusznikami, którzy rok wcześniej zgodzili się gościć amerykański system obronny na swoim terytorium. Wreszcie, na początku listopada, ówczesna sekretarz stanu USA Hillary Clinton uczyniła despekt polskiemu ministrowi spraw zagranicznych, odwołując spotkanie z nim w ostatniej chwili – gdy minister przyleciał już do Waszyngtonu.

W drugiej kadencji administracja Obamy nadrobiła te błędy, przez co bilans stosunków polsko-amerykańskich u progu prezydentury Trumpa prezentował się pozytywnie. Stało się tak jednak głównie w związku z tym, przed czym ostrzegał list z 2009 r. – agresywną polityką Rosji. To jej działania zmusiły administrację Obamy do gwałtownego zwrotu w polityce europejskiej, zwrotu, na którym Polska niewątpliwie skorzystała.

Na dobrym kursie

Dziś nic jeszcze nie wskazuje na to, by wzajemne relacje mogły ucierpieć. Stosunki polsko-amerykańskie i – szerzej – amerykańsko-środkowoeuropejskie znajdują się na fali wznoszącej. W styczniu do Polski przybyli żołnierze i ciężki sprzęt z USA – pierwsza rotacyjna obecność tak licznych sił amerykańskich, których zadaniem jest wzmocnienie wschodniej flanki sojuszu północnoatlantyckiego. Krok o tyle ważny, że to Amerykanie najszybciej i najbardziej zdecydowanie zareagowali na pogorszenie sytuacji bezpieczeństwa w Europie w następstwie rosyjskiej aneksji Krymu i inwazji Rosji w Donbasie. „Stała, rotacyjna” obecność amerykańska i sojusznicza na wschodniej flance nie jest oczywiście rozwiązaniem w pełni zadowalającym w obliczu rosyjskiego zagrożenia, ale stanowi ważną namiastkę tego, o co Polska i inne państwa regionu, zwłaszcza bałtyckie, zabiegały od lat.

Według danych Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu 2016 r. był niezwykle udany pod względem projektów inwestycyjnych zrealizowanych przez przedsiębiorców z USA. Na łączną liczbę 64 inwestycji 16 zrealizowały firmy amerykańskie. Co więcej, agencja informowała, że spośród niemal 200 potencjalnych projektów inwestycyjnych zarejestrowanych na początku tego roku aż 60 pochodziło ze Stanów Zjednoczonych – prawie trzy razy więcej niż z Niemiec i sześciokrotnie więcej niż z Wielkiej Brytanii. W 2017 r. wzrost gospodarczy w Polsce może wynieść 3,5 proc., w Rumunii przekroczy 4 proc., na Węgrzech sięgnie 3,6 proc., a na Słowacji – 3 proc. To więcej niż we Francji, w Niemczech, w Wielkiej Brytanii czy we Włoszech. Nic więc dziwnego, że amerykańscy inwestorzy wciąż traktują Polskę jako naturalną bramę do Europy Środkowej. To od dwóch dekad najszybciej rozwijający się region w Europie. Nie tylko amerykański biznes to bezbłędnie wyczuwa. W tym także należy także upatrywać motywów politycznego i biznesowego zainteresowania regionem ze strony Chin. Amerykańskim inwestorom rośnie tu konkurencja.

Wprawdzie nie sprawdziły się hurraoptymistyczne amerykańskie prognozy sugerujące, że dzięki zasobom gazu z łupków Polska wybije się na gazową niezależność, ale my także skorzystamy z dobrodziejstw łupkowej rewolucji. Niebawem do gazoportu w Świnoujściu – największej tego rodzaju instalacji w rejonie Morza Bałtyckiego – trafi pierwszy transport skroplonego gazu ziemnego z terminalu w Sabine Pass w Teksasie. Transport niewielki, ale dobrze rokujący na przyszłość. Zapowiadana dostawa do Świnoujścia pokazuje, że gaz z USA może stanowić alternatywę dla odbiorców w całej Europie Środkowej – a to rynek nie do pogardzenia, z perspektywami dalszego wzrostu zapotrzebowania. Za kilka lat, kiedy Amerykanie uruchomią kolejne terminale do eksportu gazu, nasz region może być dla nich naturalnym klientem.

Zasługi poprzedników

Skąd więc powody do niepokoju? Otóż administracja prezydenta Trumpa, zaprzątnięta przede wszystkim sobą, w relacjach z Polską i innymi państwami Europy Środkowej zachowuje się na razie pasywnie. By ponownie odwołać się do terminologii bardziej przystającej do realiów Wall Street niż do stosunków sojuszniczych – może uznała, że poziom politycznych inwestycji w te relacje jest wystarczający i nie wymagają one kolejnych nakładów. Znawcom stosunków polsko-amerykańskich ta sytuacja coś już zaczyna przypominać.

Tymczasem wszystkie wspomniane wyżej pozytywne tendencje są wynikiem decyzji podjętych przez poprzednią amerykańską administrację, która – po części, chcąc naprawić własne błędy, po części ze względu na stworzone przez Rosję zagrożenie dla pokoju w Europie – ponownie zwiększyła aktywność w Europie Środkowej. W rzeczywistości, gdyby prezydentem USA była dziś Hillary Clinton, w stosunkach polsko-amerykańskich działałaby ta sama siła inercji. W Białym Domu nikt nie musiałby ruszać palcem.

Przygotowania do przerzutu amerykańskich żołnierzy na wschodnią flankę NATO zaczęły się, o czym donosiła fachowa amerykańska prasa wojskowa, mniej więcej rok przed rozpoczęciem pierwszej rotacji. I nic w tym dziwnego, bo tyle trwają wojskowe procedury, tyle czasu było potrzeba, aby wprowadzić w życie decyzje, nad którymi pracowali najpierw ministrowie obrony sojuszu północnoatlantyckiego i które w lipcu ubiegłego roku w Warszawie zatwierdzili przywódcy państw członkowskich NATO. Tak więc obecność amerykańskich żołnierzy na wschodniej flance sojuszu to zasługa administracji Obamy. Ekipa Trumpa pobiera dywidendę z akcji, w które zainwestowali ich poprzednicy.

Podobnie rzecz się ma z dostawą amerykańskiego gazu do Polski. Pochwały za troskę o bezpieczeństwo energetyczne sojuszników zbierze administracja Trumpa, ale to w latach urzędowania jego poprzednika Departament Energii USA uprościł procedury eksportu gazu ziemnego do państw nieobjętych porozumieniami o wolnym handlu i przyspieszył wydawanie licencji dla nowych terminali skraplających gaz. To korzystne warunki rynkowe, a zapewne również refleks i łut szczęścia, sprawiły, że do Świnoujścia zawinie gazowiec z USA. Żadna w tym zasługa Białego Domu.

Trump szedł do władzy pod hasłem „America First”, nie dziwi więc, że zaangażowanie swoje i swojej administracji w sprawy międzynarodowe ogranicza do spraw dotykających żywotnych interesów USA. Pielęgnowanie stosunków z Europą Środkową do nich na razie nie należy. Bierność obecnej administracji amerykańskiej trudniej jednak pojąć w wymiarze politycznym. Wydaje się, że lata 2009 i 2017 różni bardzo wiele, a jednak obserwując pierwsze miesiące aktywności administracji prezydenta Trumpa, można odnieść wrażenie, że tryb pracy machiny biurokratycznej w Waszyngtonie ani na jotę się nie zmienił. Stany Zjednoczone mogą więc ponownie wpaść w tradycyjną spiralę błędów. Być może jest to pochodna braków kadrowych wciąż formującej się nowej administracji, w której z konieczności ważną rolę odgrywają urzędnicy pamiętający jeszcze współpracę z poprzednią ekipą. Wiedzeni opacznie rozumianym poczuciem lojalności, nie są chętni, by podpowiadać swoim nowym zwierzchnikom bardziej opłacalne dla nich polityczne rozwiązania.

Powtórka czy jednak zmiana

Prezydent Trump może jeszcze uniknąć kłopotów, których doświadczył jego poprzednik w Białym Domu w pierwszym okresie prezydentury. Najbliższą okazją do omówienia szczegółów, jak do tego nie dopuścić, będzie planowana rozmowa prezydentów Donalda Trumpa i Andrzeja Dudy na marginesie szczytu NATO w Brukseli pod koniec maja. Nowa amerykańska administracja powinna wykorzystać także szansę, jaką stwarza zaproszenie prezydenta Trumpa do udziału w spotkaniu z głowami 12 państw Europy Środkowej 7 lipca we Wrocławiu wystosowane wspólnie przez prezydent Chorwacji Kolindę Grabar-Kitarović i prezydenta Dudę. Kilkugodzinna polityczna inwestycja i spotkanie ze wszystkimi sojusznikami w regionie może pomóc Donaldowi Trumpowi stworzyć własne polityczne dziedzictwo w relacjach z Europą Środkową i w ogóle w relacjach transatlantyckich. Najbliższe kontakty na szczeblu prezydentów będą więc testem obranego przez administrację Trumpa kierunku polityki wobec Europy Środkowej. Czy będzie to powtórka z początków polityki Obamy, czy już jednak unikające błędów poprzednika autorskie podejście Trumpa?

Winston Churchill mawiał, że „zawsze można liczyć na to, że Amerykanie postąpią właściwie – ale dopiero po wyczerpaniu wszystkich innych dostępnych alternatyw”. Każdy, kto dobrze życzy relacjom Stanów Zjednoczonych z Europą Środkową, powinien trzymać kciuki za prezydenta Trumpa, aby nie zmarnował szansy i dowiódł, że maksyma Churchilla w przypadku jego prezydentury nie będzie miała zastosowania.

„Rzeczpospolita”, 19 maja 2017 r.

UNIA EUROPEJSKA – W POSZUKIWANIU ZAGUBIONEJ RADOŚCI

Dziesięć lat temu, 25 marca 2007 r., państwa członkowskie Unii Europejskiej przyjęły w Berlinie jubileuszową deklarację z okazji 50. rocznicy traktatów rzymskich. Wir Bürgerinnen und Bürger der Europäischen Union sind zu unserem Glück vereint – w polskiej wersji zdecydowano się na przekład: My, obywatele Unii Europejskiej, jesteśmy zjednoczeni ku naszej radości. Deklaracja głosiła więc radość z integracji...

Mówiąc precyzyjnie, głosiła we wszystkich oficjalnych językach Wspólnoty z wyjątkiem wersji angielskiej i duńskiej. Anglo- i duńskojęzyczni obywatele Unii czytali, że jednoczą się w Unii Europejskiej nie tyle „ku radości” lub „szczęściu”, ile „ku wspólnej lepszej przyszłości” (vor fælles bedste, united for the better)[1]. Różnice w tłumaczeniu wyjaśniano wówczas względami kulturowymi. Miały one sprawić, że praktyczni Duńczycy łatwiej rozumieli ideę europejskiej radości, gdy wyrażono ją przez dążenie do wspólnego celu (sic!). Także do Brytyjczyków bardziej miała przemawiać wizja „lepszej przyszłości kontynentu”[2]. Istniała, jak widać, polityczna potrzeba, by nie epatować duńskich i brytyjskich czytelników deklaracji berlińskiej europejską „radością”.

Tłumaczenia aktów politycznych – nierodzących skutków prawnych – nie muszą być ani wierne, ani nawet językowo poprawne. Celem jest minimalizacja politycznych kosztów dla ich sygnatariuszy. W marcu 2007 r. dla niepopularnego w Wielkiej Brytanii premiera Tony’ego Blaira „radość z integracji” była politycznie zbyt kosztowna. Odnotujmy, że Blair był zwolennikiem integracji europejskiej, a po przyjęciu traktatu lizbońskiego jego kandydatura pojawiła się nawet w związku z potrzebą obsadzenia nowo utworzonego stanowiska przewodniczącego Rady Europejskiej. Także ówczesnego premiera Danii Andersa Fogha Rasmussena trudno uznać za przeciwnika Unii Europejskiej. Ale w 2007 r. on również miał powody, aby nie epatować swoich rodaków „radością” z integracji. Dla prezydencji niemieckiej, która zdołała przekonać prezydenta Lecha Kaczyńskiego do porzucenia postulatu umieszczenia w Deklaracji odwołania do wartości chrześcijańskich, zagubiona w dwóch tłumaczeniach dokumentu europejska radość była naprawdę drobnym politycznym ustępstwem. Dziś, 10 lat później, prawie już się o tym nie pamięta.

Tymczasem w związku z wychodzeniem Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej w następstwie referendum z czerwca 2016 r. (brexit) pojawia się pytanie, czy aby w 2007 r. nie przeoczono jakiegoś ważnego sygnału o wyczerpywaniu się społecznego poparcia dla integracji europejskiej? A może przeoczono lub, co gorzej, zignorowano całą sekwencję takich sygnałów?

Referendum w sprawie brexitu było wszakże tylko kolejnym w ostatnim ćwierćwieczu głosowaniem przegranym przez zwolenników integracji europejskiej. Idea jej pogłębienia spotkała się po raz pierwszy z silnym społecznym oporem przy okazji ratyfikacji traktatu z Maastricht w 1992 r., który przekształcił dawne Wspólnoty Europejskie w Unię Europejską oraz zainicjował integrację walutową przez wprowadzenie wspólnej waluty euro. Społeczeństwo duńskie odrzuciło w referendum tę ideę. Rok później, po wynegocjowaniu przez rząd duński licznych wyłączeń traktatowych, w tym rezygnacji Danii z udziału w integracji walutowej, Duńczycy ostatecznie ratyfikowali traktat. We Francji także były kłopoty z jego przyjęciem. Za ratyfikacją opowiedziało się tylko 51% Francuzów głosujących w 1992 r. Ci sami Francuzi 12 lat później, a tuż po nich Holendrzy, odrzucili w referendach Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy.

Rozszerzenie Unii Europejskiej w 2004 r. stanowiło krótkotrwały zastrzyk optymizmu i politycznego wigoru. Jego źródłem był entuzjazm społeczeństw Europy Środkowej związany z przezwyciężeniem pojałtańskiego podziału. Rok później to źródło radości się wyczerpało. Pokonanie impasu wywołanego odrzuceniem Konstytucji Europejskiej we Francji i w Królestwie Niderlandów stało się możliwe dopiero dzięki przyjęciu traktatu lizbońskiego w 2007 r. Ale i jego ratyfikacja napotkała społeczny sprzeciw w Irlandii. Irlandczycy zaakceptowali traktat lizboński dopiero dwa lata później, gdy Rada Europejska dała im dodatkowe gwarancje.

Także ostatnio przeprowadzone referenda dotyczące spraw europejskich co do jednego zakończyły się porażką zwolenników integracji. W 2015 r. Grecy odrzucili plan reform gospodarczych wynegocjowany przez grecki rząd z Komisją Europejską, Europejskim Bankiem Centralnym i Międzynarodowym Funduszem Walutowym. W tym samym roku Duńczycy opowiedzieli się przeciwko pogłębianiu współpracy w UE w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. W 2016 r. Holendrzy sprzeciwili się ratyfikacji umowy stowarzyszeniowej UE–Ukraina; Brytyjczycy zagłosowali za opuszczeniem Unii, a Węgrzy odrzucili możliwość ustalania przez Komisję Europejską kwot relokacji imigrantów (to sprzeczne z prawem europejskim referendum było niebywałą manifestacją politycznego awanturnictwa).

Kłopoty z uzyskaniem społecznego poparcia dla integracji europejskiej sprawiają, że coraz trudniej jest uruchomić proces zmiany traktatów. Ostatnią próbą reformy ustrojowej Unii Europejskiej był właśnie traktat lizboński z 2007 r. W celu jego przyjęcia zdecydowano się jednak obejść drogę referendalną i przeprowadzić ratyfikację przez parlamenty państw członkowskich. Pogłębiło to jednak wrażenie, że integracja europejska jest politycznym projektem elit, cieszącym się co najmniej wątpliwym społecznym poparciem. Decyzja Brytyjczyków w 2016 r. o opuszczeniu Unii dostarczyła kolejnego dowodu, że ilekroć społeczeństwa europejskie pytane są o zdanie w sprawie integracji europejskiej, wykorzystują okazję, aby zamanifestować swoje niezadowolenie. Oczywiście, w każdym przypadku można próbować ten wynik i niezadowolenie relatywizować. Referenda rzeczywiście uruchamiają najróżniejsze polityczne emocje, niejednokrotnie dają sposobność do wyrażenia sprzeciwu albo wobec rządzących, albo wobec jakichś innych kwestii wewnętrznych, nieraz bez bezpośredniego związku z problematyką integracyjną. Bywa i tak, że te całkowicie wypaczają zarówno przedmiot, jak i rezultat głosowania.

Niemniej jednak w przypadku referendum w sprawie wyjścia Zjednoczonego Królestwa z Unii Europejskiej należy zauważyć, że po raz pierwszy w historii integracji duże społeczeństwo europejskie uznało, że nadzieję na swoją lepszą przyszłość wiąże nie z członkostwem w Unii, lecz z jej opuszczeniem. To coś więcej niż odrzucenie idei konstytucji europejskiej czy pogłębienia integracji uzgodnionej w Maastricht. Być może rozwiązania instytucjonalne przyjęte w traktacie lizbońskim poszły za daleko? Dlatego jednym z priorytetów refleksji nad reformą Unii Europejskiej powinno być pytanie, jak zapewnić jej obywatelom poczucie współuczestnictwa i wpływu na zachodzące we wspólnocie procesy polityczne.

Wybitny niemiecki filozof, socjolog i publicysta Jürgen Habermas w słynnym eseju z 2001 r., Czy Europie potrzebna jest konstytucja?, zwracał uwagę, że w miarę instytucjonalizacji integracji narasta w Unii Europejskiej deficyt demokratyczny: „Gąszcz europejskich decyzji, ich nieprzejrzysta geneza i okoliczności, że europejscy obywatele nie mają okazji uczestniczyć w procesach decyzyjnych – wszystko to wywołuje społeczną nieufność”. Habermas uważał wówczas, że z deficytem demokracji można będzie się uporać, „pod warunkiem, że powstanie europejska strefa publiczna, siedlisko procesu demokratycznego”, tymczasem „aby zapewnić obywatelom większy wpływ na kształtowanie polityki, należałoby wziąć pod uwagę instytucję ogólnoeuropejskich referendów”[3].

Minęło kilkanaście lat, lecz diagnozy Habermasa z początków XXI w. wciąż są aktualne, a niebezpieczne dla procesu integracji europejskiej tendencje jeszcze się nasiliły. Pod koniec marca 2017 r. Habermas, zapowiadając debatę z udziałem Emmanuela Macrona i Sigmara Gabriela, stwierdził: „Integracja europejska po dziś dzień pozostaje wciąż projektem elitarnym, ponieważ elity polityczne nigdy nie zadały sobie trudu, aby zaangażować społeczeństwo w rzeczową debatę o wariantach rozwoju sytuacji w przyszłości. Społeczeństwa państw członkowskich będą w stanie rozpoznać i podjąć decyzje, co leży w ich długofalowym interesie, tylko wtedy, gdy dyskusja nad kluczowymi wariantami integracji przestanie się ograniczać wyłącznie do łamów akademickich periodyków, ale gdy będą mogły rozważyć alternatywę – albo rozwiązanie strefy euro i powrót do systemu walutowego z regulowanymi kursami walutowymi, albo ostatecznie zacieśnienie współpracy w strefie euro[4]”. Tu niezbędne jest jedno zastrzeżenie: problem „deficytu demokracji” i potrzebę zaangażowania obywateli w życie demokratyczne UE zgłaszają zwolennicy federalistycznej wizji integracji, zmierzającej do stworzenia federacyjnego państwa. Stąd odnoszą oni sytuację w Unii do uwarunkowań ustrojowych charakterystycznych dla państw narodowych. To ideologiczne podejście zazwyczaj wypacza postulat społecznej ratyfikacji postępów integracji europejskiej, gdyż UE nie jest państwem, lecz organizacją międzynarodową. Dlatego jej system decyzyjny w dużej mierze jest kształtowany metodami dyplomatycznymi – a więc z zasady mało transparentnymi. Daleko mi do zwolenników pomysłu utworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Nie wykluczam wprawdzie, że kiedyś integracja europejska posunie się tak daleko, że powstanie takiego bytu politycznego będzie prawdopodobne, ale sądzę, że stanie się to poza granicą mojego życia, więc nie widzę powodów, aby się tą perspektywą poważnie zajmować. Dlatego gdy zwracam uwagę na deficyt demokratyczny, mam na myśli sytuację, w której instytucje wspólnotowe, mające słabszy mandat demokratyczny niż rządy państw członkowskich i stojące za nimi parlamenty narodowe, podejmują działania polityczne w sposób wobec państw członkowskich autonomiczny, a coraz częściej nawet wbrew ich woli. Koszt polityczny w takich sytuacjach nie rozkłada się jednak symetrycznie, a większy ponoszą rządy państw członkowskich. Taka sytuacja generuje silne napięcie instytucjonalne w UE, zazwyczaj prowadzące do politycznego kryzysu.

Właśnie obchodzimy kolejną, tym razem już 60. rocznicę traktatów rzymskich. W związku z wynikiem brytyjskiego referendum o opuszczeniu przez Zjednoczone Królestwo Unii Europejskiej w zasadzie nikt już nie kwestionuje potrzeby refleksji nad jej przyszłością, a w debacie zaczynają dominować głosy, że zmiany w sposobie funkcjonowania UE są konieczne. Niektórzy prawnicy, jak dr Federico Fabbrini z Jacques Delors Institute w Berlinie, uważają, że reformę traktatów wymusi już sam brexit, choćby w związku z koniecznością zmiany art.  2 TUE, określającego granice UE. Kluczowy dylemat dotyczy zakresu zmian oraz metody ich wprowadzenia. Temu zagadnieniu Komisja Europejska poświęciła dokument ogłoszony 1 marca 2017 r., White Paper on the future of Europe: Avenues for unity for the EU at 27[5]. Omawia w nim pięć wariantów rozwoju integracji europejskiej po opuszczeniu Unii przez Zjednoczone Królestwo, zilustrowanych kilkoma przykładami działania polityk europejskich w zależności od wybranego wariantu. Nie jest moim celem recenzowanie w tym miejscu tego publicznie dostępnego dokumentu, chcę jedynie zwrócić uwagę na to, że Komisja nie tylko przedstawiła w sposób zupełnie poboczny scenariusz zakładający utrzymanie status quo w Unii Europejskiej, lecz także otwarcie go zaatakowała, sygnalizując jednoznacznie, że nie jest nim zainteresowana i będzie dążyć do zmian. Co więcej, Komisja chce przejąć inicjatywę w dyskusji na ten temat. W przywołanej Białej księdze zapowiedziała opracowanie kilku kolejnych dokumentów dotyczących społecznego wymiaru Europy, pogłębienia unii gospodarczej i walutowej, wykorzystania możliwości płynących z globalizacji, rozwoju wspólnej polityki obronności oraz przyszłości finansów UE. Problematykę będą w swoich publicznych wstąpieniach podnosić poszczególni komisarze. We wrześniu 2017 r. stanie się ona także tematem corocznego orędzia o stanie Unii, które w Parlamencie Europejskim wygłosi przewodniczący KE Jean-Claude Juncker. Ponadto do końca roku Komisja wraz z Parlamentem Europejskim „oraz zainteresowanymi państwami członkowskimi” zamierza zorganizować serię debat pod hasłem: „Przyszłość Europy”. Pierwsze wnioski z tej akcji mają zostać przez Komisję przedłożone na posiedzeniu Rady Europejskiej w grudniu 2017 r. Skala tych zamiarów może wskazywać, że właśnie rozpędza się maszyna zmiany traktatów.

Dla państw członkowskich – w tym dla Polski – płyną z tej sytuacji następujące wnioski. Aby skutecznie wpływać na kierunki refleksji nad przyszłością Europy, rządy państw Unii Europejskiej powinny aktywnie włączyć się w organizację debat nad wyzwaniami dla integracji europejskiej i wariantami jej dalszego rozwoju. Nie mogą dać się Komisji w tej sprawie wyprzedzić ani zdominować. Postanowienia traktatu lizbońskiego sprawiły, że instytucje UE, szczególnie Komisja Europejska i Parlament Europejski, otrzymały pole do przejawiania własnej politycznej aktywności i modyfikowania swej pierwotnej, służebnej wobec rządów państw członkowskich, funkcji w stronę coraz bardziej autonomicznego kształtowania polityk europejskich i – co ma szczególne znaczenie – definiowania zakresu i kierunków integracji. Trudno nie zgodzić się przy tym z przywoływaną opinią Habermasa z 2001 r., że za coraz mocniej manifestowaną nieufność społeczeństw europejskich wobec integracji europejskiej odpowiadają przede wszystkim instytucje wspólnotowe i skomplikowanie procesów decyzyjnych i legislacyjnych w Komisji i Parlamencie Europejskim. W wybawieniu z tego kłopotu może pomóc tylko aktywność rządów państw członkowskich i parlamentów narodowych.

Oczywiście należy mieć na uwadze także to, że jakaś forma współpracy okaże się nieskuteczna albo w rzeczywistości nie będzie służyć interesom części integrujących się społeczeństw. I co wtedy? Jak stworzyć dotkniętemu takim doświadczeniem społeczeństwu możliwość decydowania o dalszej współpracy? Przykład Grecji z ostatnich lat jest tu niezwykle wymowny. Partycypacja w strefie euro ewidentnie Grecji nie służy i jest sprzeczna z interesem greckiego społeczeństwa, które w sposób oczywisty nie czerpie z udziału w strefie euro żadnej „radości”. Myśląc o przyszłości, nie możemy wykluczyć, że jakieś kierunki i formy integracji okażą się z czasem ślepą uliczką i należałoby z nich zrezygnować w imię szczęścia i pomyślności obywateli. Ale aby być do takiej konstatacji intelektualnie zdolnym, należy odrzucić myślenie o integracji europejskiej w kategoriach ideologicznych – jako projekcie na tyle postępowym, że niewymagającym empirycznej weryfikacji. Unia Europejska musi stale udowadniać swoją przydatność i skuteczność, którą może póki co weryfikować wyłącznie w procesie demokratycznym w państwach członkowskich. Dlatego warto, aby rząd polski rozważył uczynienie z postulatu demokratyzacji polityki europejskiej i wzmocnienia roli państw członkowskich oraz parlamentów narodowych w konstrukcji europejskiej swojego flagowego argumentu w debacie na temat przyszłości Europy.

Deficyt społecznego poparcia dla procesów politycznych w UE przejawia się niemal w każdym ze współczesnych politycznych i instytucjonalnych jej problemów. Idea instytucjonalnego pogłębienia zróżnicowania udziału w integracji europejskiej, wyrażająca się między innymi pomysłami Unii wielu/dwóch prędkości, jest tylko jednym z nich. Polska powinna zatem zwracać uwagę na dwie sprawy. Po pierwsze, tego rodzaju koncepcje nie mogą służyć omijaniu uzgodnionych w traktacie lizbońskim procedur reformowania UE – które owszem, zgodnie z art. 48 TUE są bardzo skomplikowane i politycznie kosztowne. Po drugie, kryteria przystępowania do nowych – zinstytucjonalizowanych, wzmocnionych, czy też strukturalnych – form współpracy inicjowanych tylko przez część państw członkowskich (możliwość przewidziana w traktacie lizbońskim) powinny być oparte na maksymalnie zobiektywizowanych wskaźnikach ekonomicznych i warunkach prawnych. Tak aby przystąpienie do takiej nowej formy współpracy było zależne wyłącznie od decyzji danego państwa członkowskiego, czerpiącego legitymizację z wyrażonego w demokratycznych wyborach poparcia własnego społeczeństwa. Oczywiście, należy mieć świadomość, że tego typu warunek można sformułować tylko w chwili rozpoczęcia nowej formy współpracy. Z biegiem czasu każdy nowy mechanizm będzie produkował co najmniej własną kulturę prawną, zazwyczaj także własny acquis communautaire, a różnice między uczestnikami tej współpracy i jej nieuczestnikami będą się pogłębiać. Ważne jednak, aby na etapie rozważania przyszłości Europy uświadamiać wszystkim interesariuszom, że próba skierowania integracji europejskiej w stronę tworzenia zamkniętych klubów, z politycznymi kryteriami członkostwa, jest działaniem przeczącym demokratycznej tradycji europejskiej. Nie daje szans na odzyskanie przez społeczeństwa europejskie „radości” z uczestnictwa w jednoczeniu się Europy. Dlatego 60. rocznica podpisania traktatów rzymskich powinna być okazją do wejścia na drogę do odnowienia Unii i oddania jej obywatelom poczucia współdecydowania o losach Starego Kontynentu.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 2

[1] Declaration on the occasion of the 50th anniversary of the signature of the Treaties of Rome [dokument elektroniczny], https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/e3c0969c-59fe-4bcf-877a-4bcd2628c2e6/language-en/format-PDF/source-221948448.

[2] EU effusion ‘lost in translation’, http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6498799.stm [dostęp 13.07.2023].

[3] J. Habermas, Czy Europie potrzebna jest konstytucja, „Nowa Europa” 2005, nr 1, s. 55, 63.

[4] J. Habermas, Why the Necessary Cooperation Does Not Happen: Introduction to a Conversation Between Emmanuel Macron and Sigmar Gabriel on Europe’s Future, Social Europe, 20 marca 2017 r., www.socialeurope.eu.

[5] Biała księga w sprawie przyszłości Europy: ścieżki do jedności dla UE 27, 1 marca 2017 r., http://europa.eu, z załącznikami.

„ATUTY SAME NIE GRAJĄ”...

Niniejszy numer „Polskiego Przeglądu Dyplomatycznego” trafia do czytelnika będącego pod bezpośrednim wrażeniem wizyty prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa w Polsce, jego spotkań z najwyższymi polskimi władzami, przywódcami państw Europy Środkowej, którzy zjechali do Warszawy na szczyt Inicjatywy Trójmorza oraz publicznego przemówienia 45. prezydenta Stanów Zjednoczonych w polskiej stolicy. Pisząc te słowa, oczywiście nie wiem jeszcze, jak to wszystko ostatecznie się potoczy. Nie wiem, co powie światu z Warszawy Donald Trump. Nie dysponuję kryształową kulą umożliwiającą spojrzenie w przyszłość, zwrócę jednak uwagę czytelnika na kilka aspektów tej wizyty, głębiej zanurzonych w przeszłości i mających znaczenie systemowe, zarówno dla stosunków polsko-amerykańskich, jak i dla szerszej polityki w obszarze transatlantyckim.

Zacznijmy od tego, że w polityce zagranicznej bardzo rzadko mamy do czynienia z sytuacją, gdy do kontaktu politycznego przywódców państw lub ministrów spraw zagranicznych dochodzi w sposób całkowicie spontaniczny. Zazwyczaj za każdym spotkaniem kryją się miesiące pracy decydentów politycznych, doradców, dyplomatów, urzędników i funkcjonariuszy instytucji odpowiedzialnych za sprawy organizacyjne i bezpieczeństwo.

Najłatwiej jest ustalić datę i miejsce spotkania przywódców, jeśli istnieje już jakaś tradycja i praktyka ich spotkań. Stąd takie znaczenie instytucji wielostronnych, które umożliwiają rutynową komunikację przywódców. Nie trzeba dokonywać żadnych gwałtownych politycznych zwrotów, ogłaszać nowych doktryn, topić jakichś brył lodu w „odwilżach” i „ociepleniach”. Błogosławiona nuda i rutyna. Kolejne spotkanie przywódców, jakich setki, z kolejnym nudnym komunikatem dla prasy, czasami konferencją prasową – a jeszcze lepiej bez niej. Urzędnicy i doradcy nie muszą wówczas przekonywać swoich szefów do wybrania się w czasem bardzo daleką podróż, w celu spędzenia kilku godzin przy wspólnym stole, najczęściej w gronie kilku, kilkunastu, a w przypadku G20 – kilkudziesięciu innych przywódców. Koszt polityczny dla przywódcy związany z niepojawieniem się na cyklicznie odbywającym się szczycie jakiejś instytucji jest wystarczająco duży, aby powstrzymać ich przed wymiganiem się od takiego zobowiązania. Do rozstrzygnięcia pozostają tylko kwestie polityki i jej sygnałów, które przy tej okazji przywódca będzie chciał wysłać, a więc także stanowiska wobec spraw, które będą przedmiotem dyskusji przywódców państw zrzeszonych w danym formacie.

Dużo trudniej jest zorganizować wizytę o charakterze bilateralnym. A zwłaszcza między państwami, których relacje mają charakter asymetryczny – ze względu na różnicę potencjałów. Głowę państwa o większym potencjale trzeba do takiego kontaktu po prostu przekonać. Złożenie wizyty u „młodszego partnera” lub przyjęcie jego wizyty kosztuje przywódcę silniejszego państwa znacznie więcej niż udział w cyklicznym spotkaniu multilateralnym. Innymi słowy, musi on uznać, że spotkanie tego rodzaju będzie mu się politycznie opłacać.

Najtrudniejszym przedsięwzięciem jest zazwyczaj nakłonienie decydentów politycznych do zaangażowania się w tworzenie jakiegoś nowego formatu politycznego. Wprawdzie politycznie nie opłaca im się wycofywać z projektów, w których ich państwo uczestniczy od lat – brali w nich udział ich poprzednicy, będą też następcy – to jednak wolą unikać ryzyka, że jednorazowe spotkanie przerodzi się w coś cyklicznego. Zbyt wysoko cenią sobie czas własny i swoich współpracowników, który może być zainwestowany w polityczną aktywność w kraju, a więc w sprawy bezpośrednio wpływające na ocenę przywódcy przez własne społeczeństwo, a w państwach demokratycznych – przez własnych wyborców. Inicjowanie nowych projektów wielostronnych jest także trudniejsze ze względu na silniejszą reakcję politycznych konkurentów, zwykle naturalnie zawistnych o ewentualne powodzenie przedsięwzięcia. Wymaga też precyzyjnej odpowiedzi na pytanie, czemu mianowicie ten nowy format ma służyć i czym ma się różnić od formatów już istniejących.

Natomiast z punktu widzenia państwa o mniejszym potencjale powyższy schemat działa odwrotnie. Polityczne wyzwanie polega na takim sformułowaniu oferty, aby obniżała ona koszt polityczny po stronie silniejszego partnera. To jest często o tyle trudne, że dla przywódcy państwa o znacznie mniejszym potencjale samo doprowadzenie do spotkania z przywódcą potężniejszego państwa jest sukcesem. Dlatego jest on w sposób naturalny skłonny do szybkiego dyskontowania tego własnego sukcesu, przywiązywania wagi głównie do samego spotkania, jego formy i możliwości zrobienia sobie zdjęcia z przywódcą mocarstwa. Tymczasem przywódca państwa o większym potencjale jest przekonywany przez swoich urzędników do spotkania z „młodszym partnerem” perspektywą korzyści politycznych i gospodarczych. Z natury rzeczy ma więc większe oczekiwania dotyczące przedmiotu rozmów oraz ewentualnych praktycznych konkluzji. Inwestuje swój cenny czas, a jeśli odniesie wrażenie, iż jego rozmówca nie ma nic do powiedzenia lub przybył na spotkanie zainteresowany jedynie „zapoznaniem się z nim” i wspólnym zdjęciem, ponowienie takiego kontaktu może być w przyszłości trudniejsze, o ile w ogóle będzie możliwe. Zazwyczaj zawodowi dyplomaci i urzędnicy zdają sobie z tego sprawę; trudniej jest wytłumaczyć ten mechanizm różnego rodzaju politycznym doradcom od wizerunku, których powód kontaktu politycznego i treść rozmów zazwyczaj w ogóle nie interesują.

Aby przekonać do spotkania w formacie asymetrycznym, można zaproponować przy okazji kontakt także z innymi przywódcami, na przykład z regionu. To oczywiście wymaga większej pracy dyplomatycznej i skomplikowanych wysiłków, gdyż każdy z potencjalnych uczestników takiego spotkania kieruje się własnymi interesami i zazwyczaj wcale nie jest skory do wspierania takiej taktyki. Pokusa kontaktu z przywódcą państwa o większym potencjale jest jednak silna (np. zawsze istnieje możliwość uzyskania wspólnego zdjęcia). W końcu lepiej się z nim spotkać, w jakimś mniej lub bardziej doraźnym formacie wielostronnym, niż w ogóle nie mieć takiej okazji.

W relacjach ze Stanami Zjednoczonymi Polska tradycyjnie wykorzystuje swoją pozycję w regionie do obniżania kosztów politycznych, wynikających z angażowania czasu i uwagi prezydenta Stanów Zjednoczonych w relacje amerykańsko-polskie. Mamy pewien ważny w polityce atut, który sprawia, że koszt takiej inicjatywy dla decydentów amerykańskich jest niższy niż w przypadku rozwiązań alternatywnych. Tym atutem jest tradycja. Otóż w ciągu kilkudziesięciu lat ukształtował się polityczny zwyczaj odwiedzania stolicy Polski przez amerykańskich prezydentów. Pierwszym w 1972 r. był Richard Nixon. Po nim przyjeżdżali także Gerald Ford i Jimmy Carter. Po zakończeniu zimnej wojny Polska stała się symbolem wielkiego sukcesu amerykańskiej polityki w Europie, polegającego na przywróceniu państw Europy Środkowej, oddanych w 1945 r. pod dominację sowiecką, rodzinie demokratycznych, wolnych narodów. Dlatego częstotliwość spotkań i podróży amerykańskich prezydentów do Polski w tym czasie rosła. Każdy z nich dostrzegał własny polityczny interes w podpisaniu się pod tym amerykańskim sukcesem.

George H.W. Bush i Bill Clinton przyjeżdżali do Polski dwukrotnie, George W. Bush i Barack Obama – trzykrotnie (ostatnia wizyta Obamy nastąpiła wprawdzie w związku ze szczytem NATO w Warszawie w 2016 r.). W ten sposób powstał w Stanach Zjednoczonych polityczny zwyczaj wizyt amerykańskich prezydentów w Polsce i wygłaszania w Warszawie ważnych programowych przemówień. Praktyka ta tak się utrwaliła w amerykańskiej tradycji politycznej, że w 2011 r. próbował się do niej odwołać nawet republikański kandydat na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, Mick Romney, który w toku kampanii wyborczej przyjechał do Warszawy, aby wygłosić wyborcze przemówienie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Notabene w tym samym miejscu, w którym w 2001 r. swoje przemówienie wygłosił prezydent George W. Bush, w trakcie swojej pierwszej wizyty. Ten atut, wynikający z tradycji, daje Polsce pewną przewagę. Przyczynił się do tego także fakt, że podjęta przez administrację Baracka Obamy próba zmiany tej tradycji i wygłoszenia ważnego programowego przemówienia w Europie Środkowej nie z Warszawy, ale z Pragi, zakończyła się klęską. W kwietniu 2009 r. Obama zaprezentował na Hradczanach swoją wizję globalnej denuklearyzacji. Wizja Obamy rozbiła się z hukiem o polityczną rzeczywistość, a Praga zaczęła kojarzyć się z fiaskiem tej amerykańskiej inicjatywy. Można przypuszczać, że nieprędko ktoś w Waszyngtonie znowu wpadnie na pomysł, aby ważne polityczne przemówienie prezydenta Stanów Zjednoczonych zostało wygłoszone w Pradze.

Jednak to, że jakimś atutem dysponujemy, nie oznacza, że działa on automatycznie, a skorzystanie z niego nie wymaga wysiłków i pracy dyplomatycznej. Jednym z instrumentów tradycyjnie uruchamianych w takich sytuacjach przez polską dyplomację jest podkreślanie w relacjach ze Stanami Zjednoczonymi atutu Polski jako największego państwa w regionie Europy Środkowej, zdolnego do zorganizowania regionalnej platformy politycznej współpracy ze Stanami Zjednoczonymi. Karta ta była wykorzystywana zarówno przez Polskę w latach 90. XX w., w związku z zabiegami o rozszerzenie Sojuszu Północnoatlantyckiego o państwa Europy Środkowej, jak i przez Stany Zjednoczone na początku XXI w., gdy Waszyngton potrzebował politycznego poparcia dla swojej polityki wobec Iraku. Zaproponowany wówczas przez sekretarza obrony Stanów Zjednoczonych podział na „nową Europę”, ściśle współpracującą z Waszyngtonem, i „starą Europę”, utrudniającą Amerykanom prowadzenie polityki, miał swoje źródło właśnie w politycznym potencjale współpracujących ze sobą amerykańskich sojuszników z Europy Środkowej. Ich wspólne znaczenie wzrosło wówczas nieproporcjonalnie w kontekście polityki Francji i Niemiec, które amerykańskiej interwencji w Iraku nie poparły. To wtedy prezydent Francji wypominał państwom Europy Środkowej, że nie skorzystały z okazji, aby siedzieć cicho, gdy Europa rozmawia o poważnych sprawach z Amerykanami. Waszyngton wówczas bardzo potrzebował politycznych sojuszników w Europie, aby obniżyć polityczne koszty interwencji w Iraku i stworzyć dla niej protezę legalności – działanie w osamotnieniu byłoby jeszcze bardziej kosztowne niż przewodnictwo „koalicji chętnych”... by spłacić dług za rozszerzenie NATO.

Bliska współpraca z republikańską administracją George’a W. Busha ściągnęła jednak na region Europy Środkowej kłopoty po przejęciu Białego Domu przez Baracka Obamę i Demokratów. Swój autorski pomysł na politykę zagraniczną Stanów Zjednoczonych postanowili oni zaakcentować poprzez polityczną degradację państw Europy Środkowej w amerykańskiej polityce i wizji świata. To prawda, że Europa Środkowa – w tym Polska – „boksowała” wówczas powyżej swojej naturalnej politycznej wagi. „Polska strefa okupacyjna” w Iraku była tego krzyczącym dowodem. Jednak karanie całego regionu za udzielenie pomocy rządowi Stanów Zjednoczonych, który o taką pomoc wystąpił w sposób formalny, było przenoszeniem logiki wewnętrznej, partyjnej rywalizacji na sferę polityki zagranicznej. I choć w Polsce władzę sprawowały już zupełnie inne siły polityczne niż te, które zadecydowały o polskim udziale w „koalicji chętnych” George’a W. Busha, to dla nowej amerykańskiej administracji nie miało to znaczenia. Trudno się więc dziwić rozczarowaniu, które zapanowało w Europie Środkowej. Jego wyrazem był słynny list byłych prezydentów i ministrów spraw zagranicznych regionu do Baracka Obamy, ogłoszony w lipcu 2009 r. Autorzy przestrzegali nową administrację przed uznaniem Europy Środkowej za obszar obniżonego zainteresowania Stanów Zjednoczonych. Wzywali władze USA do zintensyfikowania relacji i ostrzegali, że ceną zaniedbań ze strony USA będzie osłabienie proamerykańskich tendencji w polityce zagranicznej tych państw, które mogą się jeszcze Ameryce w przyszłości przydać. Zwracali także uwagę na coraz wyraźniej rysujące się niebezpieczeństwo obrania przez Rosję konfrontacyjnego kursu w relacjach z Zachodem.

W Waszyngtonie list wzbudził irytację. Oficjalnie nie odnoszono się do niego, ale nieoficjalnie urzędnicy administracji Obamy byli wściekli i żądni rewanżu. W rezultacie Amerykanie zlekceważyli obchody 70. rocznicy wybuchu II wojny światowej na Westerplatte, a dwa tygodnie później, 17 września, administracja Obamy pospiesznie ogłosiła zmianę koncepcji budowy europejskiego komponentu tarczy antyrakietowej. Mimo to Polska także później wykorzystywała swoją pozycję w regionie do budowania relacji z Barackiem Obamą. W 2011 r. prezydent Bronisław Komorowski pomógł amerykańskiemu prezydentowi zrekonstruować relacje z państwami Europy Środkowej nadszarpniętymi w pierwszym okresie jego prezydentury, doprowadzając do jego spotkania z przywódcami państw regionu w Warszawie. Trzy lata później w 2014 r. udostępnił nawet Obamie Pałac Prezydencki w Warszawie na podobnie spotkanie.

Przytaczam to nie tak dawne doświadczenie, aby zilustrować tezę, że w polityce zagranicznej „atuty same nie grają”, lecz trzeba dopiero sprawić, aby zagrały. Decyzja administracji Donalda Trumpa, aby skorzystać z zaproszenia prezydenta Andrzeja Dudy oraz prezydent Chorwacji Kolindy Grabar-Kitarović i spotkać się w Polsce z przedstawicielami państw inicjatywy Trójmorza w Polsce, była zapewne motywowana wieloma argumentami o charakterze wewnętrznym, a przede wszystkim oceną użyteczności tej decyzji dla realizacji żywotnych interesów Stanów Zjednoczonych. W końcu „America first!” – to nie tylko maksyma Donalda Trumpa, ale każdego prezydenta USA. Lecz, aby mogła ona zadziałać, należało prezydenta Stanów Zjednoczonych na to spotkanie oficjalnie zaprosić. Wcześniej należało zaś zaprosić przywódców 11 państw regionu na spotkanie do Polski, wspólnie z prezydent Chorwacji. Każdy z tych przywódców musiał w tym dostrzec jakiś własny interes. Wszystko to wymagało pracy i współpracy oraz nowego instrumentu, jakim jest inicjatywa Trójmorza. Polityka zagraniczna polega między innymi na tworzeniu instrumentów, które mogą się przydać – nie dziś, nie natychmiast, lecz w przyszłości. Dlatego warto myśleć o polityce zagranicznej w dłuższej perspektywie, a w tym celu należy to myślenie stale uwalniać od wpływu doraźnej konkurencji politycznej. Zwykle bowiem z instrumentu raz powstałego korzysta w przyszłości wiele rządów. Czy Trójkąt Weimarski jest prawicowy, czy lewicowy? Czy z Grupy Wyszehradzkiej więcej korzystała Platforma Obywatelska, czy Prawo i Sprawiedliwość, a może Sojusz Lewicy Demokratycznej? Absurdalność tego rodzaju pytań jest ewidentna. Powstanie jakiegoś politycznego instrumentu może być oczywiście efektem jakiejś polityki; bardzo często jest to efekt pośredni. Członkostwo w NATO i Unii Europejskiej było Polsce potrzebne do przezwyciężenia dziedzictwa polityki jałtańskiej, które zgodnie ze swoją logiką i paradygmatem stref wpływów skazywało Polskę na niesuwerenność. Jednak nasze wejście do NATO i UE nie było celem polskiej polityki zagranicznej, ale właśnie jej instrumentem. Dzięki niemu na nowo integrowaliśmy się w systemie światowym. Opuszczaliśmy zaś peryferie rosyjskiego imperium.

Ostatnia uwaga prowadzi mnie do wspomnienia o zmarłym w maju tego roku profesorze Zbigniewie Brzezińskim. Był to nie tylko wybitny umysł analityczny w skali światowej, ale także bardzo świadomy potęgi słowa uczestnik międzynarodowych procesów politycznych. Poznałem go już na ostatnim etapie jego życia; w sumie znaliśmy się dwanaście lat. Wielokrotnie rozmawialiśmy o strategii budowania pozycji międzynarodowej Polski i angażowania uwagi Stanów Zjednoczonych w sprawy regionu, zwłaszcza w aspekcie jego bezpieczeństwa. Zapewne dopiero po kilku latach uświadomimy sobie, jak bardzo „Zbiga” Polsce brakuje – gdy będzie ona potrzebować skutecznego orędownika swoich spraw, doświadczonego, cieszącego się autorytetem, zajmującego się polskimi sprawami z przekonaniem niewynikającym z wynagrodzenia. Profesor Brzeziński odegrał ogromną rolę w procesie przezwyciężania przez Polskę jałtańskiego dziedzictwa. W zasadzie można powiedzieć, że zasłużył się dla tej sprawy w każdej funkcji społecznej, jaką w swoim życiu pełnił. Jako badacz i wykładowca uniwersytecki, urzędnik, doradca, polityk, autor książek i politycznych komentarzy, mentor i nauczyciel, wreszcie żarliwy patriota obu narodów – Polski i Stanów Zjednoczonych. Często nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele naszych własnych poglądów czerpie z intelektualnego wkładu Zbigniewa Brzezińskiego w rozwój idei i współczesnego rozumienia świata. Wspomnę w tym miejscu tylko o trzech takich sprawach.

To, że mówimy dzisiaj o ustrojach totalitarnych w liczbie mnogiej, że porównujemy nazizm z komunizmem, hitleryzm ze stalinizmem, jest między innymi intelektualną zasługą współpracy Zbigniewa Brzezińskiego z wybitnym znawcą III Rzeszy, amerykańskim badaczem niemieckiego pochodzenia, Carlem J. Friedrichem. W 1956 r. wspólnie ogłosili oni pracę Totalitarianism, Dictatorship and Autocracy, w której przedstawili teorię ustrojów totalitarnych szerszą niż ta, którą prezentowali Hannah Arendt czy George Orwell i Arthur Koestler.

To, że w Rosji istnieje świadomość, że ujawnienie prawdy o zbrodni katyńskiej i jej potępienie przez rosyjskie władze i rosyjskie społeczeństwo jest conditio sine que non polsko-rosyjskiego pojednania, także stanowi część spuścizny Brzezińskiego. To między innymi w odpowiedzi na jego inicjatywę Andriej Sacharow 21 sierpnia 1975 r. ogłosił drukiem list oskarżający Związek Sowiecki o mord katyński. Napisał: „My, rosyjscy intelektualiści, musimy z rozgoryczeniem i żalem przyjąć na siebie winę za te wszystkie ciężkie grzechy przeciw Polsce popełnione w imieniu Rosji. Morderstwo katyńskie, zdrada powstania warszawskiego w 1944 roku, próba zduszenia odnowy w 1956 roku stanowią niezatarte plamy naszej narodowej winy”[1].

Wreszcie nasze przekonanie, że żyjemy w epoce globalnego przebudzenia politycznego szerokich mas społecznych – czego konsekwencją są rosnące aspiracje tych mas do wywierania wpływu na politykę, a w efekcie spada jakość tejże polityki – także jest obserwacją wprowadzoną do współczesnej nam myśli politycznej przez Zbigniewa Brzezińskiego w opublikowanej w 1993 r. książce Out of Control: Global Turmoil on the Eve of the Twenty-First Century. Tych znanych, choć często nieuświadomionych, intelektualnych „odcisków palców” „Zbiga” na naszym sposobie myślenia i postrzegania rzeczywistości jest znacznie więcej. Z całą pewnością odrębną opowieść o profesorze Zbigniewie Brzezińskim utworzą odtajnione dokumenty z archiwów amerykańskich, niemieckich, polskich i rosyjskich. Jestem pewien, że rzucą one dodatkowe światło na jego zaangażowanie na rzecz Polski, która zawsze była bliska jego sercu.

Ostatni raz rozmawiałem z profesorem Zbigniewem Brzezińskim 11 kwietnia 2017 r. w jego gabinecie w nowej wspaniałej siedzibie CSIS, waszyngtońskiego think tanku, którego był współtwórcą. Zapraszałem go do udziału w konferencji, którą w styczniu 2018 r. PISM będzie współorganizował w Waszyngtonie wspólnie z The Wilson Center, z okazji setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości i amerykańskiego wsparcia dla niej. „Zbig” – pod warunkiem, że „zdrowie pozwoli” – przyjął zaproszenie, z zastrzeżeniem, które dziś wspominam ze wzruszeniem, gdyż były to ostatnie słowa, jakie od niego usłyszałem: „Będę mówił jako Amerykanin. W połowie lat 50. dokonałem wyboru, przy którym chciałbym wytrwać do końca. Tego wymaga szacunek do obu narodów, które są mi bliskie. Uważam, że to był wybór słuszny, gdyż bardziej mogłem Polsce pomóc jako Amerykanin niż jako polski emigrant”. Niestety, na wspomnianej konferencji „Zbig” osobiście już nie wystąpi, ale dla mnie i dla Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych jego duch będzie na niej obecny.

„Polskość” była dla Brzezińskiego źródłem inspiracji, a także pomagała w rozumieniu kontekstu zimnej wojny. Pierwsze trzy („polskie”) dekady życia dały mu umiejętność zrozumienia, czym jest Związek Sowiecki i jego ustrój, jak niedoceniana jest rola krajów takich jak Polska, Ukraina i całościowo Europa Środkowa i Wschodnia w globalnym porządku. Według Normana Daviesa nie było przypadkiem, że to właśnie Brzeziński wspierał tak mocno współpracę amerykańsko-chińską – w końcu to Polacy odkryli zasadę: sąsiad mojego wroga może być moim sojusznikiem. „Polskość” Brzezińskiego stała się ważnym czynnikiem rozważań o nim, prowadzonych przez stronę sowiecką, gdy osiągnął on najwyższy szczebel swojej kariery politycznej w administracji Jimmy’ego Cartera. W dychotomicznym świecie Breżniewowskiego politbiura antysowiecki spisek, w którym znaczącą rolę odgrywają Polacy tacy jak Brzeziński czy Wojtyła, mógł się wydawać realny i na pewno rzutował na myślenie Moskwy o amerykańskim negocjatorze. Notabene bez wiedzy „Zbiga” o naszej części świata interwencja Stanów Zjednoczonych w sytuację Polski w 1980 i 1981 r. nie miałaby tak szerokiego charakteru. Brzeziński był także jednoosobowym pomostem między zniewoloną Polską a „wolnym światem”. Bywał w niej często, już po otrzymaniu amerykańskiego paszportu – najpierw prywatnie, a potem służbowo, choćby z Carterem w grudniu 1977 r. Do Polski przywoził informacje, a w zamian wywoził własne obserwacje.

Brzeziński (parafrazując znany dowcip o malarzu Janie Styce malującym portret Chrystusa) nie wspierał Polski „na kolanach” ale wspierał ją dobrze. I to chyba najlepiej dowodzi jego mądrego patriotyzmu.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 3

[1] Cyt. za: P. Vaughan, Zbigniew Brzeziński, Świat Książki, 2010, s. 250.

WDZIĘCZNI WILSONOWI

Jest coś symbolicznego w tym, że w setną rocznicę odzyskania niepodległości Polska rozpoczyna dwuletnią kadencję niestałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ. To także setna rocznica przemówienia wygłoszonego przez prezydenta USA Woodrowa Wilsona w styczniu 1918 r., czyli słynnych „14 punktów Wilsona”, w którym ogłosił, że celem polityki Stanów Zjednoczonych jest przywrócenie niepodległego państwa polskiego na mapę Europy. Poparcie przez amerykańskiego prezydenta idei demokratyzacji stosunków międzynarodowych oraz samostanowienia narodów, a także zaproponowanie przez niego utworzenia „międzynarodowego parlamentu”, który miałby się stać instytucją pomagającą narodom rozstrzygać spory bez uciekania się do wojny, były przełomem w pojmowaniu stosunków międzynarodowych.

W innym, słynnym przemówieniu wygłoszonym w Senacie 22 stycznia 1917 r. Wilson wezwał do zakończenia wojny w Europie w drodze negocjacji pokojowych. Zapowiedział wówczas, że Stany Zjednoczone wchodzą do polityki globalnej nie po to, aby dołączyć do wąskiego grona imperiów zainteresowanych ekspansjami terytorialnymi, podbojami i rządzeniem światem z elitarnego areopagu mocarstw, ale po to, aby ustanowić sprawiedliwy pokój. „Czy obecna wojna jest walką o sprawiedliwy i stabilny pokój, czy tylko o nową równowagę sił? Jeśli jest to jedynie walka o nową równowagę sił, kto zagwarantuje, kto będzie w stanie zagwarantować stabilną równowagę nowego porządku? Tylko Europa pokojowa będzie Europą stabilną. Potrzebujemy nie równowagi sił, lecz wspólnoty sił (community of power), nie zinstytucjonalizowanej rywalizacji (organized rivalries), ale zinstytucjonalizowanego powszechnego pokoju (organized common peace) [...] Proponuję, aby wszystkie narody przyjęły we wspólnym traktacie doktrynę prezydenta Monroe, jako doktrynę dla całego świata. Zgodnie z nią żadne państwo nie powinno dążyć do narzucenia własnej polityki innemu państwu lub narodowi, każdy bowiem naród – mały, wielki i potężny – powinien móc decydować o swojej polityce i swoim rozwoju, bez ograniczeń, poczucia zagrożenia i obaw”.

Zdaniem Wilsona do wybuchu strasznej wojny powszechnej w 1914 r. doprowadziła rywalizacja imperiów nie o nowy porządek, lecz o nowy podział stref wpływów i nową równowagę sił. Wilson uważał więc, że jeśli Stany Zjednoczone miały posyłać swoich żołnierzy w piekło europejskiej wojny i mieli oni tam ginąć, walcząc o pokój na Starym Kontynencie, to w żadnym wypadku nie mógł to być „pokój” oparty na starym paradygmacie myślenia o polityce międzynarodowej, w istocie rzeczy „międzymocarstwowej”. Wyborcy Wilsona musieli uwierzyć, że walka toczy się o lepszy, demokratyczny świat. Kres temu konfliktowi miały położyć zmiana sposobu myślenia i porzucenie starego politycznego paradygmatu, w myśl którego prawo do suwerennego istnienia i decydowania o losach świata należało do wielkich mocarstw. Małe narody nie miały nic do powiedzenia, o ich losie rozstrzygały bowiem wyłącznie potęgi. Jak rewolucyjna była to idea, można sobie uświadomić, przypominając to, co pisał do cara Aleksandra I dokładnie sto lat wcześniej – w 1818 r. – jego nadworny historiograf Nikołaj Karamzin: „Wzięliśmy Polskę mieczem: oto nasze prawo. Temu to prawu [...] wszystkie państwa byt swój zawdzięczają, jako że one same ze zdobyczy wojennych są ułożone. Katarzyna odpowiada przed Bogiem, odpowiada przed historią za swoje czyny, ale one się zdarzyły, i dla Was są już święte: dla Was Polska to prawowita rosyjska posiadłość”.

Idee Wilsona nie wzbudzały entuzjazmu w stolicach europejskich mocarstw. Propozycje nowego ładu europejskiego nazywano wizjami marzyciela i amatora w politycznych rozgrywkach starych europejskich potęg. Mówiono to jednak między sobą i w poczekalniach dyplomatycznych gabinetów. „Mocarstwa” europejskie, wyczerpane wojną, nie miały dość siły, aby zarzucić prezydentowi Stanów Zjednoczonych polityczne złudzenia i idealizm. Potrzebowały życia amerykańskich żołnierzy, aby rozstrzygnąć swoją klasyczną, starą, europejską wojnę, prowadzoną w imię imperialistycznych potrzeb wielkich, historycznych europejskich narodów. Gdy więc w swoim corocznym orędziu o stanie państwa z 8 stycznia 1918 r. Wilson sformułował kryteria amerykańskiego zwycięstwa w Europie, chcąc nie chcąc, przyjęły je do wiadomości i zaczęły do nich dostosowywać własną politykę. Tak postąpić nakazywała im taktyka dyktowana przez podręcznik klasycznej „europejskiej” dyplomacji. Wilson wśród celów wojennych Ameryki wymienił w pkt 13 „Stworzenie niepodległego państwa polskiego na terytoriach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską, z wolnym dostępem do morza, niepodległością polityczną, gospodarczą, integralność terytoriów tego państwa ma być zagwarantowana przez konwencję międzynarodową”. Ten cel wojennego zaangażowania Stanów Zjednoczonych znalazł się w jego przemówieniu w ostatniej chwili za namową światowej sławy artysty, który od 1907 r. regularnie był przez kolejnych amerykańskich prezydentów zapraszany do Białego Domu jako honorowy gość koncertów noworocznych. Tą gwiazdą był Ignacy Paderewski, który dokładnie rok później – poniekąd także dzięki przemówieniu Wilsona – został premierem polskiego rządu, pierwszego po odrodzeniu państwowości uznawanego międzynarodowo. (Nawiasem mówiąc, to tak, jakby prezydentem Irlandii został dziś Bono, lider rockowego zespołu U2).

Polityczna presja Stanów Zjednoczonych – od marca 1918 r. wysyłających do Europy 300 tys. żołnierzy miesięcznie – skłoniła europejskie mocarstwa złączone entente cordiale do przyłączenia się do amerykańskich celów wojennych. Trzeciego czerwca 1918 r. Wielka Brytania, Francja i Włochy ogłosiły deklarację stwierdzającą, że politycznym celem w wojnie z państwami centralnymi jest utworzenie niepodległej Polski z dostępem do morza. Nie miały także innego wyjścia, jak poprzeć 14. punkt Wilsona proponujący „stworzenie Ligi Narodów, której celem będzie zapewnienie gwarancji niepodległości politycznej oraz integralności terytorialnej wszystkich państw”.

Po rozpoczęciu konferencji paryskiej przygotowującej traktat pokojowy kończący I wojnę światową zagadnieniem, którym zajęto się na prośbę Wilsona bezzwłocznie, był właśnie statut Ligi Narodów. Już w marcu 1919 r. Eugeniusz Starczewski – wówczas ekspert do spraw prawnych w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – oceniając ten projekt, bezbłędnie zauważył korzyści, jakie wynikają dla Polski z myśli o demokratyzacji stosunków międzynarodowych i oparciu ich na normach prawa międzynarodowego, których źródłem miał być właśnie statut Ligi. „Jeżeli utworzenie Ligi Narodów i sprawne jej działanie mogą być dla państw tak potężnych jak Anglia i Stany Zjednoczone ostatecznie kwestią drugorzędną, to dla wielu państw słabszych stanowią bez przesady sprawę niejako życia i śmierci. Polska w swych szerszych granicach bez urzeczywistnienia Ligi Narodów nie obroni się od zachłanności otaczających ją wrogów i tylko przy Lidze Narodów może odegrać na wschodzie Europy tę rolę przewodnią, o której marzą, i słusznie marzyć mogą, coraz szersze warstwy naszego narodu. Rola ta przewodnia będzie dla Polski nie rolą żandarma Europy, ale rolą organizatorki nowego życia i krzewicielki kultury. W tym charakterze może Polska otrzymać mandat międzynarodowy w sprawach wschodu”. Wcześniej Starczewski zwracał uwagę, że Liga Narodów nie daje gwarancji na sukces, ale idea ograniczenia dyktatu i omnipotencji mocarstw warta jest, mimo wielu uzasadnionych obaw, poparcia: „Liga Narodów nie od razu stać się może tym, czym będzie w przyszłości. [...] Nie powinno to zrażać tych, którzy konieczność nowego tego etapu w rozwoju współżycia międzynarodowego już rozumieją i do jego urzeczywistnienia czynnie się przykładają [...]. Chodzi o wydobycie się z martwego punktu, w którym ludzkość ugrzęzła po zapanowaniu teorii o niczym nieograniczonej władzy państw poszczególnych [tj. mocarstw – S.D.], teorii wytworzonej, poczynając od XVI wieku, przez t.zw. absolutyzm oświecony, i następnie przejętej przez państwa nowoczesne. T.zw. suwerenność państw poszczególnych stanęła ponad wszelkie prawa człowieka i narodów i ponad całą ludzkość cywilizowaną[1].

Jakże współcześnie brzmią dziś te słowa! W 2008 r., miesiąc po rosyjskiej agresji na Gruzję, prezydent Lech Kaczyński, występując na corocznej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, używał niemal dokładnie tych samych argumentów, co 90 lat wcześniej analityk polskiego MSZ. Mówił: „Na naszych oczach, niewiele tygodni temu dokonała się bezprawna agresja militarna i podział kraju. Była to agresja na niezależne państwo. Zostały złamane podstawowe zasady prawa międzynarodowego: nienaruszalność granic i poszanowanie integralności terytorialnej. Bez poszanowania tych zasad nasz świat będzie miejscem nie jednego, a setek konfliktów. Nie możemy pozwolić na relatywizację tego, co stanowi prawo międzynarodowe. Nie możemy przyjąć tego, że prawo międzynarodowe to jest coś, co dotyczy słabych, a nie obowiązuje silnych. W takiej sytuacji bowiem to prawo nie ma żadnego pozytywnego znaczenia. W szczególności dotyczy to zasady integralności terytorialnej. Nie możemy przyjąć zasady, przeciwko której przed sześćdziesięcioma trzema laty powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych jako konsekwencja II wojny światowej, jako konsekwencja bankructwa Ligi Narodów. Ta zasada, przeciwko której powstało ONZ – to zasada siły przed prawem”[2].

Liga Narodów nie spełniła nadziei pokładanych w niej przez Wilsona, a także wielu zwolenników jego idei. Urzeczywistnieniu pragnień o ujarzmieniu ambicji mocarstw zobowiązaniami prawnymi przeszkodziła dynamicznie ewoluująca sytuacja polityczna w Stanach Zjednoczonych. Głównym oponentem Wilsona był republikański senator Henry Cabot Lodge, który opowiadał się za ratyfikacją Paktu Ligi Narodów, a więc i traktatu wersalskiego, ale pod warunkiem przyjęcia przez Kongres 12 zastrzeżeń. To oczywiście otwierałoby drogę do wprowadzania zastrzeżeń przez wszystkie parlamenty państw członków Ligi, a tym samym Pakt utraciłby swoją cechę źródła międzynarodowego prawa powszechnego. Zasadniczy sprzeciw budziły postanowienia Paktu przewidujące, że agresja na jedno z państw członkowskich Ligi będzie automatycznie oznaczała agresję na wszystkich jej członków (art. 16 Paktu Ligi). Przeciwnicy Wilsona w Kongresie podnosili, że przepis narusza konstytucję Stanów Zjednoczonych, zgodnie z którą prawo wypowiadania wojny ma wyłącznie Kongres Stanów Zjednoczonych. Wilson nie zdołał przekonać do swoich pomysłów na nowy ład światowy nawet własnej Partii Demokratycznej, która pod wrażeniem jego klęski w Kongresie zrezygnowała z nominowania go do walki o reelekcję. W efekcie Stany Zjednoczone nie przystąpiły do Ligi Narodów, a mocarstwa europejskie, osierocone brakiem najbardziej zdeterminowanego promotora idei demokratyzacji polityki międzynarodowej, nie bardzo wiedziały, jak korzystać z nowo powstałego instrumentu, i szybko wróciły do klasycznego rozumienia polityki europejskiej jako rywalizacji wrogich sobie sojuszy. O Henrym Cabocie Lodge’u niemal nikt już dziś nie pamięta. Niemniej jednak debata w Kongresie nad traktatem wersalskim i Paktem Ligi Narodów w istotnym stopniu ukształtowała środowisko międzynarodowe, w którym żyjemy. Agresja zbrojna jako instrument polityki zagranicznej została ostatecznie potępiona w Karcie Narodów Zjednoczonych. Przyznanie Stanom Zjednoczonym stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa wraz z prawem weta usunęło zastrzeżenia konstytucyjne zgłaszane w Kongresie w 1919 r. w związku z art. 16 Paktu Ligi Narodów. Dzięki temu w traktacie waszyngtońskim z 1949 r. o utworzeniu NATO, odwołującym się do postanowień Karty Narodów Zjednoczonych, mógł się znaleźć słynny artykuł 5, ustanawiający kolektywną obronę członków Sojuszu.

Dziś – u progu 2018 r. – Polska należy do najdynamiczniej rozwijających się państw Europy. Nadrabia dystans dzielący ją od najwyżej rozwiniętych państw świata. Poprawie jej położenia sprzyja fakt, że uczestniczy w procesie integracji europejskiej wraz z państwami bogatszymi od niej i bardziej zaawansowanymi pod względem rozwoju. Jest także członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego, najbardziej skutecznego i potencjalnie najsilniejszego sojuszu obronnego w historii. Jest również beneficjentem norm wilsonowskich, ukształtowanych w XX w. i zabraniających użycia siły lub groźby jej użycia jako instrumentu realizacji celów politycznych państw. Zważywszy na położenie geograficzne Polski, zakaz ten ma niebagatelne znaczenie dla naszego bezpieczeństwa. Egzystencja państwa polskiego jest bowiem nierozerwalnie związana z obroną pokoju europejskiego lub, jak ktoś woli – ładu światowego. Wiemy, że nie zawsze tak było. Przez 123 lata „ład” miał się nieraz całkiem dobrze... bez Polski.

Zrodzone z ducha idei wilsonowskich Narody Zjednoczone nie spełniają dziś wielu kierowanych pod ich adresem oczekiwań. Niemniej jednak, gdy już wkrótce będziemy dokonywać bilansu ostatniego stulecia 1918–2018, warto pamiętać, ile Wilsonowi zawdzięczamy. I w jak innym środowisku międzynarodowym obecnie żyjemy, o ileż bardziej dla Polski sprzyjającym od tego, które sto lat temu próbował zmienić amerykański prezydent. Nie mówiąc już o świecie, który tak kochał Karamzin i do którego starał się przekonać także cara Aleksandra I. A jednak wizja Wilsona zwyciężyła nad światem Karamzina. I w setną rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości warto o tym przypomnieć.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 4

[1] S. Dębski (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1919 styczeń–maj, PISM, Warszawa 2016, dok. nr 186.

[2] Zob. 63. sesja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku, oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, 23 września 2008 r., www.prezydent.pl.

O KRYZYSIE USTROJOWYM UNII EUROPEJSKIEJ

Komisja Europejska 20 grudnia 2017 r. uznała, że zainicjowane w Polsce zmiany porządku prawnego w zakresie organizacji sądownictwa stanowią zagrożenie dla praworządności – kluczowej zasady państwa prawnego, w oparciu o którą działa Unia Europejska. „Państwo prawne” to jedna z głównych wartości wspólnoty wymienionych w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (dalej TUE): „Unia opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości. Wartości te są wspólne Państwom Członkowskim w społeczeństwie opartym na pluralizmie, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności oraz na równości kobiet i mężczyzn”. O ile wszystkie państwa członkowskie, zawierając Traktat o Unii Europejskiej, zgodziły się, że łączy je poszanowanie wartości państwa prawnego, o tyle nie przyjęły wspólnej definicji tego pojęcia. Tymczasem ich doktryny prawne rozwijały się w sposób suwerenny, a zakresy znaczeniowe terminów: państwo prawne, rule of law, État de droit, Rechtsstaatlichkeit – użytych w różnych, równie ważnych wersjach językowych Traktatu – nie są tożsame. Brak zredefiniowania w TUE pojęcia „państwo prawne” oznacza, że wszystkie definicje wynikające z doktryn prawnych i iurisprudentia państw członkowskich funkcjonują w Unii Europejskiej równolegle i mają równoprawne znaczenie. Dla polskiego rządu podstawowej w tym względzie wykładni dostarcza Konstytucja RP, zwłaszcza art. 2: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”, a także sformułowana w art. 7 zasada legalizmu: „Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”. Przepis ten wiąże władze polskie w relacjach z organami Unii Europejskiej, które jednocześnie – łącznie z Komisją Europejską – wiąże art. 2 TUE. Jest tak dlatego, że art. 7 Konstytucji RP wchodzi w zakres pojęciowy państwa prawnego funkcjonujący w polskiej doktrynie prawnej. Ponadto zasada legalizmu wchodzi w zakres pojęciowy terminów: rule of law, État de droit i Rechtsstaatlichkeit, gdyż każdy z nich zakłada działanie organów państwa per lege, a więc wyłącznie wówczas, gdy istnieje odpowiednia, przyznająca im kompetencje delegacja prawna. Z zasady praworządności wynika bezwzględny obowiązek przestrzegania regulujących kompetencje przepisów. Jest to szczególnie ważne w relacjach rządu RP z organami Unii Europejskiej, która nie jest państwem, lecz organizacją międzynarodową o kompetencjach przekazanych jej przez państwa członkowskie. Ergo, z zasady praworządności wynika, że rząd RP ma konstytucyjny zakaz współdziałania w zakresie kompetencji nieprzekazanych na podstawie jednoznacznej delegacji prawnej w TUE.

Należy także pamiętać, że państwa członkowskie UE – pojedynczo bądź działając wspólnie – nie dysponują formalnym prawem oceny tego, jak zorganizowany jest system sądownictwa w innym państwie członkowskim. Tego rodzaju ocena godziłaby w fundamentalną dla stosunków międzynarodowych zasadę poszanowania suwerenności. Oznacza to, że państwa członkowskie, zawierając umowę międzynarodową, jaką jest TUE, nie mogły w tym trybie wyposażyć Komisji Europejskiej w uprawnienia w dziedzinie, w której same takich uprawnień nie posiadały. Oznaczałoby to naruszenie ogólnej zasady wywodzącej się z prawa rzymskiego, zgodnie z którą nikt nie może przenieść więcej praw, niż sam posiada (nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet). Nie ulega zatem wątpliwości, że Komisja w oczywisty sposób przypisała sobie kompetencje, których nie mogła uzyskać w jedynym przewidzianym do tego trybie, a zatem w akcie prawa pierwotnego UE.

Tymczasem Komisja zdecydowała o uruchomieniu procedury dyscyplinującej państwo członkowskie na podstawie art. 7.1 Traktatu o Unii Europejskiej: „Na uzasadniony wniosek jednej trzeciej Państw Członkowskich, Parlamentu Europejskiego lub Komisji Europejskiej, Rada, stanowiąc większością czterech piątych swych członków po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego, może stwierdzić istnienie wyraźnego ryzyka poważnego naruszenia przez Państwo Członkowskie wartości, o których mowa w artykule 2. Przed dokonaniem takiego stwierdzenia Rada wysłuchuje dane Państwo Członkowskie i stanowiąc zgodnie z tą samą procedurą, może skierować do niego zalecenia. Rada regularnie bada, czy powody dokonania takiego stwierdzenia pozostają aktualne”.

Zgodnie z zasadą legalizmu należy postawić pytanie: czy Komisja Europejska działała per lege, czyli w ramach i granicach prawa, a więc przyznanych jej kompetencji?

Przesłanki, na których Komisja Europejska oparła swoje działania wobec Polski, zostały przez nią wywiedzione z art. 2 TUE, mówiącego o głównych wartościach UE. Kroki poczynione przez Komisję w sprawie wprowadzanych w Polsce refom sądownictwa opierały się więc na ocenie ich ogólnych skutków dla praworządności w państwie członkowskim (funkcję posiłkową pełniło tu także stanowisko tzw. Komisji Weneckiej Rady Europy). Warto odnotować, że były to przesłanki wątłe, zwłaszcza jeśli się je zestawi z twardym brzemieniem art. 5 TUE: „1. Granice kompetencji Unii wyznacza zasada przyznania. Wykonywanie tych kompetencji podlega zasadom pomocniczości i proporcjonalności. 2. Zgodnie z zasadą przyznania Unia działa wyłącznie w granicach kompetencji przyznanych jej przez Państwa Członkowskie [podkreślenie SD] w Traktatach do osiągnięcia określonych w nich celów. Wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii w Traktatach należą do Państw Członkowskich”.

Z powodów, które zostały już omówione powyżej, organizacja sądownictwa państw członkowskich nie należy do uprawnień przyznanych Unii. Komisja twierdzi jednak, że jest uprawniona, aby zajmować się reformą sądownictwa w Polsce, oraz do stwierdzenia, że narusza ona europejską praworządność. Komisja uważa także, że sama procedura określona w art. 7 TUE daje jej uprawnienia do prowadzenia postępowania wyjaśniającego, skoro następnie musi przedstawić Radzie „uzasadniony wniosek” o wszczęcie procedury dyscyplinującej. Tymczasem zgodnie z zasadą legalizmu zadań jakiegokolwiek organu władzy publicznej – a Komisję Europejską w zakresie kompetencji przekazanych traktatowo należy za taką uznawać – nie można utożsamiać z jego kompetencjami. Zasada legalizmu zakazuje domniemania kompetencji na mocy uregulowań dotyczących zadań postawionych przed danym organem. Każdy organ władzy publicznej jest zobligowany do działania tylko na podstawie i w granicach prawa, w tym przyznanych kompetencji. Z samej zasady legalizmu wynika konkluzja, że Komisja Europejska przekroczyła swoje kompetencje, uznając, że w związku z postawionym jej w TUE zadaniem, polegającym na uzasadnieniu wniosku o wszczęcie procedury z art. 7 TUE, może prowadzić postępowanie weryfikacyjne. To, że tak podstawowy element kultury prawnej, jak brak możliwości wyinterpretowania kompetencji z przyznanych zadań, nie jest Komisji znany – przeraża i grozi porządkowi prawnemu całej wspólnoty w znacznie większym stopniu niż ewentualne skutki błędów popełnionych w procesie reform systemu sądownictwa w jednym z państw członkowskich, które to reformy z natury rzeczy ograniczone są wyłącznie do terytorium tego państwa członkowskiego. Gdyby państwa członkowskie, założyciele Unii, rzeczywiście chciały Komisję wyposażyć w tego rodzaju instrument weryfikacyjny, wprowadziłyby do TUE przepis bezpośrednio to umożliwiający. A jednak tego nie zrobiły. Zdecydowały się na wprowadzenie lex imperfecta – sformułowały zadanie dla Komisji, pozbawiając ją jednocześnie podstaw prawnych jego skutecznego wykonywania. Stał jednak za tym wyraźny cel polityczny – ograniczenie uprawnień Komisji wobec państw narodowych UE. Sprawa uruchomienia przez Komisję postępowania dyscyplinującego przeciwko Polsce z art. 7 TUE wskazuje, że obawy państw członkowskich przed nadużywaniem władzy przez Komisję Europejską były w pełni uzasadnione.

Tu należy szukać jednego ze źródeł sporu polskiego rządu z Komisją Europejską. Polski rząd uważa, że wprowadzane reformy polskiego sądownictwa nie są sprawą, którą Komisja Europejska powinna się zajmować, nie należą one bowiem do kompetencji przekazanych na poziom Unii Europejskiej. Ponadto nie podziela oceny Komisji skutków tych reform dla praworządności w Polsce, państwie członkowskim UE. Spór między Komisją Europejską i Polską dotyczył więc interpretacji konsekwencji wprowadzanych w Polsce reform dla praworządności. Ponownie trudno uciec od wrażenia, że Komisja próbowała zwiększyć swoje kompetencje względem nie tylko pozostałych organów UE, lecz także instytucji suwerennego państwa członkowskiego. Można zaryzykować pogląd, że Komisja podjęła próbę przejęcia funkcji polskiego Trybunału Konstytucyjnego, co jednak nie ma żadnej podstawy traktatowej.

Zgodnie z Traktatem o Unii Europejskiej spory dotyczące jego interpretacji rozstrzyga Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w Luksemburgu (TSUE). Wydany w związku z ogłoszeniem decyzji Komisji Europejskiej komunikat polskiego MSZ sugeruje, że Polska może skierować do Trybunału wniosek przeciwko Komisji, zarzucając jej przypuszczalne przekroczenie uprawnień. Znowu jednak stajemy przed problemem kompetencji nieprzekazanych. TSUE jest bowiem władny rozstrzygać spory kompetencyjne między organami UE i państwami członkowskimi „w ramach i granicach” przekazanych Unii kompetencji. Sądownictwo i jego organizacja do nich nie należą. Jednak w chwili skierowania przez Komisję Europejską wniosku do Rady Europejskiej o uruchomienie procedury dyscyplinującej wobec Polski z art. 7.1 powstała wątpliwość dotycząca legalności działań Komisji w sprawie reform polskiego systemu sądownictwa, które mogą być przedmiotem zaskarżenia do TSUE. Dopiero w związku z tym wnioskiem działania Komisji wywołują skutki prawne dla państwa członkowskiego.

Rząd polski stoi przed wyborem właściwej taktyki obrony. Ścieżka polityczna zmierzająca do zatrzymania procedury wydaje się bardziej perspektywiczna. Zwłaszcza że ewentualne postępowanie przed Trybunałem może komplikować działania polityczne polskiego rządu. Państwa członkowskie mogą uniknąć zajmowania stanowiska w sprawie Komisja Europejska przeciwko Polsce, czekając na orzeczenie TSUE. To zaś będzie przedłużać procedurę wbrew oczywistym interesom Polski.

Istnieje jeszcze jeden prawny aspekt sprawy. Otóż trzeba przypomnieć, że traktaty wiążą wszystkie umawiające się strony oraz instytucje powoływane na ich podstawie. Natomiast wewnętrzne akty tychże instytucji mają moc wiążącą wyłącznie dla nich samych. W związku z tym powstaje pytanie: czy polski rząd miał obowiązek prawny wykonania zaleceń Komisji – opartych wyłącznie na jej komunikacie, nierodzącym żadnych skutków prawnych i mającym wyłącznie wewnętrzny charakter oraz przyjętej przez Komisję kontrowersyjnej interpretacji art. 2 TUE? Sądem właściwym do rozstrzygnięcia tej wątpliwości jest Trybunał Konstytucyjny RP. Polski rząd, zgodnie z ustawą zasadniczą i jako organ władzy wykonawczej praworządnego państwa członkowskiego UE, może działać tylko na podstawie i w granicach prawa, w tym przypadku delegacji uczynionych na rzecz instytucji europejskich w TUE. Jeśli powstaje uzasadniona wątpliwość, czy i w jakim zakresie kwestia organizacji systemu sądowniczego w Polsce była przedmiotem przekazania uprawnień na rzecz Unii Europejskiej, powstaje też pytanie, czy rząd działałby na podstawie i w granicach prawa (Konstytucji RP), wykonując zalecenia Komisji? Powodem interwencji Trybunału Konstytucyjnego mogłaby być np. ustawa Sejmu zabraniająca rządowi RP współpracy z organami UE w zakresie kompetencji nieprzekazanych i w oparciu o wewnętrzne akty tych instytucji. Jeśli nawet w bieżącej sprawie rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego miałoby charakter ściśle referencyjny, to ze względu na jej precedensowe znaczenie warto byłoby wyjaśnić wszystkie istotne wątpliwości.

Po raz pierwszy w historii integracji europejskiej Komisja, bez wystarczających podstaw prawnych, zainicjowała postępowanie zmierzające do wypchnięcia państwa członkowskiego poza Unię Europejską, w związku z rzekomym poważnym naruszeniem prawa europejskiego. Sama sprawa zatem już zapisała się w historii Europy. Zainicjowanie procedury z art. 7 było dotąd określane jako „opcja nuklearna”. I bez wątpienia ostateczny wynik wszczętego przeciwko Polsce postępowania zweryfikuje zasadność tego określenia. Ale będzie miało ono także daleko poważniejsze skutki. Przesądzi o kształcie Unii Europejskiej, jej praworządności, charakterze relacji między organami wspólnotowymi a państwami członkowskimi, a także między państwami narodowymi uczestniczącymi w procesie integracji europejskiej. Być może przesądzi także o dalszym kierunku integracji europejskiej. Należy mieć świadomość, że polityczne „promieniowanie” tej sprawy przez długie lata będzie wpływać na sytuację polityczną w Europie. Sprawa wszakże dotyczy zagadnień o największym politycznym ciężarze – suwerenności państw i relacji między państwami narodowymi a organizacjami międzynarodowymi – i będzie przywoływana za każdym razem, gdy te będą nabierały jakichkolwiek cech ponadnarodowych (sekretariaty, komisje, systemy głosowania).

Ewentualna porażka Komisji może powstrzymać tendencje federalistyczne na Starym Kontynencie przy jednoczesnym wzmocnieniu praworządności w Unii Europejskiej. Może także zapobiec tworzeniu przez Komisję kompetencji własnych w oparciu o interpretację stojących przed nią zadań. Upowszechnienie się takiej praktyki wcześniej czy później doprowadzi Unię do dezintegracji, gdyż przestanie być ona instytucją nomen omen praworządną. Z kolei porażka Polski może uruchomić procesy, których żadna siła polityczna w Europie nie będzie w stanie okiełznać. Wystarczy wspomnieć, że powstanie poważnej siły politycznej aspirującej już wkrótce do przejęcia władzy w Polsce stało się na skutek działań Komisji dużo bardziej prawdopodobne. Z tego powodu, a także w interesie wszystkich państw członkowskich UE, wyprowadzenie Polski spod działania bezprawnej procedury dyscyplinującej stało się z dnia na dzień najpoważniejszym zadaniem dla polskiej polityki zagranicznej i europejskiej.

Otrzymawszy wniosek Komisji o wszczęcie postępowania z art. 7.1, Rada będzie „badać”, czy delikty w nim wskazane zostały usunięte, a zatem czy istnieją powody do zakończenia procedury. To na Radzie, a więc na państwach członkowskich, ciąży teraz całkowita odpowiedzialność za dalszy przebieg procedury: weryfikację wniosku, ocenę ryzyka sformułowaną przez Komisję i ostateczny rezultat wyrażony w głosowaniu w Radzie. To rządy państw UE muszą zadać sobie, ale także własnym wyborcom, pytanie, czy sprawa, którą skierowała do ich rozpatrzenia Komisja Europejska, rzeczywiście dotyczy kompetencji przekazanych na poziom wspólnotowy i czy niesie ryzyko „poważnego naruszenia” wartości Unii? A także, czy to ryzyko jest wystarczająco „wyraźne”, aby podjąć ryzyko przyspieszenia dezintegracji wspólnoty?

Postępowanie z art. 7 jest politycznie kosztowne dla wszystkich członków UE. Dla państwa objętego postępowaniem jest ono niewygodne nie tyle ze względów prestiżowych, ile w związku z potrzebą budowania koalicji państw UE dostrzegających jego długotrwałe ustrojowe konsekwencje. Rada stwierdza bowiem istnienie poważnego ryzyka naruszenia wartości UE „większością czterech piątych swych członków”. To oznacza, że państwo członkowskie objęte postępowaniem z art. 7.1 TUE musi dążyć do uzyskania poparcia sześciu innych członków UE w celu zablokowania procedury. Ale konieczność jej zatrzymania dotyczy wszystkich państw narodowych UE, które nie chcą w przyszłości znaleźć się w podobnej sytuacji. Powinny wobec tego skorzystać z okazji do pozbawienia Komisji instrumentu, który próbuje sobie obecnie nielegalnie stworzyć. Jeśli nie znajdzie się w Radzie większość czterech piątych, Rada de facto uzna, że polska reforma systemu prawnego nie rodzi poważnego ryzyka dla wartości Unii Europejskiej i procedura dyscyplinująca ulega zakończeniu. Tak więc za stwierdzeniem „poważnego naruszenia” muszą zagłosować 22 państwa UE. Głosy wstrzymujące będą się liczyć jak sprzeciw. I tu dochodzimy do bardzo ważnego momentu.

Po negatywnej decyzji Rady zgodnie z art. 7.1 Komisja nie może już próbować skorzystać z art. 7.2. Gdy Rada nie stwierdzi ryzyka „poważnego naruszenia”, sprawa będzie ostatecznie zamknięta. Doprowadzenie do takiego właśnie rezultatu powinno być celem działań polskiego rządu. Dla dużego państwa członkowskiego stworzenie koalicji sześciu państw, które albo wstrzymają się od głosu, albo zagłosują przeciw, nie powinno być niemożliwe do zrealizowania. Rząd będzie rozliczany ze skuteczności, nie ze stylu.

A co się stanie, jeśli nie uda się zablokować decyzji Rady działającej na podstawie art. 7.1 i w głosowaniu cztery piąte państw członkowskich stwierdzi „istnienie ryzyka poważnego naruszenia”? Wówczas możemy niestety przejść do drugiego etapu procedury, choć nie ma takiej prawnej ani politycznej konieczności. Zgodnie z art. 7.2: „Rada Europejska, stanowiąc jednomyślnie na wniosek jednej trzeciej Państw Członkowskich lub Komisji Europejskiej i po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego, może stwierdzić, po wezwaniu Państwa Członkowskiego do przedstawienia swoich uwag, poważne i stałe naruszenie przez to Państwo Członkowskie wartości, o których mowa w artykule 2”. A zatem stwierdzenie już nie „ryzyka”, ale „poważnego i stałego naruszenia” wartości określonych w art. 2 TUE będzie wymagało jednomyślności. W praktyce bardzo trudno będzie uzyskać taką jednomyślność, gdyż wszystkie strony postępowania będą już sporem wycieńczone, a pozbawienie państwa członkowskiego głosu w Radzie ten konflikt spotęguje i przedłuży. Dlatego rząd powinien skoncentrować się na pierwszym etapie procedury i zorganizowaniu koalicji sześciu państw blokujących. W razie niepowodzenia łatwiej mu będzie przekonywać państwa, które poprą stanowisko Polski na pierwszym etapie procedury, do utrzymania poparcia na etapie drugim. Postępowanie sprawdzające wobec Polski prowadzone było przez Komisję Europejską od 2016 r. Toczyło się na podstawie przyjętego w marcu 2014 r. komunikatu Komisji i od początku nie miało wyłącznie charakteru technokratycznego. Przeciwnie, przyświecał mu dość wyraźny cel polityczny. Komisja, kierując się motywami politycznymi – a takim jest aspiracja do zwiększenia zakresu władzy – porzuciła pierwotną funkcję przewidzianą dla niej przez ojców założycieli Unii, którzy wykluczali możliwość inicjowania przez Komisję działań politycznych, ponieważ nie ma ona do tego żadnej legitymacji. Żyjemy jednak w rzeczywistości determinowanej przez traktat lizboński i aspiracje polityczne Komisji Jeana-Claude’a Junckera, która próbuje wykorzystać przypadek Polski do powiększenia zakresu własnych kompetencji, stosując zmanipulowaną interpretację Traktatu o Unii Europejskiej. Komisja Junckera stara się w ten sposób uniezależnić od państw członkowskich, założycieli Unii. Podobną próbę Komisja podjęła w 1965 r., gdy jej przewodniczącym był Walter Hallstein. Wywołała w ten sposób ostry kryzys w relacjach z Francją, która zastosowała politykę „pustego krzesła”, paraliżując funkcjonowanie wspólnoty.

Dlaczego Komisja Junckera, który ma szansę przejść do historii Europy jako następca Hallsteina, nie podjęła takiej próby wcześniej, choć w sprawie Węgier zgłaszała podobne wątpliwości? Stało się tak z powodu kalkulacji politycznych i protekcji Europejskiej Partii Ludowej, której członkiem jest premier Węgier Viktor Orbán. Tak więc od początku sporu z Polską Komisja w istocie rzeczy rezygnowała w swoich działaniach wobec Polski z roli „strażnika traktatów”. Po skierowaniu wniosku do Rady o wszczęcie procedury dyscyplinującej przechodzimy do etapu, którym rządzić będą już niemal wyłącznie siły i uwarunkowania polityczne, nie prawne.

Wynika to między innymi z tego, że uczestnikami procesu stają się rządy państw członkowskich, czyli podmioty reprezentujące narodowe interesy polityczne. Czyni to z prowadzonej procedury kwestię wielopłaszczyznowego dialogu europejskiego wykraczającego poza sprawy bezpośrednio związane z Unią Europejską. O ile bowiem dla Komisji Europejskiej Unia i miejsce Komisji w jej instytucjonalnej architekturze wyczerpują ramy politycznej aktywności i interesów, o tyle dla państw członkowskich udział w integracji europejskiej to tylko instrument realizacji własnych interesów narodowych. Bardzo często najważniejszy – dla wielu mniejszych państw członkowskich – ale nie jedyny.

Stanowisko w tej sprawie w sposób automatyczny stanie się kwestią stosunków politycznych Polski z pozostałymi członkami UE we wszystkich obszarach: w polityce europejskiej, bezpieczeństwa i zagranicznej. Trudno jest przesądzić, co jest dla państwa członkowskiego wygodniejsze: prowadzenie dialogu z Komisją na podstawie jej wewnętrznego komunikatu – pozbawionego mocy prawnej, ale określającego w trybie roboczym procedurę sprawdzania zagrożenia dla praworządności, czy też dialogu z Radą na podstawie przepisów art. 7 TUE?

Dla Polski odpowiedź też nie jest jednoznaczna. Komunikacja z Komisją wygenerowała dla naszego kraju duży koszt polityczny. Będzie to miało znaczenie dla kształtowania stanowiska rządów pozostałych państw członkowskich i ich decyzji na forum Rady. Negatywny wizerunek Polski może ułatwiać nacisk na rządy (między innymi medialny) w celu skłonienia ich do uznania, że istotnie mamy do czynienia z „poważnym naruszeniem” przez nią głównych wartości Unii Europejskiej określonych w art. 2 TUE. Jednakże przez dwa lata dialogu z Komisją Europejską Polska zapłaciła już poważną cenę reputacyjną, więc na obecnym etapie koszty nie będą dużo większe. Ponadto arsenał instrumentów, z których Polska będzie mogła skorzystać, prowadząc politykę wobec państw członkowskich UE, jest znacznie szerszy niż wykorzystywany w komunikacji z Komisją. Niemniej wywikłanie się z procedury art. 7 będzie pochłaniało dużo czasu i politycznej energii polskiego rządu, co samo w sobie powinno go skłaniać do jak najszybszego zakończenia tych działań.

Taktyka polskiego rządu będzie najprawdopodobniej obliczona na zrównoważenie politycznej asymetrii między Polską – państwem objętym procedurą sprawdzania praworządności – a pozostałymi uczestnikami procesu integracji europejskiej. Komisja nie była w stanie przekonać Polski do własnych kompetencji w zakresie reformy polskiego sądownictwa i krytycznej oceny wprowadzanych tam reform, więc – zachowując się politycznie – postanowiła pozbyć się problemu, czyli przekazać sprawę na poziom Rady, uruchamiając procedurę przewidzianą w Traktacie.

Wyrównywanie politycznej asymetrii będzie zapewne polegać na wykorzystywaniu przez Polskę precedensowego charakteru toczącego się postępowania. Procedura art. 7 TUE jest potencjalnie niebezpieczna dla każdego państwa członkowskiego. Dziś nie możemy przesądzić, jak będą się rozwijać światopogląd i polityczne preferencje społeczeństw europejskich. Może się okazać, że w przyszłości pod wpływem obecnie dominujących nastrojów instytucje europejskie zdecydują się politycznie wspierać określone ugrupowania polityczne w państwach członkowskich. Obserwowane dzisiaj upolitycznienie Komisji Europejskiej może ją coraz częściej skłaniać do poszukiwania popularności i przekuwania jej w większy zakres kompetencji, kosztem Rady i państw członkowskich. To groźne zjawisko, któremu – ostrożnie rzecz biorąc – przynajmniej część państw członkowskich będzie niechętna. I właśnie ze względu na ryzyko wygenerowania poważnych następstw dla przyszłego ustroju Unii mogą one być zainteresowane szybkim zakończeniem postępowania w sprawie Polski.

Inną możliwością wyrównywania politycznej asymetrii będzie podniesienie argumentów prawnych.

Rozpoczęta wobec Polski procedura nie zakończy się wprowadzeniem sankcji. Nie można jednak wykluczyć, że jej skutkiem będzie zasilenie obecnych w całej Europie nastrojów antyunijnych, które z biegiem czasu mogą doprowadzić do ukształtowania się sił politycznych aspirujących do udziału we władzy. W razie uruchomienia sankcji i pozbawienia Polski, jednego z państw członkowskich UE – na podstawie jednomyślnej decyzji pozostałych członków – prawa głosu w Radzie UE, taki rozwój wypadków wydaje się prawdopodobny. Więc zamiast przeciwdziałania możliwości powtórzenia się brexitu, procedura może doprowadzić do wzrostu nastrojów antyunijnych i referendów grożących wychodzeniem z Unii następnych państw.

Państwo dotknięte takimi represaliami nie przestaje być członkiem Unii, ale staje się obiektem decyzji podejmowanych w jego imieniu, na które nie miało wpływu. Pozbawienie prawa głosu w Radzie Unii Europejskiej naruszałoby zasadę suwerennej równości państw, wyrażoną w formule: par in parem non habet imperium. Dodatkowo byłoby pogwałceniem fundamentalnej dla polskiej tradycji suwerenności maksymy: „nic o nas bez nas”, znanej w wariancie amerykańskim jako no taxation without representation. Uczestnictwo we wspólnocie, w której rząd mający demokratyczny mandat jest tylko obserwatorem i nie może skutecznie reprezentować interesów własnych obywateli, oznaczałoby sprzeniewierzenie się fundamentalnym interesom państwa i kwestionowałoby sens jego istnienia. Sprawa przybrałaby wymiar egzystencjalny. Trzeba sobie jasno powiedzieć, że zwolennicy uruchomienia przez Komisję Europejską procedury opartej na artykule 7 TUE dają przyzwolenie na wejście procesu politycznego na ścieżkę mogącą prowadzić do powstania takich uwarunkowań społeczno-politycznych, w których nie będzie ani proeuropejskich zwycięzców, ani przegranych. Z drugiej strony należy mieć świadomość, że procedura z art. 7.2 de facto służy „wypchnięciu” państwa członkowskiego z Unii. Szczerze mówiąc, trudno mi sobie wyobrazić, że taki rezultat można byłoby uznać za polityczny sukces kogokolwiek.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 1

ROSYJSKI PLEBISCYT I TRZECIA TERCJA

Drużyna hokeistów Rosji zdobyła złoty medal na igrzyskach olimpijskich w Korei Południowej. Występowała tam jednak nie pod własną, lecz olimpijską flagą w związku ze skandalami dopingowymi. Trzy tygodnie później w Rosji odbył się plebiscyt w sprawie krótkookresowej przyszłości kraju. Większość obywateli opowiedziała się za programem kontynuacji, którego gwarantem po raz kolejny został Władimir Władimirowicz Putin – od 18 lat stojący na czele „Drużyny” kierującej „Systemem – Federacją Rosyjską”. Tak ustrój Rosji określił kilka lat temu Gleb Pawłowski, były doradca kilku jej prezydentów[1]. Istnieje wiele znakomitych analiz ustroju stworzonego przez Putina – putinizmu – i procesów, które doprowadziły do jego ukształtowania. Jednymi z najlepszych ostatnio opublikowanych prac są książka Karen Dawishy Putin’s Kleptocracy: Who Owns Russia?[2], a także publikacja zbiorowa pod redakcją Marii Lipman i Nikołaja Pietrowa – State of Russia: What Comes Next?[3]. Aby odpowiedzieć na pytanie, za czym opowiedzieli się w marcu 2018 r. Rosjanie, którzy zdecydowali się wziąć udział w plebiscycie, warto sięgnąć po książkę Pawłowskiego z 2014 r. Autor był bowiem przez prawie 12 lat prominentną postacią systemu władzy stworzonego przez i dla Putina. Co więcej, sam go kreował.

Drużyna

W książce opublikowanej w czasie, gdy wojska rosyjskie dokonywały zaboru terytorium Ukrainy, Pawłowski postawił tezę, że po zakończeniu „zimnej wojny” ukształtował się w Rosji specyficzny model ustrojowy – „System FR”, który „nie jest państwem, ale państwowością” (Система РФ является не государством, а государственностью)[4]. Prześledźmy w skrócie, czym – zdaniem Pawłowskiego – charakteryzuje się ten specyficzny model ustrojowy: „Źródłem władzy w Systemie FR jest Drużyna (Команда), delegująca władzę na poziom lokalny. System podatkowy odpowiada strukturze władzy, pieniądze są bowiem przesyłane do centrum i dopiero stamtąd są redystrybuowane. [...] Drużyna byłaby nikim w Federacji Rosyjskiej, gdyby nie zagarnęła władzy nad finansami. Czy doszło do prywatyzacji budżetu państwa? Tak, stał się instrumentem Drużyny”[5]. Dostęp do budżetu i kontrola nad zamówieniami państwowymi stały się podstawowymi formami sprawowania władzy. „U szczytu wpływów władza Drużyny często pokrywała się z prerogatywami wynikającymi z Konstytucji FR. Dziś pokrywanie się pełnomocnictw Drużyny z pełnomocnictwami konstytucyjnych organów państwa wynika ze zbiegu okoliczności. Drużyna nie uważa norm konstytucyjnych za nienaruszalne, ale jest zainteresowana przejmowaniem wynikających z nich legitymizacji. Legitymizacja w Systemie FR nie wynika z procedur konstytucyjnych, ale z możliwości zarządzania nimi”.

Innymi słowy, Konstytucja Federacji Rosyjskiej jest instrumentem sprawowania władzy przez Drużynę. Ten ma w Rosji prawo do rządzenia, kto kontroluje budżet i system podatkowy oraz posiada możliwość zarządzania konstytucją. „Drużyny nie ograniczają instytucje, lecz jest ona skłonna nimi grać [...] Normy prawne – to opatrzone godłem czyste kartki papieru – bywają na sprzedaż. [...]. Drużyna wypełniła sobą opuszczone miejsce suwerennego państwowego podmiotu i jest z tego powodu dumna. Jak zapobiegliśmy rozpadowi Rosji? Zawłaszczając suwerenność Federacji Rosyjskiej, ochroniliśmy ją od przejęcia przez obcych”[6]. Drużyna ma swojego kapitana, głównego napastnika i trenera-stratega w jednej osobie. Przez 18 lat był nim Władimir Władimirowicz Putin. Przez następne sześć ponownie będzie pełnić funkcję lidera Drużyny, określającego strategię gry i strzelającego najważniejsze bramki, łącząc ją z prerogatywami prezydenta Rosji. Przypomnijmy, że do sprawowania władzy w Systemie FR korelacja formalnych i nieformalnych prerogatyw nie jest wcale konieczna. Nie było jej w latach 2008–2012, gdy w odgrywaniu roli prezydenta Rosji zastąpił Putina Dmitrij Miedwiediew. Tak więc w przyszłości również nie będzie niezbędna.

Rosja nie jest potęgą futbolową. Natomiast hokejowa Sborna należy do najsilniejszych drużyn na świecie. Związek Sowiecki szczycił się jej zwycięstwami, tradycję tę kontynuuje Drużyna Putina. Zresztą i on sam, i wielu członków jego Drużyny ostentacyjnie wyrażają miłość właśnie do hokeja. Dlatego mają tendencję do myślenia o formalnie trzeciej kadencji prezydenckiej lidera jako o „trzeciej tercji” meczu hokejowego. Trzecia tercja jest zaś często decydująca.

Należy zakładać, że System FR przetrwa kolejną kadencję prezydenta. Drużyna i jej jedyny lider, stojąc ponad konstytucją i prawem, w każdej chwili są w stanie dostosować kontekst formalno-prawny do aktualnych potrzeb Drużyny. Lider zawsze będzie mógł sięgnąć po nowe prerogatywy, inną lub nową funkcję konstytucyjną. Zawsze możliwa jest zmiana konstytucji na nową, bardziej patriotyczną. Całkiem poręczny może się okazać ZBiR – Związek Białorusi i Rosji. Utworzony w latach 1997–2000, następnie uśpiony, może zostać odkurzony w związku z potrzebą postawienia nowego parawanu zasłaniającego System FR i jego Drużynę.

Białoruska kładka

Pod hasłem „Białoruś nasza!” były prezydent Rosji może zostać pierwszym prezydentem Związku Białorusi i Rosji. Niektórzy pamiętają, że taki manewr planował przed laty prezydent Białorusi Alaksandr Łukaszenka, licząc, że schorowany Jelcyn przekaże mu władzę nad „państwem związkowym”, a tym samym dojdzie do zjednoczenia Białorusi i Rosji „pod berłem” Łukaszenki. To były oczywiście mrzonki. Dla rosyjskiego społeczeństwa Białoruś to jeden z regionów. „Słowo «region» znaczy «gdzieś tam w głuszy», «regionalny» oznacza «drugorzędny»” – zwraca uwagę Pawłowski[7]. Białoruś to dla Rosjan podmiot nawet bliższy niż „bliska zagranica” (ближнее зарубежье) – pojęcie polityczne ukute przez rosyjskich technologów politycznych w latach 90. XX w. w celu intelektualnego zagospodarowania (zaboru?) obszaru posowieckiego, który uległ dezintegracji po upadku ZSRS, a który powinien znajdować się pod kontrolą Rosji – czytaj: Drużyny. Pawłowski tak zdefiniował ten termin: „Bliska zagranica – to bezgraniczne pogranicze FR, obszar ingerencji jej polityki, która tu przestaje być [polityką] wewnętrzną, ale nie staje się [polityką] zagraniczną. Braterstwo narodów bliskiej zagranicy polega na ich wzajemnej desuwerenizacji. Ale na okrzyk „ziemie rosyjskie” cały System się trwożnie wzbudza, jak przy wrogiej napaści (вражеском посягательстве)”[8]. Takie postrzeganie obszaru posowieckiego – bliskiej zagranicy w Systemie FR – ma praktyczne konsekwencje. Obsługa rosyjskiej polityki na tym obszarze zawsze była ulokowana w administracji prezydenta Federacji Rosyjskiej, a nie w ministerstwie spraw zagranicznych. Tak było już w czasach Jelcyna. To niepozorne rozwiązanie instytucjonalne jest nie tylko kontynuacją tradycji sowieckich, gdy sprawami „republik związkowych” nie zajmował się sowiecki rząd, lecz Politbiura Komitetu Centralnego partii komunistycznej, ale także symbolicznym sygnałem o nieuznawaniu przez System FR suwerenności państw powstałych na obszarze „ziem rosyjskich”[9] po rozpadzie ZSRS. Ministerstwo spraw zagranicznych zajmuje się bowiem obsługą rosyjskiej polityki wobec państw suwerennych. Putin już w 2008 r., na zamkniętym spotkaniu z przywódcami państw NATO w Bukareszcie, zwracając się do prezydenta Stanów Zjednoczonych George’a W. Busha, wygłosił pogląd, że „Ukraina nie jest nawet państwem”. „«Czym jest Ukraina» – pytał retorycznie kapitan Drużyny. I wyjaśniał zdumionym przywódcom demokratycznego świata: «Część jej terytorium to Europa Wschodnia, a część została jej podarowana przez nas». W tym miejscu niedwuznacznie dał do zrozumienia, że jeśli Ukraina jednak zostanie przyjęta do NATO, to państwo to przestanie istnieć” – pisała gazeta „Kommiersant”[10]. Putin groził, że jeśli aspiracje społeczeństw „bliskiej zagranicy” – konkretnie Gruzji i Ukrainy – do uzyskania suwerenności poprzez członkostwo w Sojuszu Północnoatlantyckim i wyrwanie się z obszaru „wzajemnej desuwernizacji” spotkają się z pozytywną odpowiedzią państw NATO – to on, kapitan Drużyny rządzącej Systemem FR, zlikwiduje fikcję suwerenności „bliskiej zagranicy”, a „podarowane” ongiś Gruzji i Ukrainie „ziemie rosyjskie” zostaną im odebrane. Prowadzenie polityki wobec „bliskiej zagranicy” było więc od początku także osobistą prerogatywą „kapitana i głównego napastnika Drużyny”, który w tej grze nikomu innemu nie pozwalał na strzelanie bramek. Nie sposób się więc dziwić, że na słynną nocną naradę na Kremlu 22 lutego 2014 r., podczas której zapadła decyzja o agresji na Ukrainę i aneksji Krymu, minister spraw zagranicznych Siergiej Ławrow w ogóle nie został zaproszony. To nie była sprawa z zakresu jego kompetencji. Podobnie sytuacja wyglądała w 2008 r., gdy Rosja dokonała napaści na Gruzję, a następnie uznała państwowość Abchazji i Osetii Południowej. Skoro System FR może uznawać fikcję państwowości Białorusi, Gruzji, Ukrainy czy Kazachstanu, to równie dobrze może uznawać Abchazję, Osetię Południową czy Ługandę i Donbabwe – samozwańcze Republiki Ludowe Ługańską i Doniecką.

Z Białorusią sytuacja jest więc podobna. Może być, ale może jej i nie być. System FR i rządząca nim Drużyna uważają, że jest to wyłącznie sprawa taktyczna, zależna od ich decyzji i potrzeb. Białorusko-rosyjskie umowy z końca lat 90. XX w. miały służyć stworzeniu kładki formalno-prawnej umożliwiającej powstanie nowego organizmu państwowego. Przymiotniki „wspólne” lub „związkowe” w każdej chwili mogą zostać usunięte podczas prac redakcyjnych nad komunikatem obwieszczającym aktywizację porozumień. Kładka została położona, a obowiązująca organizacja dopuszcza tylko ruch jednokierunkowy i w każdej chwili możliwość przejazdu dowolnej grupy wojsk. Nie jest to most zwodzony. Na spotkanie w sprawie wdrożenia umów związkowych ZBiR rosyjski minister spraw zagranicznych prawdopodobnie także nie zostanie zaproszony. Nie ma też pewności, czy zaproszenie otrzyma białoruski prezydent lub minister. Dekoracje również będą zależały od aktualnych potrzeb Drużyny i jej lidera.

W oparach geopolityki

Ponownie oddajmy głos Pawłowskiemu: na Kremlu „władzę odczuwa się jako udaną intrygę jej przechwycenia [Власть переживают как удачную интригу на перехват]. Stąd infantylny cynizm, nazywany na Kremlu «geopolityką»: kto pierwszy, ten lepszy. Wierzą [tam], że wszędzie jest tak samo. Francja wysyła wojska do jakichś republik w Afryce Środkowej? Paryż chce zawładnąć Republiką Środkowoafrykańską! Z punktu widzenia Moskwy «to oczywiste». Amerykanie chcą zawładnąć Syrią, a jeśli im się uda, wezmą się za Ukrainę! Kult nachapania mówi o słabości prawa do posiadania. Własność utożsamia się w Systemie FR z zawładnięciem, niemającym podstaw prawnych i technicznie odwracalnym. Dlatego własnością nie zarządzają, lecz «doklejają ją po obwodzie» (крепят по периметру), dopóki jeszcze nie przyszli jej odbierać. Na kalendarzach na Kremlu cały czas wisi kartka z datą 22 czerwca, z jednym zastrzeżeniem: wszystko, co nie jest niezbędne dla obrony Ojczyzny, należy jak najszybciej sprzedać”[11].

Zatrzymajmy się chwilę nad tym cytatem. Nie jest to oczywiście analiza politologiczna, ale raczej obraz rozpowszechnionego w Systemie FR sposobu myślenia. Przeświadczenie, że geopolityka jest jedynym paradygmatem wyjaśniającym relacje między państwami, jest w Rosji tak rozpowszechnione, że w zasadzie trudno byłoby wytłumaczyć, dlaczego aktualnie sprawująca władzę Drużyna miałaby być spod tej reguły wyłączona. Geopolityka ma w Rosji status nauki, poddającej się zobiektywizowanym metodom, jak chemia, fizyka czy filozofia. Wykłada się ją na uniwersytetach, egzaminuje z niej studentów, a półki naukowych księgarni uginają się od podręczników i monografii na ten temat. W takim „naukowym” kontekście funkcjonuje Drużyna, owładnięta na dodatek gangstersko-sportowym mitem rywalizacji, „strzelania bramek” innym „drużynom” na świecie. Skoro bowiem wszędzie jest tak jak w Rosji, to w polityce międzynarodowej chodzi o to samo, o co w meczu hokejowym – trzeba strzelić innym drużynom jak najwięcej bramek i, z drugiej strony, nie dać ich sobie wbić zbyt wiele. W tym hokejowym meczu nie ma sędziów. Normy prawa międzynarodowego czy moralność międzynarodowa są traktowane jako dekoracje. Jedną z najbardziej rozpowszechnionych metod uzasadniania prawa Drużyny do ich nieprzestrzegania jest whataboutism, polegający na wypominaniu Zachodowi nieprzestrzegania tych norm w innych sytuacjach, a także stosowanie wobec Rosji podwójnych standardów. W atmosferze nacjonalistycznego wzmożenia po aneksji Krymu nikt w Rosji nie uznaje moralnej wyższości Zachodu, wynikającej z poszanowania norm prawa międzynarodowego, w tym zakazu unilateralnego stosowania siły lub groźby jej użycia. Stąd niezwykłe wręcz zainteresowanie rosyjskich elit przypadkami ujawnienia korupcji w państwach zachodnich. Czy Orbán, Fico, Berlusconi, Sarkozy czy Schröder nie zostali skorumpowani? Dlatego wypominanie korupcji Drużynie to nic innego jak próba „wbicia jej bramki”. Swoją drogą, to właśnie ten sposób myślenia najlepiej tłumaczy, dlaczego tak cennym nabytkiem był dla Kremla i Gazpromu były kanclerz Niemiec, europejskiej krynicy politycznej moralności: czynił Drużynę równą innym europejskim „drużynom”. Uzasadniał cyniczne podejście do świata, którego od wielu lat dyżurnymi ambasadorami byli Siergiej Karaganow, Aleksandr Puszkow, Siergiej Markow czy Dmitrij Pieskow, a ostatnio Margarita Simonian, redaktorka naczelna agencji Rossija Siegodnia i telewizji Russia Today – pełniąca dla Drużyny funkcję wykładowcy obowiązującego podejścia ideologicznego, taką, jaką za Stalina pełnił Andriej Żdanow.

„Już nie chcemy żyć tak jak wy”

Pawłowski, który sam mógłby uchodzić za mistrza cyników, uważa, że za popularność w Rosji takiej postawy wobec otaczającej rzeczywistości i świata zewnętrznego odpowiada specyficzne doświadczenie upadku Związku Sowieckiego i końca zimnej wojny. Na Zachodzie wywołał on poczucie sukcesu i ideologicznego zwycięstwa, które dobrze oddał Francis Fukuyama w słynnym eseju The End of History?, opublikowanym w 1989 r. w amerykańskim kwartalniku „National Interest”, a trzy lata później w książce The End of History and the Last Man[12]. W Rosji zaś po siedemdziesięciu latach nieudanego komunistycznego eksperymentu „wolność” i „liberalizm” przekształciły się w nihilizm – poczucie, że po obaleniu ideologicznego gorsetu nie ma już żadnych wartości, norm moralnych i reguł społecznych, a wobec tego wszystkie chwyty są dozwolone. Tylko w takim klimacie mogło się ukształtować przekonanie, że najmniej zdemoralizowane środowisko w jelcynowskiej Rosji stanowili funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych, KGB i GRU, prawdziwi patrioci, którzy tworzą dziś Drużynę rządzącą Systemem FR i właśnie przedłużyli kadencję. Nic więc dziwnego, że wstąpienie do armii i praca w służbach specjalnych są obecnie w Rosji uważane za najbardziej perspektywiczną ścieżkę awansu społecznego. Przeprowadzone w lutym 2018 r. przez FOM badanie opinii publicznej wskazuje, że najmocniej rozpowszechnioną aspiracją społeczną nie jest uzyskanie statusu członka „klasy średniej” – to nie przedsiębiorczość popłaca, ale założenie pagonów. Aż 45% rodziców pragnie dla swoich dzieci kariery w służbach specjalnych FSB, FSO, SWR[13]. Z całą pewnością na te wyniki ma wpływ stan społecznego wzmożenia wywołany aneksją Krymu oraz perspektywami możliwych nowych aneksji.

W plebiscycie z marca 2018 r. Rosjanie zagłosowali za kontynuacją modelu ustrojowego Systemu FR zarządzanego przez Drużynę Putina. To nie były oczywiście wolne wybory. Instytucja głosowania pełni funkcję rytuału, od dawna niemającego nic wspólnego z demokracją. Drużyna była jednak zainteresowana wynikiem, gdyż przyniósł jej pożądane potwierdzenie, że jest niezwyciężona i zdolna do strzelania bramek wszystkim potencjalnym konkurentom. Sparing wewnętrzny jest jednak tylko przygotowaniem do rewanżu w polityce międzynarodowej. Jego symboliczną zapowiedzią może być incydent w Salisbury, gdzie niemal w tym samym czasie, gdy odbywał się rosyjski plebiscyt, były oficer wywiadu wojskowego GRU Siergiej Skripal i jego córka Julia zostali otruci wojskowym, bojowym środkiem chemicznym o nazwie nowiczok. Przy tej okazji zostały naruszone wszystkie normy niepisanego kodeksu regulującego kontakty rywalizujących służb specjalnych, obowiązującego w okresie zimnej wojny. Wiele wskazuje na to, że korzystając z chaosu i ekonomicznej słabości Rosji, brytyjski wywiad odniósł istotne sukcesy w działaniach na kierunku rosyjskim. Prawdopodobnie udało mu się zwerbować co najmniej kilku oficerów i agentów rosyjskich służb specjalnych. Próba zamordowania Skripala wygląda na próbę wyrównania rachunków, z jednoczesnym wprowadzeniem jednostronnego aneksu do starych kodeksów. Nowość polega na tym, że dziś nie ma już żadnych reguł, ani pisanych, ani niepisanych.

Margarita Simonian, komentując 19 marca 2018 r. wynik plebiscytu na swoim profilu w serwisie Twitter, oddała panujący w Systemie FR i Drużynie Putina nastrój. Zwracając się do przedstawicieli Zachodu, napisała: „Już nie chcemy żyć tak jak wy. Przez pięćdziesiąt lat – jawnie i skrycie – chcieliśmy żyć jak wy, ale już nie chcemy. Już was nie szanujemy. I wszystkich, których wy u nas popieracie. A jednocześnie także tych, którzy u nas popierają was”. Simonian ma 37 lat. Z całą pewnością nie mówiła tego we własnym imieniu. W krótkiej perspektywie System FR będzie się pogrążał nie tylko w stagnacji, ale także w żądzy rewanżu. Drużyna Putina zamierza strzelać Zachodowi bramki...

Co drużyna myśli o Polsce?

Po pierwsze, Polską gardzi, nawet bardziej niż Zachodem. W Systemie FR dominuje bowiem myślenie, że Polska jest całkowicie niezasłużonym beneficjentem słabości Rosji i rozpadu Związku Sowieckiego. Uważa się, że stało się tak nie tyle ze względu na nadzwyczajną sprawność polskiego państwa – choć z zainteresowaniem śledzi się w Rosji proces polskiej modernizacji i rozwoju gospodarczego – ale na skutek rosyjskich błędów i zaniechań. Często można się spotkać z poglądem, że wojska rosyjskie za szybko i za łatwo wycofały się z Polski i innych państw Europy Środkowej, co umożliwiło rozszerzenie NATO. To oczywiście myślenie całkowicie ahistoryczne, ale współgra ze strategią komunikacyjną Drużyny, która lubi się prezentować jako jedyna sprawna i skuteczna ekipa, ostatnia nadzieja Rosji.

Po drugie, Polska jako kraj średniej wielkości, była rosyjska „kolonia”, w relacjach z Rosją uważana jest za państwo zdecydowanie przeszacowane, niezasługujące na poważne traktowanie. Tu działają czynniki psychologiczne, będące konsekwencją dominującego w Drużynie światopoglądu. Zaakceptowanie Polski jako równoprawnego partnera oznaczałoby pogodzenie się z konsekwencjami rozpadu Związku Sowieckiego, a Drużyna, nawet jeśli nie zamierza odwojować wszystkiego, co zostało w okresie rosyjskiej słabości utracone, to nie jest gotowa zaakceptować myśli, że coś zostało utracone w sposób bezpowrotny.

Drużyna w relacjach z Zachodem dąży do narzucenia mu paradygmatu relacji zbudowanych na trzech prostych regułach:

1) Zachód ma uznać cały obszar posowiecki, całą rosyjską „bliską zagranicę” za strefę fasadowej suwerenności państw tam położonych. Ma być to obszar całkowicie uzależniony od decyzji Drużyny i Systemu FR.

2) Byłe państwa bloku wschodniego, w tym Polska, mają zostać strefą o ograniczonej suwerenności na mocy formalnego lub nieformalnego porozumienia między Rosją a Zachodem. Ma być to strefa buforowa między Zachodem i Systemem FR.

3) Zachód musi się zgodzić na przywrócenie zarządzania światem w oparciu o model „koncertu mocarstw”: Rosji, Chin, USA, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii. Decyzje, które zapadałyby w tym gronie, miałyby być następnie narzucane innym uczestnikom stosunków międzynarodowych. Dopiero zaakceptowanie takiego modelu Drużyna uzna za potwierdzenie odzyskania przez System pozycji, którą kiedyś zajmował Związek Sowiecki.

Jaka powinna być polityczna odpowiedź Polski na aspiracje Drużyny?

Drużyna nie poświęca wprawdzie Polsce szczególnej uwagi, jednak postrzega ją jako państwo wrogie, intrygujące przeciwko Systemowi FR i utrudniające osiąganie jego celów. W tym kontekście symbolicznego znaczenia nabrały Partnerstwo Wschodnie oraz polityka prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Partnerstwo Wschodnie to projekt polityczny Unii Europejskiej skierowany do państw rosyjskiej „bliskiej zagranicy”. Z tego powodu uważane jest za element strategii wrogiej Rosji. Na Kremlu Partnerstwo postrzega się jako projekt kwestionujący uprzywilejowaną pozycję Rosji na obszarze posowieckim i utrudniający przywrócenie paradygmatu „stref wpływów” w polityce międzynarodowej. Pamięta się tam także, że Partnerstwo zostało uruchomione przez Unię Europejską z polskiej inicjatywy (w rzeczywistości polsko-szwedzkiej), w odpowiedzi na rosyjską agresję na Gruzję w 2008 r. – co nie całkiem jest zgodne z prawdą, gdyż inicjatywa ta została wspomniana w konkluzjach Rady Europejskiej już w marcu i czerwcu 2008 r., zatem przed wybuchem konfliktu rosyjsko-gruzińskiego.

Lechowi Kaczyńskiemu pamięta się zaś, że był jednym z nielicznych polityków europejskich, którzy ostro i publicznie kontrowali Putina. Stał się więc symbolem polskiego stosunku do Drużyny. Na Kremlu uważa się także, że słowa prezydenta wygłoszone na placu Niezależności w Tbilisi, w chwili, gdy do miasta zbliżały się rosyjskie czołgi, były odpowiedzią na wystąpienie Putina podczas szczytu NATO w Bukareszcie, i to on był ich adresatem. Warto więc przytoczyć najważniejszy fragment tego wystąpienia:

„Jesteśmy prezydentami pięciu państw: Polski, Ukrainy, Estonii, Łotwy i Litwy. Jesteśmy tu po to, żeby podjąć walkę. Po raz pierwszy od dłuższego czasu nasi sąsiedzi z północy, [...] ze wschodu pokazali twarz, którą znamy od setek lat. Ci sąsiedzi uważają, że narody wokół nich powinny im podlegać. My mówimy nie! [...] Rosja [...] uważa, że dawne czasy upadłego niecałe dwadzieścia lat temu imperium wracają. Że znów dominacja będzie cechą tego regionu. Otóż nie będzie. Te czasy się skończyły raz na zawsze. Nie na dwadzieścia, trzydzieści czy pięćdziesiąt lat! Wszyscy w tym samym okresie lub w okresach nieco innych poznaliśmy tę dominację. To nieszczęście dla całej Europy. To łamanie ludzkich charakterów, to narzucanie obcego ustroju, to narzucanie obcego języka. Ale czym się różni sytuacja dzisiaj od tej sprzed wielu lat? Dziś jesteśmy tu razem. Dziś świat musiał zareagować, nawet jeżeli był tej reakcji niechętny. I my jesteśmy tutaj po to, żeby świat reagował jeszcze mocniej. W szczególności Unia Europejska i NATO. Gdy zainicjowałem ten przyjazd, niektórzy sądzili, że prezydenci będą się obawiać. Nikt się nie obawiał. Wszyscy przyjechali, bo Środkowa Europa ma odważnych przywódców. I chciałbym to powiedzieć nie tylko wam, chciałbym to powiedzieć również tym z naszej wspólnej Unii Europejskiej, że Europa Środkowa, Gruzja, że cały nasz region będzie się liczył, że jesteśmy podmiotem. I my też wiemy świetnie, że dziś Gruzja, jutro Ukraina, pojutrze państwa bałtyckie, a później może i czas na mój kraj, na Polskę! Byliśmy głęboko przekonani, że przynależność do NATO i Unii zakończy okres rosyjskich apetytów. Okazuje się, że nie, że to błąd. Ale potrafimy się temu przeciwstawić, jeżeli te wartości, o które miałaby się Europa opierać, mają jakiekolwiek znaczenie w praktyce. Jeżeli mają mieć znaczenie, to musimy tu być, cała Europa powinna być tutaj. Tu są cztery państwa należące do NATO. Jest Ukraina, wielkie państwo. Jest pan prezydent Sarkozy, w tej chwili przewodniczący Rady Europejskiej, ale powinno tu być państw dwadzieścia siedem”[14]. Interwencja polskiego prezydenta i zainicjowana przez niego akcja mobilizowania przywódców Europy Środkowej, Unii Europejskiej i NATO okazały się właściwą odpowiedzią na sposób działania Putina i jego Drużyny. W każdym razie wciąż się o niej na Kremlu pamięta.

Zmiana zasad gry? Jak reagować

Jak zatem powinna wyglądać odpowiedź Rzeczpospolitej na próby wzięcia przez Drużynę rewanżu na Zachodzie i chęć rozszerzenia Systemu FR? Formułując polską politykę wobec aspiracji Drużyny oraz stosowanej przez nią taktyki wobec Zachodu, warto pamiętać, co uważa ona za najbardziej dla siebie niewygodne. W przemówieniu prezydenta Kaczyńskiego w Tbilisi – które Drużyna uważa za gol wbity jej przez Polskę – znalazły się trzy główne wskazówki:

1) Polska powinna dążyć do budowania wspólnej odpowiedzi społeczności demokratycznych państw Zachodu wobec Systemu FR i działania Drużyny.

2) Instrumentem mobilizującym Zachód do formułowania wspólnej polityki i przeciwdziałania rewanżystowskim aspiracjom Drużyny powinna być bliska współpraca państw Europy Środkowej.

3) Polska powinna także aktywnie zwalczać intrygi Drużyny w regionie i przeciwdziałać zjawiskom korupcyjnym – m.in. poprzez inicjowanie antykorupcyjnych działań Unii Europejskiej. Drużyna „szybciej rozprowadza krążek”, wkraczając – zazwyczaj przy wykorzystaniu służb specjalnych – we współzależność między światem polityki, biznesu oraz środowiskami przestępczymi. Tworząc sieć takich powiązań, uzyskuje przewagę nad instytucjami demokratycznymi. Tę taktykę należy zwalczać, gdyż długofalowo prowadzi ona do erozji demokracji.

Ponadto:

4) Walkę z korupcją należy prowadzić także w państwach zachodnioeuropejskich, gdyż Drużyna próbuje tam stosować podobną taktykę. Nie przez przypadek na czele projektu gazociągu Nord Stream 2 postawiono byłego oficera Stasi. To sygnał o planowanym eksporcie „kultury” instytucjonalnej rosyjskich służb specjalnych. Polska powinna domagać się w Unii Europejskiej delegalizacji „rajów podatkowych” oraz likwidacji procederu unikania podatków oraz „prania pieniędzy”. W przeciwnym razie na styku biznesu, polityki i służb specjalnych mogą w Europie ginąć ludzie.

5) Drużyna uważa, że jakikolwiek dialog może odbywać się tylko na jej warunkach. To oznacza, że jest skłonna czynić ustępstwa tylko wówczas, gdy prowadzą do uwikłania, a najlepiej – skorumpowania drugiej strony.

6) Powinno się stanowczo przeciwdziałać sygnalizowaniu przez Drużynę, że Polska nie jest traktowana w sposób równoprawny i wzajemny. Taktyka ta służy bowiem upowszechnianiu przeświadczenia, że Polska nie jest częścią Zachodu, lecz „szarej strefy” między Rosją i Zachodem. Temu celowi służy postępowanie wobec wraku polskiego samolotu TU-154, który 10 kwietnia 2010 r. rozbił się w Smoleńsku. Jest on własnością państwa polskiego, która po ośmiu już latach „śledztwa” – osobiście nadzorowanego przez lidera Drużyny – powinna być Polsce zwrócona, podobnie jak miało to miejsce w przypadku szczątków zestrzelonego przez najemników rosyjskich malezyjskiego samolotu pasażerskiego MH17, głównie z obywatelami Holandii na pokładzie.

7) Polska powinna stanowczo i z determinacją domagać się zwrotu zagrabionych przez Związek Sowiecki po II wojnie światowej dzieł sztuki i archiwów (dotychczas przekazano 20 wniosków restytucyjnych). Pomijanie tej sprawy w relacjach z Rosją oznacza akceptację dla narzucania Polsce paradygmatu „nierównorzędności”, służącego wpychaniu jej w „szarą strefę”.

8) Naturalnymi sojusznikami Polski są wszystkie państwa dążące do wyrwania się z obszaru „wzajemnej desuwerenizacji”. Polska powinna więc zdecydowanie przeciwdziałać idei, że Europa Wschodnia jest strefą wyłącznych interesów Rosji. To wymaga aktywnej polityki, zwłaszcza wobec Białorusi, Ukrainy i Gruzji. Polska powinna więc wzmacniać politykę Unii Europejskiej wobec Europy Wschodniej i rozwijać Partnerstwo Wschodnie, wspierać społeczeństwo obywatelskie, wolność wypowiedzi i kształtowanie świadomości narodowej Białorusinów. Tworzą one bowiem naturalny system odpornościowy ograniczający swobodę działania Drużyn. Racją stanu jest także wzmacnianie systemu odpornościowego Ukrainy. Oczywistym celem polskiej polityki jest potępienie rosyjskiej polityki napaści na sąsiadów, zakończenie okupacji przez Rosję terytoriów Gruzji i Ukrainy i odzyskanie przez te państwa pełnej suwerenności nad całością własnego terytorium, łącznie z Krymem. Niepowodzenie Ukrainy w wojnie z Rosją i na drodze do integracji europejskiej znacząco pogorszy położenie Polski, wzmocni Drużynę i System FR, a więc także zwiększy zagrożenie dla Polski. Polityka równego dystansu od Rosji i Ukrainy – to propozycja współpracy z Drużyną, prowadząca de facto do wprowadzenia rozwiązań ustrojowych Systemu w Polsce.

9) I wreszcie musimy pamiętać o jednym... mecz hokejowy wygrywa drużyna, która traci mniej bramek, a zwycięstwo rosyjskich hokeistów na ostatniej olimpiadzie było łatwiejsze do osiągnięcia w wyniku absencji najlepszych zawodników NHL... Amerykanów i Kanadyjczyków.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 2

[1] G. Pawłowskij, Sistiema RF w wojnie 2014 goda. De principatu debili, Jewropa, 2014.

[2] K. Dawisha, Putin’s Kleptocracy: Who Owns Russia?, Simon and Schuster, 2015.

[3] N. Petrov, M. Lipman (red.), The State of Russia: What Comes Next?, Palgrave Pivot, 2015.

[4] G. Pawłowskij, op. cit., s. 20.

[5] Ibidem, s. 28.

[6] Ibidem, s. 30–31.

[7] Ibidem, s. 22.

[8] Ibidem, s. 23.

[9] W Polsce mamy kłopot z tłumaczeniem tego pojęcia, wynikający z zasadniczej różnicy znaczenia w języku rosyjskim pojęć „ruski” i „rosyjski”. Tu używam sformułowania „ziemie rosyjskie”, uwzględniając fakt, że zgodnie z ideologią „ogólnoruskości” wszystkie ziemie wschodniosłowiańskie (ruskie) są także rosyjskie.

[10] Błok NATO razoszełsia na błokpakiety, „Kommiersant”, 7 kwietnia 2008 r., www.kommersant.ru.

[11] G. Pawłowskij, op. cit, s. 15.

[12] F. Fukuyama, The End of History and the Last Man, Free Press, 1992.

[13] P. Goble, Half of Russians Would Like to See Their Children Work in the Security Services, „Window on Eurasia. New Series”, 4 lutego 2018 r., http://windowoneurasia2.blogspot.com.

[14] Wizyta Prezydenta RP w Gruzji, 12 sierpnia 2008 r., www.prezydent.pl.

POLSKA W EPOCE SZALONEGO KRÓLA

Setna rocznica zakończenia I wojny światowej upływa w atmosferze dekadencji liberalnego ładu światowego, stworzonego i podtrzymywanego do dziś przez Stany Zjednoczone. Jego najważniejszymi zdobyczami są: demokratyzacja polityki między narodami; uznanie praw narodów do samostanowienia; upowszechnienie prawa międzynarodowego wraz z zakazem unilateralnego użycia siły lub groźby jej użycia jako instrumentu polityki zagranicznej, a także kooperatywne podejście do wspólnego bezpieczeństwa oraz liberalizacja handlu. Te systemowe osiągnięcia znalazły swoje odzwierciedlenie w instytucjonalizacji stosunków międzynarodowych. Sto lat temu prezydent Woodrow Wilson zainicjował proces kształtowania się nowego porządku, uzależniając interwencję zbrojną Stanów Zjednoczonych w Europie i pomoc w ocaleniu europejskich mocarstw demokratycznych od zastąpienia Pax Europea – systemu międzynarodowego opartego o instytucję koncertu mocarstw – przez system całkiem odmienny i wówczas rewolucyjny, który miał być oparty na filozofii „koncertu na rzecz pokoju”. Pierwsza próba się nie powiodła. Amerykanie doprowadzili do utworzenia Ligi Narodów, ale do niej nie przystąpili, wycofując się z zaangażowania w bezpieczeństwo Europy. Po II wojnie światowej postanowili pozostać na Starym Kontynencie właśnie w imię utrzymania pokoju. Doprowadzili do utworzenia ONZ, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego, zainicjowali liberalizację handlu globalnego (GATT), pomogli odbudować Europę, inicjując plan Marshalla, utworzyli Sojusz Północnoatlantycki, który zapewnił wolnej Europie Zachodniej warunki do integracji gospodarczej i politycznej. Wspierana przez Stany Zjednoczone liberalna wizja ładu międzynarodowego odniosła zwycięstwo w zimnej wojnie, a w jego wyniku ład ten uległ dalszemu rozszerzeniu – byłe państwa satelickie Związku Sowieckiego odzyskały suwerenność i zostały członkami Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej. Założony przez Amerykanów system międzynarodowy został nazwany Pax Americana[1].

Wilson wierzył głęboko, że wspólnym wrogiem demokracji powinny być wszelkie autorytaryzmy, gdyż demokracje ze sobą nie walczą, a jeśli już uczestniczą w wojnach, to po to, aby rozszerzyć władztwo systemów demokratycznych. W swoim przemówieniu 2 kwietnia 1917 r. przed połączonymi izbami Kongresu, uzasadniając wniosek o wypowiedzenie przez Stany Zjednoczone wojny Niemcom, Wilson wezwał, aby to nie była wojna z narodem niemieckim. Stany Zjednoczone wypowiadały wojnę autokratyzmom i idei koncertu mocarstw (concert of powers). Po zwycięstwie Wilson chciał go zastąpić koncertem na rzecz pokoju (concert for peace): „Nie mamy żadnych sporów z narodem niemieckim. Żywimy do nich wyłącznie uczucia sympatii i przyjaźni, ale [...] wiarygodny sojusz na rzecz pokoju (concert for peace) nigdy nie będzie trwały bez partnerstwa narodów demokratycznych. Żadnemu autokratycznemu rządowi nie można zaufać, że dotrzyma zobowiązań takiego sojuszu i będzie przestrzegał zawartych porozumień. To musi być liga honoru, partnerstwo przekonań. [...] Tylko wolne narody mogą być wierne wspólnej sprawie, dotrzymywać wspólnych zobowiązań na jej rzecz i przedkładać interes ludzkości nad każdy wąsko pojęty interes własny”[2].

Koncepcje Wilsona były wielokrotnie wyszydzane w literaturze o stosunkach międzynarodowych. Henry Kissinger poświęcił dużą część swojej pisarskiej aktywności zwalczaniu jego koncepcji, co można wytłumaczyć między innymi tym, że sam był zafascynowany postacią księcia Klemensa Metternicha, współtwórcy paradygmatu „koncertu mocarstw”. Napisał na ten temat doktorat i zawsze był zwolennikiem patrzenia na stosunki międzynarodowe przez pryzmat tej koncepcji[3]. Niemniej jednak liberalna wizja Wilsona stała się ważnym – konkurującym z myśleniem szkoły realistycznej, która przedkłada refleksję na temat siły ponad prawo międzynarodowe i jego instytucje – nurtem w amerykańskiej myśli strategicznej minionego stulecia i wciąż jest punktem odniesienia w debacie o tej polityce oraz o miejscu Stanów Zjednoczonych w świecie. Choć sam Wilson (podobnie jak termin „liberalizm”, najczęściej błędnie rozumiany) nie jest dziś darzony w Białym Domu szczególną estymą.

Już sam ten ostatni fakt nie jest dobrą wiadomością dla Polski, którą należy zaliczyć do największych beneficjentów liberalnego ładu światowego. Nieprzypadkowo nawiązania do Wilsona i jego roli w odrodzeniu polskiej państwowości stale są obecne w publicznych wystąpieniach polskich decydentów politycznych[4]. Słusznie, bowiem bez poparcia przez Stany Zjednoczone zasady samostanowienia narodów i zwycięstwa Wilsonowskiej koncepcji demokratyzacji stosunków międzynarodowych w imię zachowania pokoju trudno byłoby sobie wyobrazić tak sprzyjającą przed stu laty odrodzeniu Polski koniunkturę. Niestety wiele wskazuje na to, że dziś jest ona znacznie gorsza, co stawia przed Polską wielkie wyzwanie i konieczność podjęcia aktywnych działań na rzecz odbudowy korzystnych dla Polski międzynarodowych uwarunkowań, a co najmniej przeciwdziałania negatywnym tendencjom w polityce globalnej. Warto się im lepiej przyjrzeć.

W ogłoszonej w grudniu 2017 r. Narodowej strategii bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych – pierwszym tego rodzaju dokumencie opracowanym przez administrację Donalda Trumpa – obecny ład międzynarodowy został przedstawiony jako środowisko nieustannej rywalizacji. Stany Zjednoczone – wciąż najsilniejsze państwo świata – mają więc wykorzystywać swoją przewagę do maksymalizacji własnych korzyści. Jednym z kluczowych zadań stawianych przed amerykańską polityką jest zaś odzyskanie przez Amerykę konkurencyjności gospodarczej. W tle kryje się więc wniosek, że w dotychczasowym ładzie światowym, którego promocja była wszakże stałym elementem polityki Stanów Zjednoczonych w minionym wieku, Ameryka utraciła swoją przewagę konkurencyjną. Dlatego administracja Trumpa postawiła sobie za zadanie poprawę tej sytuacji poprzez zmianę dotychczasowych zasad. Pojawia się oczywiście pytanie: czy system będzie wciąż skuteczny mimo zmiany rządzących nim reguł? Administracja Trumpa jest co do tego przekonana. Środowiska eksperckie na całym świecie szybko jednak tracą w to wiarę. Priorytetem Stanów Zjednoczonych ma być odzyskanie przez nie przewagi gospodarczej, przy użyciu wszelkich dostępnych środków – w tym poprzez „zrównoważenie” relacji z sojusznikami. Administracja Donalda Trumpa uważa na przykład, że ponieważ amerykański parasol bezpieczeństwa jest kosztowny, sojusznicy powinni w większym zakresie łożyć na jego utrzymanie, a relacje sojusznicze nie mogą stanowić uzasadnienia dla braku równowagi handlowej w ich relacjach ze Stanami Zjednoczonymi.

6 czerwca 2018 r. Wess Mitchell, Assistant Secretary of the Bureau of European and Eurasian Affairs w Departamencie Stanu, czyli minister odpowiedzialny za wdrażanie polityki europejskiej administracji Donalda Trumpa, wygłosił w Heritage Foundation w Waszyngtonie przemówienie, w którym starał się przedstawić główne założenia amerykańskiej polityki europejskiej, w tym relacji z sojusznikami: „Świat, który zbudowali nasi dziadkowie i rodzice, jest miejscem, w którym cieszymy się wolnością i dobrobytem, które były niewyobrażalne dla poprzednich pokoleń. Razem z naszymi sojusznikami Stany Zjednoczone zapoczątkowały jeden z najdłuższych w historii okresów bez wielkiej wojny. [...] Prezydent skupia się obecnie na odbudowie naszych sił obronnych, wzmacnia nasze wyczerpane siły zbrojne i odtwarza nasz potencjał nuklearnego odstraszania; dąży do odbudowy naszej gospodarki poprzez zwiększenie konkurencyjności amerykańskich przedsiębiorstw, stymulowanie inwestycji, przywracanie produkcji i walkę o zapewnienie amerykańskim firmom uczciwych warunków na międzynarodowych rynkach. [...] Dziś Europa jest miejscem poważnej konkurencji geopolitycznej. Punktem wyjścia naszej strategii europejskiej jest stwierdzenie: musimy traktować tę rzeczywistość poważnie. To oznacza poważne potraktowanie konkurencji geopolitycznej. Ameryka musi traktować to poważnie. I Europa musi traktować to poważnie”[5]. Wspólnym celem jest obrona Zachodu.

Mitchell przedstawił wizję kontynuacji amerykańskiego zaangażowania w liberalny ład międzynarodowy – choć zręcznie uniknął tego terminu, zastępując go pojęciem „Zachodu”, który zdefiniował za pomocą odwołania do wspólnych wartości wymienionych w preambule traktatu waszyngtońskiego o Sojuszu Północnoatlantyckim z 1949 r. Ten zabieg retoryczny umożliwił mu także płynne przejście do przekazu politycznego prezydenta Trumpa, sformułowanego w warszawskim przemówieniu wygłoszonym na placu Krasińskich w lipcu 2017 r. Mitchell podkreślił, że celem polityki administracji Trumpa jest ocalenie „Zachodu” – „niezwykłej społeczności narodów”, a według Mitchella NATO jest jego ważnym instytucjonalnym przejawem.

Odpowiadając na pytania po swoim wystąpieniu, Mitchell unikał jednak komentarza dotyczącego ostatnich decyzji prezydenta Trumpa w sprawie wprowadzenia ceł na stal i aluminium importowane z Europy, wypowiedzenia układu rozbrojeniowego z Iranem – mimo protestów europejskich sygnatariuszy tego porozumienia – a także gróźb wprowadzenia ceł na produkty niemieckiego przemysłu samochodowego. Po prostu stwierdził, że to nie on odpowiada za sprawy gospodarcze. Tymczasem kilka dni później doszło już do otwartej awantury między prezydentem Trumpem i pozostałymi przywódcami państw G7, a Stany Zjednoczone ostatecznie odmówiły podpisania wspólnej deklaracji końcowej po szczycie.

Sytuacja ta uzasadnia pytania o spójność przekazu Departamentu Stanu, nie tyle z dokumentami programowymi administracji, ile z wypowiedziami i działaniami podejmowanymi przez samego prezydenta Trumpa. Trudno bowiem oprzeć się wrażeniu komunikacyjnego chaosu. Stephen Walt – profesor stosunków międzynarodowych w John F. Kennedy School of Government na Uniwersytecie Harwarda, czołowy zwolennik realistycznych teorii stosunków międzynarodowych – komentując sposób prowadzenia polityki zagranicznej przez prezydenta Trumpa, określił go mianem „Szalonego Króla”[6]. Prezydent Stanów Zjednoczonych istotnie wydaje się uważać, że system powiązań międzynarodowych, zobowiązań sojuszniczych, współzależności strategicznych, politycznych i gospodarczych jest gorsetem, który go krępuje, a tym samym nie daje mu – przeświadczonemu o własnych ponadprzeciętnych zdolnościach negocjacyjnych – możliwości pełnego rozwinięcia skrzydeł i uzyskania dla Stanów Zjednoczonych znacznie lepszych warunków członkostwa w tym systemie i w każdej organizacji będącej jego instytucjonalnym przejawem. Trump wydaje się zniechęcony do argumentacji odwołujących się do argumentów strategicznych i długofalowych; być może ze względu na własną sytuację w polityce wewnętrznej – kontestowanie jego politycznego mandatu, zdolności przywódczych oraz inicjowanych polityk – dąży z determinacją do uzyskania szybkiego „zwrotu z własnych inwestycji”. Stąd może brać się jego skłonność do działania wbrew amerykańskiej tradycji strategicznej i konwenansom politycznym oraz brak szacunku dla instytucji wielostronnych i norm prawa międzynarodowego. W efekcie jednak spada zaufanie do polityki Stanów Zjednoczonych i wiarygodność amerykańskiego przywództwa, a także – co dla Europy, a zwłaszcza Polski, ma znaczenie szczególne – amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa. Nazwanie tej sytuacji epoką Szalonego Króla nie wydaje się więc przesadą.

To także nie jest dobra wiadomość dla Polski. Cała dotychczasowa tradycja polskiej myśli strategicznej wskazuje, że korzystna dla Polaków koniunktura międzynarodowa zawsze była efektem liberalnego podejścia do polityki narodów, opierającego się o prawo do samookreślenia, poszanowanie suwerenności i nieingerencji w sprawy wewnętrzne. Możliwy odwrót od liberalnego porządku świata i jego instytucji – w tym paralelnej integracji najbogatszych państw świata w Unii Europejskiej i NATO – w kierunku ładu autorytarnego jest dla Polski tendencją niekorzystną. Ale dopiero ostateczne zastąpienie „koncertu na rzecz pokoju” rywalizacją „koncertu mocarstw” o strefy wpływów i dominację mogłoby stworzyć dla niej zagrożenie systemowe.

Znawcy amerykańskiej polityki zagranicznej są poważanie zaniepokojeni o przyszłość Pax Americana. Dotychczas obawiano się, że zagrożenie dla tego systemu przyjdzie z zewnątrz, że Stany Zjednoczone osłabną w wyniku nadmiernego zaangażowania w rozszerzanie stworzonego przez siebie ładu lub też upadnie on w wyniku gwałtownego wzrostu potęgi któregoś z kandydatów do roli globalnego hegemona, na przykład Chin. Dziś niepokój ekspertów budzi możliwość abdykacji Stanów Zjednoczonych z roli „pierwszego obywatela” w liberalnym porządku światowym. Przy czym ten niepokój wyrażają już nie tylko środowiska eksperckie związane z opozycyjną Partią Demokratyczną.

Robert Kagan w swoim ostatnim eseju, Trump’s America does not care ogłoszonym na łamach „The Washington Post”, przypomniał, że Pax Americana został zbudowany na założeniu asymetrycznych relacji Stanów Zjednoczonych z sojusznikami. Tak! – sojusznicy Ameryki mogli wydawać mniej na wspólną obronę. Tak! – mogli rozwijać się szybciej, a nawet uzyskiwać przewagę gospodarczą nad Stanami Zjednoczonymi, w zamian nie uczestniczyli w wyścigu zbrojeń, nie dążyli do posiadania broni nuklearnej (w większości) oraz własnych stref wpływów, rezygnowali również ze strategicznej rywalizacji między sobą. Odpowiedzialność za bezpieczeństwo globalne spoczywała na Ameryce: „U podstaw ładu światowego leżał wielki kontrakt (grand bargain) – pisze Kagan. Aby zapewnić światowy pokój, którego poszukiwali Amerykanie po tym, jak zostali wciągnięci w dwie wojny światowe, Stany Zjednoczone stały się głównym źródłem bezpieczeństwa (security provider) w Europie i Azji Wschodniej. W Europie gwarancja bezpieczeństwa USA umożliwiła integrację europejską i zapewniła zabezpieczenia polityczne, gospodarcze i psychologiczne przed powrotem do destrukcyjnej przeszłości kontynentu. W Azji Wschodniej amerykańska gwarancja zakończyła cykl konfliktów, który uwikłał Japonię, Chiny i ich sąsiadów w niemal ciągłą wojnę od końca XIX w.” Jak podkreśla Kagan, nie chodziło jednak tylko o bezpieczeństwo: „Ten kontrakt bezpieczeństwa miał wymiar ekonomiczny. Sojusznicy mogliby wydać mniej na obronę, a więcej na wzmocnienie swoich gospodarek i systemów opieki społecznej. To było całkowicie zgodne z amerykańskimi celami. Stany Zjednoczone chciały, aby gospodarki ich sojuszników były na tyle silne, aby mogli oni przeciwstawić się ekstremizmowi zarówno na lewicy, jak i na prawicy oraz zapobiec wyścigowi zbrojeń i geopolitycznym rywalizacjom, które doprowadziły w przeszłości do wojen. Stany Zjednoczone nie dążyły do tego, by osiągnąć przewagę w każdej konkurencji gospodarczej lub w każdym porozumieniu handlowym. Inne mocarstwa – jak Japonia, Niemcy i inne państwa w różnym czasie – uznawały, że mają względnie uczciwą szansę na sukces ekonomiczny, czasem nawet większy niż Stany Zjednoczone. Było to częścią magnesu, który utrzymywał wspólny porządek. [...] Trump nie tyle lekceważy liberalny porządek świata, ile wykorzystuje go dla wąsko pojętego zysku, szybko niszcząc zaufanie i poczucie wspólnego celu, które utrzymywały spójność systemu i zapobiegały międzynarodowemu chaosowi przez siedem dekad”[7].

Można oczywiście konkluzję Kagana uznać za zbyt daleko idącą. Analiza przyjętych przez administrację Trumpa dokumentów programowych, określających strategiczny kierunek polityki amerykańskiej, nie upoważnia do tak jednoznacznych i dramatycznych konstatacji, podobnie rzecz się ma z publicznymi komunikatami Departamentów Stanu i Obrony. Ale to wypowiedzi samego prezydenta Trumpa powodują rozdźwięk między wypracowanymi i ogłoszonymi przez administrację założeniami a ich wykorzystywaniem w politycznej praktyce. Niekiedy może to rodzić wątpliwości, czy prezydent zna podpisane przez siebie dokumenty programujące jego politykę i czy się z nimi utożsamia. Kagan nie jest bowiem odosobniony w swoich wątpliwościach – podziela je rosnące grono obserwatorów tej polityki. Stany Zjednoczone stabilizowały ład międzynarodowy, emitując czytelny komunikat polityczny o wspieranym przez siebie kierunku ewolucji polityki międzynarodowej. Nawet przed ewentualną polityczną interwencją świat mógł antycypować stanowisko Waszyngtonu, państwa zainteresowane dobrymi relacjami ze Stanami Zjednoczonymi dokonywały korekt własnego stanowiska i polityki bez żadnej amerykańskiej sugestii, perswazji czy nacisku. Na tym właśnie polegała opisana przez Josepha Nye’a aksamitna siła Ameryki (soft power)[8]. Dziś zdolność do antycypowania kierunku amerykańskiej polityki w świecie słabnie. To oznacza w dłuższej perspektywie kłopoty dla Stanów Zjednoczonych, a jeszcze większe perturbacje dla państw, które korzystają z dobrodziejstw płynących z amerykańskiej hegemonii. Richard Haass, były amerykański dyplomata, doradca prezydenta George’a W. Busha, obecnie prezes nowojorskiej Council for Foreign Relations, w marcu 2018 r. napisał już epitafium dla liberalnego ładu światowego: Liberal World Order, R.I.P.[9] Wielu uczestników debaty o ładzie międzynarodowym zdaje sobie sprawę, że określając go mianem „liberalnego”, operuje pewnym uproszczeniem. Dobrze ujął to Haass, parafrazując słowa Woltera, który o upadku Świętego Cesarstwa Rzymskiego miał powiedzieć, że nie było ono już ani święte, ani rzymskie, a już na pewno nie było cesarstwem (imperium). Tak więc „«liberalny ład światowy» nie jest ani liberalny, ani światowy, ani też w istocie rzeczy nie jest żadnym ładem”[10]. Pojęcie liberalnego ładu światowego istotnie bywa mylące. Być może także dla amerykańskiego prezydenta. Często używa się tego terminu w przekonaniu, że jest on pochodną ideologii i myśli politycznej liberalizmu. To za duże uproszczenie. Związek taki rzeczywiście istnieje, ale na poziomie bardzo podstawowym – tak jak liberalizm polityczny zakładał ograniczenie omnipotencji władzy wykonawczej poprzez prawo gwarantujące wolność jednostki i instytucje przedstawicielskie oraz niezależne od władzy sądownictwo, tak w stosunkach międzynarodowych przeciwieństwem liberalnego ładu międzynarodowego opartego o poszanowanie suwerenności (wolność) państw, prawo narodów do samostanowienia oraz instytucje wielostronne jest ład autokratyczny, oparty o koncert mocarstw, strefy wpływów i prymat siły przed prawem, a jeśli już wytwarza on jakiś system prawny, to wiąże się on z porozumieniami bilateralnymi mocarstw, które mają pierwszeństwo przed prawem aspirującym do powszechności.

Kori Schake, obecnie zastępczyni dyrektora generalnego londyńskiego International Institute for Strategic Studies (IISS), w artykule ogłoszonym w „The New York Times” już po czerwcowym szczycie G7 w Kanadzie i amerykańsko-północnokoreańskim w Singapurze podkreśla, że dla funkcjonowania liberalnego ładu międzynarodowego niezwykle duże znaczenie miało samoograniczanie się Stanów Zjednoczonych we własnej potędze. Oczywiście dominowały one nad wszystkimi swoimi sojusznikami, ale w celu utrzymania spójności systemu nie zawsze dyskontowały tę asymetrię politycznie, bardzo często się samoograniczały, aby wzmocnić spójność sojuszy i całego systemu międzynarodowego, w którym pełniły funkcję hegemoniczną. Wywodząca się ze środowisk współpracujących z Partią Republikańską ekspertka przypomina: „Ameryka korzystała ze wsparcia sojuszników. Amerykański parasol bezpieczeństwa umożliwiał zaprzyjaźnionym z Ameryką rządom przyciąganie inwestycji i pokojowy rozwój. [...] System pozwalał Ameryce i innym państwom współponoszenie kosztów utrzymywania wspólnej obrony i wolnego przepływu towarów i ludzi (choć czasami inni wkładali do puli mniej, niż Amerykanie by sobie tego życzyli). Świat nigdy nie widział czegoś podobnego – mocarstwa ograniczającego się w takim stopniu w imię utrzymywania pokoju i stabilności, które takie postępowanie przynosi. Oczywiście, Ameryka nie zawsze miała rację; często zachowywała się niezręcznie, była niewierna głoszonej przez siebie ideologii i bywało, że łamała własne zasady. [...] Wyniki jednak mówią same za siebie. Minęło ponad 70 lat od ostatniego konfliktu na wielką skalę. [...] Od 1960 r. globalna gospodarka wzrosła siedmiokrotnie, skorygowana o inflację. [...] Wbrew krytycznym opiniom wygłaszanym przez amerykańskiego prezydenta podtrzymywanie tego systemu wcale nie jest takie drogie, zwłaszcza jeśli zestawi się ponoszone koszty z alternatywą. Podczas II wojny światowej ok. 40% amerykańskiego PKB pochłaniały wydatki wojskowe. Obecnie Ameryka przeznacza na ten cel poniżej 4% – a to nie jest wygórowana cena za sprawdzoną i realną polisę ubezpieczeniową”. Zdaniem Schake to tradycyjne dla amerykańskiej myśli strategicznej podejście do polityki zagranicznej jest zastępowane innym myśleniem, które powoli zaczyna się przeradzać w strategiczną „doktrynę Trumpa”. „Alternatywna [wobec liberalnego ładu światowego] wizja administracji polega na bezczelnie głoszonym założeniu, że wszystko rozstrzyga jednostronna siła, którą niektórzy nazywają «America First». Bardziej barwnie urzędnik Białego Domu scharakteryzował ją [...] jako doktrynę «We are America, Bitch». To agresywne lekceważenie interesów podobnie myślących państw, obojętność na demokrację i prawa człowieka oraz kultywowanie dyktatorów to nowa era, którą tworzy pan Trump. On i jego najbliżsi doradcy ściągają sztandar liberalnego porządku, pod przewodnictwem Ameryki, która wciąż jeszcze pozostaje najlepszym gwarantem pokoju na świecie, jaki znała kiedykolwiek ludzkość. Wkraczamy w nową, przerażającą erę”[11].

Polska jest niewątpliwym beneficjentem Pax Americana i amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa dla Europy, a nurt liberalny jest jednym z najsilniej obecnych w tradycji polskiej polityki zagranicznej. W ostatniej fazie I wojny światowej polskie elity polityczne trafnie rozpoznały, że polski narodowy interes narodowy związany jest z ideą demokratyzacji stosunków międzynarodowych. Liberalny ład międzynarodowy został wprawdzie ustanowiony dzięki przewadze potęgi Stanów Zjednoczonych, ale jest to ład tyleż amerykański, co polski, w tym sensie, iż polska myśl polityczna wniosła własny, oryginalny, niezależny od amerykańskiego intelektualny wkład w jego zdefiniowanie.

W 1797 r. Rosja, Prusy i Austria w tajnym protokole dodatkowym dołączonym do podpisanej wówczas konwencji o ostatecznej likwidacji państwa polskiego zadeklarowały, że nazwa „Królestwo Polskie” ma na zawsze zniknąć z ich słowników politycznych i po prostu przestać istnieć”[12]. Zawarty prawie 150 lat później pakt Ribbentrop–Mołotow nie był więc niczym nowym w doświadczeniu polskim i całej Europy Środkowej. To w tym kontekście kształtowała się antyimperialna tradycja polskiego myślenia o sprawach międzynarodowych w ostatnich stuleciach. Jest ona jednak znacznie starsza. Początków należy poszukiwać w koncepcjach powstałych jeszcze w XV i XVI w., w toku wojen i sporów Polski i Litwy z Zakonem Krzyżackim, rodzących konieczność powstrzymywania jego ekspansji, na polu zarówno militarnym, jak i politycznym, a w konsekwencji także prawnym[13]. To doświadczenie historyczne kształtowało dwie stale obecne w polskiej polityce zagranicznej cechy: antyimperializm i legalizm. Inspirowały one następnie poszukiwania polskiej myśli politycznej w czasie największej próby – w dobie rozbiorów. Sześć lat po zawarciu przez zaborców tajnego protokołu dodatkowego o zakazie działania na rzecz odrodzenia polskiej państwowości książę Adam Jerzy Czartoryski, Polak w służbie cara Aleksandra I i rosyjski minister spraw zagranicznych, zaproponował mocarstwom europejskim rewolucyjny projekt Ligi Europejskiej, zakładający reformę polityki między narodami i powołanie nowego liberalnego ładu europejskiego. Miał on zatrzymać spiralę rywalizacji mocarstw skutkującą permanentnymi wojnami pustoszącym kontynent. Była to krótka przerwa w trwającym od 1791 r. okresie wojen europejskich, wywołanych rewolucją francuską i próbami jej zdławienia z jednej strony, oraz podejmowanymi przez Napoleona Bonaparte próbami zuniwersalizowania jej zdobyczy za pomocą rozszerzenia francuskiego imperium, z drugiej.

Zbliżała się kolejna odsłona tej rywalizacji. Czartoryski wyszedł z projektem politycznym, który nie tylko dawał szansę na uniknięcie katastrofy, ale także proponował liberalizację i instytucjonalizację stosunków w Europie. Mocarstwa europejskie miały szukać możliwości uniknięcia konfliktu interesów, zgadzając się, że wspólnym interesem jest utrzymanie pokoju. Ten nowy sojusz suwerennych państw europejskich miał więc na celu nie zachowanie lub wyznaczenie nowej równowagi sił, lecz stworzenie nowych zasad utrzymujących pokój europejski. Czartoryski proponował, aby ograniczyć ryzyko nowych konfliktów między państwami europejskimi za pomocą „konstytucji” polityki międzynarodowej, skodyfikowania praw i obowiązków sygnatariuszy. Naczelną zasadą miała się odtąd stać reguła, iż wojna mogłaby zostać wypowiedziana wyłącznie po wyczerpaniu możliwości politycznej i dyplomatycznej mediacji. Kluczową rolę miały odgrywać państwa neutralne. Projekt nowego liberalnego ładu europejskiego miał zostać wysunięty wspólnie przez Anglię i Rosję, a jego przyjęcie miało położyć kres koalicjom antyfrancuskim i dążeniom wielkich mocarstw do dominacji nad mniejszymi narodami, które miały w ramach nowego ładu uzyskać prawo do samostanowienia. W swoich Pamiętnikach ogłoszonych pierwotnie w języku francuskim w 1865 r. Czartoryski wspominał: „Pragnąłem, by Aleksander stał się do pewnego stopnia arbitrem pokoju cywilizowanego świata; by był protektorem słabych i uciśnionych, stróżem sprawiedliwości pomiędzy ludami; by jego panowanie rozpoczęło erę europejskiej polityki opartej na dobru powszechnym i prawie każdego. Raz poczęta, myśl ta nie opuszczała mnie; przejąłem się nią i dążyłem do jej upraktycznienia. Zacząłem od zredagowania planu politycznego, który jako cyrkularz rozesłałem do wszystkich ministrów przy obcych dworach. Dokument ten, mający służyć za wstęp do nowego systemu, przepisywał postępowanie umiarkowania, sprawiedliwości, prawości i bezstronnej godności”[14]. Aleksander „był jedynym w monarchii zdolnym zrozumieć do pewnego stopnia doniosłość tego systemu i przejąć się nim z pobudek przekonania i sumienia. Dość jednak powierzchownie wchodził w ten nowy porządek i kierunek rzeczy; zadowolony z ogólnego zarysu podstaw i tegoż redakcji, nie zdał sobie sprawy ani z obowiązków, ani z trudności, jakie jego przeprowadzenie dyktowało i wywołać musiało. Koledzy moi podzielali w wielu punktach moje poglądy, a przyklaskiwali zwłaszcza emancypacji Greków i Słowian [południowych]. Miałem przy sobie i za sobą słuchaczy, jak długo mowa była o przewadze polityki rosyjskiej w Europie: chłód zawiewał i coraz rzadsze stawały się aprobaty, gdy się rozchodziło o obowiązki wypływające z tej przewagi, o prawa drugich i o zasady sprawiedliwości uśmierzającej ambicje”[15]. Czartoryski, proponując nowe zasady polityki międzynarodowej, miał na uwadze taki paradygmat myślenia o polityce, w którym niepodległe państwo polskie miałoby szanse się odrodzić. W ówczesnym, tradycyjnym sposobie myślenia o polityce europejskiej zmartwychwstanie Polski uważane było za zagrożenie dla europejskiej równowagi sił i musiało wywoływać polityczne i militarne przeciwdziałanie. „System mój, oparty zasadniczo na wymiarze sprawiedliwości, musiał nieodzownie doprowadzić do stopniowego odbudowania Polski. Unikałem jednak tej nazwy, by nie uderzać zbyt obcesowo o opór dyplomacji. Myśl ta tkwiła w duchu mojej pracy, w tendencjach co do rosyjskiej polityki, mówiłem o stopniowym usamowolnieniu ludów niesłusznie uciśnionych, nie przemilczałem Greków i Słowian [południowych], jako trafiających do przekonania Rosjan, a to przez sam dalszy wywód musiało być zastosowane do Polski. Czułem konieczność i przyzwoitość takiej przezorności, żaden bowiem Rosjanin, sam z siebie i z własnej woli, nie był przychylny Polakom; przekonałem się potem, iż ta reguła pozostawała bez wyjątku, i że pod tym względem niemożliwym było zmienić ich usposobienie”[16]. Projekt nowego liberalnego ładu europejskiego autorstwa Czartoryskiego wymagał współpracy Rosji, Anglii i Francji. Aby go urzeczywistnić, te trzy mocarstwa musiałyby porzucić pokusy i dążenia do osłabienia siebie nawzajem, zrezygnować z uciekania się do wojen handlowych i zbrojnych napaści, „stanąć jako sędzia i uśmierzyciel, przeszkodzić gwałtom, niesprawiedliwościom i zaborom”[17]. Żadne z nich ani nie było na to gotowe, ani nie miało na to ochoty. Konflikt był więc nieuchronny.

Po pokonaniu Napoleona mocarstwa europejskie na kongresie wiedeńskim powołały do życia nowy system europejski, ale nie miał on nic wspólnego z liberalnymi ideami Czartoryskiego, wręcz przeciwnie, nie tylko przywracał ancien régime, ale też wzmacniał i instytucjonalizował autorytarne metody w polityce międzynarodowej. Pax Europea zakładał sojusz mocarstw przeciwko liberalizmowi i jego zgubnym wpływom zarówno na ustroje polityczne w Europie, jak i na stosunki międzynarodowe. Kongres wiedeński wprawdzie przywrócił „Królestwo Polskie” na polityczną mapę Europy, ale jako byt kadłubowy i niesuwerenny, złączony unią personalną z Rosją. Czartoryski nie porzucił jednak wysiłków i konsekwentnie dążył do zarażenia umysłów europejskich decydentów i dyplomatów, a także szerokiej opinii publicznej, coraz głośniej dopominającej się o głos w sprawach polityki europejskiej, ideą liberalnej reformy polityki międzynarodowej. W ogłoszonych w języku francuskim w 1830 r. Rozważaniach o dyplomacji[18] – początkowo wydanych pod pseudonimem jako „Rękopis filhellena”, zapewne, aby nie wywoływać podejrzeń, że kryje się za tym jakaś bieżąca polityczna intryga – pisał: „Państwo to ja, powiadał Ludwik XIV. Pół wieku temu wszyscy władcy na kontynencie mówili to samo. Była to doktryna powszechnie przyjęta, a dziś taką nie jest. Nie ma dziś władcy chrześcijańskiego, który by nie przyznał, że ludy nie żyją na świecie dla jego satysfakcji i przyjemności, ale że to on, władca, pozostaje dla szczęścia ludu, a rząd wszelaki – chcąc rządzić prawomocnie – musi oprzeć się na sprawiedliwości i mieć na celu dobro powszechne społeczeństwa, którym włada. [...] To wielki krok naprzód, jaki uczyniła ludzkość, i z tej drogi nikt już jej nie zawróci. Rząd może mieć jakieś interes w popełnianiu niesprawiedliwości, wszelako naród – nigdy, a jeśli już skłonni jesteśmy przyznać, że dobro narodowe jest jedynym celem i zasadą regulującą każdego rządu, to dlaczego nie mielibyśmy się zgodzić kiedyś, że dobro całej ludzkości winno być normą aktywnej polityki zewnętrznej, czyli takiej, która wykracza poza zasadę obronny własnej? Dlaczegoż by cywilizacja chrześcijańska, która zdołała zaszczepić zdrowe doktryny w polityce wewnętrznej państw, nie miałaby rozciągnąć ich także na ich stosunki zewnętrzne i wzajemne interesy?”[19]. Czartoryski przekonywał więc, że istnieje związek między ewolucją ustrojów państw europejskich, dążeniami do poddania władzy wykonawczej, w tym prowadzonej w imieniu państw polityki zagranicznej parlamentarnej kontroli, a potrzebą reformy systemu międzynarodowego. Instytucjonalizowanie rządów autokratycznych na poziomie międzynarodowym było bowiem jego zdaniem nie do utrzymania na dłuższą metę. Przyszłością, zdaniem Czartoryskiego, było stworzenie nowego systemu opartego o suwerenną równość państw, zakładającą samoograniczanie się mocarstw w imię zachowania dobra powszechnego, jakim jest pokój. Warto zwrócić uwagę, że Czartoryski sto lat wcześniej, zanim uczynił to prezydent Wilson, zwrócił uwagę na związek między ustrojem wewnętrznym państwa a jego zachowaniem w polityce międzynarodowej. Autokracje ciemiężą własnych obywateli, dlaczegoż miałyby więc powstrzymywać się przed gwałceniem wolności innych narodów? Uwzględniając polskie doświadczenia ingerencji mocarstw w politykę wewnętrzną Polski XVIII i XIX w., podkreślał, że nowy liberalny ład europejski musi wprowadzić zasadę poszanowania suwerenności i nieingerencji w sprawy wewnętrzne, w przeciwnym razie trudno będzie mówić o wolności: „Każdy naród niezawisły – podobnie jak jednostka w porządku powszechnym – ma prawo do własnego rządu i budowania społecznego szczęścia wedle własnego rozumienia. Toteż żaden inny naród, nie mogąc drugim władać, a tym bardziej uważać za własność czy narzędzie, nie ma prawa ingerowania w to, co tamten uznaje za dobre dla rozwoju własnego wewnętrznego dobrobytu. Pod żadnym pretekstem obca interwencja nie może narzucać wspólnego ustroju, aby siłą – co jest przeciwne naturze i prawu – przemieniać dwa narody w jedno społeczeństwo obywatelskie”[20]. Koncepcjom Czartoryskiego brakowało jednak siły, która by ich wdrożenie wsparła, wynikającej albo ze słabości stronników utrzymania autorytarnego ładu międzynarodowego, albo z hegemonicznej przewagi jednego z nich, gotowego narzucić rewolucję liberalną pozostałym bądź ich do nowego systemu przekonać. Jak wiemy, car Aleksander I u progu XIX w. nie zdecydował się zostać „sędzią i uśmierzycielem” stosunków międzynarodowych. Dopiero sto lat później na scenie dziejów pojawił się polityk, który ciężar ten zdecydował się wziąć na siebie. Wilson miał to, czego zabrakło Czartoryskiemu – potęgę zdolną do wprowadzenia w życie wizji demokratyzacji stosunków międzynarodowych. Erozja starego porządku – koncertu europejskich mocarstw – wynikała z wyniszczającej wojny. Liberalne idee rosnącej w siłę Ameryki, odgrodzonej oceanem od Europy pogrążonej w rywalizacji na śmierć i życie, zaczęły się stopniowo przekształcać w polityczny instrument zmieniania świata zgodnie z wolą Waszyngtonu. Osłabione europejskie mocarstwa nie były w stanie zapewnić sobie bezpieczeństwa i potrzebowały amerykańskiej obecności na Starym Kontynencie, aby obronić pokój. Niestety, projekt ten nie uzyskał poparcia obywateli USA. Stany Zjednoczone wycofały się z systemu, który same utworzyły. Do Europy wróciła wojna. Ta lekcja wywarła silny wpływ na amerykańską refleksję strategiczną i konceptualizację powojennego liberalnego ładu światowego. Amerykanie wrócili do Europy podczas II wojny światowej i pozostają tu do dziś. Ale o ile odnieśli niewątpliwe zwycięstwo w zimnej wojnie, o tyle amerykańską politykę zarządzania pozimnowojennym pokojem trudno uznać za sukces. Zjednoczenie Europy nie zostało dokończone. Nie powstała Europa wspólna, zjednoczona i pokojowa. Po rozszerzeniu NATO i Unii Europejskiej siły wspierające liberalny projekt ładu transatlantyckiego uznały proces za zakończony. To był strategiczny błąd. W rzeczywistości Europa została znowu podzielona na część demokratyczną, integrującą się w Unii Europejskiej i NATO, i część, którą zdecydowano się pozostawić na łasce słabych początkowo tendencji autorytarnych. W Europie Wschodniej ukształtowały się ustroje polityczne oparte o współzależności świata polityki, służb specjalnych, biznesu i środowisk kryminalnych. Ład liberalny zaczął tam sąsiadować z autorytarnym. W rezultacie ten drugi odzyskał wigor, odrodziła się autorytarna Rosja, która od 2008 r. zaczęła napadać na sąsiadów, ponownie sprowadzając do Europy zagrożenie wojną. Jednocześnie amerykański potencjał został zaangażowany w Afganistanie, gdzie pozbawione wartościowych sojuszników Stany Zjednoczone ugrzęzły strategicznie. Niedługo potem został całkowicie błędnie zainwestowany na Bliskim Wschodzie, gdzie ostatecznie wyczerpał swoje siły. Tak USA roztrwoniły kapitał społecznego poparcia swoich obywateli dla promocji i utrzymywania liberalnego ładu światowego. W tym sensie Trump jest tylko symptomem, a nie przyczyną rozczarowania amerykańskiego społeczeństwa rolą Stanów Zjednoczonych w liberalnym ładzie światowym. System ten znajduje się więc w głębokim kryzysie, choć z ogłoszeniem jego zgonu należy się jeszcze wstrzymać.

Sytuacja kryzysu ładu międzynarodowego w epoce Szalonego Króla wymaga jasności w sprawach fundamentalnych. Powrót polityki międzynarodowej w koleiny „koncertu mocarstw” potencjalnie stanowi dla Polski zagrożenie o charakterze egzystencjalnym. Wymogiem polskiej racji stanu jest przeciwdziałanie tendencjom autorytarnym w polityce międzynarodowej i wspieranie takich, które co najmniej podtrzymują fundamenty liberalnego ładu światowego. W Europie instytucjonalnym przejawem tego systemu jest między innymi obecność polityczna i wojskowa Stanów Zjednoczonych. Stąd nasza polityka powinna dążyć nie tylko do jej utrzymania, ale także – gdy pojawia się taka możliwość – do jej wzmocnienia. Co oczywiste, prowadzenie polityki dążącej do tego celu wymaga przekonywania partnerów europejskich, że zwiększanie amerykańskiej obecności w Europie leży także w ich własnym interesie i – wbrew podnoszonym w niektórych europejskich stolicach obawom – służy w sposób bezpośredni harmonizowaniu napięć w relacjach transatlantyckich. Sposób prowadzenia polityki przez administrację Trumpa sprzyja generowaniu wstrząsów, ale ich koszty rozkładają się w Europie w sposób nierównomierny. Fakt ten Europa powinna zręcznie dyskontować w relacjach z Ameryką i wykorzystywać instrumenty stworzone przez szczególną koniunkturę, być może chwilową, do wzmacniania więzi transatlantyckich. W sytuacji kryzysu ładu międzynarodowego nie można być wcale pewnym, że instytucje i instrumenty współpracy transatlantyckiej stworzone w czasach dobrej pogody będą tak samo skuteczne podczas sztormu. Myślenie schematyczne z całą pewnością nie dostarczy skutecznych rozwiązań, potrzeba więcej pragmatycznej elastyczności.

W podobnej do Polski sytuacji znajdują się wszystkie państwa naszego regionu. Jego charakterystycznym doświadczeniem jest strategiczna samotność, która stanowi bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa całej Europy. Odpowiedzią na samotność jest zawsze obecność. Nie deklaratywna, nie perspektywiczna, lecz fizyczna i gotowa do działania. Ze względu na dziedzictwo „wielkiego kontraktu” między Stanami Zjednoczonymi a Europą państwa Europy Zachodniej nie są w stanie odpowiedzieć na największe strategiczne zapotrzebowanie Europy Środkowej. Nie są w stanie wygenerować obecności, nie dysponują niezbędnym do tego potencjałem. Owszem, ich współpraca pod amerykańskim parasolem bezpieczeństwa kształtuje warunki niezbędne do harmonizowania poziomu rozwoju w skali całego kontynentu, ale w warunkach deficytu bezpieczeństwa ten potencjał staje się drugorzędny.

Wszystkie państwa Europy Środkowej będą dążyły do minimalizowania skutków ewentualnych napięć amerykańsko-europejskich dla regionu. Pomocnymi instrumentami mogą się okazać Inicjatywa Trójmorza, postrzegana w Waszyngtonie jako jeden z niewielu projektów wielostronnych, do których administracja Trumpa odnosi się życzliwie, a także Bukareszteńska Dziewiątka, jako symbol poważnego podejścia Europejczyków do postulatu administracji Trumpa w sprawie równomiernego rozkładania kosztów wspólnego bezpieczeństwa. Takiej polityce mogłoby także sprzyjać ściślejsze współdziałanie państw regionu w podnoszeniu zdolności obronnych, w tym skoordynowana polityka zakupów uzbrojenia. Należy mieć jednak świadomość, że jest to postulat niezwykle trudny do realizacji, ze względu na taktykę strony amerykańskiej, niezainteresowanej zazwyczaj, niezależnie od administracji, redukowaniem własnej negocjacyjnej przewagi.

Zarówno tradycja, jak i praktyka polskiej polityki zagranicznej wskazują, że za wszelką cenę należy utrzymywać kryterium stosunku do prawa międzynarodowego w ocenie koncepcji i decyzji politycznych podejmowanych przez partnerów, choćby najsilniejszych lub dysponujących głośnym i sprawnym lobby. Wyrazem racji stanu jest komunikowanie wszystkim członkom wspólnoty międzynarodowej, że nie mogą oczekiwać od Polski uznania działań bezprawnych i nielegalnych w świetle prawa międzynarodowego, nawet w przypadku odstąpienia przez partnerów od poszanowania norm prawa międzynarodowego. W takiej sytuacji Polska będzie konsekwentnie kontynuowała politykę nieuznawania naruszeń prawa narodowego jako instrumentu prowadzenia polityki, niezależnie od tego, czy dotyczą one Europy Wschodniej, Bliskiego Wschodu, czy jakiegokolwiek innego regionu świata. I nigdy nie będzie tu chodziło o politykę wobec tego czy innego państwa, lecz o obronę zasady powszechności prawa międzynarodowego, którą polska myśl polityczna o sprawach międzynarodowych tradycyjnie uważa za osiągnięcie cywilizacyjne ludzkości.

Trzy są tradycyjne fundamenty polskiego interesu państwowego w myśleniu o polityce zagranicznej państwa – antyimperializm, suwerenność i legalizm[21]. One też tworzą naturalną busolę zarówno dla decydentów, jak i dla społeczeństwa, które w państwie demokratycznym ratyfikuje ich wybory polityczne. Należy o nich pamiętać zawsze, a w sytuacji kryzysowej trzymać się ich bezwzględnie.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 3

[1] O historii i ewolucji liberalnego ładu światowego: G. John Ikenberry, Liberal Leviathan: The Origins, Crisis, and Transformation of the American World Order, Princeton University Press, 2012.

[2] W. Wilson, War Messages, 65th Cong., 1st Sess. Senate Doc. No. 5, Serial No. 7264, 1917, s. 3–8, www.ourdocuments.gov. Intuicja Wilsona, iż państwa demokratyczne są mniej skłonne do angażowania się w konflikty zbrojne z innymi demokracjami, została potwierdzona naukowo dopiero pod koniec XX w. przez badaczy prowadzących studia nad teorią demokratycznego pokoju. Pionierem tych badań był M. Doyle, Kant, Liberal Legacies, and Foreign Affairs, „Philosophy and Public Affairs” 1983, t. 12, nr 3, s. 205, 207–208.

[3] Wystarczy sięgnąć po jego największe dzieło literackie: H. Kissinger, Diplomacy, Simon & Schuster, 1994 (wyd. polskie 1996). Zob. także: idem, World Order: Reflections on the Character of Nations and the Course of History, Penguin Press, 2015.

[4] Z okazji setnej rocznicy słynnego 14-punktowego wystąpienia prezydenta Wilsona w Kongresie 8 stycznia 1918 r. prezydent Andrzej Duda wystosował okolicznościowy telegram do prezydenta Donalda Trumpa: Depesza okolicznościowa Prezydenta RP do Prezydenta USA, „Prezydent.pl”, 8 stycznia 2018 r., www.prezydent.pl. Zob. także: Przemówienie Premier Beaty Szydło: O przyszłości Unii Europejskiej na XV Forum Polskiej Polityki Zagranicznej, PISM, 9 listopada 2017 r., www.pism.pl/Konferencje/XV_FPZ.

[5] Assistant Secretary of the Bureau of European and Eurasian Affairs A. Wess Mitchell’s speech at the Heritage Foundation (as prepared) (June 6), U.S. Embassy in Georgia, https://ge.usembassy.gov.

[6] S. Walt, Twitter account post z 10.06. 2018, 16:51: “I’m beginning to suspect Trump the Mad King doesn’t like allies because meeting with them interferes with his golf schedule. Plus, all these other leaders just can’t hide the fact that they know WAY more than he does”.

[7] R. Kagan, Trump’s America does not care, „Order from Chaos” [blog], Brookings, 17 czerwca 2018 r., www.brookings.edu.

[8] J. Nye Jr., Soft Power. The Means to Success in World Politics, Public Affairs, 2005.

[9] R.N. Haass, Liberal World Order, R.I.P., „Project Syndicate”, 21 marca 2018 r., www.project-syndicate.org.

[10] Ibidem.

[11] K. Schake, The Trump Doctrine Is Winning and the World Is Losing, „The New York Times”, 15 czerwca 2018 r., www.nytimes.com.

[12] Acte d’Accession de S. M. l’Empereur des Romains à l’article séparé et secret de la Convention du 26 (15) Janvier entre S. M. l’Emperor de toutes les Russies et S. M. Prussienne, w: F. Martens, Sobranije traktatow i konwiencyj zakluczonnych Rossijej s inostrannymi dierżawami, t. 2, Sankt Petersburg 1875, s. 303–304.

[13] Szerzej: L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, red. nauk. M. Cichocki, A. Talarowski, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczna, 2017.

[14] Pamiętniki ks. Adama Czartoryskiego i korespondencyja jego z cesarzem Aleksandrem I, słowo wstępne L. Gadon, przedmowa K. de Mazade, t. 1, Kraków 1904, s. 228.

[15] Ibidem, s. 228–229.

[16] Ibidem, s. 229.

[17] Ibidem, s. 230.

[18] Marceli Handelsman uważał, że Rozważania o dyplomacji, z których pochodzi cytat, zostały napisane w 1827 r. Andrzej Nowak za datę powstania przyjął rok 1823. „Jerzy Skowronek pisał, że Rozważania powstawały etapami na przestrzeni lat 1824–1828, a przede wszystkim w latach 1826–1827”. M. Kornat, Reforma dyplomacji i legitymizm narodów. Adam Jerzy Czartoryski i jego Rozważania o dyplomacji, w: A. Czartoryski, Rozważania o dyplomacji, Wydawnictwo Literackie, 2011, s. 361.

[19] A. Czartoryski, op. cit., s. 232.

[20] Ibidem, s. 187.

[21] Por. S. Dębski, O kryzysie ustrojowym Unii Europejskiej, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr. 1.

PÓŁNOCNOKOREAŃSKI PARADOKS

W niewielkim gronie analityków PISM odwiedziłem ostatnio Koreę Północną. Zwrócił moją uwagę pewien szczególny aspekt suwerenności tego państwa. Otóż tamtejsza infrastruktura transportowa – drogi, koleje, a nawet przydrożne chodniki – znajduje się w opłakanym stanie. Jak na dłoni widać, że jej stan przykuwa uwagę władz tylko o tyle, o ile służy do przemieszczania się kolumn czołgów i innych pojazdów opancerzonych. Już nawet wojskowe ciężarówki – a dostrzegłem na drogach również te napędzane silnikami parowymi – z trudem zmagają się ze stanem nawierzchni tamtejszych „autostrad”. To państwo, jedno z najbardziej zapóźnionych pod względem rozwojowym na świecie, niedawno stało się mocarstwem nuklearnym. Decyzję o tym, że broń jądrowa jest ważniejsza od jakości i poziomu życia obywateli, podjął północnokoreański suweren – dynastia komunistycznych dyktatorów. Uznali oni, że dla utrzymania władzy bardziej potrzebują broni jądrowej niż inwestycji w infrastrukturę drogową. Trudno odmówić temu wyborowi racjonalności. Zdecydowana większość użytkowanych w Korei Północnej pojazdów posiada tablice rejestracyjne w kolorze niebieskim (instytucje państwowe) lub czarnym (wojsko). Samochody będące własnością osób prywatnych – tablice żółte – można zauważyć bardzo rzadko. Zwykły obywatel KRLD z dróg po prostu nie korzysta, więc ich stan jest mu prawdopodobnie zupełnie obojętny. Dla czołgów dróg wystarczy, wygodę podróżowania państwowych urzędników i wojskowych można zlekceważyć, zaś zaoszczędzone kwoty skoncentrować na rozwoju broni jądrowej i środków jej przenoszenia. Społeczeństwo północnokoreańskie jest przy tym dumne z faktu, że ich kraj osiągnął status mocarstwa jądrowego, i uważa, że opłaciły się wielkie wyrzeczenia: kilkadziesiąt lat doświadczeń gospodarki deficytu oraz tragedia głodu (ostatniego o masowej skali w dziejach ludzkości). Ta ocena przekłada się na poparcie dla Partii i jej jedynego przywódcy. Suwerenność to władza niezależna od każdego innego podmiotu i legitymacja, czyli jej międzynarodowe uznanie. Ludwik Ehrlich, jeden z najwybitniejszych polskich prawników międzynarodowych pierwszej połowy XX w. i autor znakomitego podręcznika Prawo narodów, wydanego we Lwowie w 1927 r., definiował suwerenność jako władzę „ograniczoną nie więcej, niż władzą państwową innych państw, bądź też jej samowładności i całowładności, tj. prawną niezależność od jakichkolwiek czynników zewnętrznych i kompetencji normowania wszystkich stosunków wewnątrz państwa”[1]. Międzynarodowe uznanie takiej władzy wiąże się z konstatacją faktu, iż sprawuje ona efektywną kontrolę nad określonym terytorium. Metody, za pomocą których to czyni, nie mają znaczenia.

Dochodzimy tu do związku między stanem chodników, bronią jądrową i suwerennością. Broń jądrowa w rękach Kim Dzong Una sprawia, że łatwiej mu osiągnąć międzynarodowe uznanie (jedyne globalne supermocarstwo rozpoczęło z nim negocjacje), a także zwiększać poparcie własnego społeczeństwa dla swojej władzy. Ta obserwacja skłania do ostrożności w ocenach perspektyw denuklearyzacji Korei Północnej.

Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna jest państwem suwerennym. Kim Dzong Un nie ma nad sobą żadnej innej władzy, a możliwość oddziaływania nań zewnętrznych potęg jest bardzo ograniczona. Sankcje gospodarcze przeciwko państwu, które od dziesięcioleci funkcjonuje w warunkach systemowego deficytu dóbr, nie mają już zasadniczego wpływu na poziom życia społeczeństwa. Prawdopodobnie ułatwiają nawet władzom mobilizowanie ludności przeciwko zagrażającym ojczyźnie „imperialistom”. Możliwości korzystania z suwerenności, czyli z praktycznego, władczego decydowania o sprawach funkcjonowania KRLD w systemie międzynarodowym, są jednak w istocie niewielkie.

Przetrwanie modelu politycznego, w którym centralną rolę odgrywają dyktator i jego najbliższa rodzina, uzależnione jest od szeregu warunków. Władze muszą prowadzić bardzo ścisłą kontrolę społeczeństwa i umiejętnie zarządzać jego aspiracjami, co wymaga także izolowania go od kontaktów ze światem zewnętrznym. Świadomość, jak toczy się życie poza granicami KRLD, mogłaby wygenerować w społeczeństwie niebezpieczny punkt odniesienia dla porównań standardów życia, a tym samym zbudować przesłanki dla oceny skuteczności polityki władz. Nie ma wątpliwości, że Kim Dzong Un zdaje sobie sprawę, jak wypadłoby to porównanie. Mieszkał w Szwajcarii, chodził tam do szkoły, najpierw międzynarodowej, a następnie publicznej. Nauczył się angielskiego i francuskiego oraz odkrył sportowe pasje – do narciarstwa i koszykówki. Dziś importuje (dla siebie) szwajcarskie sery, zbudował ośrodek narciarski według szwajcarskich wzorów (łącznie ze szwajcarskimi cenami), lubi buty do koszykówki firmy Nike i przyjaźni się z Dennisem Rodmanem (emerytowaną, ekscentryczną gwiazdą amerykańskiej zawodowej koszykówki). Dobrze wie, że te same pasje mógłby mieć każdy Koreańczyk. Dlatego zagrożeniem dla władzy Kim Dzong Una jest jej systemowa tymczasowość, wynikająca z faktu, że formalnie na Półwyspie Koreańskim utrzymuje się stan wojny, przerwanej rozejmem zawartym w Panmundżomie w 1953 r. Kim Dzong Un potrzebuje doprowadzić do zakończenia wojny, aby uzyskać międzynarodową legitymizację swojej władzy, gdyż bez niej nie ma suwerenności. Potrzebuje broni jądrowej, aby zmusić świat, zwłaszcza Stany Zjednoczone i Koreę Południową, do negocjacji pokojowych. W tym celu jednak musi w sposób kontrolowany otworzyć KRLD na kontakty ze światem zewnętrznym, co stanowi potencjalne zagrożenie systemowe dla ustroju, który stworzyła jego rodzina.

Władze KRLD, zmuszone do utrzymywania monopolu informacyjnego, nie mogą realistycznie myśleć o détente ze światem zewnętrznym, co z kolei oddala perspektywę zawarcia traktatu pokojowego, kończącego stan wojny na Półwyspie Koreańskim, oraz wycofania wojsk amerykańskich z Korei Południowej i normalizacji stosunków z resztą globu. Rezygnacja z tego monopolu skłoniłaby mieszkańców Półwyspu do głosowania nogami. Korea Południowa zagłusza wprawdzie stacje radiowe i telewizyjne KRLD, ale nie sądzę, aby rezygnacja z dotychczasowej polityki doprowadziła do masowych migracji Koreańczyków na północ półwyspu. Kierunek przeciwny jest znacznie bardziej prawdopodobny. W Europie znamy ten mechanizm z 1989 r., pamiętamy obrazki porzuconych trabantów w Warszawie i Budapeszcie. Ta perspektywa sprawia ponownie, że władze KRLD nie mogą zrezygnować z programu jądrowego i zgodzić się na denuklearyzację, będącą warunkiem normalizacji stosunków ze Stanami Zjednoczonymi. Brak postępów procesu denuklearyzacji grozi konfliktem z USA, potencjalnie aż do wznowienia wojny na Półwyspie Koreańskim, z likwidacją przywództwa północnokoreańskiego włącznie. Nikt bowiem nie ma wątpliwości, jak takie starcie mogłoby się zakończyć. Suwerenność weryfikuje się w toku wykonywania, osłabia ją i kwestionuje brak zdolności praktykowania. Możliwość częstego odwoływania się do suwerennych decyzji legitymizuje z kolei władzę i umacnia suwerenność. Państwa różnią się więc między sobą pod względem zdolności do korzystania z suwerenności: konkurują, ale i współpracują, dążąc do nieustannego poszerzenia pola suwerennych decyzji. Służą temu także zwiększanie liczby dostępnych instrumentów umożliwiających wykonywanie suwerenności oraz intensywność interakcji z innymi suwerennymi uczestnikami systemu międzynarodowego. Im częściej niezbędne jest bowiem uwzględnianie wyniku suwerennej decyzji danego państwa przez inne państwa, tym silniejsza międzynarodowa legitymizacja jego władzy, a więc tym mocniej ugruntowana suwerenność.

Dlatego najefektywniej mogą korzystać z własnej suwerenności państwa silnie zintegrowane w systemie światowym, posiadające instrumenty, za pomocą których mogą nań skutecznie oddziaływać. Mają one więcej okazji, by wykazać się własną suwerennością, a współkształtując normy i trendy o globalnym zasięgu, zabezpieczają interesy własne i sojuszników. Państwo suwerenne, lecz peryferyjne lub półperyferyjne, nawet upadłe, może skupić na sobie uwagę świata, ale jego oddziaływanie jest krótkotrwałe, zaś zakres suwerennych decyzji może się jeszcze zawęzić, jeśli uzyska ono dostęp do broni jądrowej. Państwa odgrywające rolę istotną dla funkcjonowania systemu międzynarodowego, z którym obecnie mamy do czynienia, może bowiem różnić wiele, ale są one zgodne co do tego, że świat będzie bardziej bezpieczny, jeśli liczba parasoli jądrowych będzie jednak ograniczona. Ewentualna alternatywa – parasolka dla każdego i globalizacja gwarancji wzajemnego zniszczenia – bez wątpienia znacznie zwiększy ryzyko użycia broni jądrowej, choćby w wyniku błędu.

Stany Zjednoczone popełniły w polityce wobec KRLD wszystkie możliwe błędy, zanim do władzy doszedł Donald Trump. Być może kluczowe znaczenie miało uznanie jej za państwo „osi zła” przez prezydenta George’a W. Busha. W połączeniu z inwazją na Irak, interwencją w Libii w 2011 r., a także rosyjską agresją na Ukrainę w 2014 r., utwierdziło to władze KRLD w przekonaniu, że broń jądrowa to jedyny skuteczny instrument odstraszania. Paradoks polega jednak na tym, że zdolność do odstraszania może stać w sprzeczności z aspiracjami do skuteczniejszego wykonywania suwerenności i reintegracją z systemem światowym. Ogranicza bowiem, a nie rozszerza pole politycznego manewru. Innymi słowy może się okazać, że wejście w posiadanie broni jądrowej przez KRLD utrudni, a nie ułatwi pacyfikację Półwyspu Koreańskiego i zawarcie układu pokojowego, a także zwiększy, a nie zmniejszy, niepewność co do przetrwania ustroju KRLD. To paradoks suwerenności, nie tylko północnokoreański.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 4

[1] L. Ehrlich, Prawo Narodów, Lwów, 1927, s. 107.

O INFLACJI I DEWALUACJI... THINK TANKÓW

W ostatnim numerze „International Affairs” z 2018 r. Robin Niblett, dyrektor założonego w 1920 r. The Royal Institute of International Affairs at Chatham House, ogłosił znakomity artykuł pt. „Nowe odkrywanie poczucia misji – wyzwanie dla think tanków Zachodu”[1]. Zawarł w nim tezę, że dziś, sto lat po powstaniu pierwszych „trustów mózgów”, nazywanych potocznie think tankami, niezależnych od rządów instytucji eksperckich ufundowanych przez biznes i aspirujących do udziału w procesie kształtowania polityki zagranicznej, stoją one przed być może największymi w historii egzystencjalnymi wyzwaniami. Kwestionuje się ich niezależność i wiarygodność jako instytucji uczestniczących w procesie kształtowania polityk w imię dobra publicznego. Niblett poświęca swój tekst instytucjom eksperckim świata zachodniego, ale stosuje bardzo szeroką definicję think tanku, w zasadzie zrównując instytucje prywatne i państwowe niezależnie od ich formy prawnej. Pisząc zaś o ekspansji think tanków po zimnej wojnie, używa tego pojęcia także w odniesieniu do instytucji eksperckich w Rosji i Chinach, abstrahując tym samym od kontekstu ustrojowego[2].

Takie rozwiązanie ma jedną dużą zaletę: kładzie nacisk na funkcję społeczną instytucji eksperckich, jaką jest dążenie do wpływania na proces kształtowania i prowadzenia polityki państwa. Sto lat temu chodziło jednak o instytucje działające w państwie demokratycznym. Jeśli dziś mianem think tanków nazywamy również państwowe instytucje eksperckie w krajach autorytarnych, to warto co najmniej odnotować zmianę, jaka nastąpiła w rozumieniu tego terminu na przestrzeni ostatniego stulecia. Uważam, że ta zmiana przynosi szkody, zarówno zachodnim think tankom, jak i wszystkim instytucjom eksperckim świata demokratycznego. Powinniśmy mieć także świadomość, że rozszerzając maksymalnie tę kategorię, otwieramy się na poważne kłopoty. Jeśli nazwiemy wszystkie instytucje eksperckie think tankami, termin ten stanie się już tylko synonimem każdej organizacji dążącej do uzyskania wpływu na kształtowanie polityki.

Przyjęta przez Nibletta perspektywa jest ponadto, moim zdaniem, zbyt anglosaska. Autor odwołuje się głównie do doświadczeń amerykańskich i brytyjskich. Tymczasem powstawanie instytucji eksperckich na Zachodzie było w dużym stopniu uwarunkowane kontekstem historycznym. Instytucje te rozwijały się inaczej w państwach, które nie doświadczyły w takim stopniu wojny i okupacji, jak Europa kontynentalna.

W Europie Środkowej i Wschodniej, ze względów historycznych, akumulacja kapitału, który mógłby być przeznaczony na wspieranie pozarządowych środowisk eksperckich, była o wiele trudniejsza. Gdy następowała, była niweczona przez kolejną wojnę. Z tego powodu należy odrzucić przekonanie, że anglosaski model tworzenia instytucji eksperckich jest wzorcem z Sèvres. Jest on po prostu bardzo specyficzny i nie wszędzie historia stworzyła warunki do jego powtórzenia.

Jeśli jednak nadużywamy terminu „think tank” i kwalifikujemy do tego zbioru niemal każdą instytucję ekspercką aspirującą do wpływania na politykę państw, przyczyniamy się do inflacji think tanków. Nie dziwmy się także, że skutki kłopotów części instytucji nazywanych w ten sposób niosą negatywne konsekwencje dla wszystkich zakwalifikowanych do tej kategorii, a ostatecznie prowadzą do dewaluacji treści eksperckich. To wszystko musi wpływać na analizę kondycji instytucji tego typu we współczesnym świecie, problemów, z którymi się borykają, oraz metod zaradczych. Dlatego postulowałbym, aby nazwę think tank ograniczyć do niepublicznych instytucji eksperckich w państwach demokratycznych, a także, aby nie lekceważyć różnicy między instytucjami eksperckimi funkcjonującymi w państwach demokratycznych a tymi z państw niedemokratycznych.

Eksperckie wsparcie polityki zagranicznej – geneza instytucjonalizacji

Robin Niblett uważa, że historycznie rzecz biorąc, think tanki wspierały współpracę międzynarodową i opowiadały się za pewną wizją ładu światowego, którą dziś przyjęto nazywać globalnym liberalnym ładem. W kontekście toczącej się dyskusji o jego kondycji taka myśl jest bardzo atrakcyjna. Jednak gdy przyjrzymy się bliżej procesowi ekspansji instytucji eksperckich, mogą zrodzić się uzasadnione wątpliwości. Rzeczywiście pierwsze instytucje tego typu, wspierające kształtowanie i prowadzenie polityki zagranicznej, powstały mniej więcej sto lat temu w związku z konferencją pokojową w Paryżu, w trakcie której przygotowywano statut Ligi Narodów. Te wydarzenia słusznie uważa się za początek powstawania globalnego liberalnego porządku, opartego na demokratyzacji stosunków międzynarodowych, instytucjach wielostronnych oraz prawie międzynarodowym, które ograniczyły omnipotencję wielkich mocarstw (przynajmniej w porównaniu z sytuacją znaną z wieku XIX). Obradujące w 1919 r. delegacje kongresowe po raz pierwszy w historii były wspierane przez armie ekspertów: prawników, ekonomistów, geografów, kartografów i historyków, specjalistów zajmujących się regionami nieobecnymi na mentalnej mapie politycznych decydentów, nieznanymi im wcześniej narodami i ich językami[3].

Prekursorem zaprzężenia ekspertów pozarządowych, akademików i praktyków, prawników i biznesmenów do procesu kształtowania polityki zagranicznej państwa był Woodrow Wilson, prezydent Stanów Zjednoczonych, profesor prawa i rektor Uniwersytetu Princeton (w latach 1902–1910). Już we wrześniu 1917 r. Wilson powołał zespół doradców nazwany The Inquiry, którego zadaniem było opracowanie ekspertyz niezbędnych dla zdefiniowania polityki Stanów Zjednoczonych w sprawie nowego ładu europejskiego po zakończeniu wojny, opracowania projektu statutu Ligi Narodów i podjęcia prac w celu przygotowania traktatów pokojowych z państwami centralnymi. Dyrektorem pierwszego amerykańskiego think tanku zajmującego się sprawami międzynarodowymi został filozof i wykładowca akademicki Sidney Edward Mezes. Prace The Inquiry nadzorował zaś główny doradca prezydenta Wilsona do spraw międzynarodowych, Edward Mandell House, zwany „pułkownikiem House’em”, choć w rzeczywistości nie miał żadnego wojskowego doświadczenia. House był protoplastą doradców amerykańskich prezydentów do spraw bezpieczeństwa międzynarodowego, zaś sama The Inquiry była poprzedniczką współczesnej Narodowej Rady Bezpieczeństwa, organu doradczego prezydenta Stanów Zjednoczonych[4]. Polskiego czytelnika zapewne zainteresuje informacja, że za sprawy polskie odpowiadał w The Inquiry Robert Howard Lord, historyk, autor pionierskiej monografii o drugim rozbiorze Rzeczpospolitej[5]. To między innymi za jego sprawą w słynnym przemówieniu prezydenta Wilsona o celach wojennych Stanów Zjednoczonych („14 punktów”) znalazł się postulat odbudowania suwerennego państwa polskiego z dostępem do morza.

Spośród około 150 ekspertów związanych z The Inquiry w grudniu 1918 r. 23 przybyło do Europy wraz z prezydentem, by wziąć udział w konferencji pokojowej. Zawodowi dyplomaci patrzyli na nich początkowo podejrzliwie, jako na amatorów i konkurentów w elitarnej urzędniczej profesji obsługi decydentów. „Jednak nagle okazało się, że [w Paryżu] jest znacznie mniej czasu na analizy” – wspominał Whitney H. Shepardson, jeden ze współpracowników pułkownika House’a. – „Ale także, również ku zaskoczeniu samych ekspertów – okazali się niemal stworzeni do pracy w międzynarodowych komisjach – wymagano od nich nie tylko analizy problemów, ale również proponowania sposobów ich rozwiązania. Zostali w ten sposób sprowadzeni ze swoich wież z kości słoniowej na ziemię i na własnej skórze musieli sprawdzać, czy ich rekomendacje stoją na twardym gruncie, czy prowadzą na ruchome piaski”[6]. Członkowie The Inquiry szybko wtopili się w wielonarodowe towarzystwo podobnych doradców, analityków, dyplomatów i wojskowych, przygotowujących dla swoich rządów analizy, notatki i rekomendacje. Mieli naturalną, wyniesioną ze świata akademickiego skłonność do dyskusji, wymiany poglądów, pojedynków na argumenty. W przeciwieństwie jednak do sytuacji uniwersyteckiej, byli blisko polityki i musieli szybko się nauczyć tworzenia synergii między wiedzą ekspercką a politycznymi uwarunkowaniami decydentów. W zamian uzyskiwali realny wpływ na kształtowanie i prowadzenie polityki.

„Każda z narodowości Europy Środkowej dysponowała własnym zasobem statystycznych i kartograficznych sztuczek” – wspominał Isaiah Bowman, wybitny geograf i główny specjalista delegacji amerykańskiej. „Tam, gdzie zawodziła statystyka, używano kolorowych map. Trzeba by obszernej monografii, by pomieścić analizę wszystkich typów fałszerstw dokonywanych na mapach, wywołanych potrzebami wojny i pokoju. Odkryto nowe narzędzie – język mapy. Mapa była równie skuteczna, jak krzykliwy plakat, ale sam fakt, że była mapą, czynił ją godną zaufania, autentyczną. Podkręcona mapa stała się nośnikiem niejednego poronionego rozumowania. Proces ten przejawiał się w sposób najbardziej jaskrawy na Bałkanach”[7]. Armie ekspertów stawały się niezbędne dla oddzielania politycznej prawdy od fałszu i formułowania kompromisowych propozycji. Towarzystwo to więcej czasu niż na sali obrad spędzało w kawiarniach, na codziennych herbatkach na Quai d’Orsay, partyjkach brydża, lunchach i kolacjach, na których dyskutowano aktualne problemy konferencji pokojowej i omawiano rekomendacje dla przywódców. Członkowie tej społeczności szybko się z sobą zżyli. Z naturalnych powodów, językowych i kulturowych, Amerykanie i Brytyjczycy trzymali się razem. Stąd, gdy projekt traktatu wersalskiego był już gotowy, zaczęli wspólnie planować sposoby kontynuowania współpracy rozpoczętej podczas konferencji paryskiej.

30 maja 1919 r. amerykańscy i brytyjscy eksperci i dyplomaci, zebrani w hotelu Majestic, będącym siedzibą delegacji Wielkiej Brytanii, ustalili, że utworzą Anglo-American Institute of International Affairs z oddziałami w Londynie i Nowym Jorku. To pierwsze w historii transatlantyckie towarzystwo było zainteresowane intelektualną refleksją nad utrzymaniem pokoju, a także zarządzaniem globalną zmianą przywództwa. Dla wszystkich obserwatorów polityki światowej stawało się bowiem jasne, że Europa jako polityczne i gospodarcze centrum świata słabnie, stopniowo ustępując miejsca Stanom Zjednoczonym. Niemałe grono ekspertów z obu stron Atlantyku obawiało się, że zmiana na pozycji światowego hegemona może się dokonać w sposób gwałtowny, wskutek handlowego lub nawet zbrojnego konfliktu między Ameryką i Europą, między wschodzącą potęgą Stanów Zjednoczonych i słabnącą Wielkiej Brytanii. Środowiska eksperckie w Paryżu aspirowały do uzyskania wpływu na zbliżającą się globalną zmianę, a mając przed oczami potworną tragedię I wojny światowej, która pochłonęła rekordową liczbę ludzkich istnień, chciały wspólnie zapobiec jej powtórzeniu i pracować na rzecz umocnienia pokoju.

Gdy jednak Amerykanie zaczęli stopniowo wracać z Paryża do Ameryki, ze zdumieniem zorientowali się, że panuje tam już nowy polityczny klimat, który nie ma wiele wspólnego z duchem paryskiej współpracy przy budowie fundamentów pokojowego ładu światowego, opartego na ideach demokratyzacji stosunków międzynarodowych i Lidze Narodów. Społeczeństwo amerykańskie domagało się prohibicji oraz zakazu emigracji z Europy i odrzucało internacjonalizm Wilsona, w tym największe dotychczasowe osiągnięcia amerykańskiej polityki zagranicznej – traktat wersalski i Ligę Narodów.

Z kolei ich brytyjscy koledzy coraz bardziej krytycznie odnosili się do ostatecznego rezultatu paryskiej konferencji, często upatrując zarzewia nowego europejskiego konfliktu w ciężkich warunkach pokoju narzuconych państwom centralnym. Ostatecznie więc nie udało się stworzyć wspólnej amerykańsko-brytyjskiej instytucji. Brytyjczycy w 1920 r. powołali Królewski Instytut Spraw Międzynarodowych z siedzibą w Chatham House w Londynie, w którym prawo członkostwa otrzymali jedynie poddani brytyjskiego monarchy. W 1921 r. środowiska biznesowe z Nowego Jorku oraz amerykańscy dyplomaci i eksperci z paryskimi doświadczeniami utworzyli własną instytucję. Klimat polityczny w Stanach Zjednoczonych nie pozwalał już nazwać jej Amerykańskim Instytutem Spraw Międzynarodowych i ostatecznie nowa instytucja otrzymała nazwę Rady do Spraw Zagranicznych (Council on Foreign Relations, CFR). Amerykańska instytucja także ograniczyła prawo członkostwa wyłącznie do Amerykanów. Idea wspólnej instytucji, intelektualnego czołgu, który torowałby drogę dla politycznej współpracy starego i nowego hegemona, upadła.

Robin Niblett słusznie czyni zastrzeżenie, że przyjęcie utworzenia CFR i Chatham House jako cezury początkowej w rozwoju think tanków, instytucji eksperckich wspomagających kształtowanie i prowadzenie polityki zagranicznej, jest bardzo umowne. Instytucje takie pojawiały się bowiem wcześniej. W Wielkiej Brytanii pierwszeństwo należy do The Royal United Services Institute (RUSI), ufundowanego już w 1831 r. w Londynie przez księcia Wellingtona. Zdaniem zaś Enrique Mendizabala najstarszym ze wszystkich think tanków mogło być Sociedad Académica de los Amantes del País, założone w 1790 r. w Limie[8]. W Stanach Zjednoczonych w 1910 r. miliarder Andrew Carnegie ufundował Carnegie Endowment for International Peace, aby promować idee współpracy międzynarodowej i pokoju. W 1916 r. powstała także Brookings Insitution, choć początkowo nie zajmowała się sprawami międzynarodowymi. Zdaniem Nibletta w pierwszych dwóch dekadach XX w. powstawanie think tanków było skutkiem trzech globalnych tendencji: słabnącej pozycji Wielkiej Brytanii i rosnącej pozycji Stanów Zjednoczonych (tego, co nazywam zmianą hegemona), świadomości błędów popełnionych przez wielkie mocarstwa w prowadzeniu polityki przed I wojną światową, które doprowadziły do globalnej hekatomby, oraz dynamiki, jaką ta wojna nadała procesom samookreślenia narodów i dekolonizacji.

Takie ujęcie problemu ma pewną wadę. Pozwala wyjaśnić niemal wszystkie zjawiska tego okresu, w istocie rzeczy nie wyjaśniając żadnego z nich. Bardziej przekonująco brzmiałaby teza łącząca wzrost znaczenia środowisk eksperckich w procesie kształtowania i prowadzenia polityki zagranicznej państw, a także instytucjonalizację tych środowisk, z procesem demokratyzacji stosunków międzynarodowych i upowszechnianiem się demokracji w świecie. Wówczas jednak, także dziś, należałoby się trzymać poglądu, że kategorię think tanków możemy stosować wyłącznie do instytucji funkcjonujących w państwach demokratycznych.

W tym kontekście warto wspomnieć o polskim odpowiedniku The Inquiry – Biurze Prac Kongresowych, utworzonym w grudniu 1918 r. z myślą o wsparciu eksperckim dla polskich działań podczas konferencji pokojowej w Paryżu. BPK powstało z inicjatywy środowisk akademickich i organizacji pozarządowych skupiających różne gremia gospodarcze i biznesowe. Szybko osiągnięto jednak porozumienie z ministerstwem spraw zagranicznych, „które zobowiązało się do pokrycia wszelkich kosztów organizacji i prac biura oraz wydatków na pomoce naukowe, podróże etc. Biuro otrzymuje też fundusze od innych instytucji jak np. od Akademii Umiejętności w Krakowie”[9] – jak pisał w grudniu 1918 r. Franciszek Jan Pułaski, kierownik nowej instytucji, wcześniej kustosz i członek zarządu biblioteki publicznej ufundowanej przez prywatną Ordynację Krasińskich, następnie dyplomata i działacz społeczny, później wieloletni dyrektor Biblioteki Polskiej w Paryżu.

W marcu 1919 r. ministerstwo spraw zagranicznych, wraz z ekspertami współpracującymi z BPK, założyło własne pismo – „Przegląd Dyplomatyczny”, podejmujące problematykę międzynarodową i publikujące niektóre przygotowane na potrzeby konferencji pokojowej ekspertyzy i opracowania analityczne[10]. W ten sposób „Przegląd Dyplomatyczny” wyprzedził najsłynniejsze pisma o problematyce międzynarodowej – „Foreign Affairs”, który amerykańska CFR zaczęła wydawać w 1922 r., oraz „International Affairs”, które ukazało się po raz pierwszy nakładem Chatham House w tym samym roku.

Ze względów praktycznych Biuro Prac Kongresowych zostało zintegrowane z ministerstwem spraw zagranicznych i delegacją polską na konferencję pokojową. Po zakończeniu konferencji stało się jedną z komórek organizacyjnych MSZ. Z tego też powodu zwykle nie pamięta się o tym pierwszym polskim par excellence think tanku, z którym współpracowała elita polskich ekspertów akademickich i gospodarczych: historyków, prawników, ekonomistów, bankierów i kartografów, m.in. prof. Józef Buzek, ekonomista i statystyk, późniejszy współzałożyciel Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie, historycy: prof. Władysław Konopczyński, prof. Franciszek Bujak, prof. Oskar Halecki, prof. Wacław Sobieski, antropolog i statystyk prof. Jan Czekanowski oraz geograf prof. Eugeniusz Romer. Wielkie nazwiska polskiej nauki.

Od początku więc polski model eksperckiego wsparcia polityki zagranicznej rozwinął się inaczej niż w krajach anglosaskich. Po I wojnie światowej i wojnie polsko-bolszewickiej polskie środowiska gospodarcze, podobnie jak w całym regionie Europy Środkowej, były bardzo słabe i jeśli angażowały kapitał w działalność publiczną, to raczej przejawiało się to w akcjach dobroczynnych, fundowaniu szkół, bibliotek, szpitali i przytułków.

Dlatego też w Polsce, zagrożonej rewizjonizmem niemieckim i sowieckim, instytucje eksperckie wpływające na proces kształtowania i prowadzenia polityki zagranicznej zaczęły powstawać nie na styku środowisk biznesowych, akademickich i rządowych, jak to miało miejsce w przypadku think tanków anglosaskich, lecz we współpracy środowisk akademickich i rządu, reprezentowanego najczęściej przez ministerstwo spraw zagranicznych i Oddział II Sztabu Generalnego, czyli wywiad. Polskie środowiska akademickie i eksperckie, podobnie jak to miało miejsce w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, dążyły także do uzyskania intelektualnego wkładu w utrzymanie pokoju, oddalenie od Polski widma kolejnej wojny, która mogła przynieść zagładę młodego państwa. W Polsce zagrożenie dla pokoju miało wymiar bardzo realny i wiązało się z niemieckim i rosyjskim rewizjonistycznym imperializmem. Stąd najważniejsze polskie instytucje eksperckie utworzone przed II wojną światową: Instytut Wschodni w Warszawie (powstał w 1925 r.) i Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie (1930 r.), zajmowały się właśnie tymi kwestiami. „Instytut Wschodni stawał się w mniejszym stopniu ośrodkiem naukowo-badawczym, a bardziej centrum koncepcyjnym na polu myśli politycznej”. Był także głównym ośrodkiem idei prometejskiej, której celem było promowanie idei prawa narodów Europy Wschodniej do samostanowienia i wspieranie ruchów narodowościowych w Związku Sowieckim w celu osłabienia imperium i powstrzymania jego ekspansji. Z kolei Instytut wileński odegrał „główną rolę w tworzeniu studiów sowietologicznych w Polsce [...] i należał z pewnością do czołowych w ówczesnej Europie ośrodków tego typu. W tym kręgu sowietologów toczyła się debata wokół genezy bolszewizmu, wokół jego rosyjskich korzeni. Główną uwagę poświęcano ustawodawstwu i gospodarce sowieckiej Rosji”[11].

II wojna światowa obróciła w gruzy tę wyjątkową i w wielu aspektach pionierską działalność polskich instytucji eksperckich lat 20. i 30. XX w. Przetrwało jednak ich intelektualne dziedzictwo. Myśl Jana Kucharzewskiego, dyrektora warszawskiego Instytutu Wschodniego, o ciągłości rosyjskiego autokratyzmu od carów po bolszewików odnajdziemy w twórczości najlepszych amerykańskich znawców historii Rosji: Richarda Pipesa, urodzonego w Cieszynie, i Adama Ulama, urodzonego we Lwowie. Wpływy związanego z tym samym ośrodkiem Oskara Haleckiego, po wojnie na emigracji w Stanach Zjednoczonych, odnajdziemy i u Piotra Wandycza, historyka związanego z Uniwersytetem Yale, i u Zbigniewa Brzezińskiego, doradcy prezydenta Cartera. Z kolei Stanisław Swianiewicz, ekonomista związany ze wschodnioznawczym ośrodkiem wileńskim, był jedynym świadkiem zbrodni katyńskiej, niemal w ostatniej chwili odłączonym od towarzyszy wiezionych na rozstrzelanie. Po wojnie emigrant, kontynuował pracę naukową, wpływając na rozwój sowietologii w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii. Trudniej zamordować myśl niż ludzi i instytucje. Polska myśl polityczna dotycząca Rosji, ukształtowana między innymi w środowisku przedwojennych instytucji eksperckich, przetrwała, ale po instytucjach nie pozostał kamień na kamieniu.

Gdy więc Robin Niblett twierdzi, że „niemal wszystkie think tanki utworzone na początku XX w. przetrwały do dnia dzisiejszego”[12], daje wyraz swojemu przywiązaniu do pojęcia „Zachodu”, definiowanego w sposób tradycyjnie anglosaski, w radykalnym wariancie sprowadzającego je wyłącznie do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Nie ze wszystkimi krajami Zachodu historia XX w. obeszła się tak delikatnie jak z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. „Far away countries of which we know nothing” w Europie Środkowej miały znacznie mniej szczęścia. Najpierw stały się ofiarami dwóch totalitaryzmów bezwzględnie zwalczających niezależność myślenia, Holokaustu, a następnie na pół wieku zostały wrzucone do sowieckiej strefy wpływów. Notabene liberalne środowiska zakładające Chatham House i Council on Foreign Relations były bardzo przywiązane do tej kategorii i związanego z nią sposobu myślenia o świecie. Odmienna historia sprawiła, że instytucje eksperckie w Europie kontynentalnej, a zwłaszcza Środkowej, musiały kształtować się inaczej niż anglosaskie think tanki, a kluczowa w odtwarzaniu kapitału ludzkiego po 1989 r. w regionie zdewastowanym przez wojnę i komunizm, pozbawionym prywatnych kapitałów, stała się rola państwa.

Warto także pamiętać, że z utworzenia CFR i Chatham House inspiracje czerpali również założyciele włoskiego Institute for International Political Studies (Istituto per gli Studi di Politica Internazionale, ISPI) w Mediolanie, instytucji powstałej w 1935 r. w faszystowskich Włoszech i cieszącej się wówczas względami samego Benito „Duce” Mussoliniego. Do tego samego wzorca odwoływali się w czerwcu 1947 r. organizatorzy Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, „który w założeniu miał nawiązywać do brytyjskiego Królewskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych i stanowić zaplecze intelektualne dyplomacji komunistycznej Polski”[13]. Pierwszy dyrektor tej instytucji, płk Marian Muszkat, „człowiek o dość marnej reputacji moralnej i naukowej [...] prawnik z wykształcenia, karierę rozpoczynał jako oficer polityczny Berlińskiego Pułku Piechoty, był współautorem Wojskowego Kodeksu Postępowania Karnego z 1945 r. i przewodniczył polskiej delegacji na procesie w Norymberdze”[14]. Komunistyczny PISM był podporządkowany ministerstwu spraw zagranicznych PRL i pełnił funkcje usługowe nie tyle w zakresie wspierania polityki zagranicznej, której pole manewru w ramach systemu zależności PRL od Związku Sowieckiego było przecież bardzo ograniczone, ile polityki bezpieczeństwa komunistycznego państwa. „PISM objęty był ochroną operacyjną, a poszczególni pracownicy werbowani jako tajni współpracownicy lub kontakty operacyjne zarówno Służby Bezpieczeństwa, jak i wywiadu wojskowego”[15].

W okresie zimnej wojny podobne instytucje powstawały także w innych państwach satelitach Związku Sowieckiego. Miały też podobne cele – dywersję ideologiczną w debacie o sprawach międzynarodowych oraz przykrywkę dla komunistycznych wywiadów i służb specjalnych. W Pradze w 1957 r. czechosłowacki MSZ utworzył Instytut Polityki Międzynarodowej i Gospodarki (Institute for International Politics and Economics, IIPE), zaś w 1972 r. w Budapeszcie, w związku z początkiem epoki détente, komunistyczne władze powołały Węgierski Instytut Spraw Międzynarodowych. Nic więc dziwnego, że po odzyskaniu niepodległości przez państwa Europy Środkowej wszystkie te skompromitowane instytucje zostały zlikwidowane bądź przekształcone, by służyć celom definiowanym już przez demokratyczne społeczeństwa.

Nowy Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, utworzony na mocy ustawy Sejmu z 1996 r., poza nazwą i siedzibą nie ma nic wspólnego ze swoim poprzednikiem z epoki komunizmu. Organizator nowego PISM i jego pierwszy dyrektor, prof. Ryszard Stemplowski, był wcześniej twórcą Kancelarii demokratycznego Sejmu, a następnie ambasadorem w Londynie. Nie zatrudnił w nowym PISM ani jednego pracownika „starego” Instytutu! Nowy PISM nie jest też instytucją podległą ministerstwu spraw zagranicznych. Dyrektor powoływany jest przez premiera na pięcioletnią kadencję, a budżet Instytutu nie pochodzi z MSZ, ale określony jest przez Sejm[16]. Zwracam na te fakty uwagę, gdyż mimo upływu 20 lat wciąż spotykam urzędników MSZ, których horyzonty instytucjonalne i świadomość prawna zatrzymały się na epoce PRL.

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych i Ośrodek Studiów Wschodnich zatrudniają w sumie około 80 analityków. Żadna instytucja akademicka w Polsce nie ma tak wysokiej pozycji wśród uczelni świata, jak PISM i OSW wśród instytucji eksperckich oferujących wsparcie procesów podejmowania decyzji w zakresie polityki zagranicznej[17].

Podczas niedawnej podróży studialnej do Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej analitycy PISM spotkali się z przedstawicielami kilku tamtejszych ośrodków eksperckich, między innymi Koreańskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Nawet tam słyszano o Chatham House! Szybko się zorientowaliśmy, że istnieje bardzo ścisły związek między północnokoreańskimi instytucjami eksperckimi a departamentami ministerstwa spraw zagranicznych lub KC Partii. Instytucje te korzystają z tych samych ekspertów, czasami łączy je unia personalna. KRLD wykorzystuje również swoje „think tanki” w procesie prowadzenia polityki zagranicznej, choćby po to, aby przy ich pomocy podtrzymywać komunikację z zagranicznymi środowiskami i instytucjami eksperckimi, jak na przykład z PISM. Nie można także pomijać ich roli we wprowadzaniu do obiegu publicznego tez sprzyjających polityce prowadzonej przez władze, na przykład podkreślających brak alternatywy dla obranego przez nie kursu. W środowisku demokratycznym każda teza wprowadzona do debaty publicznej jest w naturalny sposób weryfikowana w toku otwartej debaty. W państwach autorytarnych, gdzie debata publiczna jest ograniczana za pomocą środków administracyjnych i kontrolowana z wykorzystaniem przymusu państwowego, sankcjonowany głos ekspercki jest elementem polityki autorytarnych władz. Nie może być więc nam obojętne, czy akcent pada na „think”, czy na „tank”.

Dewaluacja think tanków i rekomendacje

Części kłopotów, z którymi borykają się think tanki i o których pisze Robin Niblett, można by uniknąć, zaostrzając kryteria, za pomocą których uznajemy jakąś instytucję za think tank. Wymaga to uznania oczywistego faktu, że nie są to jedyne instytucje o charakterze eksperckim oddziałujące lub uczestniczące w procesie kształtowania i prowadzenia polityki zagranicznej państw. Ten ocean jest znacznie bogatszy i żyją w nim takie gatunki jak instytucje analityczne i badawcze, instytucje akademickie, organizacje promocji nauki i kultury, firmy doradcze i konsultingowe, a także różnego rodzaju fundacje polityczne i ideologiczne (one także często nadużywają nazwy think tank), wreszcie ośrodki opinii i czasopisma. Ta ostatnia kategoria jest coraz częściej pomijana, ale organizowanie środowisk opiniotwórczych wokół tytułu oferującego określoną linię myślenia, kierunek ideologiczny czy program polityczny należy do najstarszych europejskich tradycji. Warto na przykład przypomnieć, że w latach 1916–1920 duży wpływ na politykę brytyjską w sprawie nowego ładu europejskiego wywierało środowisko brytyjskich ekspertów skupione wokół pisma „The New Europe”, z historykiem Robertem Seton-Watsonem, założycielem londyńskiej School of Slavonic Studies, oraz Henrym Wickhamem Steedem, redaktorem spraw zagranicznych w gazecie „The Times”[18]. W Polsce pamiętamy o wkładzie środowiska paryskiej „Kultury” Jerzego Giedroycia i Juliusza Mieroszewskiego w kształtowanie polskiej myśli niepodległościowej w zakresie spraw międzynarodowych (1948–2000). Dziś w dalszym ciągu mamy do czynienia z podobnymi zjawiskami i tworzeniem się środowisk eksperckich wokół pism, a nawet portali internetowych.

Należy więc unikać wrzucania do jednego worka różnych podmiotów: instytucji prywatnych, zarówno tych będących wielkimi supermarketami wiedzy z budżetami wielkości setek milionów dolarów, jak i instytucji średniej wielkości, z dziesiątkami milionów, a także całkiem małych „sklepików z pomysłami” z milionowymi budżetami. I duzi, i mali funkcjonują dzięki środkom pochodzącym od sponsorów – wielkich korporacji zbrojeniowych, koncernów energetycznych, samochodowych, spożywczych, deweloperów, firm tytoniowych, prywatnych fundacji, różnego rodzaju agencji rządowych, lub nawet bezpośrednio od rządów, nieraz dość odległych od standardów liberalnego Zachodu[19]. W tym samym worku mamy także różnego rodzaju instytucje o statusie organizacji pozarządowych (NGO), fundacje, często opowiadające się za jakimś konkretnym ideologicznym podejściem, w którego promocji argumenty oparte na wiedzy mają drugorzędne znaczenie. Własne think tanki tworzą dziś firmy konsultingowe i lobbingowe, a nawet gazety czy tygodniki. Wreszcie na rynku idei funkcjonuje wiele podmiotów państwowych. Część z nich sama określa się mianem think tanków, inne są tak bezrefleksyjnie nazywane. Czy wszystkie wspomniane podmioty mierzą się z takimi samymi wyzwaniami, co wydaje się sugerować Robin Niblett? Czy wszystkie cierpią na takie same choroby? Nie sądzę.

Uważam na przykład, że zarzut braku transparentności nie dotyczy w ogóle państwowych instytucji eksperckich, takich jak niemiecka Stiftung Wissenschaft und Politik (SWP, zakwalifikowana przez Nibletta jako think tank), pracująca na potrzeby urzędu kanclerskiego, niemieckiego MSZ i Bundestagu, a także Fiński Instytut Spraw Międzynarodowych czy Polski Instytut Spraw Międzynarodowych i Ośrodek Studiów Wschodnich. Wszystkie te instytucje finansowane są bowiem przez parlamenty i podlegają kontroli publicznej realizowanej przez komisje parlamentarne i państwowe instytucje nadzoru i kontroli. Głównymi klientami państwowych instytucji eksperckich są więc rządy i parlamenty. To na ich potrzeby instytucje te tworzą materiały analityczne i rekomendacje optymalizujące proces prowadzenia polityki, a uczestnicząc w debacie publicznej, wpływają także na proces kształtowania polityk państwowych.

Formalnie rzecz biorąc, państwowe instytucje eksperckie czy analityczne nie powinny być więc zaliczane do kategorii think tanków, która obejmuje ośrodki eksperckie, realizujące model biznesowy. Tego rodzaju organizacje już jakiś czas temu wpadły w pułapkę fundraisingu, gdy – w skrajnych wypadkach – finansujący je biznes narzuca im własne tezy i ich realizacji podporządkowuje decyzję o kontynuowaniu współpracy. Fundraising dotyczy również indywidualnych ekspertów. To zjawisko prowadzi często do sytuacji, w której przetrwanie instytucji lub kontynuowanie współpracy z danym ekspertem jest uzależnione od tego, czy pozyska on sponsora gotowego sfinansować jego kontrakt. Może to prowadzić do patologii, gdy ekspertowi lub zatrudniającej go instytucji tak bardzo zależy na współpracy lub projekcie, że przestają się interesować pochodzeniem ich finansowania, co więcej, zaczynają je ukrywać przed opinią publiczną.

Z drugiej jednak strony, w sytuacji, gdy model biznesowy dopuszcza finansowanie instytucji z kontraktów zawieranych z rządami, kryterium źródeł finansowania w kategoryzacji podmiotów eksperckich może być mylące. Warto w tym miejscu zastrzec, że niektóre z amerykańskich think tanków, np. Heritage Foundation, wykluczają przyjmowanie środków od obcych rządów. Podobnie część państwowych instytucji eksperckich ma prawny zakaz korzystania z finansowania pochodzącego ze źródeł niepublicznych. Taki model przyjęto w przypadku wspomnianego niemieckiego SWP oraz polskich Ośrodka Studiów Wschodnich i Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Z całą pewnością przyjęcie takiego modelu finasowania, w którym nie miesza się środków publicznych i niepublicznych, pochodzących z tak różnych światów, sprzyja transparentności.

Podobnie rzecz się ma z argumentem dotyczącym niezależności think tanków i innych instytucji eksperckich, w tym także państwowych. Czy organizacje finansowane przez parlamenty, z natury rzeczy pluralistyczne, są mniej niezależne od tych finansowanych przez firmy zbrojeniowe lub koncerny energetyczne, zainteresowane bardzo konkretnym kształtem polityk państwowych lub nawet wyłącznie wspieraniem konkretnych projektów lub inwestycji? Nie sądzę. Czy rzeczywiście raport „międzynarodowego think tanku”, przygotowany dzięki wsparciu ministerstwa spraw zagranicznych, jest bardziej wiarygodny niż ten opracowany przez narodową instytucję ekspercką tego samego państwa? Z całą pewnością taki raport jest zdecydowanie mniej uczciwy. Dla środowiska eksperckiego i dla jakości debaty publicznej znacznie lepiej jest, gdy rządy uczestniczą w niej pod flagą własną i swoich instytucji, a nie pod obcą.

W swojej praktyce eksperckiej spotkałem się z wyżej opisaną sytuacją i mam pełną świadomość, że intencją ministerstwa jednego z państw członkowskich Unii Europejskiej było ukrycie przed europejską opinią publiczną faktu inspiracji i finasowania raportu „międzynarodowego think tanku”, a przez to nadanie własnym tezom większej wiarygodności. To są z całą pewnością praktyki destrukcyjnie wpływające na poziom zaufania do think tanków. Przytaczam ten przykład, aby zilustrować tezę, że nie wszystkie problemy z transparentnością finasowania think tanków mają swoje źródła w biznesie zainteresowanym promocją własnych produktów lub oddziaływaniem na decydentów w celu wpłynięcia na kształt i kierunek prowadzonych przez nich polityk. Nawet demokratyczne rządy przyczyniają się czasami do erozji zaufania wobec tego rodzaju instytucji. Nie przez fakt finansowania określonego projektu, ale przez dążenie do ukrycia tego faktu. W debacie publicznej nie to jest bowiem istotne, czyje interesy są wspierane przez konkretne argumenty – jest to weryfikowane w otwartej debacie i konfrontowane z innymi tezami – ale to, aby w żaden sposób nie ukrywać tego faktu przed opinią publiczną, „kupując wiarygodność” w supermarkecie idei, w pakiecie z obsługą ekspercką. Takie właśnie praktyki niszczą zaufanie do instytucji eksperckich, a być może także do roli społecznej ekspertów.

Instytucje funkcjonujące na rynku idei muszą się mierzyć w ostatnich latach z silniejszą konkurencją. Dodajmy, że konkurencja ta nie zawsze jest uczciwa. Ekspansja mediów społecznościowych poszerzyła zakres debaty publicznej, ale obniżyła jej jakość, spowodowała spadek znaczenia wiedzy i praktycznego doświadczenia w prowadzeniu polityki. Najważniejsza staje się rozpoznawalność. To ważny element gry w czasie inflacji źródeł informacji i dezinformacji, będący funkcją rozwoju supermarketu idei. Sponsorzy chcą rozpoznawalności idei lub ideologii, a think tanki prezentują im się niczym w konkursie piękności. To wszystko ma miejsce w sytuacji, gdy ludzie coraz mniej czytają, co powoduje, że wiedza obiektywnie trudniej się broni. Instytucje eksperckie od dziesięcioleci budujące swoją pozycję w oparciu o wiedzę, analizy i doświadczenie związanych z nimi ludzi w zakresie politycznej praktyki lub urzędniczej obsługi polityk zmuszone są o uwagę społeczeństwa i decydentów konkurować z głosami, które z założenia odrzucają argumenty naukowe, doświadczenie, a czasem nawet reżim intelektualnej polemiki.

Instytucje eksperckie są także narażone, bardziej niż w przeszłości, na kradzież własności intelektualnej: pomysłów, argumentów, danych, wykresów, których wytworzenie zawsze wiąże się z nakładami pracy, czasu i pieniędzy. Tymczasem rozprzestrzeniająca się, niestety także dzięki mediom społecznościowym, praktyka „zapominania” powołania się na źródło nie tylko pozbawia je kontroli nad sposobem wykorzystania danych i kontekstem ich przywołania, ale również minimalnej satysfakcji z uzyskania wpływu na kierunek debaty publicznej.

Wszystkie te zjawiska skutkują kryzysem wiarygodności instytucji eksperckich. Niektóre z nich zaczynają dostosowywać swój sposób funkcjonowania do panującej w nowym środowisku koniunktury. Powtarzają aktualnie modne w debacie publicznej sposoby argumentacji, podporządkowują się nowym trendom, zamiast je kształtować. Zjawisko to często wynika z dążenia do zwiększenia rozpoznawalności w coraz gęstszym tłumie osób i instytucji uczestniczących w debacie. Rozpoznawalność jest dziś walutą, czasami bardziej cenioną przez potencjalnych sponsorów niż możliwości ekspertów i ich analityczne kompetencje.

Zjawiska te istotnie mogą i powinny niepokoić. Zacieranie się granicy między argumentami opartymi na wiedzy i tymi, których podstawą jest ignorancja, wpływa destrukcyjnie na jakość debaty, a także komplikuje proces kształtowania polityki. W tej sytuacji instytucje eksperckie nie powinny jednak oddawać pola i podporządkowywać się trendom, ale wychodzić poza sale seminaryjne i ulubione formaty zamkniętych spotkań. Warto podejmować rękawicę rzucaną przez nowe fora publicznej wymiany opinii. Ale w żadnym razie nie należy rezygnować przy tym z klasycznej metodologii think tanków. Anonimowy udział w dyskusji publicznej nie jest alternatywą dla zasady niewiązania wprowadzonej do debaty tezy z jej autorem, znanej dziś powszechnie jako the Chatham House rule. To między innymi ze względu na upowszechnienie tej szczególnej metody pracy Królewski Instytut Spraw Międzynarodowych w Londynie jest najbardziej rozpoznawalną instytucją ekspercką na świecie, a jego nazwa jest wymieniana niemal codziennie przy okazji tysięcy odbywających się na całym świecie spotkań eksperckich. O większości z nich Robin Niblett nawet nie słyszał, a jego instytucja z ich organizacją i finansowaniem nie ma nic wspólnego.

Uważam, że spotkania organizowane w tej właśnie formule dziś tylko zyskują na znaczeniu. Akceptowana przez media społecznościowe anonimowość w dyskusjach o politykach publicznych jest zaprzeczeniem metody wykorzystującej dyskretne debaty z udziałem ekspertów. To właśnie metoda seminaryjna z wyłączeniem atrybucji poglądów umożliwiała zawsze łączenie podejścia akademickiego z doświadczeniami praktycznymi i wiedzą urzędniczą. Dziś, w związku z rosnącą polaryzacją polityczną, może znowu potwierdzić swoją przydatność i przyczyniać się do dobra publicznego, jakim jest wymiana informacji i dyskusja wykorzystująca rzetelną informację o stanie spraw międzynarodowych, a tym samym przyczyniać się do optymalizacji procesu prowadzenia polityki zagranicznej. Metoda dyskretnej dyskusji ułatwia bowiem spotkania osób aktualnie prowadzących polityki państwa lub realizujących ich urzędniczą obsługę z ich poprzednikami lub potencjalnymi następcami, o nieraz bardzo odmiennych politycznych przekonaniach.

Instytucje tworzące zaplecze procesu kształtowania i prowadzenia polityki w państwie demokratycznym powinny ponownie zejść z intelektualnych wież z kości słoniowej na ziemię debaty publicznej, toczonej dziś w coraz większym stopniu w internecie, w mediach społecznościowych, aby w przystępny sposób dostarczać rzetelną wiedzę o problemach międzynarodowych oraz o korzyściach z pokojowych interakcji państw, zakładających dobrą wolę i wzajemny szacunek. Uczestnicząc w tej debacie, instytucje eksperckie powinny być wzorem transparentności w zakresie finansowania i celów. Powinny też, w coraz bardziej spolaryzowanym politycznie świecie, tworzyć azyl dla dyskusji eksperckich i w ten sposób przyczyniać się do upowszechniania wysokich standardów debaty i sporów, prowadzonych z poszanowaniem prawa do odrzucania dominujących argumentów i sposobów myślenia, ale przy braku akceptacji dla manipulacji faktami i ich preparowania.

Warto rozważyć opracowanie międzynarodowego code of conduct, zbioru dobrych praktyk dla instytucji eksperckich gotowych zawrzeć sojusz na rzecz transparentności i uczciwości debaty publicznej o sprawach międzynarodowych. Mogłaby się tego zadania podjąć Council of Councils – nieformalne stowarzyszenie 25 instytucji eksperckich z najwyżej rozwiniętych państw świata – we współpracy z Transparify, organizacją pozarządową działającą na rzecz transparentności think tanków. Członkami Council of Councils są zarówno najstarsze think tanki (Chatham House i Council on Foreign Relations), jak i państwowe instytucje eksperckie, Stiftung Wissenschaft und Politik i Polski Instytut Spraw Międzynarodowych[20]. Współpraca tak różnych podmiotów daje szanse opracowania uniwersalnego zbioru dobrych praktyk. Na najbliższym posiedzeniu CoC zamierzam zgłosić powyższą propozycję pod rozwagę pozostałych partnerów.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 1

[1] R. Niblett, Rediscovering a Sense of Purpose: The Challenge for Western Think-tanks, „International Affairs” 2018, nr 6, www.chathamhouse.org.

[2] Anglosaska tradycja definuje think tanki jako „relatively autonomous organizations engaged in the analysis of policy issues independently of government, political parties, and pressure groups”. Studia nad tymi instytucjami dowiodły, że są jednak tylko „relatively autonomous”, mając „resource-dependent relationships with these organizations”, D. Stone, A. Denham (red.), Think Tank Traditions: Policy Research and the Politics of Ideas, Manchester University Press, 2004, s. 3.

[3] Znakomity opis działalności ekspertów na konferencji pokojowej w Paryżu znajdziemy w: W. Borodziej, M. Górny, Nasza wojna, t. 2: Narody 1917–1923, WAB, 2018, s. 480 i n.

[4] Historia The Inquiry za: P. Grose, Continuing the Inquiry: The Council on Foreign Relations from 1921 to 1996, Council on Foreign Relations Press, 1996.

[5] R.H. Lord, The Second Partition of Poland. A Study in Diplomatic History, Harvard University Press, H. Milford, 1915. Wydanie w j. polskim: Drugi rozbiór Polski, Instytut Wydawniczy Pax, 1973.

[6] P. Grose, op. cit., s. 4–5.

[7] G. Palsky, Emmanuel de Martonne and the Ethnographical Cartography of Central Europe (1917–1920), „Imago Mundi” 2002, t. 54, nr 1, s. 113, cytowany w: W. Borodziej, M. Górny, op. cit., s. 488–489.

[8] R. Niblett, op. cit., s. 1409–1429.

[9] List kierownika Biura Prac Kongresowych do KNP w Paryżu w sprawie nawiązania współpracy przed konferencją pokojową, 13 grudnia 1918 r., w: S. Dębski (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1918 listopad–grudzień, PISM, Warszawa 2008, dok. nr 122.

[10] H. Głębocki, „Przegląd Dyplomatyczny” 1919–1921, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2001, nr 1, s. 147–179.

[11] M. Kornat, Bolszewizm, totalitaryzm, rewolucja, Rosja. Początki sowietologii i studiów nad systemami totalitarnymi w Polsce (1918–1939), t. 1, Księgarnia Akademicka, 2003, s. 61–63.

[12] R. Niblett, op. cit., s. 1428.

[13] G. Sołtysiak, Historia Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych w latach 1947–1993 – pierwsze przybliżenie, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2008, nr 2, s. 93.

[14] Ibidem, s. 95.

[15] Ibidem, s. 93.

[16] R. Stemplowski, Wykonanie ustawy z dnia 20 grudnia 1996 o Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Informacja dyrektora Instytutu I kadencji (20 IX 1999 – 19 IX 2004), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2004, nr 5, s. 5–93.

[17] O polskim modelu eksperckiego wsparcia polityki zagranicznej: S. Dębski, Analityczne wspomaganie prowadzenia polityki zagranicznej a kultura dyplomatyczna, w: R. Stemplowski (red.), Współczesna kultura dyplomatyczna. Przybliżenie pierwsze, Scholar, 2017, s. 301–311.

[18] R. Clogg, Politics and the Academy: Arnold Toynbee and the Koraes Chair, Routledge, 1986, s. 2.

[19] R. Grim, Gulf Government Gave Secret $20 Million Gift to D.C. Think Tank, „The Intercept”, 10 sierpnia 2017 r., https://theintercept.com. Po tych doniesieniach Middle East Institute (MEI) zmienił swoją politykę: In the News – Middle East Institute to embrace transparency, „Transparify”, 30 października 2017 r., www.transparify.org; M. Fisher, How Saudi Arabia captured Washington, „Vox”, 21 marca 2016 r., www.vox.com. Zob. też B. Gertz, Chinese Communist Party Funds Washington Think Tanks, „The Washington Free Beacon”, 24 sierpnia 2018 r., https://freebeacon.com. D.W. Drezner, Are Think Tanks Doomed, „Politico”, 30 sierpnia 2017 r., www.politico.com.

[20] Lista instytucji tworzących Council of Councils: Founding Council of Councils member Organizations, www.cfr.org.

TĘTENT HISTORII I STRATEGIA POBRZEŻNEJ KASZTELANII

Przez ostatnie 30 lat koniunktura międzynarodowa sprzyjała Polsce w sposób nadzwyczajny. To czas pokoju, który państwu położonemu między Rosją i Niemcami zdarzał się nieczęsto, budowy dobrych relacji ze wszystkimi sąsiadami, z których żaden nie wysuwa roszczeń terytorialnych wobec Polski, i dynamicznego rozwoju oraz nadrabiania dystansu rozwojowego wobec najwyższej rozwiniętych państw świata. Dziś Polska zbliża się do grupy 20 najwyżej uprzemysłowionych państw i można przypuszczać, że w ciągu najbliższej dekady stanie się pełnoprawnym członkiem tego elitarnego klubu. Ten sukces był możliwy dzięki nieprzerwanemu od trzech dekad wzrostowi gospodarczemu, którego warunkiem była sprzyjająca Polsce koniunktura międzynarodowa. Dzięki niej możliwe stały się reintegracja Polski w systemie światowym, jej udział w integracji europejskiej, wolnym rynku i nieskrępowanym europejskim przepływie towarów, a także członkostwo w NATO, najpotężniejszym i najskuteczniejszym sojuszu polityczno-wojskowym w historii. Ta wyjątkowo sprzyjająca Polsce pogoda ukształtowała się wskutek zakończenia zimnej wojny i dezintegracji Związku Sowieckiego.

Pod koniec XX w. sukces gospodarczy i technologiczny demokratycznego Zachodu, opartego o wolność jednostki, zepchnął do defensywy sowiecki komunizm, ograniczający tę wolność w imię interesów klasowych. Ostatecznie doprowadził do jego ideologicznego, moralnego, a w końcu gospodarczego bankructwa. Klęska ideologiczna Związku Sowieckiego w starciu z Zachodem zakończyła zimną wojnę i uruchomiła proces rozpadu ostatniego europejskiego imperium – Rosji. Tryumf demokracji, praw człowieka i wolności jednostki zakończył jałtański podział Europy i – jak ujął to Józef Piłsudski – „rozpruł Rosję po szwach narodowych”. Doświadczenie historyczne wskazywało zaś, że imperializm stanowi dla Polski zagrożenie egzystencjalne. To natężenie trendów imperialnych w europejskiej polityce w XVIII w. doprowadziło najpierw do utraty przez państwo polskie zdolności do stanowienia o sobie, a pod koniec tego stulecia skończyło się wymazaniem Polski z mapy Europy przez sąsiadujące imperia: Rosję, Austrię i Prusy.

Na przełomie XIX i XX w. polska myśl polityczna postawiła trafną diagnozę, że to problem narodowościowy jest piętą achillesową europejskich imperiów, zwłaszcza Rosji. Młode państwo polskie, odbudowane w latach 1918–1921, nie było jednak dość silne, aby skutecznie tę słabość wykorzystać i powstrzymać rosyjski imperialny rewizjonizm. Próba wsparcia aspiracji narodowowyzwoleńczych narodów Europy Wschodniej, podjęta przez Józefa Piłsudskiego tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, zakończyła się ostatecznie niepowodzeniem. Aspiracje Białorusinów, Ukraińców oraz Gruzinów i innych mieszkańców Kaukazu okazały się zbyt słabe i politycznie niedojrzałe, aby mogli oni udźwignąć ciężar obrony własnej niepodległości przed sowiecką Rosją. II wojna światowa umożliwiła rosyjskiemu imperium rekonkwistę, ponownie wrzuciła Polskę i całą Europę Środkową pod jego jarzmo. Ideologiczna klęska sowieckiego komunizmu w starciu z wolnym, demokratycznym światem zakończyła epokę lodowcową w historii Polski, trwającą w sumie prawie 250 lat, z dwudziestoletnią przerwą w okresie międzywojennym. Ale „Europa Wschodnia to są przysłowiowe quick sands – ruchome piaski” – pisał w 1970 r. Juliusz Mieroszewski – my „wiemy, że na ruchomych piaskach mieszkają nie tylko «inni ludzie» [Polacy, Rumunii, Bułgarzy, narody bałtyckie], lecz również Anglicy, Francuzi i Niemcy. Cała Europa to ruchome piaski. Ludzie z pobrzeżnych kasztelanii słyszeli tylokrotnie galop Historii, że siłą nawyku... nasłuchują”[1].

Korzystna dla Polski koniunktura międzynarodowa zaczyna się zmieniać. Zwracałem już uwagę na niektóre aspekty tej zmiany wynikające z odwrotu od liberalnego porządku świata i jego instytucji, redefinicji stosunków transatlantyckich i załamywania się paralelnej integracji najbogatszych państw świata w Unii Europejskiej i NATO. W rezultacie ład międzynarodowy staje się coraz bardziej autorytarny[2], a globalną sytuację polityczną zaczynają kształtować trzy megatrendy – wszystkie dla Polski niekorzystne: nasilająca się rywalizacja Stanów Zjednoczonych i Chin, rewizjonistyczna polityka Rosji, powracającej do doktryny wojny ograniczonej, wreszcie zatrzymanie się procesu integracji europejskiej w związku z brexitem i uzależnieniem zmian traktatowych, koniecznych dla jej postępu, od wyników plebiscytów ratyfikacyjnych w państwach członkowskich. Warto tym trzem trendom przyjrzeć się bliżej.

Rywalizacja amerykańsko-chińska

Wzrost napięcia między Stanami Zjednoczonymi i Chinami, które w ostatnich dwóch dekadach znacznie zwiększyły swój potencjał gospodarczy, polityczny i militarny, a także z większą asertywnością realizują swoje interesy w świecie, sprawia, że nasila się konkurencja o pozycję globalnego hegemona. Przez ponad sto lat Ameryka była najpotężniejszą gospodarką świata. Dziś wciąż nią pozostaje, nie tylko nominalnie (wg wskaźnika PKB), ale także na przykład pod względem nakładów na badania i rozwój (przeznacza na ten cel więcej niż pozostałe państwa G7 razem wzięte), wskaźników innowacyjności czy atrakcyjności dla zagranicznych inwestycji bezpośrednich. Jednak już pod względem PKB skorygowanego o parytet siły nabywczej (PPP) w 2014 r. Stany Zjednoczone ustąpiły pierwszeństwa Chinom. Zmniejsza się także przewaga Ameryki pod względem konwencjonalnej potęgi militarnej, a także w badaniach nad rozwojem zawansowanych technologicznie typów uzbrojenia, broni antydostępowych, systemów supersonicznych i autonomicznych. W istocie rzeczy Chiny realizują wskazówki wielkiego amerykańskiego stratega Alfreda Mahana, który na początku XIX w., u progu amerykańskiej drogi do globalnej hegemonii, sformułował doktrynę, zgodnie z którą receptą na osiągnięcie statusu mocarstwa są: silna flota wojenna, rozwój floty handlowej, nadwyżka w handlu zagranicznym, uzyskanie kolonii oraz baz morskich poza własnym terytorium[3]. Zdaniem niektórych obserwatorów możliwość utraty przez Stany Zjednoczone pozycji globalnego hegemona na rzecz Chin może wzbudzić wśród Amerykanów „strach”, który zdaniem Tukidydesa skłonił już przed naszą erą Spartan do wojny z Atenami (tzw. pułapka Tukidydesa)[4].

Chinom w krótkim czasie udało się nadrobić zapóźnienie rozwojowe. Przyczyniła się do tego również polityka Zachodu, który wraz ze zwycięstwem w konkurencji ideologicznej z sowiecką Rosją „zakończył historię”, obwieszczając globalne zwycięstwo wolnego świata. Ameryka siłą rozpędu wycofała się z rywalizacji z komunistycznymi Chinami, które zresztą już od lat 70. XX w. starała się wyciągnąć z bloku zdominowanego przez Związek Sowiecki. Po zakończeniu zimnej wojny Chiny pozostały komunistyczne. Wciąż były wrogo nastawione do wolności jednostki, praw człowieka i demokracji. Tymczasem wolny świat ogłosił ideologiczną demobilizację. Wraz z powrotem Hongkongu pod zwierzchnictwo Chin został skuszony perspektywami otwarcia wielkiego chińskiego rynku, zaczął się dzielić technologiami i zaakceptował oficjalną chińską doktrynę „jedno państwo, dwa systemy”. Tyle że jeden z nich wciąż pozostał wrogiem wolności.

Wycofanie się Zachodu z ideologicznej konkurencji z Chinami przyniosło nieoczekiwane konsekwencje. Sukces gospodarczy komunistycznych Chin podważył – fundamentalne dla zwycięstwa wolnego świata w rywalizacji ze Związkiem Sowieckim – przekonanie, że demokracja, rządy prawne, prawa człowieka i gospodarka rynkowa stanowią warunek sine qua non rozwoju i postępu gospodarczego. Korzystając z demobilizacji Zachodu, komunistyczne Chiny stworzyły własny model rozwoju, umożliwiły masowe pomnażanie dobrobytu, ale w zamian za rezygnację z wolności. Na tle kryzysów Zachodu sukces gospodarczy Chin zaczął tworzyć w Azji i Afryce atrakcyjną alternatywę dla modelu zachodnich demokracji, do tego stopnia, że kusił nawet mniejsze państwa europejskie.

Paradoksalnie z tego właśnie powodu chińsko-amerykańska konkurencja gospodarcza zaczyna nabierać wymiaru ideologicznego. Taktykę rozszerzania wpływów stosowaną przez Chiny można określić jako „taktykę kung-fu” – przejmij siłę przeciwnika i skieruj ją przeciwko niemu. Pekin wprawdzie nie dysponuje porównywalnymi ze Stanami Zjednoczonymi zasobami, ideologiczną atrakcyjnością i siłą oddziaływania – którą Joseph Nye określił mianem „soft-power”[5] – dlatego rozszerza swoje wpływy, wykorzystując siłę... wolnego świata, odwracając jej kierunek i przekształcając w instrument rywalizacji z Ameryką. W przeciwieństwie do Zachodu Chiny nie formułują bowiem oczekiwań ustrojowych wobec swoich partnerów, nie wytykają im odstępstw od standardów demokracji, rządów prawa i poszanowania praw człowieka. W ten sposób budują swą konkurencyjną przewagę nad Waszyngtonem, który tradycyjnie, wcześniej czy później, zaczyna uzależniać swoje zaangażowanie od spełnienia postulatów ideologicznych. Co więcej, w wielu miejscach na świecie Chiny zaczęły korzystać z warunków kształtowanych i finansowanych przez Stany Zjednoczone. Tak było w Afganistanie, a nawet na Karaibach, gdzie Ameryka gwarantowała bezpieczeństwo... chińskim inwestycjom.

Rosnąca potęga i asertywność Chin zaczęła wywoływać zaniepokojenie w amerykańskich środowiskach politycznych i eksperckich już dwie dekady temu. Mało kto dziś pamięta, że George W. Bush po wyborze na prezydenta USA zapowiadał, że jego administracja będzie zwiększać zainteresowanie Ameryki sprawami Pacyfiku i konkurencją ze strony Chin. Zwrot Stanów Zjednoczonych w stronę Azji miał już wtedy przynieść spadek ich zaangażowania w sprawy europejskie. Ataki na World Trade Center i Pentagon 11 września 2001 r. pokrzyżowały te plany. Ameryka ponownie interweniowała na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej. Dzięki temu Chiny zyskały dwie dekady na zmniejszanie dystansu rozwojowego do Stanów Zjednoczonych, nie wzbudzając przy tym szczególnej ekscytacji. Dziś rywalizacja z Chinami jest głównym, a czasami wręcz jedynym, tematem przykuwającym uwagę Amerykanów w debatach o polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych. Członkowie Kongresu także mają świadomość, że ich wyborcy uważają Chiny za zagrożenie dla swojego dobrobytu i poziomu życia.

W swoich ogłaszanych publicznie strategiach administracja Trumpa przygotowuje Amerykanów na nadejście nowej epoki rywalizacji mocarstw, w której kluczowe znaczenie ma mieć przyszły konflikt z Chinami[6]. W ogłoszonej w grudniu 2017 r. Strategii bezpieczeństwa narodowego Stanów Zjednoczonych stwierdzono: „W następstwie wspaniałego zwycięstwa wolnych narodów w zimnej wojnie Ameryka stała się samotnym supermocarstwem z ogromną przewagą i inicjatywą w świecie. Jednak sukces zrodził samozadowolenie. Wielu uwierzyło, że amerykańska potęga pozostanie niepodważalna i samowystarczalna. Tymczasem Stany Zjednoczone zaczęły dryfować. Doświadczyliśmy kryzysu wiary we własne siły i straciliśmy przewagę w kluczowych obszarach. W czasie gdy uważaliśmy naszą przewagę polityczną, gospodarczą i militarną za pewnik, inni aktorzy stopniowo wdrażali swoje długookresowe plany rzucenia Ameryce wyzwania i rozszerzenia wpływów sprzecznych z interesami Stanów Zjednoczonych, naszych sojuszników i partnerów [...] Chiny i Rosja podważają amerykańską potęgę, wpływy i interesy, próbując osłabić amerykańskie bezpieczeństwo i dobrobyt. Z determinacją dążą do uczynienia gospodarki mniej wolną i mniej uczciwą, do rozbudowy swoich sił zbrojnych i do kontroli informacji i danych, aby gnębić własne społeczeństwa i rozszerzać własne wpływy. [...] Stany Zjednoczone odpowiedzą na rosnącą polityczną, gospodarczą i militarną rywalizację, z jaką stykamy się na całym świecie”[7].

Coraz wyraźniej widać także, że Stany Zjednoczone stopniowo rezygnują z kształtowania swojego potencjału obronnego w taki sposób, aby posiadać zdolności umożliwiające zaangażowanie zbrojne w dwa wielkie konflikty jednocześnie. W przyszłości ich potencjał ma im pozwalać na udział już tylko w jednym tego rodzaju konflikcie. To skutek zmniejszania się przewagi technologicznej Stanów Zjednoczonych nad potencjalnymi rywalami, a także ich coraz bardziej ograniczonych zasobów. To właśnie ten deficyt wzmacnia amerykańską presję na sojuszników na zwiększanie wydatków na obronność i ponoszenie większych kosztów amerykańskiej obecności wojskowej.

Coraz częściej pojawiają się także opinie, że w związku z antycypowaniem możliwego zderzenia z Chinami – w Waszyngtonie ocenia się, że może do niego dojść w perspektywie 10 do 15 lat – Stany Zjednoczone nie będą w stanie realizować wszystkich dotychczasowych form zaangażowania w utrzymywanie globalnego bezpieczeństwa[8]. Dlatego już dziś sygnalizują, że będą się stopniowo wycofywać z zaangażowania w tych regionach świata, które w kontekście rywalizacji z Chinami nie będą miały kluczowego znaczenia – na przykład z Bliskiego Wschodu, być może także z Europy. Takie wycofanie się Ameryki, lub też przegrupowanie na wypadek zderzenia z Chinami, może stworzyć nowe miejsca próżni strategicznej na świecie.

Z punktu widzenia interesów Polski nasilająca się rywalizacja amerykańsko-chińska niesie konsekwencje o fundamentalnym strategicznym znaczeniu: amerykańskie zaangażowanie w relacje transatlantyckie w perspektywie 10–15 lat może słabnąć zarówno ze względu na skracanie frontu przez Amerykanów w związku z antycypowanymi kłopotami w relacjach z Chinami, jak i z powodu prawdopodobnych napięć między Ameryką i Europą wokół ponoszenia kosztów wspólnej obrony. Nawet jeśli w tym czasie, z innych powodów, amerykańska obecność wojskowa na wschodniej flance NATO, w tym w Polsce, będzie się zwiększać i przybierze bardziej stały charakter, polscy decydenci nie mogą wykluczać, że w razie rosyjskiej agresji sił amerykańskich nie będzie nigdzie w pobliżu w dostatecznej liczbie i konfiguracji. Nawet jeśli konflikt w Azji nie będzie zderzeniem mas żelaza, to Stany Zjednoczone będą musiały uwzględniać scenariusz jego eskalacji do takiego, a może nawet jeszcze większego poziomu.

Rosyjski rewizjonizm i wojna ograniczona

Drugi negatywny megatrend wpływający na położenie Polski generuje Rosja. Niestety, wskutek załamania się procesu demokratyzacji nie powiodła się jej integracja z Europą, i szerzej z demokratycznym Zachodem. Tym samym nie udało się w pełni urzeczywistnić wizji zjednoczonej i wolnej Europy, w której wszystkie państwa respektują prawo narodów do suwerennego wyboru modelu rozwoju i sojuszy. Europie Środkowej udało się zintegrować z Europą. Ukrainie – mimo że próbowała – już nie. Rosja zaś nigdy takiej próby nie podjęła. Dla Polski sytuacją optymalną byłoby, aby graniczyła wyłącznie z sojusznikami, państwami demokratycznymi, zainteresowanymi dobrobytem i pomyślnością własnych obywateli. Niestety, po zakończeniu zimnej wojny Polska i inne państwa Europy Środkowej stały się państwami granicznymi między obszarami o różnych modelach rozwoju: wolnym światem, opartym na wolnym rynku, praworządności i swobodach obywatelskich, i światem autorytarnym zbudowanym na współzależnościach między polityką, biznesem, służbami specjalnymi i światem przestępczym. Demokratyzacja okazała się w Rosji jedynie instrumentem wewnętrznej walki politycznej. Za jej pomocą Borys Jelcyn toczył polityczną rywalizację z Michaiłem Gorbaczowem, który w Związku Sowieckim stanął na czele obozu reform, głasnosti i pierestrojki. Jelcyn starał się go politycznie przelicytować, żądając pełnej demokratyzacji. Z tego samego powodu wykorzystywał hasła antykomunistyczne, domagał się rozliczenia z epoką komunizmu, w tym także ukarania winnych jego zbrodni przez specjalny trybunał – „Norymbergę dla komunistów”. Taktyka polityczna Jelcyna miała swoje konsekwencje w polityce wobec sowieckich republik związkowych i w polityce zagranicznej. Poszukując sojuszników przeciwko Gorbaczowowi, Jelcyn popierał tendencje emancypacyjne republik ZSRS, a także opowiadał się za demokratyzowaniem relacji z byłymi sowieckimi satelitami w Europie Środkowej. Apogeum tej polityki była wizyta rosyjskiego prezydenta w Warszawie i podpisanie 25 sierpnia 1993 r. wspólnie z prezydentem Polski deklaracji informującej, że „prezydenci poruszyli kwestię zamiaru przystąpienia Polski do NATO. Prezydent Lech Wałęsa wyjaśnił znane stanowisko Polski w tej sprawie, co zostało przyjęte ze zrozumieniem przez prezydenta Borysa Jelcyna. W perspektywie taka decyzja suwerennej Polski, zmierzająca do integracji ogólnoeuropejskiej, nie jest sprzeczna z interesami innych państw, w tym również Rosji”[9].

Jednak już trzy tygodnie później prezydent Rosji wystosował list do przywódców Stanów Zjednoczonych, Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec, w którym wycofał się ze stanowiska przyjętego w deklaracji warszawskiej i sygnalizował sprzeciw Rosji wobec rozszerzenia NATO na Wschód. Wskazywał, że jej celem jest ustanowienie w Europie Środkowej strefy buforowej między NATO i Rosją: „Ogólnie rzecz biorąc, preferujemy sytuację, w której stosunki między naszym państwem a NATO byłyby o kilka stopni cieplejsze od tych między Sojuszem a Europą Wschodnią”, i proponował objęcie państw regionu wspólnymi gwarancjami bezpieczeństwa NATO i Rosji, które miałyby im zastąpić członkostwo w Sojuszu[10]. List ten sygnalizował zwrot w rosyjskiej polityce, początek odchodzenia od demokratycznej aksjologii na rzecz imperialnej tradycji. Jelcyn proponował, ni mniej, ni więcej, aby demokratyczny Zachód zignorował wolnościowe aspiracje narodów Europy Środkowej i zgodził się wspólnie z Rosją ustanowić strefę buforową. Kilka tygodni później rosyjski prezydent użył czołgów jako argumentów w polityce wewnętrznej, a następnie podjął decyzję o interwencji zbrojnej w Czeczenii, aby zdławić jej separatystyczne ambicje Wreszcie, aby wygrać w Rosji wybory i przedłużyć swoją władzę, sięgnął po pomoc oligarchów, służb specjalnych i świata przestępczego. W ten sposób wycofanie się z deklaracji warszawskiej było tylko symptomem załamywania się procesu demokratyzacji Rosji.

Rosja wciąż była słaba i pogrążona w kryzysie, ale jej zmiana politycznego kursu została natychmiast dostrzeżona w Warszawie. List Jelcyna do przywódców Zachodu natychmiast trafnie scharakteryzował Krzysztof Skubiszewski, polski minister spraw zagranicznych, który 4 października 1993 r. określił polską politykę wobec nowych rosyjskich aspiracji: „Dążenie Polski do przystąpienia do NATO jest częścią naszej polityki [...] Jest to polityka związania z zachodnimi organizacjami obronnymi i bezpieczeństwa, czynienia ich w szerszym stopniu europejskimi poprzez udział Polski zamiast – jak dotąd – utrzymywania ich tylko zachodniego charakteru. Inaczej trwać będzie podział Europy. Ta polityka odpowiada najżywotniejszym interesom Polski, odpowiada utrzymaniu jej z trudem uzyskanej niepodległości – z tej polityki nie zrezygnujemy. [...] Tak jak będziemy przeciwni izolowaniu Rosji, tak równie stanowczo odrzucamy lokowanie Polski w strefie buforowej lub szarej między Zachodem i Wschodem. Do takiej strefy, czyli prędzej czy później – do zależności, prowadzi pomysł gwarancji rosyjskich. Nie ma o nich mowy w deklaracji Wałęsy i Jelcyna. Mamy już złe doświadczenia z takimi gwarancjami – jeszcze w XVIII w., przed rozbiorami, a w XX w. w Teheranie i w Jałcie. Nasza polityka jest polityką niepodległości w ramach bezpieczeństwa euroatlantyckiego”[11].

Powrót Rosji do tradycji imperialnych przejawiał się następnie w próbach narzucenia Zachodowi własnej interpretacji Aktu stanowiącego o stosunkach dwustronnych, współpracy i bezpieczeństwa między NATO i Federacją Rosyjską, podpisanego w Paryżu 27 maja 1997 r. W dokumencie tym Sojusz potwierdził, że „w obecnych i dających się przewidzieć warunkach bezpieczeństwa [...] będzie realizował swe zadania w dziedzinie zbiorowej obrony oraz inne zadania przez zapewnianie niezbędnej interoperacyjności, integracji i zdolności do wsparcia, a nie przez dodatkowe stałe stacjonowanie znaczących sił bojowych”[12]. Tymczasem Rosja zaczęła uznawać, że sformułowania te ustanawiają de facto nierównoprawny status członkowski państw Europy Środkowej w NATO, różniący się od statusu członków zachodnioeuropejskich uzgodnionymi z Rosją ograniczeniami w stałym stacjonowaniu wojsk Sojuszu.

Rosja jeszcze przed agresją na Gruzję w 2008 r. i Ukrainę w 2014 r. wielokrotnie próbowała sięgać po ten argument, dążąc do wymuszenia na Stanach Zjednoczonych i zachodnioeuropejskich członkach NATO zgody na swoją interpretację Aktu stanowiącego. W ten właśnie sposób próbowała blokować budowę amerykańskich instalacji antyrakietowych w Polsce i Czechach, co Wiliam J. Burns, były amerykański ambasador w Rosji w latach 2005–2008, skomentował w swoich niedawno wydanych pamiętnikach: „Dla wielu w Rosji, zwłaszcza dla twardogłowych wokół Putina, z kręgów bezpieczeństwa i wywiadu, mógłbyś budować Disneyland w Polsce, a oni i tak uznają to za spore zagrożenie”[13].

Rosja od końca lat 90. XX w. uznawała za średniookresowy cel swojej polityki nadanie swojemu najbliższemu sąsiedztwu nierównoprawnego statusu. Rosyjskie elity uważają bowiem, że trwająca od zakończenia zimnej wojny kolejna smuta w historii Rosji, podobnie jak wcześniejsze, będzie zjawiskiem tymczasowym. W czasie gdy Rosja jest zbyt słaba, aby kontrolować Europę Środkową i Wschodnią, musi powstrzymywać proces integracji regionu z Zachodem i jego instytucjami, od czasu do czasu pozorować z nim dialog i współpracę, nigdy nie wyrzekając się własnych imperialnych instynktów[14].

Do 2008 r. Rosja realizowała ten cel za pomocą instrumentów politycznych i ekonomicznych. Próbowała żądać rekompensaty za rozszerzenie Unii Europejskiej o państwa Europy Środkowej, wprowadzała embarga handlowe obejmujące tylko państwa UE z tego regionu, odmawiała udziału w politykach Unii Europejskiej adresowanych do jej wschodniego sąsiedztwa, domagając się specjalnego uprzywilejowanego statusu w relacjach z UE, i dywersyfikowała status swoich sąsiadów, nawet w tak – wydawałoby się – drobnych i technicznych sprawach jak zwrot Polsce wraku prezydenckiego samolotu TU-154, który w 2010 r. rozbił się pod Smoleńskiem.

Jednak zasadnicza zmiana w sposobie dążenia do tego celu przez Rosję nastąpiła w 2008 i 2014 r., gdy Kreml zdecydował się na jednostronne użycie agresji zbrojnej jako instrumentu w swojej polityce zagranicznej. Fakt ten maskowała specyficzna, zinstrumentalizowana w celach uzasadnienia agresji interpretacja prawa międzynarodowego (lawfare)[15]. Rosja jest państwem autorytarnym, co sprawia, że wewnątrzpolityczne koszty były dla tego państwa kosztem umiarkowanym”[16]. Z punktu widzenia teorii to doświadczenie prowadzi do następującej konkluzji: „Po pierwsze, na siłę reputacji wpływa interes państwa polegający na rozwijaniu i utrzymywaniu dobrej reputacji. Państwa, które przewidują niewielki zwrot (lub nie przewidują żadnego) z inwestycji poczynionych we własną reputację, są mniej skłonne do przestrzegania prawa międzynarodowego. Po drugie, siła reputacji jest ograniczona. Nawet państwo dbające o swoją reputację będzie naruszać swoje prawne zobowiązania, jeśli pozareputacyjne korzyści [nonreputational payoff – S.D.] z takiego postępowania są wystarczająco duże. Dlatego jeśli stawka jest bardzo wysoka, prawdopodobieństwo, że reputacja będzie wpływać na wynik [procesu decyzyjnego – S.D.], maleje. Gdy państwa mają uzasadnione obawy, np. o swoje fundamentalne interesy bezpieczeństwa, prawo międzynarodowe raczej nie będzie miało większego wpływu na ich decyzje. Jeśli tak w istocie jest, to powinniśmy obserwować (i obserwujemy), że prawo międzynarodowe schodzi na dalszy plan w sytuacji ekstremalnych kryzysów międzypaństwowych. Coś takiego występuje także na gruncie prawa wewnętrznego, gdy jest przywoływana zasada inter arma silent leges [łac. „w czasie wojny milczą prawa” – S.D.]. Podczas kryzysu siły znacznie potężniejsze od prawa międzynarodowego spychają je na bok”[17]. Tymczasem Rosja w tym właśnie celu kryzysy wywołuje, a koszty reputacyjne, które dotąd zapłaciła, dokonując agresji na Gruzję i Ukrainę, sprawiają, że każdy następny rachunek jest już dla niej relatywnie tańszy. Z polskiego punktu widzenia oznacza to, że ryzyko rosyjskiej agresji się zwiększyło.

Politycznym celem rosyjskich agresji na Gruzję i Ukrainę było postawienie tamy aspiracjom tych państw do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej. Na tej podstawie wiemy, że jednostronne użycie siły, w tym wojna napastnicza, ponownie stało się instrumentem rosyjskiej polityki. Doświadczenia agresji na Gruzję weszły do zarówno strategicznej, jak i taktycznej rosyjskiej doktryny użycia siły, a następnie zostały wykorzystane w agresji na Ukrainę[18]. Należy zakładać, że doświadczenia ukraińskie, uzupełnione o elementy lekcji z interwencji w Syrii, wpłyną na konceptualizację rosyjskiej myśli i doktryny strategicznej, a to oznacza, że mogą w przyszłości zostać wykorzystane do agresji przeciwko państwom NATO, w tym Polsce. „Podstawą «naszej odpowiedzi» jest «strategia aktywnej obrony» – mówił w marcu 2019 r. w wykładzie w Akademii Nauk Wojskowych szef sztabu generalnego sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej generał armii Walerij Gierasimow – która uwzględniając obronny charakter rosyjskiej doktryny wojennej, zakłada kompleks działań mających na celu uprzedzającą neutralizację zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa”. W tym kontekście gen. Gierasimow omawiał następnie rosyjską „strategię działań ograniczonych”[19]. Wszystkie te koncepcje nawiązują do ofensywnych doktryn sowieckich. „Aktywna obrona” to eufemizm maskujący w przeszłości przygotowania „miłującej pokój” „ojczyzny proletariatu” do działań agresywnych, polegających na przeniesieniu „obrony” na terytorium nieprzyjaciela. Podobną tradycję i funkcję ma w rosyjskiej tradycji strategicznej termin „uprzedzająca neutralizacja zagrożeń”[20]. To kolejny eufemizm kamuflujący aspiracje do posiadania przez Związek Sowiecki inicjatywy strategicznej od pierwszych godzin konfliktu, a więc planów agresji. Wreszcie, „działania ograniczone”, czyli konflikt zbrojny o ograniczonych celach politycznych. Podczas zimnej wojny celem tej sowieckiej strategii miało być m.in. spowodowanie podziałów w NATO na tle wojskowej reakcji na aneksję przez ZSRS Berlina Zachodniego[21]. Powrót rosyjskiej myśli strategicznej do pojęć znanych z sowieckiej doktryny wojennej może oznaczać, że rosyjscy stratedzy zaczynają dostrzegać możliwość ich ponownego zastosowania.

Rosyjska agresja na Gruzję i Ukrainę wskazuje, że celem rosyjskiej „wojny ograniczonej” jest dziś zajęcie terytorium sąsiada w celu osiągnięcia dwóch ograniczonych celów politycznych: zmuszenia Zachodu do negocjacji, w toku których w zamian za „deeskalację” Rosja żąda zatrzymania jego europejskiej i transatlantyckiej integracji, oraz uzyskania instrumentu szantażu wobec zaatakowanego sąsiada, w którym groźba eskalacji służy wymuszaniu ustępstw politycznych. Rosyjskim zwycięstwem nie jest w tym przypadku uzyskanie militarnej dominacji nad przeciwnikiem i skłonienie go do zaakceptowania warunków pokoju, lecz wbicie klina między ofiarę rosyjskiej agresji a Zachód i wymuszenie ustępstw kosztem zaatakowanego państwa, jego terytorium, ustroju i politycznych aspiracji.

Zgodnie z wymogami kształtowania optymalnej strategii odpowiedzi polscy decydenci powinni się liczyć z najgorszym możliwym scenariuszem. A ten oznacza, że Rosja może się zdecydować na wojnę ograniczoną przeciwko Polsce lub jej sojusznikom na wschodniej flance NATO. Politycznym celem rosyjskiej „ograniczonej”, „uprzedzającej neutralizacji zagrożeń” może być wymuszenie na Sojuszu zgody np. na utworzenie w Polsce „nierusofobicznego” rządu, „demilitaryzacja” wschodniej flanki NATO oraz wycofanie z Europy Środkowej wojsk sojuszniczych, aż do wystąpienia państw Europy Środkowej z NATO, po tym jak Rosja osadzi w ich stolicach prorosyjskie władze. Ewentualnym minimalnym celem zastosowania rosyjskiej strategii wojny ograniczonej na wschodniej flance NATO może być dalsza instytucjonalizacja nierównoprawnego statusu państw Europy Środkowej w Sojuszu i Unii Europejskiej, a celem maksymalnym – zmiana status quo w regionie, ustanowionego po 2004 r.

Zahamowanie procesu integracji europejskiej

Trzecim negatywnym trendem, wpływającym na pogorszenie się koniunktury międzynarodowej, jest zatrzymanie się procesu integracji europejskiej. W 2016 r. jeden z największych, najstarszych i najbogatszych europejskich narodów uznał, że Unia Europejska nie gwarantuje mu optymalnych warunków rozwoju. Wprawdzie w ciągu trzech lat, jakie minęły od głosowania 23 czerwca 2016 r. w sprawie brexitu, wciąż nie wiemy, na jakich warunkach i kiedy ostatecznie Wielka Brytania opuści Unię Europejską, a co za tym idzie, jakie dalekosiężne skutki wydarzenie to przyniesie dla tego państwa, poza utratą autorytetu jednej z najstarszych i najbardziej racjonalnych demokratycznych kultur politycznych i strategicznych. Jednak cokolwiek sądzimy o wyniku referendum, a także o samym procesie opuszczania Unii przez Brytyjczyków, możemy być pewni, że będzie on miał poważne następstwa dla procesu integracji europejskiej.

Po pierwsze, w państwach, które w Unii Europejskiej pozostaną, będzie skłaniał niektórych decydentów do poszukiwania sposobów na pogłębienie i przyspieszenie integracji europejskiej. W historii Unii Europejskiej ukształtowała się bowiem praktyka przezwyciężania kolejnych kryzysów poprzez pogłębienie integracji lub poszerzenie jej zakresu. Brexit w sposób naturalny będzie stymulował odwoływanie się do tej europejskiej tradycji. Już dziś celuje w tym prezydent Francji Emmanuel Macron, który w 2017 r. doszedł do władzy w oparciu o hasła powrotu Francji do roli lidera integracji europejskiej. Macron, w kontrze do swojej politycznej konkurentki Marine Le Pen, która nie wyklucza możliwości wystąpienia Francji z UE, głosił postulat pogłębienia integracji i odbudowania jej społecznej atrakcyjności, nawet kosztem spójności i jedności Unii.

Prezydent Francji liczył, że dla swoich wizji integracyjnych uzyska polityczne poparcie Niemiec, ale szybko stało się jasne, że dynamiki wewnętrznych procesów politycznych w Niemczech i Francji nie są zbieżne przynajmniej w dwóch aspektach. Okazało się, że Niemcy nie są już gotowe do przyjęcia francuskiej propozycji, aby wyprowadzić Unię Europejską z politycznego kryzysu w sposób tradycyjny, poprzez poniesienie przez nie większych niż inne państwa członkowskie finansowych kosztów pogłębiania integracji. Z drugiej strony, zdemilitaryzowane mentalnie społeczeństwo niemieckie sprzeciwia się zwiększaniu nakładów na obronność, i to w czasie, gdy jest to absolutnie niezbędne w nowych uwarunkowaniach, zarówno z powodów politycznych, utrzymania spójności NATO w kontekście rosnącej amerykańskiej presji na bardziej solidarne ponoszenie kosztów wspólnej obronny, jak i strategicznych, wynikających z nasilającej się rywalizacji wielkich mocarstw. Tymczasem pogrążona w kryzysie tożsamościowym niemiecka socjaldemokracja, zaangażowana od 2005 r. (z czteroletnią tylko przerwą, 2009–2013) w kolejne koalicje rządowe, ale z wyborów na wybory tracąca społeczne poparcie, próbuje się właśnie zdefiniować jako „partia pokoju”. Jednocześnie jest to siła polityczna w Niemczech najbardziej uwikłana w relacje polityczno-biznesowe i korupcyjne z autorytarną Rosją. To wszystko paraliżuje politykę koalicyjnego, niemieckiego rządu w obszarze obronności, wywołuje polityczną licytację na „pokojowość i „postępowość” między niemieckimi partiami politycznymi i wpływa destrukcyjnie na niemiecką myśl strategiczną, paraliżowaną brakiem politycznego konsensusu w sprawie wizji roli Niemiec w Europie, niezbędnych do jej urzeczywistniania nakładów i metod samoograniczania niemieckiej potęgi w imię budowy europejskiej jedności.

Sytuacja ta zaczyna przypominać tę w Polsce w XVII i XVIII w., gdy parlament sprzeciwiał się utrzymywaniu przez państwo stałego, zawodowego wojska, w imię polityki „pokoju”, uzasadnianej obawą, że stała armia może skłaniać króla i „rząd” do prowadzenia bardziej asertywnej polityki i prowokowania niepotrzebnych wojen, z drugiej zaś może służyć wzmocnieniu władzy królewskiej nad parlamentem – król, posiadający stałą armię i zagwarantowany jej budżet, miał być mniej skory do politycznych ustępstw na rzecz parlamentu. Ta bardzo postępowa w swoim charakterze tendencja doprowadziła ostatecznie do osłabienia państwa, utraty suwerenności, a w konsekwencji do wymazania Polski z mapy politycznej Europy na 120 lat w wyniku agresji i aneksji terytorialnych dokonanych przez sąsiadów.

Niechęć Niemców do ponoszenia wydatków na obronność zaczyna odbijać się na sposobie prowadzenia przez nich polityki zagranicznej. Już powoduje napięcia w relacjach transatlantyckich. W kontekście nasilającej się rywalizacji mocarstw i presji ze strony Chin Stany Zjednoczone, niezależnie od administracji, będą naciskać na europejskich sojuszników, by zwiększali wydatki na obronność i ponosili większą odpowiedzialność za pokój w Europie. A odpowiedzialność ta musi polegać na kształtowaniu wiarygodnego odstraszania i skutecznej obrony własnego terytorium. Bez inwestycji w obronność słowa o sojuszniczej wiarygodności nie wystarczą.

Tymczasem z Berlina docierają głosy sprzeciwu wobec postulatów sojuszników położonych na wschodniej flance NATO w sprawie wzmocnienia na ich terytorium obecności sił NATO, zwłaszcza rozmieszczenia wojsk amerykańskich. To dyplomacja niemiecka ma tendencję do ustawicznego powoływania się na Akt stanowiący NATO–Rosja z 1997 r., wielokrotnie złamany przez Rosję, jako argument przeciwko zwiększaniu tej obecności, a więc także potencjału odstraszania Sojuszu. De facto jest to polityka skutkująca osłabieniem traktatowych zobowiązań sojuszniczych wynikających z artykułu 5 traktatu waszyngtońskiego, za pomocą narzędzi politycznych, jakimi jest deklaracja intencji – czyli Akt stanowiący Rosja–NATO. Bez wątpienia jest to działanie na korzyść Rosji. Jednocześnie niemiecki minister spraw zagranicznych wzywa agresora i państwo będące ofiarą agresji do „wzajemnej deeskalacji”[22]. To nie buduje międzynarodowego autorytetu Europy i podważa zaufanie do Niemiec jako państwa członkowskiego NATO, politycznie i militarnie zdolnego do udzielania skutecznej pomocy zaatakowanemu sojusznikowi.

Z tym wszystkim mamy do czynienia już dziś, w warunkach pokoju. W sytuacji kryzysu Rosja użyje wszelkich dostępnych jej instrumentów, aby presję na Niemcy zwiększyć. Tymczasem Niemcy forsują – wbrew interesom bezpieczeństwa energetycznego Unii Europejskiej i środkowoeuropejskich sojuszników – budowę gazociągu Nord Stream 2, dzięki któremu Rosja będzie mogła go używać do nacisku na niemiecki rząd i społeczeństwo, starając się nakłonić Niemcy do rezygnacji z roli sojusznika na rzecz wzywającego do „deeskalacji” mediatora[23]. Z punktu widzenia rosyjskiej strategii nawet sama możliwość uruchomienia takiego oddziaływania na Niemcy jest taktycznym sukcesem. Rosja, decydując się na tak ryzykowny krok jak agresja na NATO i stojąc przed wyborem „klęska lub zwycięstwo”, użyje absolutnie wszystkich dostępnych środków, aby zwiększyć własne szanse. Dlatego każdy odpowiedzialny polski decydent powinien wskazywać stronie niemieckiej na konsekwencje zajmowanego przez nią stanowiska w sprawie nakładów na obronność, wykonywania decyzji szczytu NATO w Walii w 2014 r. o przeznaczaniu minimum 2% PKB na wydatki zbrojeniowe oraz interpretowania łamanego przez Rosję Aktu stanowiącego Rosja–NATO w sposób, który uniemożliwia zwiększanie gotowości Sojuszu do odparcia rosyjskiej agresji. To elementy współczesnej polityki Niemiec, które w sumie prowadzą do obniżenia wiarygodności sojuszniczej. Na tej podstawie, zastanawiając się dziś nad najgorszym możliwym scenariuszem, odpowiedzialny polski decydent nie może wykluczyć, że polityka Niemiec może skomplikować sytuację Polski w godzinie rosyjskiej agresji. Zwiększa to polską niepewność co do zdolności Sojuszu do udzielenia szybkiej i skutecznej pomocy sojusznikom na jego wschodniej flance.

Wyprowadzenie procesu integracji europejskiej z mielizny, na której utknął, będzie tym razem trudniejsze niż w przeszłości. Próby pogłębienia integracji mogą natrafić na społeczny opór. Antycypując te nastroje, elity europejskie będą chciały uniknąć konieczności poszukiwania społecznej ratyfikacji dla wprowadzanych reform. W części państw członkowskich dałoby się ją uzyskać wyłącznie w drodze referendum. Brexit wyostrzył lekcję ostatnich dziesięcioleci, że w Europie Zachodniej referenda w sprawie integracji można łatwo przegrać. W istocie rzeczy ostatnio kończyły się one sukcesem zwolenników integracji jedynie w przystępujących do Unii państwach Europy Środkowej. Dlatego należy się spodziewać, że zamiast wymagających ratyfikacji zmian traktatowych podejmowane będą próby zawierania porozumień międzyrządowych, mniej lub bardziej związanych z traktatem lizbońskim i przewidzianą w nim metodą współpracy wzmocnionej. W konsekwencji może w Europie narastać sieć zawieranych na różnych poziomach, i w różnym składzie, porozumień sektorowych, coraz mniej transparentnych, zbudowanych na intencji unikania demokratycznej ratyfikacji. To może prowadzić do paraliżu decyzyjnego i w dłuższej perspektywie uczynić ten system zarządzania integracją europejską dysfunkcjonalnym, nie mówiąc już o pogłębieniu demokratycznego deficytu w UE.

Jednak nawet metoda porozumień międzyrządowych może się okazać nieosiągalna. Sektorowe pogłębianie integracji bez otwierania traktatów będzie wymagało samoograniczenia się Francji i Niemiec, o co po brexicie będzie trudniej, gdyż przewaga tych dwóch państw w UE nad pozostałymi uczestnikami integracji tylko się zwiększy. W naturalny sposób może to rodzić skłonność do bilateralnego uzgadniania kierunków reform, a następnie narzucania ich siłą pozostałym państwom członkowskim. Taka metoda wcześniej czy później musiałaby doprowadzić do kolejnego kryzysu politycznego w Unii Europejskiej, podobnego do tego z 2015 r. i do kryzysu uchodźczego, gdy próba narzucenia przez Niemcy własnego rozwiązania politycznego innym państwom członkowskim, bez gotowości do skompensowania ich kosztów politycznych, doprowadziła do politycznej rebelii w Unii. Tymczasem wyjście Zjednoczonego Królestwa z UE zmieni w sposób bardzo istotny siłę głosu państw w Radzie Europejskiej i Radzie Unii Europejskiej. Już traktat lizboński premiował duże państwa członkowskie, przeszacowując siłę głosu dużych państw, zwłaszcza Niemiec. Po brexicie te dysproporcje wzrosną jeszcze bardziej na korzyść dużych państw członkowskich – Niemiec, Francji, Włoch, Hiszpanii i Polski. Przyjmując traktat lizboński i reformując system ważenia głosów w Radzie, nie zakładano, że Unię może opuścić jedno z czterech państw o największej populacji, i nie przewidziano konsekwencji takiego scenariusza dla procesu podejmowania decyzji. Po brexicie zmieni się zdolność państw do tworzenia koalicji wygrywających oraz blokujących. Stanowisko krajów członkowskich o największej liczbie ludności, a zwłaszcza Niemiec i Francji, w jeszcze większym stopniu niż obecnie będzie dominować w procesie decyzyjnym Unii. Tym można tłumaczyć niemiecko-francuskie postulaty rozszerzenia metody wspólnotowej w podejmowaniu decyzji, opartej o głosowanie większościowe, na nowe obszary, w tym sprawy dotyczące polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Francja i Niemcy, mając przewagę w procesie podejmowania decyzji, chciałyby móc z niej korzystać w jak największej liczbie spraw. Ale stosowanie głosowania większościowego w Radzie już niesie poważne koszty i straty dla całej Unii, ponieważ zabija argument o potrzebie solidarności między państwami członkowskimi. Szefowie rządów nie mogą się powoływać na argument solidarności w sytuacji, gdy zostali przegłosowani. W rezultacie będą coraz mniej skłonni do odwoływania się do europejskiej solidarności w przyszłości i z czasem może ona w Unii obumierać.

Wielka rywalizacja mocarstw jest de facto napędzana wewnętrzną sytuacją w każdym z nich i kontekstem, jaki tworzą ich wewnętrzne słabości. Dlatego kryzys polityczny w Europie, potencjalne kłopoty z jego przezwyciężaniem powodujące nowe napięcia polityczne między europejskimi sojusznikami integrującymi się równolegle w NATO i w UE, obniżenie solidarności europejskiej i sojuszniczego zaufania składają się na bardzo niekorzystne dla Polski uwarunkowania strategiczne. Słabość integracji europejskiej, osłabienie jej siły przyciągania, także może prowadzić do powstania strategicznej próżni, choć w inny sposób niż ewentualne osłabienie amerykańskiego zaangażowania w Europie.

Strategia pogranicznej kasztelanii

Polska jest jednym z największych beneficjentów systemu międzynarodowego ukształtowanego po zakończeniu zimnej wojny. Z tego powodu naturalnym strategicznym celem polskiej polityki jest maksymalne przedłużenie uwarunkowań, które miały tak pozytywny wpływ na nasze bezpieczeństwo i dobrobyt w ciągu ostatnich 30 lat. Tak długo jak NATO będzie zdolne do generowania wiarygodnego odstraszania, za pomocą wszystkich dostępnych instrumentów: politycznych, komunikacji strategicznej, jak i potencjału militarnego, tak długo jak Unia Europejska będzie zdolna do projekcji europejskiej jedności, mimo politycznych i ideologicznych różnic między demokratycznymi siłami politycznymi rządzącymi w państwach członkowskich, oraz tak długo jak Stany Zjednoczone pozostaną największym pozaeuropejskim mocarstwem europejskim, realnie zainteresowanym wykorzystywaniem swojego systemu sojuszy do zwiększania skuteczności oddziaływania na środowisko międzynarodowe, tak długo Polska będzie mogła korzystać z optymalnych warunków rozwoju.

W sojuszu najwyżej rozwiniętych państw świata zinstytucjonalizowanym w Sojuszu Północnoatlantyckim i Unii Europejskiej, a także, niezależnie od tego, w amerykańskiej polityce sojuszniczej, Polska jest dziś kasztelanią pograniczną, częścią europejskiego systemu odstraszania i obrony, rozciągającego się od Morza Barentsa po Morze Czarne. Zagrożenie dla każdego państwa w tym regionie generuje impuls mobilizacyjny dla pozostałych, dla NATO i UE. W globalnej polityce sojuszniczej Stanów Zjednoczonych system europejskich pogranicznych kasztelanii wpływa na funkcjonalność podobnego systemu na Dalekim Wschodzie, jest bowiem częścią globalnej polityki odstraszania Ameryki.

Trzy omówione powyżej megatrendy w polityce światowej negatywnie kształtują naszą koniunkturę. Jednak żaden z nich z osobna nie niesie dla Polski zagrożenia o charakterze egzystencjalnym. Przykładowo, jeśli Unia Europejska będzie generować europejską jedność i odzyska zdolność do podejmowania strategicznych decyzji politycznych, w tym dotyczących europejskiego potencjału odstraszania, to nawet wycofanie się Stanów Zjednoczonych, aczkolwiek z polskiego punktu widzenia niekorzystne, nie musi być problemem o egzystencjalnym wymiarze.

Najbardziej groźnym dla Polski scenariuszem byłaby jednoczesna korelacja trzech omówionych powyżej trendów. Konflikt zbrojny na Dalekim Wschodzie między Chinami i Stanami Zjednoczonymi, który odciągnąłby uwagę Ameryki od spraw europejskich i ogołocił Stary Kontynent z wojsk amerykańskich, Rosja mogłaby uznać za szansę na odwrócenie biegu Historii i podjąć próbę wykorzystania zmniejszonej wiarygodności odstraszania NATO oraz prawdopodobieństwa zmasowanego odwetu do narzucenia Europie nowej politycznej architektury, być może za pomocą strategii wojny ograniczonej.

Od wieków polityczną funkcją pogranicznych kasztelanii jest mobilizowanie potencjału niezbędnego do skutecznego odstraszania ewentualnego agresora, a w przypadku jeśli odstraszanie zawiedzie, skuteczne stawienie pierwszego oporu, udaremnienie prób agresora zlokalizowania wojny (zastosowania strategii wojny ograniczonej) i zaalarmowanie sił głównych niezbędnych do jego zwyciężenia. Pograniczne kasztelanie nie są strefą buforową, lecz czerwoną linią, której przekroczenie uruchamia konflikt na wielką skalę. Dlatego zawsze musiały utrzymywać podwyższoną zdolność do politycznej i militarnej reakcji oraz mobilizowania sił głównych. Zdolność ta jest elementem ich potencjału odstraszania, zarówno autonomicznego, jak i w systemie sojuszniczym.

Tu kryje się wskazówka, w jaki sposób ograniczać prawdopodobieństwo zaistnienia groźnej dla Polski korelacji wszystkich trzech negatywnych trendów. Polska musi kształtować własny potencjał w taki sposób, aby móc skuteczne wykonywać klasyczne funkcje pogranicznej kasztelanii. Jego zwiększanie powinno korelować z horyzontem czasowym 10–15 lat, przyjmowanym obecnie przez amerykańskich strategów w związku z możliwością wystąpienia amerykańsko-chińskiej konfrontacji zbrojnej.

Oczywiście należy mieć przy tym na uwadze, że z amerykańskiego punktu widzenia oba teatry działań bardzo się różnią. O ile Pacyfik wymaga angażowania przede wszystkim floty, to Europa – sił lądowych. Natomiast kluczowa rola lotnictwa w amerykańskiej strategii na obu teatrach spowodowałaby prawdopodobnie konkurencję między nimi o potrzebne zdolności. Ponadto celem prowadzonej w Stanach Zjednoczonych adaptacji do nowego kontekstu strategicznego, w tym modernizacji sił zbrojnych, jest wygenerowanie potencjału, który zapewni wiarygodne odstraszanie i w ten sposób przyczyni się do uniknięcia konfrontacji zbrojnej z Chinami. Ten sam cel musi przyświecać także polskim decydentom.

Ponieważ polski potencjał politycznego i militarnego odstraszania opiera się przede wszystkim na wiarygodności NATO i jedności Unii Europejskiej, jego wzmacnianie musi polegać na zwiększeniu zdolności do mobilizowania sojuszników do zdecydowanej odpowiedzi w przypadku kryzysu i przełamywania rosyjskich kalkulacji na zastosowanie wojny ograniczonej do wschodniej flanki NATO. Elementem polskiej strategii politycznej powinno być zacieśnienie współpracy ze Stanami Zjednoczonymi w celu tworzenia ścisłego iunctim między wiarygodnością amerykańskiego odstraszania w Europie i na Dalekim Wschodzie. Z drugiej strony zaś Polska powinna angażować państwa zachodnioeuropejskie, zwłaszcza Niemcy, w kształtowanie wiarygodnego europejskiego potencjału politycznego i militarnego odstraszania.

Wciąganie Niemiec do budowy skutecznego europejskiego odstraszania Rosji jest dla Polski sprawą o strategicznym znaczeniu. Niemiecki sojusznik zapewnia Polsce głębię strategiczną – w sytuacji kryzysu to na terytorium Niemiec nastąpi koncentracja sojuszniczych sił wsparcia niezbędnych Polsce do zwyciężenia agresora. Dlatego zwiększenie siły wojsk amerykańskich rozmieszczonych w Polsce wraz ze zmianą charakteru ich obecności z rotacyjnej na stałą będzie wzmacniać zaangażowanie Niemiec w odstraszanie i obronę wschodniej flanki Sojuszu. Gdyby jednak amerykańskie odstraszanie zawiodło na Dalekim Wschodzie... to w polskim interesie leży, aby Europa posiadała odpowiednią zdolność do autonomicznego odstraszania. I do takiej myśli Polska, wraz z Francją, powinna Niemcy przekonywać.

Niestety w perspektywie 10–15 lat uzyskanie takiego potencjału jest bardzo mało prawdopodobne. W tym czasie Polska będzie musiała się skoncentrować na rozbudowie sił lądowych i lotnictwa zdolnego do przetrwania w bardzo agresywnym środowisku antydostępowym. Ponieważ celem rosyjskiej strategii wojny ograniczonej jest zajęcie terytorium, rozwijanie potencjału marynarki wojennej trzeba będzie odłożyć na później.

Ponadto warto mieć na uwadze, że Polska musi być zdolna do wyasygnowania sił – zapewne jednostek o dużej mobilności – do zgrupowania wojsk sojuszniczych w państwach bałtyckich, przede wszystkim na Litwie, jeszcze przed wejściem konfliktu w fazę ostrą. Takie rozmieszczenie, wraz z obecnością sił sojuszniczych, zwłaszcza amerykańskich, na wschód od Warszawy będzie bowiem pełnić funkcję odstraszającą i tworzyć ważny, być może ostateczny, sygnał w komunikacji strategicznej, która może się przyczynić do uniknięcia konfliktu. Celem Polski jest przedłużenie status quo ustanowionego po zimnej wojnie, którego elementem jest prawo narodów do suwerennego decydowania o modelu rozwoju i sojuszach. Polska, jako pograniczna kasztelania, ponosi szczególną odpowiedzialność za przetrwanie porządku międzynarodowego ukształtowanego po 1989 r.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 2

[1] J. Mieroszewski, Wstęp, w: idem, Modele i praktyka, Paryż 1970, s. 8.

[2] S. Dębski, Polska w epoce Szalonego Króla, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 3.

[3] A.T. Mahan, The Influence of Sea Power Upon History, 1660–1783, Dover Military History, Weapons, Armor, 1987 (wydana po raz pierwszy w 1890 r.).

[4] G. Allison, Destined for War. Can America and China Escape Thucydides’s Trap, Houghton Mifflin Harcourt, 2017. Zob. też znakomity artykuł recenzyjny: R. Stemplowski, Czy wojna między Chinami i USA jest nieunikniona?, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 1, s. 150–162.

[5] J.S. Nye: Soft power. Jak osiągnąć sukces w polityce światowej, tłum. J. Zaborowski, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007.

[6] Zob. m.in. Remarks by A/S Wess Mitchell: Anchoring the Western Alliance, U.S. Mission to the European Union, 5 czerwca 2018 r., https://useu.usmission.

[7] National Security Strategy of the United States, 18 grudnia 2017 r., www.whitehouse.gov.

[8] „The United States does not have the capacity to do everything it has to do in Europe and in the Pacific to deal with the Chinese threat” – V. Gera, Retired general warns of U.S.-China war in 15 years, „The Washington Times”, 24 października 2018 r.

[9] Wspólna deklaracja polsko-rosyjska, Warszawa, 25 sierpnia 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), Stosunki NATO – Federacja Rosyjska w świetle dokumentów, PISM, 2018, s. 127.

[10] List prezydenta Rosji Borysa Jelcyna do prezydenta USA Billa Clintona, 15 września 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac.), op. cit., s. 130.

[11] Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej Krzysztofa Skubiszewskiego dotycząca polityki Rzeczpospolitej Polskiej, zwłaszcza w związku z listem prezydenta Rosji Borysa Jelcyna z 15 września 1993 r. do przywódców Francji, Niemiec, USA i Wielkiej Brytanii, Warszawa, 4 października 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit., s. 132–133.

[12] Akt stanowiący o stosunkach dwustronnych, współpracy i bezpieczeństwie między NATO i Federacją Rosyjską, Paryż, 27 maja 1997 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit., s. 250.

[13] W.J. Burns, The Back Channel: A Memoir of American Diplomacy and the Case for Its Renewal, Random House, 2019, s. 231.

[14] Wydany w ubiegłym roku przez PISM zbiór dokumentów dotyczących relacji NATO–Rosja w ostatnich 30 latach pod redakcją Roberta Kupieckiego i Marka Menkiszaka dostarcza na tę tezę licznych i bardzo przekonujących dowodów: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit.

[15] Charles J. Dunlap zdefiniował termin „lawfare” jako: „the use of law as a weapon of war”, Ch. Dunlap, Law and Military Interventions: Preserving Humanitarian Values in 21st Century Conflicts, 29 listopada 2001 r., https://people.duke.edu.

[16] A.T. Guzman, How International Law Works: A Rational Choice Theory, Oxford University Press, 2008, s. 111.

[17] Ibidem, s. 112–113.

[18] L. Beehner i in., Analyzing the Russian Way of War. Evidence from the 2008 Conflict with Georgia. Evidence from the 2008 Conflict with Georgia: A Contemporary Battlefield Assessment by the Modern War Institute, 20 marca 2018 r., https://mwi.usma.edu.

[19] Wiektory razwitija wojennoj stratiegii, Naczalnik Gienieralnogo sztaba Woorużionnych Sił RF gienierał armii Walerij Gierasimow wystupił na obszczem sobranii Akademii wojennych nauk, „Krasnaja zwiezda”, 4 marca 2019 r., http://redstar.ru/vektory-razvitiya-voennoj-strategii.

[20] Pojęcia „aktywna obronna” i „uprzedzająca neutralizacja zagrożeń” występowały obficie w sowieckich dokumentach planowania wojennego w okresie międzywojennym. Pisałem o tym szczegółowo w: S. Dębski, Między Berlinem a Moskwą. Stosunki niemiecko-sowieckie 1939–1941, PISM, Warszawa 2007, s. 527–587.

[21] Odpowiedzią NATO była m.in. strategia zmasowanego odwetu. Najlepsze omówienie problemów strategicznych NATO w: R. Kupiecki, Siła i solidarność: strategia NATO 1949–1989, PISM, 2009, s. 172 i n. Warto także sięgnąć do rozważań na temat wojny ograniczonej R.E. Osgood, Limited War: The Challenge to American Strategy, University of Chicago Press, 1957 oraz późniejszej pracy tego autora: Limited War Revisited, Westview Press, 1979.

[22] S. Siebold, Germany urges Russia, Ukraine to de-escalate conflict, „Reuters”, 18 stycznia 2019 r., www.reuters.com.

[23] A. Gawlikowska-Fyk, M Terlikowski (red.), Nordic-Baltic Security in Times of Uncertainty: The Defence-energy Nexus, PISM–NUPI, Warszawa 2018.

1989 – POKÓJ BEZ ZWYCIĘSTWA

Gdy Stalin złamał porozumienia jałtańskie i nad Europą, „od Szczecina nad Bałtykiem po Triest nad Adriatykiem”, zapadła żelazna kurtyna, Stany Zjednoczone przejęły odpowiedzialność za losy wolnej i demokratycznej Europy. W marcu 1947 r. prezydent Harry Truman ogłosił w Kongresie, iż: „W obecnym momencie historycznym prawie każdy naród na świecie musi wybierać między alternatywnymi modelami życia. Wybór ten zbyt często nie jest wyborem wolnym. Model pierwszy opiera się na woli większości i wyróżnia się wolnymi instytucjami, rządem przedstawicielskim, wolnymi wyborami, gwarancjami wolności osobistej, wolności słowa i religii oraz wolnością od ucisku politycznego. Model drugi opiera się na woli mniejszości narzuconej większości siłą, na terrorze i ucisku, kontrolowanej prasie i radiu; sfałszowanych wyborach i tłumieniu wolności jednostki. Uważam, że polityka Stanów Zjednoczonych musi wspierać wolne narody, które opierają się próbom ujarzmienia przez zbrojne mniejszości lub naciski zewnętrzne”[1].

Bezpieczeństwo i dobrobyt Europy wymagały amerykańskiego zaangażowania i ukształtowania wspólnoty zdolnej do kolektywnej obrony, podniesienia Starego Kontynentu z gospodarczych ruin oraz zapewnienia mu warunków rozwoju. To przeświadczenie doprowadziło do planu Marshalla, utworzenia Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz zainicjowania procesu integracji europejskiej. Wkrótce NATO i wspólnoty europejskie stały się instytucjonalną emanacją współpracy najwyżej rozwiniętych państw świata.

Truman pożyczył pojęcie „wolne narody” (free people) od brytyjskiego premiera Winstona Churchilla, który pytał, występując przed połączonymi izbami amerykańskiego Kongresu 26 grudnia 1942 r.: „Za jakich ludzi oni nas uważają?” (What kind of people do they think we are?). Miał wówczas na myśli Hitlera i Mussoliniego, a odpowiadając, zdefiniował tożsamość Wielkiej Koalicji: „my” oznaczało wolne narody dążące do wyzwolenia Europy spod jarzma niemieckiego nazizmu i włoskiego faszyzmu.

Czterdzieści lat później prezydent Ronald Reagan postawił to samo pytanie, przemawiając przed połączonymi izbami parlamentu brytyjskiego, aby zdefiniować „my” w kontekście zimnej wojny. Dla niego „my” było wspólnotą połączoną celem uwolnienia Europy od komunizmu: „Wolne narody, zasługujące na wolność i zdecydowane nie tylko, by wolnymi pozostać, ale też pomóc innym w jej uzyskaniu”[2]. Reagan ogłosił wówczas „krucjatę wolności” (crusade for freedom) – polityczną strategię idącą dalej niż powstrzymywanie imperialnych aspiracji Związku Sowieckiego. Nie chodziło już także tylko o publiczne demonstrowanie solidarności z narodami po wschodniej stronie żelaznej kurtyny (co było celem prezydenta Johna F. Kennedy’ego w przemówieniu wygłoszonym w czerwcu 1963 r. w Berlinie, gdy zadeklarował: Ich bin ein Berliner). Reagan mobilizował europejskich sojuszników i zwiększał polityczną presję na cywilizację zniewolenia. Z jednej strony Stany Zjednoczone dążyły do osłabienia reżimów komunistycznych i podważenia ich legitymizacji, z drugiej oferowały Związkowi Sowieckiemu współpracę na rzecz bezpieczeństwa globalnego i Europy.

Zainicjowana przez Reagana nowa faza rywalizacji technologicznej, wraz ze zwiększoną presją polityczną i sankcjami gospodarczymi odcinającymi Związek Sowiecki od zachodnich zaawansowanych technologii, doprowadziła do sytuacji, w której sowiecki komunizm nie był już w stanie ani dotrzymać kroku Stanom Zjednoczonym w obszarze nowych technologii, ani zaoferować własnemu społeczeństwu konkurencyjnego wobec Zachodu modelu życia. To dzięki takiej polityce udało się Stanom Zjednoczonym doprowadzić do zawarcia ze Związkiem Sowieckim szeregu porozumień rozbrojeniowych, w tym dotyczących ograniczenia zbrojeń strategicznych (START) czy likwidacji arsenałów rakiet średniego zasięgu, co spowodowało ich wycofanie również z Europy (INF).

Michaił Gorbaczow – ostatni przywódca Związku Sowieckiego – próbował ratować autorytet partii komunistycznej i utrzymać legitymizację jej władzy. Zainicjowana przez niego polityka nowego myślenia i przebudowy prowadziła jednak do demokratyzacji stosunków społecznych najpierw w samym Związku Sowieckim, a w konsekwencji także w relacjach z państwami satelickimi. W ten sposób partie komunistyczne w Europie Środkowej stopniowo traciły ważny element legitymizujący ich władzę – groźbę sowieckiej interwencji. Przed następcą Reagana w Białym Domu stanęło zadanie wytyczenia nowego celu, wokół którego mogłaby się ukształtować paneuropejska wspólnota interesów. I tym razem Stany Zjednoczone, podobnie jak 40 lat wcześniej, przejęły odpowiedzialność za ustanowienie nowego, pokojowego ładu w Europie i zdefiniowanie politycznego „my”.

W styczniu 1917 r. prezydent Stanów Zjednoczonych Woodrow Wilson przedstawił w Kongresie wizję ładu, który należało stworzyć w Europie po zakończeniu I wojny światowej: „Czy obecna wojna to zmagania o sprawiedliwy i stabilny pokój, czy tylko o nową równowagę sił? [...] Tylko pokojowa Europa może być stabilną Europą. Należy więc stworzyć nie tylko równowagę, ale także wspólnotę sił, nie zorganizowaną rywalizację, lecz zorganizowany wspólny pokój [...]. Musi to być pokój bez zwycięstwa, którego zasadą jest równość i wspólne uczestnictwo we wspólnej korzyści”[3].

Postulując zakończenie zimnej wojny, George H. Bush nawiązywał do tradycji amerykańskiego myślenia o ładzie europejskim i – w pewnym sensie – zaproponował własną wizję „pokoju bez zwycięstwa”. Aby nie antagonizować byłych adwersarzy z komunistycznej Europy, w przemówieniu Europe Whole and Free, wygłoszonym 31 maja w Moguncji nad Renem, zaprosił ich do wspólnego definiowania pojęcia „my” poprzez tworzenie wspólnoty połączonej „wizją – ideą wolnych narodów Ameryki Północnej i Europy działających na rzecz ochrony ich wspólnych wartości”[4]. Drogą do tego celu miały być: współpraca na rzecz zjednoczenia Niemiec, która doprowadziła do konferencji 2+4 w 1990 r. i włączenia Niemieckiej Republiki Demokratycznej do Republiki Federalnej Niemiec, akceptacja wolnych, demokratycznych wyborów jako paneuropejskiego standardu ustrojowego oraz współpraca w dziedzinie technologii i znaczące ograniczenie potencjałów militarnych.

W odpowiedzi na amerykańską wizję Michaił Gorbaczow w przemówieniu na forum Rady Europy w Strasburgu zapowiedział rezygnację z doktryny Breżniewa, ograniczającej suwerenność państw Europy Środkowej, i wezwał do budowy „wspólnego europejskiego domu”. W ten sposób przyjął amerykańską ofertę „pokoju bez zwycięstwa”. Wykluczył wybuch konfliktu zbrojnego na kontynencie oraz „samą możliwość użycia lub groźby użycia siły, przede wszystkim siły wojskowej, czy to przez sojusz wobec innego sojuszu, czy wewnątrz sojuszy, czy gdziekolwiek”[5].

Wizja prezydenta George’a H. Busha nadała impet harmonizacji modelu rozwoju w skali całego kontynentu, a po kilkunastu latach doprowadziła do rozszerzenia NATO i Unii Europejskiej. Z kolei anulowanie doktryny Breżniewa, wraz z potępieniem w grudniu 1989 r. przez Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRS paktu Ribbentrop–Mołotow i ustanowionego w ten sposób podziału Europy, były ważnym wkładem ZSRS do kształtującego się nowego ładu w Europie. Nad kontynentem unosił się nowy duch – duch upadku komunizmu, pokoju bez zwycięstwa, bez zwycięzców i pokonanych, duch wspólnego tryumfu nad zimnowojennym jego podziałem.

Niezamierzone konsekwencje transformacji ustrojowych

Elementem amerykańskiej polityki demontowania jałtańskiego podziału Europy było tworzenie warunków umożliwiających komunistycznym elitom Europy Środkowej pokojowe przekazanie władzy w ręce środowisk demokratycznych. Także tu znajdowała zastosowanie idea pokoju bez zwycięstwa. Stany Zjednoczone wspierały proces demokratycznej transformacji państw Europy Środkowej, a ich nowe demokratyczne władze wspierały amerykańską politykę przezwyciężania zimnowojennego podziału Europy i opierania bezpieczeństwa kontynentu na kooperacji. Przykładem może być Polska, której po zakończeniu zimnej wojny zmienili się wszyscy sąsiedzi. Na granicy zachodniej powstały zjednoczone Niemcy, na południu Czechosłowację zastąpiły Czechy i Słowacja, a na wschodzie, zamiast z jednym sąsiadem – Związkiem Sowieckim – Polska zaczęła graniczyć z czterema nowymi państwami: Rosją, Litwą, Białorusią i Ukrainą. Ze wszystkimi nowymi sąsiadami Polska zawarła traktaty o przyjaźni i dobrosąsiedzkiej współpracy, stając się epicentrum politycznej stabilności w nowej pojałtańskiej Europie, a dzięki temu ważnym sojusznikiem Waszyngtonu w urzeczywistnianiu wizji Europe whole and free.

Pod amerykańskim patronatem kształtowały się także nowe elity społeczne, gospodarcze i polityczne w Europie Środkowej, będące w istocie syntezą części dawnych, komunistycznych elit władzy i byłych środowisk opozycyjnych. W większości wypadków wymagało to amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa dla byłych członków komunistycznych władz i funkcjonariuszy aparatów bezpieczeństwa. Był to dość standardowy element amerykańskiej polityki wobec transformacji ustrojowych. Ale dla idei Europy zjednoczonej, demokratycznej i wolnej miała kilka ważnych konsekwencji – negatywnych, choć niezamierzonych.

Po pierwsze, amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa dla byłych komunistycznych elit były w istocie zewnętrzną ingerencją w proces demokratyczny. Demokracja jest ustrojem samoregulującym się. Każda ingerencja zewnętrzna, która uprzywilejowuje jakieś środowisko polityczne – na przykład w wyniku przyznania mu politycznych gwarancji nietykalności – zawsze grozi oligarchizacją stosunków społecznych, ograniczeniem demokratycznej kontroli, a w dłuższej perspektywie napięciami społecznymi. W wyniku amerykańskiego oddziaływania we wszystkich państwach Europy Środkowej procesy dekomunizacji i lustracji zostały poważnie opóźnione, co z pewnością wpłynęło negatywnie na jakość ustrojów demokratycznych w całym regionie.

Po drugie, amerykański parasol nad procesami transformacji ustrojowych w Europie Środkowej zaczął być w Rosji postrzegany błędnie – jako działanie o charakterze geopolitycznym zmierzające do poszerzenia amerykańskiej strefy wpływów. Ten błąd wynikał z tradycyjnej rosyjskiej tendencji do postrzegania świata w kategoriach geopolitycznych. Z natury rzeczy prowadził on do ignorowania ważnego elementu rzeczywistości – politycznego oddziaływania aspiracji społeczeństw Europy Środkowej i ich wpływu na determinację rządów do integracji w strukturach transatlantyckich i europejskich. Tymczasem, z wyjątkiem Słowacji po 1989 r., w Europie Środkowej do władzy nigdy nie doszła żadna siła polityczna opowiadająca się za programem alternatywnym wobec członkostwa w NATO i UE. Aspiracje społeczne były więc wielką polityczną siłą w regionie, dobrze współgrającą z wizją Europe whole and free, która wszakże zrywała z paradygmatem geopolitycznej rywalizacji.

W toku zimnej wojny wolny świat udowodnił wyższość swego modelu rozwoju. Rosjanie, Polacy, Czesi, Węgrzy i Słowacy, a także inne narody Europy Środkowej i Wschodniej wychodzące z komunizmu i aspirujące do suwerenności, nie miały poczucia przegranej, ponieważ uznawały za własny sukces odrzucenie rozwojowej aberracji, jaką były komunizm i gospodarka nakazowo-rozdzielcza. W roku 1990 dla 90% Rosjan „normalność” oznaczała przyjęcie zachodniego modelu życia: aż 32% badanych uważało, że reformatorzy państwa powinni naśladować Stany Zjednoczone, tyle samo – że Japonię, zaś 17% stawiało im za przykład Niemcy, 11% Szwecję, a tylko 4% opowiadało się za kopiowaniem doświadczeń chińskich.

Dopiero negatywne doświadczenia związane z rozpadem Związku Sowieckiego i transformacji ustrojowej w czasach prezydenta Borysa Jelcyna wpłynęły na zmianę tych nastrojów. Tę sytuację wykorzystał Władimir Putin, który po dojściu do władzy przekształcił słabą i skorumpowaną rosyjską demokrację w ustrój autorytarny, a w 2005 r. ogłosił, że rozpad Związku Sowieckiego był „największą geopolityczną katastrofą w dziejach”. Pod wpływem tej i podobnych ocen ponad połowa Rosjan zaczęła negatywnie oceniać upadek ZSRS i przyznawać się do pozytywnego stosunku do totalitarnej symboliki sowieckiej.

Gleb Pawłowski, jeden z ideologów rosyjskiej transformacji ustrojowej ku autorytaryzmowi, postawił kilka lat temu tezę, że dla Rosjan zimna wojna skończyła się inaczej niż dla świata zachodniego. Jego zdaniem Francis Fukuyama w słynnym eseju z 1992 r. dobrze oddał nastrój epoki, stwierdzając, że po zakończeniu zimnej wojny nastał „koniec historii”. Oto liberalna demokracja odniosła zwycięstwo nad ideologią komunistyczną, a tym samym Zachód stracił ostatniego ideologicznego konkurenta. Ale Rosjanie nie uważali się za pokonanych, a bankructwo komunizmu uznali za początek nowej ery, w której nie obowiązują już żadne normy[6]. Na tym tle zrodziła się w Rosji społeczna akceptacja dla fasadowej demokracji. Nowe rosyjskie elity wmówiły społeczeństwu, że dalsza demokratyzacja grozi Rosji dezintegracją i proces ten można jedynie zahamować, powracając w polityce wewnętrznej i zagranicznej do metod imperialnych. Tym samym niemożliwe stało się stworzenie nowego paneuropejskiego „my” wspólnie ze zmierzającą w stronę autokracji Rosją.

Warto przy tym pamiętać, że jeszcze w czasach Gorbaczowa uważano w Moskwie, że wizja Europe whole and free nie dotyczy terytorium Związku Sowieckiego. Nikt bowiem nie zakładał możliwości jego dezintegracji. Próby Gorbaczowa, by powstrzymać aspiracje niepodległościowe sowieckich republik siłą, np. w Wilnie i Tbilisi, zakończyły się fiaskiem, co przyspieszyło najpierw jego upadek, a następnie decyzję o rozwiązaniu Związku Sowieckiego.

Kontratak geopolityki

Wizja Europe whole and free była wizją warunkową, jej urzeczywistnienie opierało się na założeniu, że wszyscy członkowie nowej wspólnoty, także Rosja, będą przestrzegali fundamentalnych norm praw międzynarodowego i zobowiązań politycznych wynikających z członkostwa w ONZ i OBWE, w tym Karty paryskiej z 1990 r. Oznaczało to w pierwszej kolejności wyrzeczenie się jednostronnego użycia siły lub groźby jej użycia w stosunkach międzynarodowych, poszanowanie suwerennej równości państw i nienaruszalności ich granic oraz powstrzymywanie się od ingerencji w ich sprawy wewnętrzne.

Tylko przez krótki czas elity w Moskwie zmuszone były uznawać, że zasady te obowiązują także wobec byłych sowieckich republik związkowych i ich aspiracji niepodległościowych. Powód był całkiem prozaiczny. Aby można było mówić o zakończeniu zimnej wojny w myśl idei pokoju bez zwycięstwa, Rosja nie mogła mieć poczucia klęski. Klęską zaś byłaby utrata statusu globalnego mocarstwa i jego prawno-międzynarodowych atrybutów, w tym zwłaszcza stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ. Z formalnego punktu widzenia państwo rosyjskie, które wyłoniło się po rozwiązaniu ZSRS, było nowym bytem i od dobrej woli pozostałych członków wspólnoty międzynarodowej zależało, czy zostanie uznane za prawnego sukcesora Związku Sowieckiego. Aby taką decyzję uzyskać, Rosja musiała zaakceptować istniejący ład terytorialny.

Gdyby w 1991 r. Rosja zgłosiła roszczenia terytorialne wobec Ukrainy albo któregokolwiek ze swych sąsiadów, nie zostałaby uznana za prawnego następcę ZSRS i nie zachowałaby stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa. Na przejęcie przez Rosję praw przynależnych w ONZ Związkowi Sowieckiemu musieli się bowiem zgodzić wszyscy pozostali członkowie organizacji, w tym Ukraina. Wystarczyłby jeden głos sprzeciwu, aby Rosja nie miała dziś prawa weta w Radzie. Trudno sobie wyobrazić, aby Kijów zaakceptował rosyjski wniosek, będąc pod presją rosyjskich roszczeń terytorialnych.

Gdy jednak Rosję uznano już za sukcesora Związku Sowieckiego, w Moskwie odżyła imperialna tradycja postrzegania relacji z byłymi republikami jako sprawy wewnątrzrosyjskiej. W konsekwencji popieranie przez Zachód aspiracji emancypacyjnych nowych państw na obszarze posowieckim zaczęto w Moskwie uznawać za naruszenie zasad współpracy na podstawie wizji Europe whole and free. Wspomniany zwrot w polityce Rosji nastąpił już we wrześniu 1993 r. Podczas wizyty w Polsce w sierpniu 1993 r. prezydent Jelcyn złożył deklarację, w której uznał aspiracje Polski do członkostwa w NATO za zrozumiałe: „W perspektywie taka decyzja suwerennej Polski, zmierzająca do integracji ogólnoeuropejskiej, nie jest sprzeczna z interesami innych państw, w tym również Rosji”[7].

Trzy tygodnie później prezydent Rosji wystosował list do przywódców Stanów Zjednoczonych, Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec, w którym wycofał się z tego stanowiska. „Ogólnie rzecz biorąc, preferujemy sytuację, w której stosunki między naszym państwem a NATO byłyby o kilka stopni cieplejsze od tych między Sojuszem a Europą Wschodnią”. Rosja proponowała „objęcie państw regionu wspólnymi gwarancjami bezpieczeństwa NATO i Rosji”, które miałyby im zastąpić członkostwo w Sojuszu[8].

To był moment przełomowy. Rosja, pomimo wysiłków Zachodu, odrzuciła zasadę suwerennej równości państw i tym samym porzuciła współpracę na rzecz demokratyzacji polityki europejskiej w duchu idei „pokoju bez zwycięstwa” oferowanej w wizji Europe whole and free, bez stref wpływów i równowagi sił. Zamiast tego Rosja po raz pierwszy zażądała powrotu do dawnych geopolitycznych i imperialnych schematów, instytucjonalizacji koncertu mocarstw i uznania nierówności państw europejskich.

W ten właśnie sposób odczytał rosyjskie intencje Krzysztof Skubiszewski, polski minister spraw zagranicznych i jeden z architektów pozimnowojennego ładu w Europie. 4 października 1993 r. w następujący sposób skomentował nowe rosyjskie postulaty: „Dążenie Polski do przystąpienia do NATO jest częścią naszej polityki [...]. Jest to polityka związania z zachodnimi organizacjami obronnymi i bezpieczeństwa, czynienia ich w szerszym stopniu europejskimi poprzez udział Polski zamiast – jak dotąd – utrzymywania ich tylko zachodniego charakteru. Inaczej trwać będzie podział Europy. Ta polityka odpowiada najżywotniejszym interesom Polski, odpowiada utrzymaniu jej z trudem uzyskanej niepodległości – z tej polityki nie zrezygnujemy. [...] Tak jak będziemy przeciwni izolowaniu Rosji, tak równie stanowczo odrzucamy lokowanie Polski w strefie buforowej lub szarej między Zachodem i Wschodem. Do takiej strefy, czyli prędzej czy później – do zależności, prowadzi pomysł gwarancji rosyjskich. Nie ma o nich mowy w deklaracji Wałęsy i Jelcyna. Mamy już złe doświadczenia z takimi gwarancjami – jeszcze w XVIII w., przed rozbiorami, a w XX w. w Teheranie i w Jałcie. Nasza polityka jest polityką niepodległości w ramach bezpieczeństwa euroatlantyckiego”[9].

Odtąd Rosja usiłowała spowalniać procesy integracyjne państw europejskich, żądając zróżnicowania statusu nowych członków. Od NATO domagała się nierozmieszczania poważniejszych sił w nowych państwach sojuszniczych. Od Unii Europejskiej próbowała uzyskać odszkodowanie w zamian za jej rozszerzenie na wschód. Zwalczała proeuropejskie aspiracje elit w Gruzji, Mołdawii i na Ukrainie. Wreszcie, aby powtrzymać aspiracje byłych sowieckich republik do uzyskania statusu pełnoprawnych członków wspólnoty budującej Europe whole and free, użyła siły zbrojnej wobec Mołdawii w 1992 r., Gruzji w 2008 r. i wreszcie Ukrainy w 2014 r. W ten sposób złamała fundamentalne dla pokoju w Europie normy Aktu końcowego KBWE z 1975 r., Karty paryskiej dla Nowej Europy z 1990 r., memorandum budapeszteńskiego z 1994 r. i szeregu porozumień dwustronnych.

Po agresji na Ukrainę w 2014 r. Putin otwarcie ogłosił, że Rosja znajduje się w stanie zimnej wojny z Zachodem. W wystąpieniu na konferencji w Wałdaju w 2014 r. obarczył Zachód winą za próbę narzucenia Rosjanom zachodnich wartości: „zamiast stworzyć nową równowagę sił, konieczną dla utrzymania porządku i stabilności, podjęli działania, które wepchnęły cały system w sytuację ostrej i głębokiej nierównowagi”[10].

What kind of people do we think we are?

Polityka oparta na wizji Europe whole and free okazała się jednym z najbardziej skutecznych w historii instrumentów rozszerzania obszaru wolności i dobrobytu. Państwa Europy Środkowej są dziś najszybciej rozwijającą się częścią Europy. Ale dopóty, dopóki Rosja siłą będzie powstrzymywać rozszerzanie obszaru demokracji i wolności na cały kontynent, tak długo bezpieczeństwo i dobrobyt Europy będą zagrożone. Europa dziś znajduje się bowiem w znacznie trudniejszej sytuacji niż w roku 1919 lub 1989. Amerykańskie przywództwo w wolnym świecie jest dziś słabsze, musi także mierzyć się z konkurencją ze strony autokratycznego modelu rozwoju nie tylko w Europie, ze strony Rosji, ale także w Azji. Chiny – największe autokratyczne mocarstwo świata – konkurują ze światem demokratycznym ekonomicznie, a także ideologicznie. Zachód, przechodzący po 1989 r. ideologiczną demobilizację, popełnił strategiczny błąd, akceptując chiński model rozwoju – „jedno państwo, dwa ustroje” – jako wystarczająco dobry, aby przyjąć Chiny do Światowej Organizacji Handlu (WTO) i dopuścić je do konkurencji na wolnym rynku. Tymczasem podstawą jednego z tych chińskich ustrojów jest wolność, drugiego – niewola. Synteza obu systemów nie jest możliwa, ponieważ autorytaryzm, wsparty siłą państwa, zawsze zdominuje wolność pozbawioną takiej pomocy. W ten sposób Chiny, udając, że są gospodarką wolnorynkową, uzyskują nad wolnym światem przewagę. Co więcej, eksportują własny model rozwoju.

Jedną z największych korzyści upadku komunizmu było empiryczne doświadczenie milionów, że demokracja i wolny rynek warunkują pomyślny rozwój i dobrobyt. Akceptując chińskie podejście „jedno państwo, dwa ustroje”, Zachód poważnie osłabił siłę tej lekcji. Dziś wspierany przez Chiny i Rosję model autokratyczny staje się coraz bardziej popularny nie tylko wśród państw rozwijających się, ale także wśród elit demokratycznych w wielu państwach. Aby temu trendowi skutecznie się przeciwstawić, Zachód na nowo musi się zintegrować, zdefiniować własną wspólnotę polityczną i nadać nowe znaczenie pojęciu „my”. Paradoksalnie najłatwiej będzie mu to zrobić w Europie, przy wykorzystaniu aspiracji społeczeństw jej wschodniej części i Bałkanów do udziału w Europe whole and free... Wracając na ścieżkę polityki rozszerzania UE i NATO, wolne narody mogą odzyskać swoją tożsamość[11].

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 3

[1] Address before a joint session of Congress, 12 marca 1947 r., https://avalon.law.edu.

[2] Address to the British Parliament, 8 czerwca 1982 r., https://millercenter.org.

[3] Address of the President of the United States to the Senate, 22 stycznia 1917 r., www.personal.umd.umich.edu.

[4] Europe whole and free. Remarks to the Citizens in Mainz. President George Bush. Rheingoldhalle. Mainz, Federal Republic of Germany, 31 maja 1989 r., https://usa.usembassy.de.

[5] Wystąpienie sekretarza generalnego KC KPZR, przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR Michaiła Gorbaczowa na Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy, Strasburg, 6 lipca 1989 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), Stosunki NATO–Rosja w świetle dokumentów, PISM, 2018, s. 52.

[6] G. Pawłowski, Sistiema RF w wojnie 2014 goda. De principatu debili, Jewropa, 2014.

[7] Wspólna deklaracja polsko-rosyjska, Warszawa, 25 sierpnia 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit., s. 127.

[8] List prezydenta Rosji Borysa Jelcyna do prezydenta USA Billa Clintona, 15 września 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit., s. 1.

[9] Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej Krzysztofa Skubiszewskiego [...], Warszawa, 4 października 1993 r., w: R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), op. cit., s. 132, 133.

[10] V. Putin, New Rules or a Game without Rules: “We Need a New Global Consensus of Responsible Powers”, 25 października 2014 r., www.globalresearch.ca.

[11] Oryginalna wersja artykułu ukazała się w tomie: S. Dębski, D.S. Hamilton (red.), Europe Whole and Free: Vision and Reality, Transatlantic Leadership Network, PISM, Brookings Institution Press, 2019.

BŁĄD SYSTEMOWY?

Minęła 30. rocznica zainicjowania transformacji ustrojowej w Polsce. Nic zatem dziwnego, że ten jubileusz jest częstym tematem rozmów ekspertów, dyplomatów i historyków. O bilansie ostatniego trzydziestolecia będzie się także rozmawiać przy okazji rocznicy obalenia muru berlińskiego i zjednoczenia Niemiec. PISM właśnie wydał zbiór esejów na ten temat pod redakcją moją i Dana Hamiltona: Europe Whole and Free: Vision and Reality. To dyskusja bardzo zróżnicowana, obrazująca, że konceptualizacje sytuacji międzynarodowej zachodzą wolniej niż zmiany w realnej polityce międzynarodowej. Jednym z powodów jest oczywiście brak pełnej informacji o minionych procesach, decyzjach i wydarzeniach, które na różnych poziomach oddziaływały na bieg wydarzeń, ewolucje ustrojów, decyzje decydentów. Innym jest wciąż obecna tendencja do koncentrowania się ekspertów i dyplomatów z Waszyngtonu, Londynu, Paryża czy Berlina na big picture. Do pewnego stopnia to jest oczywiście naturalne zjawisko. Mocarstwa interesują się przede wszystkim mocarstwami. Zwracają jednak również uwagę na konsekwencje własnych polityk – może nie od razu, ale po pewnym czasie podejmują analizy retrospektywne.

Nie tak dawno rozmawiałem z przedstawicielem amerykańskiego rządu, który żywo się interesował tym, co sądzę o amerykańskiej polityce wobec Europy Środkowej po 1989 r., a zwłaszcza, co uważam za jej największe niepowodzenie. Odniosłem wrażenie, że oczekiwał, iż powiem coś o Rosji. Na przykład – że Ameryce brakło determinacji, aby uczynić ją częścią Zachodu. Albo że to Zachód sprowokował ją do użycia siły przeciwko sąsiadom. Zdziwił się, gdy zaproponowałem mu rozważenie możliwości, że amerykańska polityka wspierająca jednoczenie Europy, a zwłaszcza niektóre jej metody, mogła skutkować wystąpieniem niepożądanych skutków. Najczęściej niezamierzonych, ale Stany Zjednoczone długo nic z nimi nie robiły, bo tak im było po prostu wygodnie. Oczywiście tę możliwość należy traktować jako pewnego rodzaju hipotezę badawczą. Jej weryfikacja wymagałaby znacznie poważniejszej formy niż rozważania publicystyczne, niemniej ich kierunek uważam za wystarczająco interesujący.

Wystąpienie takich błędów systemowych – jak byśmy dziś je nazwali, używając języka znanego z naszych doświadczeń z komputerami – było możliwe na styku wielkiej amerykańskiej strategii wobec Europy i Związku Sowieckiego oraz lokalnej taktyki w Europie Środkowej.

Mogło to wyglądać mniej więcej tak: w wyniku politycznego porozumienia, zawartego wówczas między komunistyczną władzą a przedstawicielami opozycji demokratycznej, 4 czerwca 1989 r. przeprowadzono w Polsce częściowo wolne wybory do Sejmu i w pełni wolne wybory do Senatu. Te ostatnie przerodziły się w polityczny plebiscyt. Druzgocąca przegrana władz odebrała im polityczną legitymizację. Wprawdzie władza Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej nigdy nie opierała się na społecznym poparciu, ale delegalizacja konkurencji politycznej i brak wolnych wyborów przez dziesięciolecia umożliwiały propagandowe szermowanie tezą o braku politycznej alternatywy i uzasadnianie monopolu komunistycznej dyktatury. Jej jedyna realna legitymizacja miała swoje źródło w Moskwie i w decyzjach podejmowanych na Kremlu. Władza żadnego polskiego komunistycznego rządu nie mogła być pewna swojej przyszłości bez akceptacji „towarzyszy radzieckich”.

Ale w 1989 r. słabła także protekcja Związku Sowieckiego, który 44 lata wcześniej przy użyciu siły ustanowił rządy komunistów w Polsce i przez lata był gotów do zbrojnej interwencji, gdy ich władza się chwiała. Oczywiście chodzi w tym miejscu o rolę, jaką groźba sowieckiej interwencji odgrywała w podtrzymywaniu autorytetu komunistycznej władzy, kształtowaniu bezalternatywności, propagandowym iunctim między dyktaturą komunistyczną w Polsce, jej zależnością wobec Związku Sowieckiego a utrzymaniem przez Polskę granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Tymczasem 6 lipca 1989 r. na forum Rady Europy Michaił Gorbaczow, przywódca Związku Sowieckiego, ogłosił rezygnację z tzw. doktryny Breżniewa, przewidującej możliwość interwencji zbrojnej ZSRS w państwach satelickich w sytuacji zagrożenia władzy elit komunistycznych.

Świadomość braku poparcia społecznego, uwidoczniona w wyborach do Senatu i słabnącej gotowości Związku Sowieckiego do interwencji zbrojnej dla podtrzymania dyktatury komunistycznej w Polsce, uruchomiła proces polityczny, który w konsekwencji doprowadził do sformowania rządu z premierem Tadeuszem Mazowieckim, ale także do wyboru gen. Wojciecha Jaruzelskiego na nowo utworzony urząd prezydenta Polski. Do takiego rozstrzygnięcia dążyły Stany Zjednoczone, nie ZSRS.

Po raz pierwszy od 1945 r. przynajmniej część realnej władzy znalazła się w rękach przedstawicieli środowisk politycznych opozycyjnych wobec władzy komunistów. Rząd dusz należał do Solidarności, ale środowisko, które władzę traciło, dążyło do jej przekazywania na najbardziej korzystnych dla siebie warunkach, stopniowo, ewolucyjnie, na drodze konsensusu, nie rewolucji.

Rewolucją nie byli zainteresowani zwłaszcza Amerykanie, którzy właśnie próbowali zapobiec niekontrolowanemu rozpadowi systemu dwubiegunowego. Polska była Ameryce potrzebna jako model udanej transformacji ustrojowej, która powoduje i wspiera ustanowienie nowych, niekonfrontacyjnych stosunków w Europie. Transformacja ustrojowa to proces zmiany ustroju przy zachowaniu ciągłości państwa. Zmiana ustroju w Polsce była zaś ściśle skorelowana ze zmianą całego układu międzynarodowego, rozpadem bloku wschodniego, sowieckiej strefy wpływów, upadkiem muru berlińskiego i zjednoczeniem Niemiec, które z kolei było warunkiem uzyskania przez Polskę członkostwa w NATO i we Wspólnotach Europejskich. Ciągłość państwa była więc ważnym elementem stabilizującym zmianę systemu międzynarodowego. Dlatego nie powinno nas dziwić, że to ambasador Stanów Zjednoczonych John Davis zabiegał o to, by opozycja przyczyniła się do wyboru gen. Wojciecha Jaruzelskiego na prezydenta. „Czerwcowa wizyta François Mitteranda i lipcowa George’a Busha potwierdzały, że w zasadzie wszyscy stawiają na Jaruzelskiego”, który „jeszcze kilka lat wcześniej bojkotowany w Waszyngtonie, witał teraz w Warszawie George’a Busha, który przywiózł ze sobą wielką 900-osobową delegację [...] Generał na każdym kroku słyszał od gości, jak wielkie zasługi położył na rzecz demokratyzacji Polski”[1].

W 1989 r. tracący oparcie w ZSRS polscy komuniści stali się Amerykanom i Zachodowi potrzebni. Można domniemywać, że ich strategia zmierzała do zastąpienia gwarancji sowieckich jakimś rodzajem gwarancji amerykańskich. Dla Waszyngtonu transformacja ustrojowa Polski była celem taktycznym, miała się stać przynętą dla elity komunistycznej Związku Sowieckiego, koić jej niepokój o to, że demontaż żelaznej kurtyny doprowadzi do utraty władzy. Elita ta w komunizm dawno już nie wierzyła i poszukiwała sposobów, aby w nowym ustroju zachować przynajmniej część wpływów i uczestniczyć w procesie redystrybucji zasobów i atrybutów władzy w nowym ustroju[2].

Jednak to, co dla wielkiego mocarstwa ma wymiar tylko taktyczny, dla państwa peryferyjnego, satelity drugiego wielkiego mocarstwa, nawet słabnącego, mogło mieć strategiczne konsekwencje. Sprawa z całą pewnością wymaga głębszych studiów. W tym miejscu wystarczy nam hipoteza, że amerykański interes strategiczny miał dla Amerykanów ważniejsze znaczenie niż konsekwencje politycznych kompromisów w Polsce.

Zapewne amerykańskie koncesje polityczne dla ludzi ze szczytów władzy w PRL, w rodzaju gwarancji bezpieczeństwa, byłyby dla Waszyngtonu kosztem stosunkowo drobnym. W zamian Stany Zjednoczone uzyskałyby instrument w polityce wobec Związku Sowieckiego, Niemiec i innych europejskich sojuszników, a także aktywa... PRL-owskiego wywiadu. Wiadomo na przykład, że wiosną 1990 r. w Lizbonie, za „oficjalną i osobistą zgodą” najwyższych decydentów wywodzących się z elity władzy PRL, toczyły się na ten temat rozmowy między przedstawicielami wywiadu PRL i CIA[3]. Jest wielce prawdopodobne, że osiągnięto tam jakieś porozumienie.

Jeżeli tak rzeczywiście było, to dla Polski skutki takiego porozumienia mogły być dalekosiężne, wręcz o ustrojotwórczym charakterze, wpływającym na przebieg i tempo transformacji. Jego polscy beneficjenci mogli bowiem uzyskać coś w rodzaju amerykańskiego listu żelaznego in blanco. Jeżeli przy tym samodzielnie decydowaliby o długości listy osób uprawnionych do korzystania z wynikających stąd przywilejów, to dzięki temu uzyskaliby sporą władzę, zapewniającą ciągłość pozycji społecznej w warunkach demokratycznego państwa prawnego, niezależnie od jego reguł i cyklicznej alternacji władzy. System ten miałby z pewnością tendencję do ekspansji wewnątrz kraju w celu rozszerzenia władzy i wpływów.

Przesłanką wskazującą, że tak w istocie mogło być, jest historia jednej ze służb specjalnych powstałych w wyniku przekształceń instytucji bezpieczeństwa PRL w toku transformacji ustrojowej w Polsce. Przez 12 lat działalności od 1990 r. funkcjonowała ona bez aktu prawnego regulującego jej działanie, zakres i metody. Tymczasem była to służba blisko współpracująca z Amerykanami. A przecież chodziło o demokratyczne państwo prawne, prawa obywateli, działanie w ramach i granicach prawa. W praworządnym państwie taka sytuacja uniemożliwiałaby działanie jakiejkolwiek instytucji. Tymczasem kolejne większości sejmowe nie podejmowały inicjatyw, aby ten stan zmienić, rzecznicy praw obywatelskich milczeli, podobnie organizacje zajmujące się prawami obywatelskimi...

Z całą pewnością mieliśmy do czynienia z sytuacją kulturotwórczą. Jeśli rzeczywiście istniała grupa korzystająca z jakiegoś amerykańskiego parasola ochronnego, to w interakcjach z innymi uczestnikami polskiej transformacji, środowiskami politycznymi, sędziowskimi, urzędniczymi, światem biznesu mogła mieć przewagę.

Z formalnoprawnego punktu widzenia transformacja zakończyła się przyjęciem nowej Konstytucji RP w 1997 r., choć wiele argumentów przemawia także za tym, aby za taką cezurę przyjąć uzyskanie przez Polskę członkostwa w NATO, a zwłaszcza w Unii Europejskiej. Przyjęcie acquis communautaire musiało bowiem oznaczać przyjęcie nowej kultury politycznej, administracyjnej i prawnej, radykalnie odmiennej od tej wywodzącej się z czasów Polski Ludowej.

Można także próbować wyznaczyć cezurę końca transformacji na podstawie kryteriów politycznych. Na przykład uznać, że zakończyła się ona wraz z zerwaniem porozumienia politycznego opartego na konsensusie Okrągłego Stołu. Ale tego rodzaju kryteria zawsze będą mniej ostre i uzależnione od ocen lub politycznych preferencji. Czy takie ostateczne zerwanie istotnie nastąpiło? Kiedy? Jeśli poszukujemy odpowiedzi politycznej, to siłą rzeczy będzie ona uzależniona od politycznego interesu.

Poszukując cezury końca transformacji ustrojowej, napotykamy problem kultury administracyjnej, która bez wątpienia ma duży wpływ na funkcjonowanie państwa, na relacje między państwem i obywatelem, a także na efektywność realizowania polityk. „Pojęcie kultury odnosi się przede wszystkim do człowieka-wśród-ludzi w jego każdorazowo określonej roli społecznej [...] i rozpatrywania kultur grupowych [...]. Pytamy o człowieka w stosunkach społecznych i poszukujemy szczególnych cech jego tożsamości, identyfikowanych pod kątem szczególnych właściwości przedmiotowych”[4].

W sposób oczywisty prowadzi nas to do konkluzji, że kultura administracyjna jest pochodną ustroju. Jej zmiana, odejście od tej ukształtowanej przez warunki niedemokratycznego i niesuwerennego państwa oraz przyjęcie nowej, powstałej pod wpływem norm państwa demokratycznego, może służyć jako cezura wyznaczająca czas trwania transformacji ustrojowej, a także skuteczność jej przeprowadzenia.

Za zakończenie procesu transformacji można uznać zmianę kultury administracyjnej PRL na kulturę demokratycznego państwa prawnego III Rzeczpospolitej. Każda kultura wspólna dla większej zbiorowości kształtuje się pod wpływem uwarunkowań i otoczenia, w jakim funkcjonuje. Dla administracji, czyli urzędniczej obsługi władzy i prowadzonych przez nią polityk, ten kontekst tworzą źródła legitymizacji władzy. To jest sprawa fundamentalna. Dla sposobu funkcjonowania aparatu państwowego nie jest bowiem obojętne, czy obsługuje politykę państwa suwerennego, czy niesuwerennego, czy demokratycznego, czy autokratycznego, czy wreszcie totalitarnego.

Jeżeli władza uzyskuje mandat do rządzenia w wyniku wyborów demokratycznych, urzędy z natury rzeczy będą skłonne uwzględniać potrzeby wyborów związane z jakością obsługi. To wyborcy bowiem, głosując, mogą przedłużyć lub skrócić mandat rządzących polityków, których aparat urzędniczy obsługuje. W autarkiach muszą zaś skutecznie realizować wolę władcy, który jest wybierany przez znacznie węższą grupę elektorów, towarzyszy broni, kolegów ze służby lub jakiegoś innego niedemokratycznego ciała kolegialnego. Ponieważ poddani w tym ostatnim systemie nie dostarczają legitymizacji władzy, zaspokajanie ich potrzeb schodzi na dalszy plan. Jak daleki, zależy od aktualnego kontekstu społecznego i politycznego oraz planów rządzących autokratów. Obserwacje te znajdują potwierdzenie w badaniach naukowych.

Autorzy „teorii politycznego przetrwania” (theory of politcal survival), Bruce Bueno de Mesquita i Alastair Smith, zajmują się badaniami nad motywacjami decydentów: przywódców politycznych lub korporacyjnych. Jedna z ich prac ukazała się niedawno nakładem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Po wielu latach studiów wykazali naukowymi metodami, że decydenci podejmują decyzje wyłącznie w oparciu o kalkulację zysków i strat, jakie mogą one im przynieść wśród tych, od których decyzji wyborczych zależą. Przy czym de Mesquita i Smith twierdzą, że także w systemach autorytarnych, w których władza nie uzyskuje legitymizacji w drodze wyborów powszechnych, elita rządząca wyłaniana jest w pewnym sensie także w procesie decyzji o charakterze personalnego wyboru politycznego. Istotna różnica polega na tym, że elektorami są członkowie wąskiej elity władzy. Stalina w końcu też ktoś uczynił sekretarzem generalnym Rosyjskiej Partii Komunistycznej (bolszewików).

Zdaniem tych dwóch amerykańskich politologów to nie państwa mają interesy, ale konkretni ludzie[5]. Tak więc Stany Zjednoczone na przełomie lat 80. i 90. XX w. były zainteresowane pokojowym demontażem zimnowojennego podziału świata, ale aby do tego doprowadzić, zawierały wiele taktycznych porozumień z przedstawicielami lokalnych elit komunistycznych. Opierały się one na bardzo prostym mechanizmie. W zamian za oddanie władzy bez przelewu krwi Amerykanie gwarantowali, że przedstawiciele oddających władzę elit nie będą pociągani do odpowiedzialności za minione grzechy. Często były to postacie odpowiedzialne za ciężkie zbrodnie przeciwko własnym obywatelom. Jest bardzo prawdopodobne, że porozumienia te zawierano masowo, gdyż były one standardowym elementem amerykańskiej polityki transformacyjnej. Tak się działo w Ameryce Południowej, zapewne także w Europie Środkowej i Wschodniej.

Gdzie mógł powstać błąd systemowy? Powstrzymanie – na skutek porozumienia z USA – rozliczeń z elitami oddającymi władzę stanowiło zewnętrzną ingerencję w proces demokratyczny. Wszak rozliczenie ustępującej elity politycznej przez następców jest naturalnym elementem ustrojowej samoregulacji. Z natury rzeczy jest to więc interwencja antydemokratyczna, w wyniku której mogą powstać warunki do ukształtowania się systemu oligarchicznego, niepodlegającego procesom demokratycznym, w tym zwłaszcza demokratycznej alternacji władzy. Innym skutkiem może być ukształtowanie się kultury politycznej i administracyjnej wynikającej z nierównoprawności uczestniczących w systemie stron, a w dalszej kolejności nierówności społecznej, powstałej na tle nierównej dystrybucji zasobów. Czy taki błąd systemowy wystąpił w Polsce? Czy interwencja Stanów Zjednoczonych w procesy demokratyczne okresu transformacji w Polsce rzeczywiście deformowała kulturę polityczną oraz administracyjną? Jest to wielce prawdopodobne. Tym bardziej że z perspektywy Waszyngtonu tego rodzaju niezamierzone konsekwencje polityczne były stosunkowo drobną anomalią, o ile nie rzutowały na możliwość realizacji zasadniczych interesów Stanów Zjednoczonych w Europie. W każdym razie sprawa powinna skłaniać do podejmowania bardziej pogłębionych studiów nad polityką amerykańską w Europie Środkowej i Wschodniej w okresie wielkiej politycznej transformacji w Europie.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 4

[1] P. Kowal, M. Cieślik, Jaruzelski. Życie paradoksalne, Znak, 2015, s. 313–314.

[2] Z. Siemiątkowski, Wywiad a władza. Wywiad cywilny w systemie sprawowania władzy politycznej PRL, Aspra, 2009, s. 262.

[3] Ibidem, s. 379–380.

[4] R. Stemplowski, (red.), Współczesna kultura dyplomatyczna, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2017, s. 26, 27.

[5] B. Bueno de Mesquita, A. Smith, Poradnik dyktatora, czyli o politycznych zaletach niegodziwości, tłum. E. Gołębiowska, PISM, Warszawa 2017, s. 39–40.

„PEŁNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA CIERPIENIA”? – NIEMCY ZBYT ŁATWO UDZIELILI SOBIE ROZGRZESZENIA

Zgodnie z prawem międzynarodowym sprawa odpowiedzialności nazistowskich Niemiec za zbrodnie przeciwko Polsce podczas II wojny światowej nie podlega dyskusji, podobnie jak potrzeba zadośćuczynienia. Jednak Polska od dłuższego czasu nie jest w stanie wynegocjować od Niemiec reperacji i odszkodowań, gdyż nie była traktowana w sposób równoprawny. Polska domaga się od Niemiec rekompensaty.

„Nie ma innego miejsca w Europie, w którym tak trudno byłoby mi podnieść głos... Świadczy o tym historia tego miejsca”. To słowa wypowiedziane przez prezydenta Niemiec Franka-Waltera Steinmeiera 1 września podczas obchodów 80. rocznicy niemieckiej inwazji na Polskę w Warszawie. „Od pierwszego dnia wojny Niemcy wzięli Warszawę pod ostrzał. Przez lata szaleli w tym mieście. Zrównali z ziemią całe dzielnice. Deportowali jej mieszkańców. Mordowali mężczyzn, kobiety i dzieci. Polska, jej kultura, jej miasta, jej ludzie – wszystko, co żywe, miało zostać zniszczone” – kontynuował.

Wszyscy słuchali, ja też, patrząc na miejsce, w którym przemawiał. Za nim znajdował się polski Grób Nieznanego Żołnierza – część ruin dawnego Pałacu Saskiego. Piękny budynek nie został zbombardowany ani spalony podczas walk w czasie II wojny światowej. Niemcy wysadzili go w powietrze podczas wycofywania się z Warszawy w grudniu 1944 r. Podobnie wysadzili Zamek Królewski w Warszawie, siedzibę prezydenta i królów Polski, a także spalili polskie biblioteki i archiwa, które zostały oszczędzone do końca okupacji niemieckiej. Działania te nie miały uzasadnienia militarnego. Celem było z pewnością utrudnienie Polsce podniesienia się z ruin.

Do tego dochodziła masowa grabież skarbców bankowych, kradzież dzieł sztuki, złota i innych kosztowności. Rzeczy te były masowo wywożone pociągami z Warszawy po 1939 roku.

Zaplanowane w szczegółach

Celowo skupiam się tu na materialnych i kulturowych stratach Polski. Ludzkie cierpienie jest już dobrze znane światu. Polska jest jednym z krajów najbardziej dotkniętych II wojną światową. Niestety, nigdy nie udało się dokładnie ustalić całkowitej liczby ofiar śmiertelnych wśród polskich obywateli, ale było to około 6 milionów osób – wśród nich około 3 milionów polskich Żydów. Niemcy rozstrzelali wielu polskich naukowców, nauczycieli, lekarzy i działaczy. Już w 1939 roku mordy te przybrały formę w pełni zaplanowanej kampanii eksterminacyjnej.

Polska utraciła również znaczną część swojego terytorium: powierzchnia Polski w 1938 r. wynosiła 389 720 km², w 1946 r. 312 696 km². W 1938 r. kraj liczył prawie 35 mln mieszkańców, w 1946 r. było ich jeszcze około 23 mln. Choć formalnie Polska znalazła się w obozie zwycięzców wojny, utraciła duże obszary na wschód od Bugu z ważnymi ośrodkami polskiej kultury: Lwowem i Wilnem. Granica, która rozciągała się na zachód do Odry, była więc po części rekompensatą wielkich mocarstw za straty terytorialne na wschodzie. To mniej więcej tak, jakby ktoś siłą oddzielił Zurych i Bazyleę od Szwajcarii, wysiedlił ludność tych dwóch miast i przeniósł Szwajcarię na południowy zachód. Brzmi to absurdalnie. Dla Polski absurd takiego zwycięstwa był rzeczywistością. W związku z tym dzisiejsze głosy z Niemiec, że wytyczenie granicy na Odrze było częścią niemieckich reparacji, są historycznie mylące.

Z jednej strony Niemcy opowiadają się za moralnością w stosunkach międzynarodowych, z drugiej zaś forsują własne interesy, często bez oglądania się na sojuszników i europejskich sąsiadów.

W swojej retoryce szefowie państw i rządów dzisiejszych Niemiec mają tendencję do brania pełnej odpowiedzialności za cierpienia zadane Polakom w czasie wojny. Używają pięknych słów i wzruszających gestów. To ważne i z pewnością potwierdza szczerą wolę pojednania. Za słowami nie idą jednak czyny. Niestety, polskie dobra kultury warte wiele milionów euro do dziś znajdują się w niemieckich rękach. Niemcy wykorzystały słabość polityczną Polski w latach 90. i przyznały skandalicznie niskie „odszkodowania” polskim robotnikom przymusowym. Nie były one jednak wypłacane jako odszkodowanie, ale jako „gest humanitarny”. Ludzie, którzy przez kilka lat pracowali od świtu do nocy dla niemieckiego przemysłu – wśród nich moja babcia – otrzymali zaledwie kilkaset euro.

„Zadośćuczynienie” i „odszkodowanie”

Obowiązek odszkodowawczy jest międzynarodowo uznaną zasadą prawa. Wynika to bezpośrednio z istoty prawa, które rozumiane jest jako wyraz cywilizacji opartej na wartościach. Z perspektywy filozofii prawa dyskusja o reparacjach jest zasadniczo dyskusją o odpowiedzialności i zadośćuczynieniu.

W prawie międzynarodowym używane są jednocześnie dwa terminy: „reparacja” i „odszkodowanie”. Przeważa pogląd, że istnieje między nimi różnica wynikająca z istnienia dwóch różnych instytucji prawnych. Kwestia reparacji powinna zostać rozstrzygnięta w traktacie pokojowym, jak to miało miejsce po I wojnie światowej. Aktem prawnym stanowiącym podstawę dochodzenia indywidualnych roszczeń o reparacje wojenne jest IV Konwencja Haska z 1907 r. Szkody wojenne dzielą się na te wyrządzone państwu (związane z obowiązkiem reparacji) oraz te wyrządzone ludności cywilnej (związane z obowiązkiem reparacji indywidualnych).

Reparacje są regulowane przez zasady umów międzynarodowych. Indywidualne roszczenia są zazwyczaj dochodzone przez państwo w imieniu jego obywateli na drodze dyplomatycznej. W stosunku do Polski strona niemiecka konsekwentnie postępowała politycznie w taki sposób, że była w stanie obejść oba rodzaje roszczeń. Uważano przy tym, że roszczenia indywidualne (tj. zaspokojenie roszczeń nieludzko wykorzystywanych robotników przymusowych, ofiar nazistowskich obozów koncentracyjnych i prześladowań) nie mają charakteru prawnego i mogą być jedynie przedmiotem dobrowolnych świadczeń humanitarnych. Z moralnego punktu widzenia taka polityka jest bardzo wątpliwa, ale taka jest kolej rzeczy.

Ale to nie wszystko. Niektórzy Niemcy byli w tej sprawie rozbrajająco szczerzy. Horst Teltschik, szef kancelarii Helmuta Kohla i jego najbliższy doradca i negocjator w sprawie zjednoczenia Niemiec, powiedział w 2015 r. w wywiadzie dla niemieckiego radia, że wielkim sukcesem niemieckiej dyplomacji po 1989 r. było uniknięcie dalszych wypłat reparacji za II wojnę światową.

Ambiwalentna postawa Niemiec

Chociaż Związek Sowiecki przyczynił się do rozpętania II wojny światowej, niszcząc państwo polskie wraz z Niemcami zgodnie z tajnym protokołem paktu Hitler–Stalin, do 1945 r. znalazł się w obozie zwycięzców i sam otrzymał reparacje od pokonanych Niemiec. Niemcy były Polakom wiele winne po wojnie. I być może stosunek polskich obywateli do kwestii reparacji byłby inny, gdyby nie ta dychotomia w niemieckiej postawie. Z jednej strony Niemcy upominają się o moralność w stosunkach międzynarodowych, z drugiej forsują własne interesy, często nie oglądając się na sojuszników i europejskich sąsiadów. Ta sprzeczność coraz częściej pojawia się jako cecha charakterystyczna niemieckiej polityki zagranicznej. To nie tylko polskie doświadczenie, ale w coraz większym stopniu europejskie. Należy tu wspomnieć o ukończeniu gazociągu Nord Stream 2, który ma transportować rosyjski gaz bezpośrednio do Niemiec przez Morze Północne bez przekierowania przez Ukrainę. Zastrzeżenia Polaków i innych państw wschodnich nie zostały w Berlinie wysłuchane.

Często podkreśla się, że prawne sposoby dochodzenia roszczeń wobec Niemiec są wykluczone. Taka postawa stanowi problem. Jeden przykład: prezydent Steinmeier mówił wspaniałe rzeczy 1 września, ale jednocześnie przegapił dobrą okazję, aby ogłosić finansowaną przez Niemcy odbudowę Pałacu Saskiego.

Niemiecki rząd może zrobić znacznie więcej. Powinien zapewnić, że zrabowane skarby kultury zostaną zwrócone Polsce, i utworzyć fundusz, który może zostać wykorzystany do odkupienia poloników, rękopisów, książek i innych dzieł sztuki dla polskich muzeów na światowych aukcjach. Niemcy mogą wypełnić zaległe zobowiązania na wiele sposobów, aby raz na zawsze zamknąć ten mroczny rozdział. Tymczasem przez dziesięciolecia Berlinowi udawało się unikać odszkodowań i reparacji.

Niemcy chciałyby być dziś moralnym sumieniem Europy. Proszę bardzo. Ale najpierw Niemcy powinni być gotowi zmierzyć się z historyczną prawdą.

„NZZ” 30 listopada 2019

ŻYCIE PO ŻYCIU STRATEGICZNEGO PARTNERSTWA

Wkrótce minie dwanaście lat od podpisania przez prezydentów Polski i Francji deklaracji o strategicznym partnerstwie. Oba państwa uznały, że w związku z uzyskaniem przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej konieczne jest zacieśnienie współpracy opartej na postanowieniach Traktatu o przyjaźni i solidarności między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Francuską, zawartego w Paryżu 9 kwietnia 1991 r.

Zdecydowano więc, że Polska i Francja „będą prowadzić uprzywilejowany dialog polityczny na szczeblu głów państw i szefów rządów”, którego celem będzie „wypracowywanie wspólnych stanowisk i inicjatyw”; „podejmą wspólne wysiłki na rzecz aktywnej, silnej i zintegrowanej wewnętrznie Unii Europejskiej, zdolnej skutecznie realizować wspólne interesy i cele państw członkowskich” [...] W duchu solidarności europejskiej [...] wspierają europejską politykę w dziedzinie energii i walki ze skutkami zmian klimatycznych”, „będą kontynuować współpracę gospodarczą, zmierzającą do zwiększenia spójności Unii Europejskiej, integracji obu gospodarek w ramach jednolitego rynku oraz wyższego poziomu rozwoju gospodarczego. Będą też podejmować wspólne działania na rzecz zrównoważonego rozwoju i poprawy konkurencyjności gospodarek Państw członkowskich”; „będą aktywnie współpracować na rzecz rozwoju Europejskiej Polityki Sąsiedztwa w jej obu wymiarach: południowym i wschodnim. Będą dążyć do osiągnięcia zbieżności stanowisk Państw członkowskich wobec kluczowych kwestii dotyczących stosunków Unii Europejskiej z Rosją”; nadadzą strategiczny wymiar „współpracy swoich sił zbrojnych”; zacieśnią „współpracę w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych w nowych warunkach, jakie stworzyło wejście Rzeczypospolitej Polskiej do strefy Schengen”; wreszcie „będą ściśle współpracować na rzecz wspierania różnorodności kulturowej oraz promowania w Europie znajomości języków polskiego i francuskiego, koordynując swoje działania w tym zakresie z Międzynarodową Organizacją Frankofonii”.

To miał być przełom w relacjach polsko-francuskich po 1989 r., z samego bowiem terminu wynika, że oba państwa deklarowały przyznanie wzajemnym relacjom statusu ponadstandardowego[1].

„Strategiczne partnerstwo to taki stosunek między państwami – wyjaśniał przed laty dyrektor PISM prof. Ryszard Stemplowski – który przekracza typowy dla tych państw poziom ich współpracy międzynarodowej z innymi państwami, nie jest jednak ani prawną pochodną członkostwa w NATO lub UE, ani międzynarodowo upodmiotowionym prawnie związkiem państw; łączy partnerów równoprawnych, jest określany specjalnym mianem (partnerstwo strategiczne, stosunki specjalne itp.) i wyposażony w instytucję zdolną do wywierania wpływu na to partnerstwo”[2]. Polityczna praktyka zawsze weryfikuje polityczne deklaracje. Wojna rosyjsko-gruzińska w sierpniu 2008 r. negatywnie zweryfikowała deklarację z maja. Prezydent Nicolas Sarkozy, nie czekając na mandat od Rady Europejskiej, bez żadnej konsultacji nie tylko z nowymi strategicznymi partnerami, ale w ogóle z kimkolwiek, udał się do Moskwy na negocjacje. Prezydent Lech Kaczyński stanął zaś na czele głów państw Europy Środkowej i Ukrainy i wspólnie z nimi udał się do Tbilisi, aby protestować przeciwko rosyjskiej agresji. Relacje polsko-francuskie powróciły do stanu standardowego, który de facto oznacza brak zwiększonej francuskiej aktywności politycznej w relacjach z Polską i regionem Europy Środkowej.

Przytoczyłem deklarację o strategicznym partnerstwie między Polską i Francją, gdyż poza wąską grupą ekspertów nikt już o niej nie pamięta. A każdym razie nikt się do niej nie odwołuje, ani w Paryżu, ani w Warszawie. Polityczna deklaracja, która nie staje się elementem naturalnej, codziennej komunikacji politycznej między związanymi nią stronami, jest po prostu dokumentem martwym. Nawet jeśli uwzględnimy fakt, że za prezydentury François Hollande’a relacje dwustronne i funkcjonowanie Trójkąta Weimarskiego były poprawne, a może nawet dobre, to nie ulega wątpliwości, że daleko im było do poziomu relacji ponadstandardowych, przewidzianego w deklaracji o strategicznym partnerstwie między Polską i Francją z 2008 r. – pomimo zmiany, jaką było podpisanie 29 listopada 2013 r. w Warszawie deklaracji o poszerzeniu partnerstwa[3]. W tym miejscu konieczna jest krótka glosa. Przyczyny tej sytuacji były zapewne złożone i odpowiedzialność za nią spada nie tylko na Francję. Polska w swojej polityce europejskiej w relacjach z Francją także nie była wolna od błędów, niezręczności i zaniechań. Ale jak zawsze w sytuacjach asymetrycznych, większą odpowiedzialność za ich jakość i stan ponosi partner o większym potencjale. Francja górowała i góruje nad Polską potencjałem w każdym aspekcie. Choć odległości przez ostatnie 30 lat uległy zmniejszeniu, a rola Polski się zwiększyła, także w związku z agresywną polityką Rosji wobec jej najbliższego sąsiedztwa. Po prostu wzrosło znaczenie strategii odstraszania Rosji dla pokoju w Europie, a Polska jako największe państwo jej wschodniej flanki ma w niej kluczową rolę do odegrania.

Z dzisiejszej perspektywy można powiedzieć, że podpisanie deklaracji nie miało znaczenia strategicznego, ale było podyktowane francuskimi interesami taktycznymi. Dokument ogłoszono podczas wizyty prezydenta Nicolasa Sarkozy’ego w Warszawie, na kilka tygodni przed objęciem przez Francję przewodnictwa w Unii Europejskiej. To zbliżające się przewodnictwo w rozszerzonej cztery lata wcześniej Unii skłoniło francuskich strategów do rewizji ich dotychczasowej taktyki wobec Europy Środkowej. W Paryżu uznano to za dobrą okazję do wyprowadzenia Francji z politycznego impasu spowodowanego odrzuceniem przez Francuzów projektu Konstytucji dla Europy w 2005 r.

Nie ulega wątpliwości, że był to potężny cios dla autorytetu Francji jako siły politycznej zdolnej do nadawania kierunku i tempa procesowi integracji europejskiej. „Konstytucja dla Europy” była wszak pomysłem francuskim, obliczonym na przesądzenie instytucjonalnego kształtu Europy w węższym gronie „państw założycieli” integracji. Grono to było powiększone o Wielką Brytanię – według wielu przedstawicieli francuskiego establishmentu ze szkodą dla integracji europejskiej.

Proces polityczny związany z tworzeniem tego dokumentu był nadzorowany przez byłego prezydenta Francji Valéry’ego Giscarda d’Estaing, który przewodniczył pracom Konwentu – instytucji wywodzącej się z francuskiej tradycji politycznej, konstytucyjnej i rewolucyjnej. Wynik jego prac d’Estaing przedłożył Radzie Europejskiej w lipcu 2003 r., czyli na rok przez dużym rozszerzeniem Unii Europejskiej. Proces ratyfikacyjny rozpoczął się jednak już po rozszerzeniu. I szybko się zakończył z woli Francuzów i Holendrów. Dalszych prób uzyskania demokratycznego mandatu na nowy kształt UE w kolejnych państwach członkowskich zaniechano.

I w ten sposób wielki polityczny projekt, wiele lat francuskich politycznych inwestycji, jawnej i dyskretnej dyplomacji – wszystko to zostało wyrzucone przez Francuzów do kosza w ciągu jednego dnia.

Część francuskich polityków i komentatorów przyczyn niepowodzenia upatrywała w rozszerzeniu Unii o dziesięć nowych państw członkowskich z „Europy Wschodniej” i w obawie przed rzekomym napływem nad Sekwanę hord „polskich hydraulików”.

Wybór Nicolasa Sarkozy’ego na prezydenta w 2007 r. miał przynieść nową jakość w polityce zagranicznej Francji. Nowy prezydent zapowiadał odzyskanie przez nią wiarygodności lidera procesu integracji europejskiej, odejście od ślepego antyamerykanizmu, radykalną zmianę stosunku do NATO, w tym powrót Francji do struktur wojskowych Sojuszu, oraz zwiększenie politycznego zaangażowania we współpracę z państwami Europy Środkowej, zwłaszcza z Polską. Wszystko to tworzyło dobry klimat dla przełomu w relacjach polsko-francuskich, które po 1989 r. były skomplikowane.

Zakończenie zimnej wojny zaskoczyło Paryż, a w każdym razie francuskie elity polityczne nie były ani mentalnie, ani politycznie przygotowane na konieczność zmiany polityki wobec wschodniej części kontynentu. Póki Europę dzieliła żelazna kurtyna, sprawa była łatwiejsza. Utrzymywanie pokoju w Europie wymagało od Francji utrzymywania dobrych relacji z ZSRS, którym podporządkowane były stosunki z innymi państwami tzw. bloku wschodniego. Dla prezydenta Francji Valéry’ego Giscarda d’Estaing dobre kontakty z mówiącym po francusku pierwszym sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem stanowiły źródło wiedzy o tym, co się dzieje za murami Kremla.

Po 1989 r. prezydent François Mitterrand promował wizję konfederacji paneuropejskiej, idei pomyślanej nie tylko jako francuska kontrpropozycja dla budowy Europy wolnej, zjednoczonej i pokojowej pod amerykańskim parasolem, ale również jako projekt obliczony na skierowanie aspiracji byłych państw bloku sowieckiego w inną stronę niż integracja we wspólnotach europejskich i NATO. Francuski pomysł przegrał. Okazał się nierealny w sytuacji, gdy narody Europy Środkowej nie poszukiwały erzaców dla integracji ze strukturami euroatlantyckimi.

Brak aktywnej francuskiej polityki wobec Europy Środkowej wykorzystały Niemcy. Francji nie udało się więc odzyskać miejsca głównego sojusznika i partnera Polski na zachodzie Europy, jakie zajmowała na mapie politycznej i mentalnej Polaków zarówno przed II wojną światową, jak i w okresie komunizmu. Zjednoczone Niemcy nie tylko stawały się stopniowo państwem środkowoeuropejskim, co zostało niemal całkowicie przeoczone w Paryżu, ale bardzo mocno zaangażowały się w proces integracji gospodarek państw Europy Środkowej z gospodarką niemiecką. Dziś, z ekonomicznego punktu widzenia, region ten jest dla Niemiec równie ważny jak Francja, i bez wątpienia ważniejszy niż cały handel z Rosją lub Chinami.

To jest kontekst, w którym dochodzi do pierwszej wizyty w Polsce prezydenta Francji Emmanuela Macrona. Trudno napisać, że będziemy gościć nowego prezydenta Francji. W końcu objął on urząd w maju 2017 r., a obecnie bliżej mu już do końca kadencji niż jej początku.

Macron odwiedził jak dotąd 23 państwa Unii Europejskiej, ale nie Polskę. Polska pojawiała się wprawdzie w jego retoryce politycznej od samego początku kadencji (a nawet wcześniej). Ale była to Polska z dziwnego imaginarium – zagrażająca francuskiej gospodarce i współodpowiedzialna za jej kryzys, monopolizująca usługi transportowe w Unii. Także pomysły Macrona na wyprowadzenie Unii Europejskiej z kryzysu sygnalizowały, że podobnie jak jego poprzednicy oraz wielu przedstawicieli francuskiego politycznego establishmentu nie zdołał on na tyle skonceptualizować rozszerzenia Unii Europejskiej, aby uwzględniać ten fakt we własnych projektach politycznych. Macron wolałby Unię małą, najchętniej tę sprzed karnawału wolności z początku lat 90. Ponieważ jednak nie można dziś zawrócić procesów politycznych, a rzeczywistość polityczna i gospodarcza wygląda zupełnie inaczej niż trzydzieści lat temu, prezydent Francji chciałby, aby Unia się dalej nie rozszerzała i była bardziej zróżnicowana, tak aby zagwarantować strukturalnie dominację Francji i Niemiec w tym procesie.

Te oczekiwania nakładają się na promowaną przez Macrona wizję Francji i Europy w zmieniającym się świecie. Generalnie jego myślenie sprowadza się do tezy, że ze względu na słabnący potencjał Stanów Zjednoczonych oraz zmianę kształtu i intensywności zaangażowania Waszyngtonu w utrzymywanie globalnego bezpieczeństwa Europa musi nauczyć się radzić sobie sama w tej dziedzinie. A ponieważ nie jest w stanie samodzielnie, w wiarygodny sposób odstraszać Rosji, musi się z nią „pogodzić”, tak aby przestać ją uważać za zagrożenie. Wówczas będzie mogła skoncentrować swoje ograniczone zdolności na projekcji siły w Afryce Północnej, misjach interwencyjnych na Bliskim Wschodzie i zwalczaniu terroryzmu. Ten sposób myślenia generuje jednak sygnał o słabości Francji, która zdając sobie sprawę z ograniczonego własnego potencjału, dąży do zmniejszenia obszaru własnej odpowiedzialności. To oznacza, że sposób myślenia Macrona abstrahuje od politycznych realiów, przez co jest nie do przyjęcia nie tylko dla państw wschodniej europejskiej flanki od Bałkanów po Morze Barentsa, ale także dla Niemiec, których bezpieczeństwo i dobrobyt są zintegrowane z bezpieczeństwem i dobrobytem Europy Środkowej. To dlatego dla Berlina pokój nad Bugiem ma dziś większe znaczenie niż sytuacja bezpieczeństwa nad Renem. To pokazuje, jak bardzo siła ciężkości Niemiec przesunęła się po ich zjednoczeniu i po rozszerzeniu NATO i UE na Wschód, z Europy Zachodniej do Środkowej. Paryż, myśląc o nowej roli Francji w Europie oraz proponując, aby Unia Europejska zastąpiła Stany Zjednoczone w roli gwaranta bezpieczeństwa w Europie, musi uwzględniać fakt, że Niemcy stały się państwem środkowoeuropejskim i odstraszanie Rosji na wschodniej flance NATO i UE jest ich żywotnym interesem. A w związku z agresywną polityką Rosji sytuacja jest zerojedynkowa. Albo ma się realny plan na zapewnienie bezpieczeństwa Europie Środkowej, albo nie ma się żadnego realistycznego pomysłu na europejską autonomię w dziedzinie bezpieczeństwa. Pomysł, by zamiast odstraszaniem Rosji zająć się misjami interwencyjnymi w Afryce lub na Bliskim Wschodzie, trudno uznać za realistyczny. Stany Zjednoczone w dalszym ciągu byłyby bowiem niezbędne dla gwarantowania bezpieczeństwa Europy Środkowej rozszerzonej o Niemcy – a prezydent Macron nie przedstawił dotąd żadnego pomysłu na to, jak obecność USA i wiarygodność ich odstraszania nie tylko zastąpić, ale nawet uzupełnić. Być może większa aktywność polityczna Francji w Europie Środkowej mogłaby się przyczynić do powstania realnego obrazu sytuacji i możliwych do realizacji wizji europejskiej strategicznej autonomii.

Francja jest Europie potrzebna, ale musi to być Francja patrząca w przyszłość i świadoma zmian, jakie zaszły w strategicznych uwarunkowaniach Europy w ostatnich trzech dekadach. Wskazówką dla francuskiej polityki zagranicznej w XXI w. może być najwspanialszy wyścig kolarski na świecie – Tour de France. Zwycięzca natychmiast trafia do panteonu największych gwiazd sportu. Ale każdy, kto choćby raz w życiu śledził zmagania tego morderczego wyścigu, wie, że w samym pojęciu „zwycięzca Tour de France” kryje się paradoks. Wprawdzie „zwycięzca może być tylko jeden”, lecz nie da się tego wyścigu wygrać w pojedynkę. Tour de France wygrywają drużyny, które pracują dla swojego lidera – zwycięzcy. Aby więc wygrać ten wyścig, nie wystarczy być fantastycznym kolarzem, trzeba mieć równie fantastyczną drużynę i dobry plan. Odnoszenie sukcesów w polityce zagranicznej jest z całą pewnością trudniejsze niż wygrywanie w Tour de France – przede wszystkim dlatego, że tu wyścig nigdy się nie kończy – ale szanse na sukces każdej nowej inicjatywy uzależnione są dokładnie od tych samych czynników: konieczna jest dobra, wspierająca drużyna, dobry plan i mocny lider. Francja może być liderem, musi jeszcze mieć plan i drużynę, której częścią jest Europa Środkowa.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 1

[1] Termin „strategiczne partnerstwo” był przedmiotem wnikliwej analizy analityka PISM: K. Bałon, Co to jest strategiczne partnerstwo?, dokument roboczy, „Biuletyn PISM”, Seria Z, nr 34, 2001.

[2] R. Stemplowski, Następny krok w strategicznym partnerstwie litewsko-polskim?, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2001, nr 2, s. 141.

[3] Dokument był zwieńczeniem konsultacji międzyrządowych, w których wzięli udział premier Donald Tusk, prezydent François Hollande oraz ministrowie ds. europejskich Polski i Francji. Stanowił zaktualizowany program współpracy na następne pięć lat w dziedzinach takich jak partnerstwo polityczne, bezpieczeństwo i obrona, gospodarka, finanse, infrastruktura, handel, energia, środowisko, rolnictwo, praca i polityka socjalna, wymiar sprawiedliwości, edukacja, badania naukowe oraz kultura.

WOLNY ŚWIAT WOBEC PANDEMII

„Zarazy są w istocie sprawą zwyczajną, ale z trudem się w nie wierzy, kiedy się na nas walą. Na świecie było tyle dżum, co wojen. Mimo to dżumy i wojny zastają ludzi tak samo zaskoczonych. [...] Kiedy wybucha wojna, ludzie powiadają: „To nie potrwa długo, to zbyt głupie. I oczywiście, wojna jest na pewno zbyt głupia, ale to nie przeszkadza jej trwać. Głupota upiera się zawsze, zauważono by to, gdyby człowiek nie myślał stale o sobie. Nasi współobywatele byli pod tym względem tacy sami jak wszyscy, myśleli o sobie, inaczej mówiąc byli humanistami: nie wierzyli w zarazy. [...] nie ponosili większej winy niż inni; zapomniali o skromności, tylko tyle, i myśleli, że wszystko jest jeszcze dla nich możliwe, co zakłada, że zarazy są niemożliwe. Nadal robili interesy, planowali podróże, mieli poglądy. [...] Uważali się za wolnych, ale nikt nie będzie wolny, jak długo będą istniały zarazy”[1].

Powyższy fragment pochodzi z opublikowanej w 1947 r. powieści Alberta Camusa Dżuma. Stanowi ona część naszego kulturowego dziedzictwa (jest też lekturą szkolną), ale to nie oznacza, że byliśmy świadomi ostrzeżenia, które zawiera. Być może dopiero w kontekście trwającej właśnie pandemii COVID-19, wywoływanej przez koronawirusa SARS-CoV-2, łatwiej nam zrozumieć, że opisana przez Camusa epidemia, która dotknęła mieszkańców Oranu, to nie literacka metafora niekontrolowanego zła i bezgranicznego masowego cierpienia, jak zwykliśmy uzasadniać konieczność jej lektury. To rzeczywistość, w której ani poczucie cywilizacyjnej nowoczesności, ani zaawansowanie technologiczne nie zapewniają nam odporności, a więc nie tworzą żadnej tarczy chroniącej przed pandemiami. Okazuje się, że na początku drugiej dekady XXI w. świat jest tak samo nieprzygotowany na pandemię jak bohaterowie powieści Camusa, a ostrzeżenie, aby nie przeceniać nowoczesności, ma charakter nie tylko uniwersalny, ale także ponadczasowy.

Mimo ostrzeżeń naukowców i służb wywiadowczych, mimo wcześniejszych lokalnych epidemii spowodowanych przez koronawirusy (SARS-CoV, MERS-CoV), ludzkość żyła w przeświadczeniu, że powstawanie wirusów odzwierzęcych ma charakter endemiczny, dotyczy Chin, a szerzej – Dalekiego i Bliskiego Wschodu, ale że globalna pandemia nam nie grozi. Ważnym elementem wiary w nowoczesny świat było przeświadczenie, że jesteśmy odpowiednio i racjonalnie przygotowani instytucjonalnie. Nie paraliżuje nas ciągły strach przed ryzykiem pojawienia się nieznanej, wysoce zakaźnej i śmiertelnej choroby. Nie wydajemy rocznie miliardów na utrzymywanie służb, które miałyby zdolność skutecznego przeciwstawiania się epidemii. Kalkulujemy ryzyko: ponieważ ostatnia wielka pandemia miała miejsce sto lat temu i cztery pokolenia wstecz, uznajemy, że statystyczne prawdopodobieństwo podobnego zjawiska jest stosunkowo niskie.

Epidemia COVID-19 wraz z jej konsekwencjami gospodarczymi jest globalną katastrofą. Jak w przypadku każdej katastrofy spowodowało ją wiele czynników, które niczym upadające na siebie kostki domina doprowadziły do tragedii. Wyjątkowo niebezpieczne właściwości samego wirusa w połączeniu ze współczesną kulturą mobilności okazały się mieszanką wybuchową, a detonatorem stała się instytucjonalna słabość współczesnego świata. Bezpieczniki nie zadziałały. Jednym z nich – o czym często zapominamy – jest ONZ i jej agendy. Organizacja odnotowuje jednak ciągły spadek politycznego znaczenia. Demokratyzacja stosunków międzynarodowych jest ideą bardzo atrakcyjną, ale w połączeniu z zasadą suwerennej równości prowadzi de facto do silnej reprezentacji na forum ONZ państw niedemokratycznych. Organizacja ta ma obecnie 193 członków. Opracowywany od lat przez Economist Intelligence Unit „Indeks demokracji” uwzględnia 167 państw, z których tylko ok. 80 uznawanych jest za demokratyczne. Innymi słowy autarkie, rządzone przez różnego rodzaju dyktatorów i skorumpowanych kacyków, wykorzystują demokratyczne metody do przegłosowywania państw demokratycznych i promowania w strukturach ONZ własnych przedstawicieli, często nie mniej skorumpowanych niż ich własne rządy. Z tego m.in. powodu Stany Zjednoczone od dziesięcioleci ograniczają polityczne zaangażowanie w prace ONZ i jej agend, pozostając głównym płatnikiem do jej budżetu. Perspektywa podejmowania nieustanych retorycznych polemik z przedstawicielami skorumpowanych autarkii, szermujących hasłami wolności, równości i sprawiedliwości dziejowej, zniechęciła niejedną amerykańską administrację.

Z kolei Chiny i Rosja, dwa mocarstwa autorytarne, aktywnie wykorzystują ONZ jako instrument rozszerzania własnych wpływów politycznych i równoważenia przewagi wolnego świata za pomocą budowy łańcucha politycznych klientów. Wszystko to odbywa się pod postępowymi hasłami „zerwania z kolonializmem”, „z dominacją Zachodu”, a także postulatami „różnorodności geograficznej” czy „gender balance”. Ponieważ wolny świat poświęcał ONZ coraz mniej uwagi, nie wywoływał alarmu fakt, że tego rodzaju „równościowej” argumentacji używały państwa autorytarne. W rezultacie coraz więcej agend ONZ jest kierowanych przez przedstawicieli państw nisko notowanych w międzynarodowych zestawieniach transparentności władzy, niedemokratycznych lub wręcz autorytarnych, obciążonych zarzutami korupcyjnymi, wspieranych coraz bardziej otwarcie przez Chiny i Rosję.

Rezultaty tej sytuacji poznajemy właśnie na własnej skórze i na przykładzie Światowej Organizacji Zdrowia, agendy ONZ czuwającej nad naszym bezpieczeństwem zdrowotnym. Oprócz wielu ważnych funkcji pełni ona rolę instytucji wczesnego ostrzegania o sytuacji epidemicznej świata. Gdyby pojawiła się jakaś poważna nowa choroba niebezpieczna dla ludzkości, to właśnie WHO powinna wysłać odpowiednio wcześnie ostrzeżenie o nadchodzącym zagrożeniu. Zadaniem WHO jest wszcząć alarm i dać czas na mobilizację zasobów i służb medycznych na całym świecie. Była to instytucja powszechnie szanowana, doceniana ze względu na wysokie kompetencje kadry i uważana za nieobciążoną problemami wynikającymi z rywalizacji mocarstw. Ale tak jak przestano wierzyć w zarazy, tak uszło uwadze demokratycznych decydentów, że każda agenda ONZ jest polem politycznego handlu i wymiany kadrowych przysług. Przysługi zaś trzeba spłacać. Jeśli uwzględnimy fakt, że możliwość epidemii spowodowanej przez wirusy odzwierzęce wiązana była głównie z Chinami, natomiast Rosja uważana jest za jedno z najmniej skutecznych państw pod względem zwalczania gruźlicy i HIV – duże było ryzyko sytuacji, gdy interes Chin lub Rosji będzie wymagał od ich protegowanych spłacenia politycznych długów. Widziano o tym w Pekinie i Moskwie, zignorowano zaś w Waszyngtonie i Brukseli.

Tedros Adhanom Ghebreyesus, biolog i immunolog, były minister zdrowia Etiopii i pierwszy przedstawiciel Afryki kierujący WHO, został 1 lipca 2017 r. wybrany na pięcioletnią kadencję dzięki poparciu państw Unii Afrykańskiej, Rosji i Chin. Cztery miesiące później dr Tedros próbował powołać Roberta Mugabe, 93-letniego dyktatora Zimbabwe, na funkcję ambasadora dobrej woli WHO do spraw chorób niezakaźnych, stwierdzając przy tym, że byłby to wielki honor dla organizacji i całej społeczności międzynarodowej, gdyby tak znana postać zgodziła się udzielić poparcia. Wybuchł skandal i pod naciskiem opinii publicznej wycofano się z tej propozycji. Inne nominacje kadrowe Tedrosa budziły nie mniejsze kontrowersje. Na osiem obsadzonych przez Tedrosa stanowisk kierowniczych aż siedem uzyskały kobiety, większość z państw pozostających daleko w rankingach demokracji i dobrego rządzenia. Symbolem stało się powołanie dr Teresy Kasajewej, nieznanej urzędniczki rosyjskiego ministerstwa zdrowia, na dyrektora globalnego programu zwalczania gruźlicy, podczas gdy Rosja jest uważana za jedno z najbardziej zapóźnionych państw w dziedzinie walki z tą chorobą. Zarówno próba nominacji Mugabe, jak i powołanie Kasajewej interpretowane były jako decyzje wynikające ze spłaty przez Tedrosa politycznych długów[2]. Podobne zarzuty pojawiły się w związku z opóźnionym i błędnym raportowaniem przez WHO w sprawie wybuchu epidemii COVID-19 w chińskim Wuhanie. Zauważono, że Tedros wykazywał wyjątkową wyrozumiałość dla chińskich władz i sposobu, w jaki informują świat o rozwijającej się epidemii. Okazało się, że WHO przez wiele tygodni akceptowało sfałszowane chińskie raporty i statystyki[3].

Wszystko to uzasadnia następującą konkluzję: Światowa Organizacja Zdrowia, uważana za jedną z najbardziej wyspecjalizowanych agend ONZ, kluczowy element bezpieczeństwa publicznego państw demokratycznych w zakresie wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami epidemicznymi, z różnych powodów zniknęła z radaru decydentów politycznych. Świat demokratyczny przeoczył, że jej sprawność i wiarygodność pełnią fundamentalną rolę w jego systemie bezpieczeństwa. Skoro nie wierzono w możliwość nowej pandemii, nie było powodów, aby interesować się tym, co dzieje się w WHO.

Epidemia COVID-19 i jej konsekwencje ekonomiczne będą z pewnością potężnym impulsem zmian. Dziś, gdy znajdujemy się w początkowej fazie globalnego kryzysu epidemicznego i nieuchronnego załamania gospodarczego, jest zdecydowanie za wcześnie, aby formułować jakiekolwiek pewne sądy co do kierunku tych zmian. Nie jestem dziś w stanie zaufać tym, którzy przewidują, że państwa nauczone doświadczeniem obecnej pandemii zaczną ze sobą ściślej współpracować, a w Unii Europejskiej będą zdeterminowane pogłębić i przyspieszyć integrację, ale również nie przekonują mnie ci, którzy już teraz wieszczą kres starego porządku, zmianę dystrybucji siły i dezintegrację UE i NATO. Najczęściej tego rodzaju prognozy, formułowane w bieżącej chwili, więcej mają wspólnego z myśleniem życzeniowym niż z jakąkolwiek poważną prognozą. Dziś po prostu nie wiemy, jak będzie wyglądał dzień jutrzejszy, jaki będzie świat za miesiąc lub dwa, kiedy pandemia wyhamuje. Nie wiadomo, czy dojdzie do jej kolejnych uderzeń, nie mówiąc już o konsekwencjach gospodarczych wynikających z każdego z możliwych wariantów rozwoju sytuacji. Nie można więc na poważnie przystąpić do prac prognostycznych. Za dużo jest zmiennych, a więc za wcześnie na podsumowania i syntezy.

Warto jednak postawić pytanie: co powinno się zmienić pod wpływem doświadczenia pandemii COVID-19?

Pierwszą lekcją, którą państwa demokratyczne NATO i Unii Europejskiej powinny wyciągnąć, jest zrozumienie, że ustroje autorytarne w Chinach i Rosji stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa demokratycznego świata. Przyjęty tam model funkcjonowania, w którym odpowiedzialność władzy przed demokratycznie wybranymi organami przedstawicielskimi i opinią publiczną jest postrzegana jako niebezpieczeństwo, powoduje, że ustroje demokratyczne na świecie muszą być traktowane jako zagrożenie egzystencjalne. Stanowią bowiem punkt odniesienia dla oceny efektywności autorytarnej władzy. Przy okazji pandemii COVID-19 mamy do czynienia z wielką propagandową ofensywą Chin i Rosji wymierzoną w Stany Zjednoczone, NATO i Unię Europejską. Celem tej aktywności jest osłabienie wizerunku państw demokratycznych, podważenie spójności instytucjonalnej i zakwestionowanie solidarności sojuszniczej. Bynajmniej nie chodzi tu o realizację jakichś daleko sięgających geopolitycznych planów, zmianę kierunku w łańcuchu przepływów gospodarczych lub zmianę granic, ale o wykazanie, że w porównaniu z mocarstwami autorytarnymi demokracje radzą sobie z pandemią gorzej, lub co najmniej równie źle. Chodzi o zwalczanie konkurencyjnego modelu ustrojowego: demokracja, jako punkt odniesienia, jest według autorytarnych przywódców Chin i Rosji zagrożeniem egzystencjalnym. Pandemia, której doświadczamy, powinna z kolei uzmysłowić demokratycznym społeczeństwom i elitom politycznym, że mocarstwa autorytarne stanowią bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa wolnego świata. Powinno to nadać nową dynamikę współpracy transatlantyckiej, wzmocnić relacje amerykańsko-europejskie w obliczu autorytarnego zagrożenia i doprowadzić do większej koordynacji polityk handlowych i bezpieczeństwa, także w obszarze bezpieczeństwa technologicznego. Jest bowiem oczywiste, że technologie oferowane przez autorytarne mocarstwa, stosujące cenzurę i polityczne represje, z mordami politycznymi włącznie, nie mogą być w wolnym świecie traktowane jako konkurencyjne.

Dość oczywistą konkluzją wydaje się potrzeba podniesienia globalnej systemowej odporności na wypadek pandemii. Dotąd jedyną chorobą wirusową, co do której utrzymywała się świadomość jej pandemicznego potencjału, pozostawała grypa. Gdzieś w odległych pokładach pamięci instytucjonalnej państw i społeczeństw utrzymywał się słabnący sygnał o globalnej pandemii grypy z lat 1918–1919, zwanej hiszpanką, która zabiła według różnych szacunków od 50 do nawet 100 mln ludzi na całym świecie (dla porównania w I wojnie światowej, uważanej za jedną z największych hekatomb w dziejach, zginęło ok. 9 mln ludzi, głównie żołnierzy). Na tę grypę omal nie umarł brytyjski premier Lloyd George, który we wrześniu 1918 r. zemdlał i trafił na oddział intensywnej terapii. Pandemia została spowodowana ponadstandardowymi na owe czasy migracjami po zakończeniu wojny. Setki tysięcy demobilizowanych żołnierzy, których odporność po wielu miesiącach, a nawet latach spędzonych w okopach była obniżona, wróciły do swoich miast i wsi w Europie, w Ameryce i Azji, roznosząc wirusa. Dziś migracje ludności i towarów na duże odległości są ważnym faktem gospodarczym i stałym elementem cywilizacyjnym. Nawet jeśli wiele działań wymagających dotąd bezpośredniego kontaktu zostanie na stałe zastąpionych przez kontakty internetowe, ze względu na potrzeby globalnej wymiany towarowej świat będzie dążył do odbudowania migracji międzykontynentalnych tak szybko, jak to tylko będzie możliwe. Zrozumienie dla nowych wymogów bezpieczeństwa epidemicznego może mieć wpływ także na rozwój rozwiązań technicznych w lotnictwie, zostawmy jednak takie szczegóły.

Z powyższych powodów niezwykle ważne będzie wzmocnienie współpracy międzynarodowej w zakresie przeciwdziałania pandemii. Z całą pewnością najlepiej byłoby zreformować WHO, zwiększyć transparentność i odpowiedzialność jej działania w skali światowej. Jeśli z powodów politycznych nie będzie to możliwe, należałoby rozważyć powołanie przez państwa wolnego świata własnego, niezależnego mechanizmu wczesnego ostrzegania epidemicznego i swego rodzaju sił szybkiego reagowania. Dziś już wiemy, że stłumienie epidemii w jej pierwszym epicentrum może mieć kluczowe znaczenie dla światowej gospodarki. Wolny świat powinien mieć możliwość takiego działania, powinien stworzyć odpowiednie do tego instrumenty. Być może konieczne stanie się utworzenie sił szybkiego reagowania epidemicznego, posiadających zdolności do szybkiej dyslokacji i zbierania w epicentrum jak największej ilości informacji o nowym zagrożeniu, tak aby wraz z natychmiastową izolacją uzyskać czas na odpowiednie przygotowania do obrony. Podobne mechanizmy wczesnego ostrzegania powinna utworzyć także Unia Europejska, co jest możliwe nawet bez przekazywania kolejnych kompetencji na poziom wspólnotowy. Na przykład odpowiedzialność Frontexu – agendy UE zajmującej się ochroną granic – mogłaby zostać rozszerzona o kompetencje w zakresie ochrony epidemicznej, instrumenty wczesnego ostrzegania o zewnętrznych zagrożeniach dla społeczeństw UE, być może zespoły szybkiej reakcji, może laboratoria i magazyny odzieży ochronnej?

Do doświadczeń z pandemią COVID-19 powinno także dostosować się NATO. Widzimy, że nowy wirus jest zdolny do całkowitego sparaliżowania społeczeństw demokratycznych, a co za tym idzie – może mieć także wpływ na obronność. Pandemia pokrzyżowała plany i harmonogram ćwiczeń „Defender 2020”, które Sojusz zaczął realizować, przerzucając znaczne siły ze Stanów Zjednoczonych i Europy na wschodnią flankę. Chiny i Rosja z całą pewnością będą dążyć do wyciągnięcia wniosków z tej lekcji. Należy się spodziewać zintensyfikowania prac nad bronią biologiczną. Gdyby bowiem udało im się stworzyć nowego koronawirusa, na którego uodporniłyby własnych żołnierzy, mogłoby to doprowadzić do uzyskania przewagi strategicznej, nie mniej istotnej niż broń jądrowa. Ta perspektywa powinna zmotywować NATO do zintensyfikowania współdziałania przeciw biologicznej broni masowego rażenia. Jest przy tym oczywiste, że podniesienie odporności Sojuszu w tym zakresie miałoby zastosowanie cywilne.

Wolny świat powinien także uzyskać większą kontrolę nad agendami ONZ, niekoniecznie zwiększając obecność swoich przedstawicieli w ich gremiach decyzyjnych, ale domagając się pełnej transparentności ich działań. To jawność daje bowiem możliwość weryfikacji i pociągania do odpowiedzialności, nawet tylko przed opinią publiczną. Dlatego należy dążyć do wprowadzenia traktatowej zasady zobowiązującej państwa członkowskie WHO do wyrzeczenia się cenzury jako instrumentu polityki informacyjnej w sytuacjach epidemii. Jeśli to okazałoby się niemożliwe, Stany Zjednoczone, Europa i inne państwa demokratyczne powinny powołać własną, niezależną i transparentną organizację przeciwdziałania epidemicznego.

Dążeniu do zwiększenia transparentności agend ONZ powinna towarzyszyć globalna kampania antykorupcyjna, ze Stanami Zjednoczonymi, Kanadą i państwami Unii Europejskiej na czele. Warto, by miała ona również wymiar wewnętrzny – państwa demokratyczne powinny eliminować zjawiska mogące sprzyjać zachowaniom korupcyjnym: konflikty interesów, odpłatne pośrednictwo w docieraniu do decydentów politycznych, unikanie podatków i pranie pieniędzy we własnych systemach bankowych. Wszystkie te zjawiska są bezwzględnie wykorzystywane przez państwa autorytarne do projekcji siły i zyskiwania przewagi, do pozbawiania instrumentów demokratycznego nadzoru i kontroli, lub też do obniżania ich skuteczności. Poprawa sytuacji nie nastąpi jednak tak długo, jak długo przywództwa w tej kampanii nie obejmą Stany Zjednoczone i państwa członkowskie Unii Europejskiej, będące wciąż naturalnymi liderami wolnego świata. Największym wyzwaniem, z jakim powinny się zmierzyć państwa demokratyczne pod wpływem doświadczeń z pandemią COVID-19, powinna być jednak modyfikacja modelu gospodarczego zakładającego dużą ekspozycję na ryzyko wynikające z globalnych powiązań gospodarczych, międzykontynentalnych łańcuchów dostaw i poszukiwania przewag konkurencyjnych w taniej sile roboczej w państwach niedemokratycznych. Okazuje się, że ryzyko to jest zbyt duże. Pandemie mogą się zdarzać częściej, więc konieczne będzie albo zredukowanie systemowego niebezpieczeństwa dla gospodarek państw wysoko uprzemysłowionych, albo stworzenie mechanizmów pozwalających na zarządzanie nim.

Istotną rolę w procesie transformacji modelu gospodarczego, który wraz z pandemią koronawisusa doprowadził już do zmniejszenia gospodarki światowej, powinna odegrać Unia Europejska. Nie jest moją intencją wdawać się w tym miejscu w spekulacje o możliwych skutkach aktualnego kryzysu dla integracji europejskiej, gdyż byłoby to z całą pewnością przedwczesne. W Europie wciąż toczy się walka z epidemią i nie wiemy, kiedy się skończy. Wiemy natomiast, że im dłużej będzie trwała, tym większego regresu gospodarczego Europa doświadczy, a łańcuchy gospodarcze, zarówno europejskie, jak i globalne, mogą być trudne do szybkiego odbudowania. Nie można także wykluczyć znacznego przewartościowania rynków wskutek zmiany zachowań, potrzeb i aspiracji klientów. Istnieją dziś przesłanki, które mogą tworzyć podstawę do przypuszczeń, że znaczenie państw członkowskich w procesie integracji ulegnie dalszemu wzmocnieniu. W warunkach kryzysu epidemicznego to rządy, ponoszące odpowiedzialność przed własnymi parlamentami za kondycję służby zdrowia i jej skuteczność w walce z epidemią, uzyskują kluczowe znaczenie. W sytuacjach awaryjnych granice wewnętrzne w UE okazują się w dalszym ciągu niezbędne, pełnią bowiem funkcję grodzi przeciwpowodziowych, które mogą zostać zatrzaśnięte dla ochrony obywateli. Komisja Europejska powinna zadbać o harmonizację procedur przywracania kontroli granicznych, tak aby państwa członkowskie nie zaskakiwały siebie nawzajem wprowadzanymi ad hoc procedurami awaryjnymi. Wszystkie państwa Unii powinny przywracać kontrole graniczne w warunkach pandemii w taki sam sposób, by przyczynić się do bezpieczeństwa prawnego i gospodarczego obywateli.

Obecnie nie można jednak wykluczyć, że ze względu na konieczność zmiany globalnego modelu gospodarczego powstanie nowy, silny impuls integracyjny. Po pierwsze może się okazać, że transformacja globalnego ustroju gospodarczego przerasta możliwości poszczególnych państw członkowskich i konieczne będzie współdziałanie i wykorzystanie instytucji integracyjnych. Po drugie, akumulacja zasobów niezbędnych dla zwiększenia bezpieczeństwa, zarówno gospodarczego, jak i epidemicznego, może się okazać ekonomicznie uzasadniona tylko we współpracy większej liczby państw.

Doświadczenie pandemii COVID-19 zmieni globalną gospodarkę, a co za tym idzie globalną politykę. Nie można wykluczyć, że zmieni także wiele instytucji, których członkiem jest Polska, w tym tak istotnych jak Unia Europejska. Jeżeli pakiety wspomagania ekonomicznego uruchamiane przez państwa członkowskie przekroczą wartość ich składki do budżetu UE, może to oznaczać dalekosiężne konsekwencje polityczne, od zmiany priorytetów polityki UE w toczących się negocjacjach budżetowych, po zmianę składu członkowskiego w niektórych, a może nawet we wszystkich politykach i strukturach integracyjnych.

Z całą pewnością doświadczenie pandemii doprowadzi do istotnych zmian w naszym modelu życia. Wielu z nich nie jesteśmy dziś nawet w stanie antycypować. Należy mieć jednak świadomość, że nie zniesie ona konkurencji w zakresie modeli rozwoju, różnic w interesach politycznych i gospodarczych państw. Demokratyczni decydenci polityczni, zarządzając transformacją globalnego modelu rozwoju gospodarczego, powinni mieć na uwadze, że będą mieć do czynienia z aktorami niezainteresowanymi wzmacnianiem odporności przez demokracje. Już sam ten fakt będzie stanowił zagrożenie dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych, NATO, Unii Europejskiej i całego wolnego świata.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 2

[1] A. Camus, Dżuma, PIW, 1992, s. 29.

[2] S. Wheaton, World’s doctor gives WHO a headache, „Politico”, 10 stycznia 2018 r., www.politico.eu.

[3] F. Godement, Fighting the Coronavirus Pandemic: China’s Influence at the World Health Organization, Institut Montaigne, 23 marca 2020 r., www.institutmontaigne.org.

AMERYKAŃSKA WOJNA KULTUROWA

Pod koniec czerwca 2020 r. władze Uniwersytetu w Princeton podjęły decyzję, że z nazwy jednej z najsłynniejszych na świecie szkół administracji publicznej – Woodrow Wilson’s School of Public and International Affairs – zniknie nazwisko Woodrowa Wilsona, ponieważ, jak czytamy na poprawionej już po tej decyzji stronie internetowej szkoły: „rasistowskie myślenie i polityka [Wilsona] sprawiają, że jest nieodpowiednim imieniem dla szkoły, w której uczeni, studenci i absolwenci muszą zdecydowanie przeciwstawić się rasizmowi we wszystkich jego postaciach”[1]. Mowa o jednym z najwybitniejszych naukowców związanych z tą uczelnią, jej rektorze w latach 1902–1910, następnie gubernatorze stanu New Jersey i wreszcie 28. prezydencie Stanów Zjednoczonych, którego myśl i praktyka polityczna w ogromnym stopniu wpłynęły na tożsamość współczesnych Stanów Zjednoczonych, ich ład wewnętrzny i politykę zagraniczną. Można się z poglądami Wilsona nie zgadzać, można i należy z nimi podejmować polemikę, ale nie sposób zrozumieć dzisiejszej Ameryki, abstrahując od jego dziedzictwa. Przez ostatnie 100 lat Uniwersytet w Princeton szczycił się Wilsonem, uważał go za źródło prestiżu, powód do dumy wykładowców i studentów, a także sporo na nim zarobił.

Dziś ustępuje przed zainfekowaną prezentyzmem radykalną tłuszczą, która bez żadnego demokratycznego mandatu, wiedząc o pomnikowym znaczeniu Wilsona dla nowoczesnej Ameryki, chce go zrzucić z piedestału wraz z amerykańskim mitem założycielskim kraju wolności, równości i demokracji, lidera wolnego świata. Nowym amerykańskim mitem państwowym ma się stać wizja Ameryki jako potęgi zbudowanej na niewolnictwie, wyzysku, zniewoleniu i dyskryminacji rasowej.

Wszystko to pod osłoną „liberalnych” i postępowych haseł sprawiedliwości społecznej i dziejowej, tej ostatniej skorygowanej sztuczną inżynierią na przeszłości narodu. Niczym w grze komputerowej, trybuni „nowej przeszłości” domagają się, aby całe państwo wybrało inny scenariusz i na nim oparło swoją przyszłość.

Przez sto lat władzom Uniwersytetu Princeton Wilson z rasizmem się nie kojarzył i dumnie korzystały z motta, którego był autorem: Princeton in the nation’s service. Ta maksyma była motywem przewodnim jego dwóch przemówień, podczas obchodów 150. rocznicy założenia uniwersytetu w 1896 r. i mowy inaugurującej jego pierwszą kadencję rektorską w 1902 r. W latach 90. jego motto zostało rozszerzone przez ówczesnego rektora Harolda T. Shapiro. Odtąd brzmiało: „Princeton w służbie narodu i w służbie dla wszystkich narodów”. Całkiem niedawno, w 2016 r., zmodyfikowano je po raz kolejny: „Princeton w służbie narodu i ludzkości”. „To jest myśl, którą Princeton i Woodrow Wilson School uważają za swoją misję edukacyjną” – jak można było przeczytać na starej wersji strony internetowej uniwersytetu[2]. Przyjdzie wymyślić nowe motto. Jeszcze ktoś nie daj Boże przypomni władzom, że służbę narodowi wpisał im w misję 28. prezydent Stanów Zjednoczonych i były rektor Princeton, na którego ci wielcy intelektualiści nie chcą się już dziś powoływać.

Wilson był politykiem Partii Demokratycznej. W 1912 r. został pierwszym prezydentem Stanów Zjednoczonych po wojnie secesyjnej wywodzącym się z Południa i z całą pewnością jednym z najlepiej wykształconych, jacy kiedykolwiek sprawowali ten urząd. Był profesorem prawa i filozofem polityki. Jako czynny polityk dążył do zbudowania intelektualnych fundamentów pod jedność nowoczesnego narodu amerykańskiego. Zdobył uznanie jako odważny i postępowy polityk Partii Demokratycznej i jako gubernator stanu New Jersey, co zwróciło nań uwagę polityków i aktywistów reprezentujących interesy czarnych Amerykanów, dotychczas głosujących na Republikanów, ale rozczarowanych ich zachowawczym i wspierającym status quo stanowiskiem w sprawie praw afroamerykańskich obywateli Ameryki.

Nawiasem mówiąc, republikańskich poprzedników Wilsona – Theodore’a Roosevelta i Williama Howarda Tafta – nikt z piedestału nie zrzuca. Po prostu nigdy na nim nie stali.

W rezultacie przed wyborami w 1912 r. Wilson uzyskał poparcie polityków i aktywistów afroamerykańskich. Wśród nich najwybitniejszą postacią był William Monroe Trotter, redaktor ukazującego się w Bostonie „Guardiana”, który udzielił Wilsonowi poparcia w wyborach, niejako w imieniu czarnych obywateli Ameryki. Podczas swojej kampanii wyborczej, której przyświecało hasło „nowej wolności”, Wilson jako jedyny kandydat zwrócił się do czarnych wyborców, obiecując im, że jego administracja będzie prowadzić politykę równego traktowania wszystkich obywateli. Wilson wygrał wybory i został pierwszym prezydentem od 1897 r. wywodzącym się z Partii Demokratycznej. Dążył do zjednoczenia narodu amerykańskiego – Północy z Południem, nowo przybyłych emigrantów z pokoleniami Amerykanów, którzy przybyli do Ameryki wcześniej, oraz z rdzenną ludnością, Amerykanów wszystkich ras i kolorów.

Swój program zjednoczeniowy opisywał hasłem America First! – „Najpierw Ameryka”. Jak wiemy, nie był ostatnim amerykańskim politykiem używającym tego hasła. Rozumiał ten slogan jako wezwanie do przedkładania obowiązku wobec Stanów Zjednoczonych nad wszystko inne – dopiero po nim należy uwzględnić inne sprawy i interesy poszczególnych grup politycznych, etnicznych i społecznych. „Wolność nie polega, moi drodzy obywatele, na samych ogólnych deklaracjach praw człowieka. Polega na przełożeniu tych deklaracji na konkretne działania” – mówił 4 lipca 1914 r., przemawiając w rocznicę ogłoszenia Deklaracji niepodległości w filadelfijskim ratuszu. Przekonywał, że ten dokument nie ma żadnego znaczenia dla współczesnych Amerykanów, jeśli nie będą stosować opisanych w nim zasad w obecnej sytuacji i nie będą kierować się nimi we własnym życiu.

Deklaracja niepodległości „jest wykazem konkretnych roszczeń [bill of particulars], ale konkretnych w warunkach 1776 roku. Jeśli chcemy utrzymać ją w mocy, musimy wypełnić ją konkretami roku 1914! – mówił”[3]. Rok później, ponownie przemawiając w Filadelfii, precyzował, że siła Ameryki polega na tym, że jest to jedyne państwo na świecie, które czerpiąc siłę przyciągania z własnych wartości, nieustannie się odradza i przygarnia nowych przybyszów poszukujących nie tylko szansy, aby godnie zarabiać i żyć, ale także by uczestniczyć w budowie najpotężniejszego kraju na świecie. Ale „nie możecie poświęcić się Ameryce, jeśli nie staniecie się w każdym aspekcie i w każdym zamiarze swojej woli pełnymi Amerykanami. Nie możecie stać się pełnymi Amerykanami, jeśli myślicie o sobie jako o grupie. Ameryka nie składa się z grup. Człowiek, który myśli, że należy do jakiejś grupy narodowej w Ameryce, nie stał się jeszcze Amerykaninem, a człowiek, który przychodzi do was i wykorzystuje wasze poczucie [wcześniejszej] wspólnoty narodowej, nie jest godny tego, by żyć pod gwiaździstym sztandarem [under the Stars and Stripes]. Moja gorąca rada dla was jest następująca: nie tylko zawsze myślcie najpierw o Ameryce, ale także myślcie najpierw o ludzkości. Nie kocha prawdziwie ludzkości ten, kto dzieli ludzkość na zawistne obozy [jealous camps]. Ludzkość może być złączona jedynie miłością, sympatią, dążeniem do sprawiedliwości, nie zaś zawiścią i nienawiścią. [...] Bez wątpienia jedynie zrządzeniem historii ten wspaniały kraj został nazwany „Stanami Zjednoczonymi”, jednak jestem niezmiernie wdzięczny, że słowo „Zjednoczone” jest w jego nazwie, a ktoś, kto próbuje budować podziały, wprowadzać rozróżnienie między jednym człowiekiem a drugim, jedną grupą a drugą, przedkładać jeden interes nad drugi w tych wspaniałych Zjednoczonych Stanach, uderza w samo ich serce”[4]. Jeżeli dziś ktoś chce wprowadzić w Ameryce różnice między obywatelami, musi uderzyć w Wilsona, a najlepiej pozbyć się go z historii Stanów Zjednoczonych.

W drugiej dekadzie XX w. Wilsonowska polityka integracji amerykańskiego społeczeństwa znajdowała się w konflikcie ze stanowiskiem polskiego wychodźstwa w Stanach Zjednoczonych. Faktem jest, że ówcześni Polacy trudno się asymilowali i dążyli do zachowania odrębności, najczęściej nie znali języka angielskiego lub znali go słabo, co dawało asumpt do kształtowania się negatywnego stereotypu o Polakach jako półgłówkach, do rasistowskich dowcipów i prześmiewczych karykatur. To wówczas w amerykańskiej „kulturze popularnej” pojawiło się słowo hunky, oznaczające biednych przygłupów – tak nazywano nieniemieckich emigrantów z Austro-Węgier, Czechów, Węgrów, Słowaków i Polaków. Część tych negatywnych, rasistowskich stereotypów o Polakach jest w Ameryce żywa po dziś dzień. Słowo hunky zmieniło się na honky, oznaczające współcześnie biedniejszą, niewykształconą białą ludność, oczywiście o poglądach rasistowskich. To, że liberalna w deklaracjach Ameryka potrafi gardzić biedotą i kierować się wobec niej rasistowskimi uprzedzeniami, dla Polaków żyjących w Ameryce nie jest żadnym odkryciem.

Poważne piętno na pierwszej kampanii prezydenckiej Wilsona odcisnął więc jego konflikt z Amerykanami polskiego pochodzenia, a także z innym grupami etnicznymi migrantów, wspierającymi stanowisko polskiego wychodźstwa w Ameryce. Przyczyną tego konfliktu były poglądy historiozoficzne Wilsona na miejsce Ameryki w świecie i wkład różnych grup migrantów w historię tego państwa, ogłoszone dekadę wcześniej, w piątym tomie jego monumentalnej pracy A History of the American People wydanej w 1902 r., a więc w czasie, gdy nie planował jeszcze porzucić świata akademickiego dla polityki.

W swoim dziele sformułował wiele krytycznych ocen na temat imigrantów z południa Włoch, Austro-Węgier i Polski. Jego negatywne oceny predyspozycji intelektualnych tych grup etnicznych doprowadziły go do wniosku, że są one nieprzydatne w budowie nowoczesnego narodu amerykańskiego. Z dzisiejszej perspektywy wiele z tych opinii należałoby uznać po prostu za dyskryminujące. I właśnie gdy szykował się do walki o nominację Partii Demokratycznej na kandydata na urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych, jego polityczni przeciwnicy z Partii Republikańskiej zadbali o to, by fragmenty jego książki zostały przedrukowane przez niechętną Wilsonowi prasę i pojawiły się na antywilsonowskich ulotkach, publikowanych po polsku, czesku, niemiecku, włosku i w jidysz. Sprawa stała się polityczna i Wilson został zmuszony do publicznej kampanii wycofywania się z własnych poglądów i ofensywy miłości wobec wcześniej krytykowanych mniejszości etnicznych[5].

Polacy mogliby więc znaleźć całkiem poważne uzasadnienie, aby ze względu na rasistowskie wypowiedzi Wilsona z 1902 r. poprzeć ostatnią decyzję władz Uniwersytetu w Princeton o wygumkowaniu jego nazwiska z galerii sławy tej uczelni. Tymczasem z polskiego punktu widzenia 28. prezydent Stanów Zjednoczonych w drugiej kadencji nie tylko odkupił swoje błędy popełnione w trakcie kariery akademickiej, ale najpierw zezwolił na rekrutację obywateli amerykańskich polskiego pochodzenia do tworzonej we Francji przez Komitet Narodowy Polski polskiej armii, a następnie odbudowę państwa polskiego uczynił ważnym elementem swojego programu politycznego i jednym z celów amerykańskiej interwencji w wojnę w Europie po stronie Ententy. Zasługi Wilsona dla niepodległości Polski są niepodważalne i były doceniane przez wszystkie polskie siły polityczne[6]. W uznaniu tych zasług otrzymał on doktorat honoris causa zarówno od Uniwersytetu Jagiellońskiego (1918), jak i Uniwersytetu Warszawskiego (1920), jego imieniem nazwano plac w Warszawie, a następnie stację metra, a w Poznaniu ufundowano mu pomnik.

Bez wątpienia znacznie większe zasługi położył Wilson w ukształtowaniu nowoczesnego amerykańskiego patriotyzmu, poczucia narodowej wspólnoty i amerykańskiej wyjątkowości, którą wywiódł z wartości amerykańskiej rewolucji i w której znalazł inspirację dla roli Stanów Zjednoczonych w świecie, jako lidera demokratycznego świata, promotora wolności, równości i ładu opartego o odrzucenie polityki imperialnej, wolność i samostanowienie narodów. Był też wybitnym wykonawcą politycznego testamentu prezydenta Lincolna i jego wizji zasypania spowodowanych wojną secesyjną podziałów w społeczeństwie amerykańskim. Nie ma więc współczesnych Stanów Zjednoczonych, i ich liberalnego przesłania, bez Woodrowa Wilsona. Nie ma amerykańskiej jedności, owego „zjednoczenia”, bez jego największego herolda, jakim bez wątpienia był Woodrow Wilson. Gdy w 2015 r. grupa studenckich ekstremistów w Princeton po raz pierwszy wysunęła postulat usunięcia nazwiska Wilsona z nazwy uniwersytetu, wybitny amerykański historyk Julian E. Zelizer, specjalizujący się w historii ustroju Stanów Zjednoczonych, słusznie zauważył: „to ironia losu, bo to Wilson w istocie rzeczy jest głównym architektem nowoczesnego liberalizmu. Ta tradycja biegnie przez wszystkie administracje od Franklina Delano Roosevelta po Lyndona B. Johnsona i Baracka Obamę, ale tak naprawdę zaczyna się wraz z administracją Wilsona”[7].

Myśl Wilsona o roli Stanów Zjednoczonych w świecie odnajdziemy w Trumanowskiej polityce powstrzymywania Związku Sowieckiego, idei Sojuszu Północnoatlantyckiego, polityce Eisenhowera i Kennedy’ego, antykomunistycznej krucjacie Ronalda Reagana, wreszcie w wizji Europy zjednoczonej i wolnej G.H. Busha oraz w rozszerzeniu NATO za administracji Billa Clintona. „Nasza niepodległość nie jest egoistyczna – głosił Wilson w 1914 r. – tylko dla naszego osobistego użytku. Jest dla każdego, dla kogo znajdziemy środki, aby go nią objąć [...] Nie możemy z tym przyrzeczeniem, które złożyliśmy w naszej młodości [w Deklaracji niepodległości], nie możemy z tym wspaniałym ideałem ustanowionym, gdy byliśmy młodym i liczącym tylko 3 miliony mieszkańców narodem, mieć innego poczucia obowiązku dziś – gdy jesteśmy narodem liczącym 100 milionów obywateli – niż ten, który wówczas ustanowiliśmy”. Dlatego: „moim pragnieniem jest zapewnić Amerykaninowi wszystko, co pieniądze i przedsiębiorczość pozwalają zapewnić, z wyjątkiem prawa do gwałcenia praw innych narodów”[8]. Wymazanie Wilsona z historii Stanów Zjednoczonych to cios w samo serce amerykańskiego przywództwa w wolnym świecie.

Na czym polegają oskarżenia kierowane pod adresem Wilsona i jego administracji? Dlaczego pojawiają się postulaty, aby nie odwoływać się do jego postaci? Nie ma tu niestety miejsca na to, aby je szczegółowo omawiać, a także zrelacjonować tok polemik, dlatego skupię się tylko na jednym, ale dość kluczowym wydarzeniu, które posłuży za ilustrację problemu. Musimy wrócić do postaci Williama Monroe Trottera, redaktora bostońskiego „Guardiana”.

Po inauguracji pierwszej administracji Wilsona w 1913 r. w jej biurokratycznej praktyce zaczęły się pojawiać przejawy polityki segregacji rasowej, znanej ze stanów Południa. Zaniepokojony tym zjawiskiem Trotter był inicjatorem petycji do prezydenta i podjął próbę bezpośredniej interwencji u Wilsona. Doszło do dwóch spotkań obu polityków w Białym Domu, pierwszego w listopadzie 1913 i drugiego w listopadzie 1914 r. Podczas pierwszego z nich Trotter przedstawił prezydentowi zarzuty wobec działań sekretarza skarbu Williama Gibbsa McAdoo, który w stołówce w swoim departamencie wprowadził odrębne stoły dla białych i czarnych pracowników, a także wobec różnych regulacji w departamentach Skarbu, Marynarki Wojennej i Poczty mających cechy segregacji rasowej. Trotter zwrócił Wilsonowi uwagę, że podobne próby pojawiły się już za administracji Stephena Grovera Clevelanda, poprzedniego prezydenta z Partii Demokratycznej (dwudziestego drugiego w l. 1885–1889 i dwudziestego czwartego w l. 1893–1897 prezydenta Stanów Zjednoczonych), ale zrezygnowano z nich po jego osobistej interwencji. Trotter prosił więc Wilsona o zbadanie sprawy i cofnięcie tych dyskryminacyjnych zarządzeń administracyjnych. Początkowo prezydent zareagował na argumentację Trottera pozytywnie i obiecał się tym zająć. Wstępnie odpowiedział – zastrzegając, iż jest to opinia bardzo pobieżna, nieoparta na analizie zarzutów – że zarządzenia te nie są żadną nowością, a jedynie wynikają z regulacji, które jego administracja odziedziczyła po poprzednikach. Istotnie, jak wykazały badania historyczne, segregacyjne zarządzenia organizacyjne zaczęły się pojawiać w niektórych urzędach federalnych za administracji republikańskich Theodore’a Roosevelta (1901–1909) i Williama Howarda Tafta (1909–1913) i były utrzymane przez kolejną administrację republikańską Johna Calvina Coolidge’a (1921–1929). Nie zmienia to faktu, że administracja Wilsona nie podjęła działań na rzecz zmiany tych dyskryminacyjnych praktyk i kontynuowała politykę zainicjowaną przez poprzedników. Mimo że Wilson sprzeciwiał się uznaniu segregacji za dyskryminację – nie odbiegał w tym od ówczesnych standardów myślenia mieszkańców Południa – obiecał sprawę zbadać.

Historycy ustalili, że dwa, trzy miesiące po tej rozmowie istotnie próbowano wprowadzić drobne organizacyjne korekty, a niektóre segregacyjne zarządzenia cofnięto, ale problem z całą pewnością nie został rozwiązany. W rezultacie w listopadzie 1914 r. w Białym Domu doszło do kolejnego spotkania Trottera z prezydentem Wilsonem, zakończonego spektakularną awanturą. Wilson był w depresji po śmierci żony w sierpniu 1914 r. i nosił się z zamiarem rezygnacji z ubiegania się o kolejną prezydencką kadencję. Z całą pewnością nie był też dobrze przygotowany do rozmowy z Trotterem i prawdopodobnie miał świadomość, że w ciągu roku niewiele w sprawie jego postulatów zrobił. Biografowie Wilsona wskazują, że był perfekcjonistą, przekonanym o słuszności własnego stanowiska, które zawsze starał się zbudować w oparciu o obiektywne fakty i chłodną analizę argumentów. Ale tym razem tak się nie stało, czy to z braku czasu, czy to z powodu problemów osobistych.

Sporządzona przez urzędników Białego Domu notatka wskazuje zaś, że Trotter był przygotowany znakomicie i sposób, w jaki budował swoją argumentację, może budzić najwyższe uznanie. Zarzucił więc Wilsonowi, że jego administracja prowadzi politykę segregacji rasowej i mimo osobistych zapewnień prezydenta, że sprawą się zajmie, w ciągu roku żadne istotne zmiany nie nastąpiły. Trotter zepchnął Wilsona do defensywy, ale w rozmowie okazywał prezydentowi szacunek. Pod koniec rozmowy popełnił jednak dwa błędy. Najpierw zarzucił Wilsonowi, że nie wprowadza własnych przekonań w życie, co prezydent uznał za atak na swoją uczciwość i oskarżenie o hipokryzję. Następnie zaś Trotter użył argumentu politycznego, grożąc Wilsonowi, że jeśli segregacja w urzędach federalnych nie zostanie cofnięta, to on wezwie czarnych Amerykanów do niegłosowania na Wilsona w nadchodzących wyborach. Argument ad personam wytrącił Wilsona z równowagi, w rezultacie uznał on próbę politycznego nacisku – dość standardową w relacjach różnych grup lobbujących u amerykańskich prezydentów za swoim interesami – za szantaż i wyrzucił Trottera z gabinetu, zaznaczając, że już więcej się z nim nie spotka. Trotter na stopniach Białego Domu zorganizował konferencję prasową, na której opowiedział o przebiegu spotkania i publicznie zaatakował prezydenta. Wilson uznał, że został obrażony.

Jak zapisał w swoich wspomnieniach jeden z jego współpracowników w administracji, Wilson żałował, że stracił kontrolę nad sobą i nad przebiegiem rozmowy. Jego administracja zwiększyła zatrudnienie Afroamerykanów na stanowiskach urzędników federalnych, a fakt, że zapisała się w historii walki o prawa czarnych Amerykanów gorzej niż kilka poprzednich i następnych administracji, można uznać za efekt przypadku, być może niedyspozycji prezydenta, który doprowadził do publicznej awantury[9].

Wilson nigdy nie był postacią lubianą w radykalnych środowiskach związanych z Partią Republikańską. Prezydent Donald Trump nie odwoływał się do wkładu Wilsona w historię Stanów Zjednoczonych nawet w związku z setną rocznicą zakończenia I wojny światowej i konferencji pokojowej w Paryżu, na której kształt poglądy Wilsona miały wpływ zasadniczy. Zainteresował się nim dopiero po decyzji władz Princeton o usunięciu z nazwy nazwiska 28. prezydenta Stanów Zjednoczonych i oczywiście tę decyzję skrytykował[10].

Ale dlaczego teraz, w 2020 r., Wilson stał się obiektem ataku samozwańczych cenzorów? W końcu pięć lat temu, gdy po raz pierwszy w przestrzeni publicznej pojawiły się pomysły usunięcia jego nazwiska z annałów Uniwersytetu Princeton, postulat uznano za niedorzeczny, a liberalna Ameryka zdołała obronić jego dziedzictwo przed radykalnymi aktywistami.

Otóż dziś toczy się w Ameryce kulturowa wojna domowa, atakowana jest amerykańska jedność oraz idea pojednania Północy z Południem, której autorem był Lincoln, a Wilson uważany jest za jej głównego inżyniera. Wojna ta rozgorzała na dobre latem ubiegłego roku i nałożyła się na start kampanii prezydenckiej, a także na nastroje społeczne, bardzo silnie spolaryzowane prezydenturą Trumpa i pandemią COVID-19. Wypowiedziano wojnę idei wolności Stanów Zjednoczonych. Umiarkowane środowiska Partii Demokratycznej nie przeciwdziałają tej rozpędzającej się ofensywie z taktycznych powodów politycznych, licząc, że taka radykalizacja nastrojów pomoże w listopadzie odsunąć Trumpa od władzy.

W sierpniu ubiegłego roku „New York Times”, jeden z największych liberalnych dzienników na świecie, wydał specjalne wydanie swojego magazynu, w którym zainaugurował Projekt 1619. Pretekstem stała się 400. rocznica sprowadzenia do Ameryki pierwszych 20–30 niewolników, którzy w sierpniu 1619 r. przypłynęli do stanu Wirginia. Jake Silverstein, redaktor naczelny „NYT Magazine”, wyjaśniał: „Celem Projektu 1619 jest przeformułowanie historii Ameryki poprzez rozważenie, co oznaczałoby uznanie roku 1619 za rok narodzin naszego narodu. Wymaga to umieszczenia konsekwencji niewolnictwa i wkładu czarnych Amerykanów w samym centrum opowieści, którą sobie opowiadamy o naszym kraju i o tym, kim jesteśmy”[11].

W eseju otwierającym specjalne wydanie magazynu Nikole Hannah-Jones, reporterka „New York Timesa”, pisała: „Mój tata zawsze wywieszał amerykańską flagę przed naszym domem. Niebieska farba na naszym jednopiętrowym domu zawsze się łuszczyła; płot, poręcz przy schodach lub frontowe drzwi nieustannie były w opłakanym stanie, ale ponad nimi wciąż powiewała nieskazitelna flaga. Nasza narożna działka, którą zmniejszył rząd federalny, leżała nad rzeką dzielącą nasze miasto w Iowa na dwie strony – czarną i białą. [...] Tata [...] miał trudności z odnalezieniem się na tej ziemi obiecanej. W 1962 r., w wieku 17 lat, wstąpił do wojska. Jak wielu młodych mężczyzn zaciągnął się w nadziei na ucieczkę przed biedą. Ale poszedł do wojska również z innego powodu, wspólnego dla czarnych ludzi: miał nadzieję, że jeśli będzie służył swojemu krajowi, to ten kraj w końcu zacznie go traktować jak Amerykanina. [...] W szkole zaczynałam rozumieć poprzez kulturową osmozę, że [amerykańska] flaga tak naprawdę nie była nasza, że historia naszego narodu rozpoczęła się od zniewolenia i że nasz wkład w historię tego wielkiego narodu był w istocie niewielki. Wydawało się, że tym, co mogłoby być powodem do kulturowej dumy dla czarnych Amerykanów, były nasze odległe związki z Afryką, miejscem, w którym nigdy nie byliśmy. To, że mój tata był dumny, że jest Amerykaninem, było oznaką jego społecznej degradacji i pogodzenia się z naszą podległością”. Hannah-Jones konkludowała: „Fundamentalne ideały naszej demokracji zostały sfałszowane w momencie ich spisywania. Czarni Amerykanie muszą walczyć, aby je urzeczywistnić [...] Stany Zjednoczone to naród oparty zarówno na ideach, jak i na kłamstwie. Nasza Deklaracja niepodległości, zatwierdzona 4 lipca 1776 r., głosi: «Wszyscy ludzie stworzeni są równymi» i «Stwórca obdarzył ich nienaruszalnymi prawami, w skład tych praw wchodzi prawo do życia, wolności i dążenia do szczęścia». Ale biali ludzie, którzy napisali te słowa, nie uważali, że odnoszą się do setek tysięcy czarnych, którzy żyli wśród nich. Prawo do «życia, wolności i dążenia do szczęścia» nie dotyczyło w pełni jednej piątej kraju”[12]. Warto zwrócić uwagę, że Hannah-Jones nie atakowała konfederatów i ich flagi, nie atakowała historii Południa broniącej niewolnictwa i segregacji, odrzucała sztandar gwiaździsty. Flagę Stanów Zjednoczonych.

W 2020 r. Hannah-Jones otrzymała za swój esej nagrodę Pulizera. Ale zarówno jej artykuł, jak i cały Projekt 1619 dały impuls do ożywionej debaty w Stanach Zjednoczonych, która w oczywisty sposób nakładała się na kampanię polityczną przed wyborami na urząd prezydenta i do Kongresu. Główny spór dotyczył tych aspiracji autorów projektu, które wykraczały poza upamiętnianie wkładu czarnych Amerykanów w historię Stanów Zjednoczonych. Nie kwestionowano ani potrzeby silniejszego akcentowania walki o zniesienie niewolnictwa, ani ważnej tezy Hannah-Jones o tym, jak kluczowe dla amerykańskiej demokracji jest wcielenie szczytnych haseł rewolucji amerykańskiej w życie wszystkich obywateli Stanów Zjednoczonych, a więc także czarnych Amerykanów.

Kontrowersje wywołała próba obalenia wolnościowego mitu założycielskiego Ameryki poprzez zaproponowanie nowej cezury początkowej historii Stanów Zjednoczonych. Jeszcze na etapie przygotowania projektu eksperci, zawodowi historycy, zwracali autorom projektu uwagę, że ich teza, jakoby głównym motywem dążenia 13 amerykańskich kolonii do oderwania się od Korony Brytyjskiej i ogłoszenia niepodległości była chęć utrzymania niewolnictwa przez posiadaczy niewolników (w tym Jerzego Waszyngtona, Thomasa Jeffersona i Jamesa Madisona – ojców założycieli Ameryki), nie znajduje potwierdzenia w ustaleniach historiografii. Jednak zastrzeżenia historyków zostały przez redakcję „NYT Magazine” zignorowane[13].

W debacie zwracano także uwagę, że autorzy i sympatycy Projektu 1619, świadomie popełniając błąd prezentyzmu[14], zmierzają do podważenia uniwersalnego przesłania amerykańskiej demokracji i z pozycji neomarksistowskich de facto wypowiadają wojnę własnemu państwu[15].

Mit Stanów Zjednoczonych jako ojczyzny wolności i demokratycznego postępu, lidera wolnego świata, miał ustąpić wizji państwa od czterech stuleci gwałcącego prawa własnych obywateli do równości i wolności, potęgi opartej o rasizm, niewolnictwo i segregację rasową. Nie trzeba dodawać, że gdyby ten zabieg się powiódł, amerykańska soft power natychmiast ległaby w gruzach. W końcu wiarygodność rasistowskiego mocarstwa promującego na całym świecie demokrację, praworządność, prawa mniejszości etnicznych i seksualnych szybko zostałaby negatywnie zweryfikowana.

W odpowiedzi środowisko afroamerykańskich historyków i intelektualistów powołało własny Projekt 1776, którego celem jest obrona uniwersalnej, wolnościowej wizji historii Stanów Zjednoczonych i sprzeciw wobec historycznych manipulacji historią czarnych Amerykanów przez radykalne środowiska lewicowe z „New York Timesem” na czele[16].

Tragiczna śmierć czarnoskórego George’a Floyda 25 maja 2020 r. na skutek interwencji policji w Minneapolis w stanie Minnesota nie tylko doprowadziła do protestów w całych Stanach Zjednoczonych przeciwko dyskryminacji rasowej i brutalności policji, ale na nowo rozpaliła amerykańską debatę polityczną o problemie rasowym, nierównościach, dyskryminacji oraz polityce władz stanowych i federalnych. Oczywiście, kryzys gospodarczy spowodowany działaniami władz – często nieudolnymi – w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się pandemii COVID-19 i zatrzymaniem największej gospodarki na świecie doprowadził do gwałtowanego wzrostu bezrobocia, którego ofiarami w stopniu nieproporcjonalnym stali się kolorowi członkowie amerykańskiego społeczeństwa. Kampania prezydencka zawsze i w naturalny sposób aktywizuje w Ameryce wszystkie grupy nacisku. Poszukujący poparcia wyborców kandydaci albo z własnej woli, albo pod wpływem przebiegu debaty publicznej zmuszeni są do formułowania swoich stanowisk w sprawach, w których wcześniej nie musieli mieć poglądów, także wobec rozpędzającej się domowej wojny kulturowej.

Jej elementem stała się kampania atakowania i obalania pomników. Z początku dotyczyła upamiętnień dowódców Armii Południa z okresu wojny secesyjnej, ale szybko ogarnęła także pomniki bohaterów amerykańskiej wojny o niepodległość (z generałami Tadeuszem Kościuszką i Kazimierzem Pułaskim włącznie), ojców amerykańskiej państwowości – sygnatariuszy Deklaracji niepodległości, których wkład w historię Stanów Zjednoczonych ekstremiści kulturowi szybko zredukowali wyłącznie do posiadania niewolników. Obiektem ataków stały się nawet pomniki Jerzego Waszyngtona. Podobnie jak Krzysztofa Kolumba, który wprawdzie niewolników nie posiadał, ale będąc białym odkrywcą Ameryki, przyczynił się do nieszczęścia sprowadzonych na kontynent 200 lat później Afrykanów. W trakcie kampanii o nominację Partii Demokratycznej na kandydata na urząd prezydenta odżył także postulat wypłacenia przez państwo amerykańskie „reparacji” potomkom sprowadzonych przed wiekami niewolników, co miałoby być aktem „sprawiedliwości społecznej”, wyrównującym ich społeczne szanse[17]. Warto zwrócić uwagę na sam termin „reparacje”. Zwykle zobowiązanie do ich wypłacenia zostaje narzucone w traktacie pokojowym przez stronę zwycięską stronie pokonanej w konflikcie zbrojnym. Wprowadzenie postulatu wypłacenia reparacji przez Stany Zjednoczone do amerykańskiej debaty publicznej definiuje państwo amerykańskie jako stronę wrogą, którą trzeba pokonać i zmusić do określonych działań. Wojna jednak trwa, wojna kulturowa, a jej ostateczny wynik pozostaje nierozstrzygnięty. Bez wątpienia będzie miał jednak wpływ na rolę Stanów Zjednoczonych w świecie i na potencjał ich oddziaływania na politykę globalną.

Wzbierająca obecnie fala radykalnego rewizjonizmu politycznego i historycznego w Stanach Zjednoczonych została wywołana kilkoma nakładającymi się czynnikami. Z jednej strony jest to odpowiedź na politykę i tożsamościową retorykę Donalda Trumpa, z drugiej jednak – rozczarowanie radykalnych środowisk lewicowych Barackiem Obamą oraz jego, ich zdaniem, zbyt umiarkowanym programem społecznym i słabym angażowaniem w realizację postulatów aktywistów afroamerykańskich (Obama był przeciwnikiem idei reparacji dla potomków niewolników). Warto w tym kontekście pamiętać, że Joe Biden, ubiegający się w 2020 r. o urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych z ramienia Partii Demokratycznej, został w 2008 r. wskazany jako kandydat na wiceprezydenta u boku Obamy, ze względu na swoje umiarkowane poglądy i fakt, że w przeciwieństwie do ówczesnego kandydata na prezydenta był uosobieniem establishmentu Partii Demokratycznej. Biden już w 2008 r. był więc zbyt mało radykalny dla lewicy Demokratów. Jeśli Biden, dwanaście lat później, zostanie wybrany na 46. prezydenta Stanów Zjednoczonych, będzie miał 78 lat i znajdzie się pod ogromną presją oczekiwań rozbudzonych przez ekstremistów zmierzających do rewizji amerykańskiej tożsamości. Dziś im się nie sprzeciwia, licząc, że wzniecona przez nich fala wyniesie go do władzy, ale po wyborach ta fala do niego wróci i wpłynie na kształtowanie także polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych, ograniczając możliwości odbudowania relacji transatlantyckich i amerykańskiego zaangażowania w NATO. Jest bowiem bardzo prawdopodobne, że po wyborach kulturowa wojna domowa wybuchnie tym razem w szeregach Partii Demokratycznej i w samej administracji Bidena. O ile oczywiście wygra on wybory... there is still long way to November...

A Wilson? Pozostanie w pamięci Europejczyków jako autor wielkiej idei zakończenia wojen europejskich poprzez instytucjonalizację i demokratyzację polityki europejskiej. Mapa wschodniej części Europy pozostanie wciąż w dużym stopniu mapą wilsonowską. Amerykańscy dyplomaci już dziś muszą się jednak przygotować na to, że jeśli będą podejmować próby zarażenia świata własnymi problemami tożsamościowymi – jak to mieli w zwyczaju, wychodząc z liberalnej wizji Wilsona o roli demokratycznej Ameryki, „ojczyzny wolności”, w świecie – zetkną się z równie nową dla siebie reakcją. Trudno sobie wyobrazić, aby wolnemu światu mogło przewodzić mocarstwo zbudowane na apartheidzie, uznanym w 1968 r. przez ONZ za zbrodnię przeciw ludzkości.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 3

[1] Princeton School of Public and International Affairs, „History”, https://spia.princeton.edu/about/history [dostęp: 07.07.2020].

[2] Princeton School of Public and International Affairs, „Our history”, www.princeton.edu/about-wws/our-history [dostęp: 28.06.2020].

[3] W. Wilson, Address at Independence Hall, Philadelphia, July 4, 1914, w: J. Brown Scott (red.), President Wilson’s Foreign Policy, Messages, Addresses, Papers, Oxford University Press, 1918, s. 56.

[4] W. Wilson, Address to Newly Naturalised American Citizens, Convention Hall, Philadelphia, 10 May, 1915, w: J. Brown Scott (red.), op. cit., s. 93–94.

[5] L.L. Gerson, Woodrow Wilson and the Rebirth of Poland, 1914–1920: A Study in the Influence on American Policy of Minority Groups of Foreign Origin, Yale University Press, 1953, s. 55–62.

[6] L. Wolff, Woodrow Wilson and the Reimagining of Eastern Europe, Stanford University Press, 2020; zob. też: P. Wandycz, The United States and Poland, Harvard University Press, 1980, s. 169. Zob. też S. Dębski, Wdzięczni Wilsonowi, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2017, nr 4.

[7] J. Schuessler, Woodrow Wilson’s Legacy Gets Complicated, „The New York Times”, 29 listopada 2015 r., www.nytimes.com.

[8] W. Wilson, Address at Independence Hall, Philadelphia, July 4, 1914, op. cit., s. 59–60.

[9] Ch.A. Lunardini, Standing Firm: William Monroe Trotter’s Meetings with Woodrow Wilson, 1913–1914, „The Journal of Negro History” 1979, t. 64, nr 3, s. 244–264, www.jstor.org/stable/2717036 [dostęp: 01.07.2020].

[10] M. Cohen, ‘Incredible stupidity’: Trump blasts Princeton’s decision to strip Woodrow Wilson’s name from school, „Politico”, 29 czerwca 2020 r., www.politico.com.

[11] J. Silverstein, Why We Published The 1619 Project, „The New York Times”, 20 grudnia 2019 r., www.nytimes.com [dostęp: 30.06.2020].

[12] N. Hannah-Jones, America Wasn’t a Democracy Until Black Americans Made It One, „The New York Time Magazine”, 14 sierpnia 2019 r., www.nytimes.com.

[13] L.M. Harris, I Helped Fact-Check the 1619 Project. The Times Ignored Me, „Politico”, 3 czerwca 2020 r., www.politico.com.

[14] S. Wilentz, A Matter of Facts, „The Atlantic”, 22 stycznia 2020 r., www.theatlantic.com.

[15] „That view that ‘systems’ determine human history and that the individual is a mere cog in those systems is what makes it neo-Marxist and anti-liberal. [...] This is therefore, in its over-reach, ideology masquerading as neutral scholarship. Take a simple claim: no aspect of our society is unaffected by the legacy of slavery. Sure. Absolutely. Of course. But, when you consider this statement a little more, you realize this is either banal or meaningless. The complexity of history in a country of such size and diversity means that everything we do now has roots in many, many things that came before us”. A. Sullivan, The New York Times Has Abandoned Liberalism for Activism, „Intelligencer”, 13 września 2019 r., https://nymag.com/intelligencer.

[16] About the 1776 Unites Campaign, https://1776unites.com.

[17] P.R. Lockhart, The 2020 Democratic primary debate over reparations, explained, „Vox”, 19 czerwca 2019 r., www.vox.com.

AMERYKAŃSKA FABRYKA I BIAŁORUSKIE LABORATORIUM

Koniec kadencji prezydenta Stanów Zjednoczonych zawsze tworzy asumpt do spekulacji, co może oznaczać dla świata zmiana gospodarza Białego Domu. W takich momentach często słychać głosy o zbliżającym się politycznym trzęsieniu ziemi, większym lub mniejszym przewrocie w globalnej polityce. Porównywalna liczba uczestników debaty nie towarzyszy zmianie przywództwa w żadnym innym państwie, nie wyłączając Chin – mocarstwa aspirującego do przejęcia od Ameryki pozycji globalnego hegemona. Nie sądzę, aby ewentualne przejście na emeryturę rządzącego Rosją od 20 lat Władimira Putina mogło wywołać nawet zbliżoną ekscytację. Oczywiście, o ile nie towarzyszyłyby temu wydarzeniu jakieś szczególne dodatkowe okoliczności.

Za to utrata przez przywódcę Białorusi łączności z aspiracjami własnego narodu jest najczęściej uważana za sprawę o znaczeniu regionalnym. Owszem, budzi zainteresowanie w Europie i – co zrozumiałe – wśród najbliższych sąsiadów, ale nie upatruje się w tym fakcie żadnych szerszych konsekwencji dla świata, a obozy obu kandydatów do urzędu prezydenta Stanów Zjednoczonych bardzo uważnie zarządzają przekazem publicznym w taki sposób, aby wydarzenia na Białorusi nie stały się osią amerykańskiego politycznego sporu w szczycie kampanii wyborczej.

Taka taktyka ma swoją racjonalność. Sztaby polityczne po obu stronach wyborczej barykady mają świadomość, że przeciętny amerykański wyborca ma większe pojęcie o geograficznym położeniu i politycznych uwarunkowaniach wpływających na życie mieszkańców Tolkienowskiego Shire’u, niż Białorusi.

Jeśli ktoś miał co do tego wątpliwości, to okazją do pozbycia się ich był jeden z wpisów prof. Michaela McFaula na portalu społecznościowym, w którym ten ekspert do spraw polityki zagranicznej, były amerykański ambasador w Moskwie, a wcześniej doradca prezydenta Baracka Obamy (odpowiedzialny m.in. za koncepcję „resetu” amerykańskich relacji z Rosją), promując kandydaturę Joe Bidena, napisał, że nawet podczas dalekiej podróży do MOŁDAWII ówczesny wiceprezydent ani przez chwilę nie spał (nawet przy pomyślnym wietrze lot z Waszyngtonu do Kiszyniowa zajmuje ok. dziewięciu godzin) i przez cały czas omawiał program wizyty ze swoimi najbliższymi doradcami. Było to wprawdzie przed dekadą, ale świadomość amerykańskich wyborców co do tego, gdzie leży Mołdawia i z kim graniczy, z całą pewnością się nie zwiększyła. Celem wpisu miało być stworzenie wrażenia nie tylko znakomitej kondycji fizycznej kandydata, ale także jego rozległej wiedzy o świecie, skoro interesował się sprawami jakiegoś odległego kraju.

Można jednak z dużą dozą pewności założyć, że gdyby postawić sztabom obu kandydatów pytanie, czy wynik amerykańskich wyborów będzie miał wpływ na losy Białorusi, z nadesłanych odpowiedzi dowiedzielibyśmy się, że rezultat amerykańskich wyborów będzie miał dla Białorusinów znaczenie fundamentalne. Od ich wyniku zależy bowiem polityka Stanów Zjednoczonych wobec Rosji, demokracji i praw człowieka oraz podejście do organizacji międzynarodowych i pozarządowych. Przy czym każdy ze sztabów argumentowałby przekonująco, że to jego kandydat gwarantuje optymalną politykę w każdej z tych kwestii.

Podsumowując – tak jak wszędzie na świecie, w Stanach Zjednoczonych polityka zagraniczna jest determinowana przez politykę krajową, świadomość i zainteresowanie wyborców. W państwie demokratycznym ostatecznie chodzi właśnie o wyborców, o ich pozyskanie lub utrzymanie, a w roku wyborczym o zmobilizowanie ich do tego, aby wśród swoich codziennych ważnych aktywności znaleźli czas na udanie się do lokalu wyborczego, odstanie często kilku godzin w kolejce i oddanie głosu na preferowanego kandydata.

W zasadzie jedyną kwestią związaną z polityką zagraniczną, która w 2020 r. w Ameryce silnie mobilizuje wyborców, jest problem Chin. I nie chodzi tu o żadne wysublimowane rozważania geopolityczne, ale o prostą obawę o jakość i poziom życia Amerykanów, którzy niepokoją się, że ekonomiczna ekspansja Państwa Środka może pozbawić ich pracy albo ograniczyć im zarobki, sprawiając, że nie będzie ich stać na posłanie dzieci do dobrych szkół, przyzwoite ubezpieczenie zdrowotne, dziesięciodniowe wakacje z rodziną, słowem – że chiński model gospodarczy i brak odpowiedniej reakcji władz w Waszyngtonie wpłyną na ich poziom życia. A zagadnienie to interesuje zarówno sprzątaczkę w Los Angeles, jak i stoczniowca z Bostonu lub Portsmouth czy urzędnika ubezpieczeniowego z Nowego Jorku lub Florydy. I to jest główny powód, dla którego Stany Zjednoczone przeprowadzają zwrot w kierunku Azji i Chin. Amerykański wyborca oczekuje, że elity rządzące Ameryką powstrzymają odpływ amerykańskich miejsc pracy do Azji i przeciwstawią się nieuczciwej azjatyckiej konkurencji. Stan globalnej demokracji, relacje z NATO, polityka wobec organizacji międzynarodowych mają w skali całych Stanów Zjednoczonych i potrzeby masowego oddziaływania na wyborców marginalne znaczenie.

Przyszłość białoruskiego ustroju nie interesuje amerykańskich wyborców, o ile oczywiście władze nie strzelają do pokojowych demonstrantów. Dramatyczne wydarzenia zawsze mogą wpłynąć na nagłe zwiększenie zainteresowania elektoratu sytuacją niewinnych ludzi nawet w odległym kraju, a zainteresowanie to szybko może się przerodzić w presję na rząd, który natychmiast „ma coś zrobić”, aby powstrzymać toczącą się na oczach wyborców tragedię. Mechanizm ten działa ze zdwojoną siłą nie tylko w roku wyborczym, ale także w pierwszym okresie funkcjonowania każdej nowej administracji. Kryzysy międzynarodowe mają potężny potencjał kreowania głównych kierunków i charakteru prowadzonej przez nowego prezydenta polityki. Zjawisko to jest znane i było w literaturze wielokrotnie opisywane.

Po części wynika to oczywiście z hegemonicznej roli, jaką Stany Zjednoczone wciąż odgrywają w świecie, zwłaszcza wśród państw demokratycznych. Ameryka to w dalszym ciągu modelowy przykład demokratycznego sukcesu, państwa, którego organizacja ustrojowa, w przeciwieństwie do krajów Starego Kontynentu, nie ewoluowała przez setki lat od monarchii dziedzicznej po demokrację przedstawicielską (przy czym ewolucja ta zostawiała za sobą często ścięte głowy dziedzicznych władców i karnawał innych mordów).

Ameryka, powstała jako związek niepodległych stanów, z całym swoim demokratycznym rytuałem wyborczym, uważa się za doskonalszy model demokracji od tego wciąż funkcjonującego w Europie, gdzie w wielu państwach uchodzących za wzory demokratycznych ustrojów po dziś dzień utrzymuje się zupełnie anachroniczne w XXI w. rozwiązanie polegające na tym, iż formalną głową państwa jest osoba mająca nie demokratyczny mandat, lecz „odpowiednie” więzy krwi. Ameryka od początków swego istnienia została osadzona na zupełnie innym fundamencie i dzięki temu – jak uważają Amerykanie – stała się najpotężniejszym państwem świata.

Ale o ile Stany Zjednoczone są wciąż wielką fabryką demokratycznych prefabrykatów, myśli politycznej, ekonomicznej, społecznej i kulturowej, sprzężonej z innowacjami technologicznymi, to Białoruś wciąż może się stać laboratorium politycznej transformacji. Pewien aspekt białoruskiego kryzysu politycznego jest bowiem obserwowany z dużą uwagą. Chodzi mianowicie o potencjalny wpływ takiego kryzysu na współczesne rozumienie jego mechaniki i ewentualnie procesów zarządzania polityczną transformacją. To rozumienie może bowiem oddziaływać na kolejne procesy transformacyjne i ewolucję ustrojów politycznych w innych częściach świata, zaczynając od Rosji, a kończąc na Chinach, a nawet Korei Północnej. A w obu przypadkach wpływ udanej transformacji ustrojowej, która potencjalnie może umożliwić zastąpienie gospodarczej, technologicznej i ideologicznej konkurencji przez współpracę, łatwiej przełożyć na interes szeregowego amerykańskiego wyborcy.

Polski model „okrągłego stołu”, symbolizujący kompromis między pozbawioną społecznego mandatu władzą a cieszącą się społecznym poparciem opozycją, nieprzypadkowo wciąż funkcjonuje jako przykład zarządzania kryzysem politycznym spowodowanym utratą przez rządzącą elitę łączności z aspiracjami społeczeństwa w warunkach braku ustrojowych mechanizmów samoregulacyjnych, jakie oferuje ustrój demokratyczny i odnawianie mandatu politycznego w drodze wolnych i równych wyborów. Polski model transformacji ustrojowej jest często w literaturze transformacyjnej przeciwstawiany rumuńskiemu, w którym dialogu między władzą i opozycją zabrakło, co skończyło się rewolucją i rozstrzelaniem dyktatora przez sąd doraźny.

W kontekście kryzysu politycznego na Białorusi komentatorzy często odwołują się także do modelu ukraińskiego, w którym istotną rolę odegrała zewnętrzna mediacja. Ta analogia jest jednak całkowicie błędna i może prowadzić do formułowania nieskutecznych politycznych recept. W przeciwieństwie do Białorusi, Ukraina po 1991 r. była państwem demokratycznym. Była to wprawdzie demokracja słaba, ułomna i skorumpowana, ale jednak opozycja polityczna mogła funkcjonować, była obecna w Werchownej Radzie, a społeczeństwo miało możliwość wiązania własnych aspiracji z różnymi programami i obozami politycznymi. Dla dynamiki kryzysu politycznego zarówno w 2004, jak i w 2013 r. miało to zasadnicze znaczenie.

Wspominam o tych modelach, aby wykazać, że mimo upływu lat wciąż zachowują one systemowe znaczenie, tworząc oczywiście pewien punkt odniesienia, niosąc zbiór pozytywnych i negatywnych doświadczeń, które mogą być i są przywoływane w kontekście kryzysu politycznego na Białorusi. Pokojowa transformacja ustrojowa jest możliwa także w tym kraju. I wbrew obiegowej opinii wcale nie musi to być proces antagonizujący Rosję. Jako bliski sojusznik Białorusi Rosja nie może nie zauważać, iż praźródłem politycznego kryzysu w tym państwie jest spadek popularności Alaksandra Łukaszenki w białoruskim społeczeństwie, które poszukuje zmiany, nowych perspektyw i nowego otwarcia. A wobec Rosji społeczeństwo to nie żywi żadnych negatywnych uczuć. I to jest czynnik, który musi wpływać na rosyjskie kalkulacje.

W idealnym świecie najlepszym rozwiązaniem dla Rosji byłoby wyłonienie się jakieś nowej prorosyjskiej elity władzy na Białorusi. Niepopularność Łukaszenki jest bowiem problemem także dla Moskwy, która z pewnością wolałaby udzielać poparcia liderowi cieszącemu się w białoruskim społeczeństwie większą popularnością. Scenariusz odwrotny – popieranie przez Rosję niepopularnego polityka – grozi wygenerowaniem nastrojów antyrosyjskich. Klucz do rozwiązania tego rosyjskiego dylematu dzierży zaś sam Łukaszenka. To on osobiście i jego polityczne wybory mogą sprawić, że będzie on dostarczycielem rozwiązań albo dla nich przeszkodą. Proces polityczny, w którym uczestniczą masy, jest jak górski strumień – nie można sprawić, aby płynął pod górę, a zatamowanie jego nurtu grozi zalaniem suchych dotąd terenów. Myślę, że Łukaszenka albo już zdaje sobie z tego sprawę, albo wkrótce sobie to uświadomi. Oby nie za późno – to znaczy, oby nie popełnił błędów, które zmienią bieg strumienia i sprawią, że pole do wolnej decyzji ulegnie znacznemu ograniczeniu.

Kłopot jest realny i bez eksperymentów się nie obejdzie. Każdy proces laboratoryjny ma tę zaletę, że umożliwia szczegółową analizę zachodzących w nim przemian, testowanie reakcji na różne impulsy, korygowanie wad i negatywnych implikacji. Wadą jest jednak często jego sterylność. Laboratorium zapewnia szczególne warunki, które mogą wprawdzie imitować sytuację naturalną, ale nie są w stanie jej w pełni oddać. W środowisku naturalnym liczba zmiennych wpływających na proces rośnie lawinowo. Powinniśmy mieć to na uwadze, obserwując rozwój sytuacji polityczno-społecznej na Białorusi, której rozwiązanie może zarówno przejść do historii nauk społecznych jako nowy model zarządzenia kryzysem politycznym, jak i stać się przykładem szczególnym, jednostkowym, nieznajdującym zastosowania nigdzie indziej. Laboranci pełnią więc bardzo odpowiedzialną funkcję, gdyż każdy z wybranych przez nich wariantów zarządzania przemianami może mieć istotny wpływ na losy świata, w tym także na zachowania i preferencje amerykańskich wyborców w przyszłości. Nawet nieoczekiwane następstwa popełnionych przez nich błędów mogą przynieść dodatnie dla świata rezultaty. Świat polityki jest bowiem zbiorem naczyń połączonych, i choć dziś jego przyszłe losy skłonni jesteśmy częściej przewidywać, obserwując przede wszystkim polityczną rywalizację o urząd prezydenta USA, to sposób rozwiązania politycznego kryzysu na Białorusi może mieć nie mniej fundamentalne znaczenie.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2020, nr 4

TO NIE JEST CZAS NA ŁAGODZENIE POLITYKI WOBEC ROSJI[1]

Sławomir Dębski, James Sherr, Jakub Janda

Z dużym zainteresowaniem przeczytaliśmy niedawno opublikowany w magazynie „Politico” list otwarty, podpisany przez 103 sygnatariuszy, wzywających do „ponownego przemyślenia” polityki USA wobec Rosji[2]. Kampania prezydencka w USA była dobrym czasem na refleksję nad polityką zagraniczną Ameryki, a czyniąc to, Stany Zjednoczone przypominają innym krajom, jak ważna jest otwarta i pluralistyczna debata. Wszyscy sygnatariusze listu to ludzie wybitni; wielu z nich to nasi przyjaciele.

Uważamy jednak, że poziom tej debaty będzie daleko niezadowalający, jeśli nie uwzględni perspektywy sojuszników USA w Europie Środkowo-Wschodniej. Przeczytaliśmy krytyczny komentarz do wspomnianego listu (opublikowany również przez „Politico”), autorstwa Davida J. Kramera, podpisany przez 32 inne osoby[3], ale chociaż podzielamy wiele ich obaw, czujemy się również zmuszeni do przedstawienia naszej perspektywy.

Utrzymanie prawnych i ustrojowych podstaw pozimnowojennej Europy było przez prawie 30 lat jednym z fundamentalnych interesów USA, a dla sojuszników z NATO – sprawą pryncypialną.

Paryska Karta Nowej Europy z 1990 r., memorandum budapeszteńskie z 1994 r. i Akt założycielski NATO–Rosja z 1997 r. uznają poszanowanie suwerenności, niezależności, integralności terytorialnej i wolności wyboru za zasadnicze cechy „nowej ery”. Dopiero przyjęcie tych zasad – najpierw przez Związek Sowiecki pod rządami Michaiła Gorbaczowa, a następnie przez Federację Rosyjską Borysa Jelcyna – zakończyło zimną wojnę. Te ustalenia przyniosły bezpieczeństwo, stabilność i dobrobyt dla większości kontynentu europejskiego.

Jednakże agresja Rosji na Gruzję w 2008 r. i przeprowadzony z jeszcze bardziej rażącym naruszeniem prawa międzynarodowego atak na Ukrainę sześć lat później stanowiły frontalny zamach na te normy i na europejski porządek bezpieczeństwa. W roku 2014 prezydent Władimir Putin uznał istniejący ład za „zdeformowany”. Wojna hybrydowa, którą Rosja narzuciła Ukrainie, uzupełniła szerokie spektrum innych środków – od dezinformacji po korupcję finansową – które mają na celu podważenie zasad liberalnej demokracji i osłabienie spójności transatlantyckiej. Są to sprawy najwyższej wagi!

Nie jest jasne, czy autorzy listu otwartego zgadzają się z powyższą oceną. Owszem – jak najbardziej słusznie wzywają do lepszego i bardziej „skutecznego radzenia sobie” z rosyjskimi atakami hakerskimi, ingerencją w procesy wyborcze i dezinformacją, ale robią to bez wyciągania logicznego przecież wniosku, że takie działania są działaniami wrogiego mocarstwa. Nie wzywają ani do zaniechania, ani do zaostrzenia sankcji. Zamiast tego argumentują, sprzecznie z intuicją, że „permanentna kumulacja” sankcji „zmniejsza wszelkie bodźce, które mogłyby doprowadzić Moskwę do zmiany kursu”. Autorzy popierają „uczciwe” i „akceptowalne” rozwiązanie sytuacji na Ukrainie, nie mówiąc nam, czy zakłada to przywrócenie pełnej suwerenności i integralności terytorialnej kraju.

Autorzy cytowanego listu podkreślają „konieczność przywrócenia amerykańsko-rosyjskiego przywództwa w zarządzaniu atomowym światem”. Nie zauważają jednak, że takie przywództwo było ważnym elementem zimnej wojny i że ostrożne nim zarządzanie pozwoliło przejść przez bardzo poważne wyzwania tamtej epoki. Podzielamy obawy autorów dotyczące erozji systemu kontroli zbrojeń, pieczołowicie konstruowanego przez kilkadziesiąt lat rywalizacji supermocarstw. Stany Zjednoczone nie uważały jednak zagrożenia nuklearnego za powód do zmiany kursu, gdy trwała konfrontacja zimnej wojny, i nie widzimy powodu, by zmienić go teraz.

Autorzy podkreślają także „konieczność uczynienia bezpieczniejszą i stabilniejszą przestrzeni konfrontacji, która przecina niestabilne regiony Europy od Bałtyku po Morze Czarne”. Z tym zgadzamy się z całą mocą. Jesteśmy jednak zdziwieni, że wśród „istniejących ograniczeń”, które autorzy „zauważyli”, nie ma odstraszania. W 2014 r. szczyt NATO w Newport przywrócił odstraszaniu rolę kluczowego elementu polityki NATO i od tego czasu jego znaczenie było podkreślane w każdym oświadczeniu na kolejnych szczytach Paktu. Jedyna wzmianka autorów o odstraszaniu łączy je ze słowem „détente”.

Co więcej, nie zgadzamy się z tym, że „arsenał polityki zagranicznej Ameryki [został] zredukowany głównie do reakcji, sankcji, publicznego zawstydzania i rezolucji Kongresu”. W roku podatkowym 2017 budżet Dowództwa Europejskiego USA został zwiększony o 40%. Jeśli doliczymy środki uzgodnione na ostatnich szczytach NATO i coraz silniejszy zachodni system sankcyjny – zrobiono wiele, aby rozładować niebezpieczną dynamikę wywołaną agresją Rosji na Ukrainie i prowokacyjnym zachowaniem jej wojsk w regionach Morza Czarnego i Morza Bałtyckiego. Ukraina poniosła ciężar zwalczenia rosyjskiego projektu Noworosji, zmierzającego do ponownego przyłączenia do Rosji ziem wschodniej i południowej Ukrainy, podbitych niegdyś przez Katarzynę Wielką. Sojusznicza pomoc szkoleniowa i doradcza, a także wsparcie Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Unii Europejskiej, zmniejszyły zagrożenie integralności i trwania Ukrainy. Mimo że Rosja pozostaje egzystencjalnym zagrożeniem dla Ukrainy i potencjalnym zagrożeniem dla Europy Środkowo-Wschodniej, obecnie bezpośrednie niebezpieczeństwo z jej strony się zmniejszyło. Polityka Zachodu (w tym amerykańska) zasługuje więc na docenienie.

Autorzy sugerują konieczność „poważnego i trwałego dialogu strategicznego, który będzie dotyczył głębszych źródeł nieufności i wrogości” między Moskwą a Waszyngtonem. Nie widzimy jednak sprzeczności między takim dialogiem – którego przykładów było sporo od 2014 r. – a obroną dobrze wyrażonych i ugruntowanych interesów. To samo dotyczy utrzymania relacji profesjonalnych i efektywnych kanałów komunikacji między zachodnimi i rosyjskimi placówkami wojskowymi, instytucjami bezpieczeństwa i dyplomacji. Popieramy te środki, wraz z wszelkimi rozsądnymi wysiłkami, które mogą doprowadzić do nawiązania konstruktywnej współpracy w walce z obecną pandemią i zmianami klimatycznymi. Ale nie widzimy powodu, dla którego musi istnieć kompromis między tymi celami a podstawą polityki Zachodu. I nie zaakceptujemy go.

Zawsze twierdziliśmy, że „musimy postępować z Rosją taką, jaka jest”, jak głosi list otwarty. Ale nie powinniśmy mieć złudzeń, co to oznacza. Wiele wskazuje, że Rosja przywróciła zasady działania charakterystyczne dla świata sprzed 1914 r.: strefy uprzywilejowanych interesów, strefy wpływów, państwa klienckie i „strefy cywilizacyjne”, ustanawiane niezależne od woli zamieszkujących je ludzi. Ten sposób postępowania stoi w opozycji do praktyk zachodnich demokracji. Naszym wyzwaniem jest radzenie sobie z tym antagonizmem w sposób minimalizujący błędy, zachowujący elementy współpracy, a także umożliwiający postęp i kompromis. Rosja jest krajem, który zna swoje interesy i realizuje je. Nie poprawimy ani relacji, ani własnego bezpieczeństwa, jeśli nie zrobimy tego samego.

Jakie zatem powinny być priorytety Zachodu – Stanów Zjednoczonych, NATO i UE – wobec Rosji?

Po pierwsze, utrzymanie potencjału obronnego i bezpieczeństwa obszaru euroatlantyckiego w ścisłej współpracy między sojusznikami. To zobowiązanie jest podstawą sojuszu NATO. Nie jest w żaden sposób zależne od zgody Rosji i nie jest pomniejszone przez wyzwania, jakie stawiają przed nami Chiny.

Po drugie, przywrócenie politycznej integralności obszaru euroatlantyckiego, który został zniszczony przez hasła takie jak „America First” i „Europejska autonomia strategiczna”. Wspólne wyzwania Europy i Ameryki w związku z polityką Chin stwarzają potencjał dalszej współpracy USA z Europą, natomiast współpracę Rosji i Chin traktujemy jako dywersję i fantazję.

Po trzecie, trzeba podtrzymać istniejące pozimnowojenne porozumienie i powstrzymać tych, którzy chcieliby je cofnąć. Naszym celem w krajach partnerskich NATO i w państwach Partnerstwa Wschodniego nie jest eksport liberalnej demokracji. Mamy bronić suwerenności i wolności wyboru, a także udzielać znaczącego, ale warunkowego wsparcia tym, którzy dążą do integracji europejskiej i euroatlantyckiej. Ponadto NATO, Stany Zjednoczone i UE powinny być przygotowane do wspierania partnerów za pomocą wszelkich rozsądnych środków (poza wojną) w przypadku zagrożenia lub ataku. Na koniec powinniśmy bez dwóch zdań stwierdzić, że o przyszłości Białorusi muszą decydować obywatele, a nie jej przywódcy, służby specjalne czy obce mocarstwa.

Po czwarte, należy podjąć skoordynowane wysiłki, by zaangażować Rosję w przywrócenie znacznie osłabionego systemu kontroli zbrojeń. Nie zostanie to osiągnięte dzięki przestrzeganiu umów, które nie są już użyteczne. Aby kontrola zbrojeń była skuteczna, musi dotrzymywać kroku rzeczywistości wojskowo-technicznej i być weryfikowalna.

Po piąte, konieczne jest wzmocnienie odporności i zdolności obronnych liberalnych demokracji, będących przedmiotem szkodliwych rosyjskich prób wpływania na biznes i politykę Zachodu. Taka działalność byłaby znacznie mniej toksyczna, gdyby zachodnie kręgi polityczne i biznesowe nie miały w niej tak dużego udziału. Stany Zjednoczone i UE muszą współpracować, aby rozwiązać problem rosyjskiego wsparcia dla skorumpowanych podmiotów w naszych własnych krajach, a także rozwinąć mechanizmy, które będą z tym zjawiskiem walczyć.

Po szóste, zaangażowanie w energiczny, dobrze uargumentowany dialog z Rosją – ze wszystkimi Rosjanami. Nie ma wątpliwości, że to władze tego państwa ograniczyły zakres dialogu.

Pomimo wszystkich różnic między nami a autorami listu otwartego mamy nadzieję, że te zalecenia zapewnią wystarczającą podstawę do podtrzymania debaty rozpoczętej przez naszych amerykańskich przyjaciół. Z niecierpliwością czekamy na dzień, w którym podobna debata pojawi się w Rosji. Zagadnienia, które będą mogły być wówczas podjęte, będą znacznie bardziej realistyczne.

Z języka angielskiego przełożył Łukasz Jasina.

Lista sygnatariuszy wspierających swoim podpisem tezy autorów:

Łukasz Adamski, sprawozdawca specjalnej misji obserwacyjnej OBWE na Ukrainie (2014), Polska

Valdas Adamkus, prezydent Litwy (1998–2003, 2004–2009)

Ondřej Benešík, poseł do Parlamentu, przewodniczący Komisji Europejskiej Izby Deputowanych do Parlamentu Republiki Czeskiej

Adam Eberhardt, dyrektor Ośrodka Studiów Wschodnich (OSW), Polska

Dalia Grybauskaitė, prezydent Litwy (2009–2019)

Pavel Fischer, poseł do Parlamentu, przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych, Obrony i Bezpieczeństwa Senatu Republiki Czeskiej

Hanna Hopko, przewodnicząca Komisji Spraw Zagranicznych parlamentu Ukrainy (2014–2019)

Toomas-Hendrik Ilves, prezydent Estonii (2006–2016)

Tinatin Khidasheli, minister obrony Gruzji (2015–2016)

Pawło Klimkin, minister spraw zagranicznych Ukrainy (2014–2019)

Linas Kojala, dyrektor Ośrodka Studiów Wschodnioeuropejskich, Litwa

Rihards Kols, poseł do Parlamentu, przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Parlamentu Republiki Łotewskiej

Paweł Kowal, poseł do Parlamentu, wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych, wiceminister spraw zagranicznych Polski (2006–2007)

Iwanna Kłympusz-Cyncadze, poseł do Parlamentu, wiceprzewodnicząca Komitetu Integracji Europejskiej, wicepremier odpowiedzialna za euroatlantycką integrację Ukrainy (2016–2019)

Eerik-Niiles Kross, poseł do Parlamentu, członek Komisji Spraw Zagranicznych Parlamentu Estonii, szef wywiadu Estonii (1995–2000)

Andrius Kubilius, poseł do Parlamentu Europejskiego, premier Litwy (1999–2000, 2008–2012)

Juraj Krúpa, poseł do Parlamentu, przewodniczący Komisji Obrony i Bezpieczeństwa Rady Narodowej Republiki Słowacji

Aleksander Kwaśniewski, prezydent Polski (1995–2005)

Mart Laar, premier Estonii (1992–1994, 1999–2002)

Marko Mihkelson, poseł do Parlamentu, wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych Estonii

Peter Osusky, poseł do Parlamentu, wiceprzewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych, Rada Narodowa Republiki Słowacji

Žygimantas Pavilionis, wiceprzewodniczący Komisji do Spraw Unii Parlamentu Litewskiego

Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz, wiceminister Spraw Zagranicznych Polski (2012–2014), ambasador RP w Moskwie (2014–2016)

Kristi Raik, dyrektor Estońskiego Instytutu Polityki Zagranicznej / Międzynarodowego Centrum Obrony i Bezpieczeństwa

Adam Daniel Rotfeld, minister spraw zagranicznych Polski (2005), Uniwersytet Warszawski

Sven Sakkov, dyrektor Międzynarodowego Centrum Obrony i Bezpieczeństwa, Estonia

Jacek Saryusz-Wolski, poseł do Parlamentu Europejskiego, wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego (2007–2009)

Grzegorz Schetyna, poseł do Parlamentu, marszałek Sejmu (2010–2011), wicepremier Polski (2007–2009), minister spraw zagranicznych Polski (2014–2015)

Karel Schwarzenberg, minister spraw zagranicznych Czech (2007–2009, 2010–2013)

Andris Sprŭds, dyrektor Łotewskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, Łotwa

Harri Tiido, ambasador Estonii przy NATO (2003–2007)

Eka Tkeszelaszwili, wicepremier Gruzji (2010–2012), minister spraw zagranicznych Gruzji (2008)

Witold Waszczykowski, poseł do Parlamentu Europejskiego, minister spraw zagranicznych Polski (2015–2018)

Ernest Wyciszkiewicz, dyrektor Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia (CPRDiP), Polska

Valdis Zatlers, prezydent Łotwy (2007–2011)

Przemysław Żurawski vel Grajewski, doradca ds. polityki zagranicznej, profesor, Uniwersytet Łódzki, Polska.

Polski Przegląd Dyplomatyczny 2021, nr 1

[1] Niniejszy tekst ukazał się pierwotnie jako list: S. Dębski, J. Sherr, J. Janda, Take It From Eastern Europe: Now Is Not the Time to Go Soft on Russia, „Politico”, 31 sierpnia 2020 r., www.politico.com.

[2] R. Gottemoeller, T. Graham, F. Hill i in., It’s Time to Rethink Our Russia Policy, „Politico”, 5 sierpnia 2020 r., www.politico.com.

[3] D.J. Kramer, No, Now Is Not the Time for Another Russia Reset, „Politico”, 11 sierpnia 2020 r., www.politico.com.

EUROPA NICZYM ÉTAT TAMPON?

Bywają dekady, w których nic się nie dzieje, i dni, w których mijają dekady” – tak Lenin miał spuentować przewrót bolszewicki w Rosji. I choć nie ma pewności, czy rzeczywiście te słowa wypowiedział, zjawisko kompresji czasu w polityce jest dobrze znane. Zmiany na politycznej mapie świata częściej zachodziły wskutek wydarzeń zachodzących wewnątrz państw, w tym pod wpływem zmian w myśleniu elit, niż w wyniku realizacji dalekosiężnych planów przebudowy świata. Te najczęściej były tylko pochodną decyzji uwarunkowanych wewnętrzną dynamiką polityczną.

Zmiany w polityce wewnętrznej nie muszą mieć jednocześnie rewolucyjnej formy i dramatycznego przebiegu, aby skutkować radykalnym zwrotem w podejściu do polityki zagranicznej. W ustrojach demokratycznych przyspieszenia historii są wkomponowane w cykl wyborczy, a zmiana władzy bardzo często pociąga za sobą polityczne „trzęsienie ziemi”, wiążące się nie tylko z wymianą elity władzy, ale także z radykalną zmianą polityki państwa. Rosnąca popularność taktyki politycznej obliczonej na polaryzację wyborców powoduje, że „demokratyczne rewolucje” bywają coraz bardziej gwałtowne, a zwroty polityczne – coraz ostrzejsze. Wiele wskazuje na to, że coraz częściej będziemy mieli do czynienia z promieniowaniem tego zjawiska z obszaru wewnętrznej rywalizacji politycznej na sferę polityki zagranicznej, w przeszłości często – przynajmniej deklaratywnie – wyłączanej z bieżącej walki politycznej.

Właśnie jesteśmy świadkami zmiany w polityce Stanów Zjednoczonych wynikającej z objęcia władzy przez nową administrację. To oczywiście także nie jest żadną rewolucją, choć zwrot w sposobie prowadzenia i kształtowania amerykańskiej polityki będzie radykalny. Zmiana władzy w Ameryce niemal zawsze ma taki charakter. W myśl zasady The winner gets all – zwycięstwo w wyborach prezydenckich oznacza wybór nie tylko personalny, ale także programowy. Przegrywają nie tylko konkretni politycy. Przegrywają także ich polityczne wizje i stojący za nimi ludzie.

Oczywiście w przeszłości zdarzały się wyjątki od tej reguły. W okresie zimnej wojny różnice między kolejnymi administracjami dotyczyły nie tego, czy bronić wolnego świata przed sowiecką inwazją, ale: jak robić to w sposób najbardziej skuteczny, jak znaleźć odpowiednią równowagę między polityką odstraszania i angażowaniem się w dialog?

Z kolei po zakończeniu zimnej wojny politykę republikańskiego prezydenta George’a H.W. Busha, zmierzającą do stworzenia na gruzach porządku jałtańskiego nowej Europy, wspólnej, wolnej i bezpiecznej, kontynuował i rozwinął prezydent Bill Clinton, polityk Partii Demokratycznej. Rezultatem tego ponadpartyjnego konsensu było utrzymanie statusu Stanów Zjednoczonych jako mocarstwa europejskiego, wzmocnienie i rozszerzenie instytucjonalnych form współpracy transatlantyckiej: NATO, OBWE, MFW, WTO, a także Unii Europejskiej. Jednocześnie elity polityczne i świat ekspercki po obu stronach Atlantyku ulegały złudzeniu, że epoka „samotnego supermocarstwa” pozwala nawet na niekontrolowaną redukcję potencjałów obronnych europejskich sojuszników, bez analizy potrzeb związanych z zachowaniem krytycznych dla projekcji siły zdolności. Gdy porządek jałtański rozsypał się w gruzy, Stany Zjednoczone – mając wciąż w pamięci strategiczny błąd, jaki popełniły w swojej polityce europejskiej po zakończeniu I wojny światowej – pozostały, podobnie jak po II wojnie światowej, mocarstwem europejskim i zaangażowały się w budowę nowego pokojowego porządku w Europie, w dalszym ciągu roztaczając nad nią parasol bezpieczeństwa.

Opierały jednak swoją strategię na idealistycznym założeniu, że zwycięstwo odniesione przez wolny świat w zimnej wojnie ma charakter ostateczny i odtąd demokratyczny model rozwoju nie będzie miał już żadnej konkurencji. Takie podejście prowadziło do założenia, że również przyszłość ustrojowa Rosji i Chin jest historycznie zdeterminowana, to znaczy jest tylko kwestią czasu, gdy także te dwa mocarstwa przekształcą się w pokojowe, liberalne demokracje. Prowadzenie polityki na projekcji własnych optymistycznych scenariuszy nigdy nie jest receptą na polityczną skuteczność. Dziś dość powszechna jest ocena, że takie podejście było błędem, a może nawet strategiczną naiwnością. Opublikowany przez Polski Instytut Spraw Międzynarodowych tom Stosunki NATO – Federacja Rosyjska w świetle dokumentów pod redakcją Roberta Kupieckiego i Marka Menkiszaka udowodnił źródłowo, jak oderwana od strategicznej rzeczywistości i aspiracji politycznych Rosji, jakoby się demokratyzującej, była to wizja[1]. Przy czym warto pamiętać, że nie wszystkie konsekwencje miały jednoznacznie negatywny wymiar.

Nie ulega wątpliwości, że rozszerzenie NATO i Unii Europejskiej mogło się dokonać o wiele łatwiej w atmosferze ukształtowanej pod wpływem przekonania o ostatecznym „końcu historii”. Do negatywów zaś zaliczyć należy niewątpliwie przyzwyczajenie Europejczyków do sytuacji strategicznego komfortu, wytworzonej przez amerykański parasol bezpieczeństwa rozpostarty nad Europą, oraz autoiluzję o zaniku zewnętrznych zagrożeń dla pokoju w Europie. W rezultacie dziś – w zmienionej sytuacji strategicznej, po powrocie Rosji do korzystania z agresji i aneksji terytorialnej jako instrumentu polityki zagranicznej, przy rosnących inklinacjach Chin do użycia siły – Europa bez Ameryki jest bezbronna.

W artykule opublikowanym ostatnio w „International Security” Hugo Meijer i Stephen Brooks, dwaj znakomici badacze problematyki strategicznej, przekonująco wykazali, że opinia wielu uznanych amerykańskich „realistów”, twierdzących, że Europa byłaby w stanie samodzielnie obronić się przed Rosją, jest po prostu fantasmagorią. „Biorąc pod uwagę kombinację kakofonii strategicznej i deficytów w zakresie zdolności, Europejczycy nie są obecnie w stanie ani samodzielnie ukształtować wiarygodnego odstraszania, ani samodzielnie się przed Rosją obronić [...]. Wycofanie się Stanów Zjednoczonych z Europy oznaczałoby destabilizację”[2].

Tymczasem ogromne koszty wojny z terroryzmem, interwencji w Iraku i Afganistanie, w połączeniu z kryzysem gospodarczym z 2008 r. oraz rosnącymi aspiracjami Chin do roli globalnego supermocarstwa, unaoczniły Amerykanom skalę asymetrii, jaka powstała w wydatkach na obronność po zakończeniu zimnej wojny między nimi a ich europejskimi sojusznikami, a także ograniczyły ich tolerancję na tę ekstrawagancję.

Administracja Baracka Obamy publicznie zaczęła domagać się od Europejczyków, by zakończyli swoją „jazdę na gapę” w nakładach na utrzymywanie pokoju w obszarze transatlantyckim. Dodatkowych argumentów dostarczyły Amerykanom rosyjskie agresje na Gruzję w 2008 r., a zwłaszcza na Ukrainę i aneksja Krymu w 2014 r. Mniej więcej na przełomie administracji George’a W. Busha i Baracka Obamy zaczął się otwierać nowy rozdział w historii relacji między Ameryką i Europą. Coraz częściej słychać też było w amerykańskiej debacie głosy, że Stany Zjednoczone powinny albo ograniczyć swoje zaangażowanie w świecie, albo zmniejszyć obecność wojskową na Starym Kontynencie czy wręcz całkowicie z niej zrezygnować.

Już w 1997 r. trzech badaczy z Massachusetts Institute of Technology ogłosiło w „International Security” artykuł wzywający do przyjęcia przez Stany Zjednoczone „strategii powściągliwości” (restraint strategy): „Opowiadamy się za [amerykańską] polityką zagraniczną powściągliwości – argumentowali – czyli wycofaniem sił zbrojnych Ameryki z reszty świata. Powściągliwość to nowoczesna forma izolacjonizmu: przyjmujemy militarną politykę wycofywania się [z globalnych zobowiązań], ale odrzucamy jego [tj. izolacjonizmu] tradycyjny protekcjonizm gospodarczy [...] Stany Zjednoczone powinny zmienić kurs w polityce wobec NATO. Zagrożenie, na które odpowiedzią było NATO i które miało być przez Sojusz odstraszane, wraz z upadkiem Związku Sowieckiego zniknęło. W konsekwencji NATO należy zlikwidować. Ameryka w uporządkowany sposób powinna wycofać swoich 100 tys. żołnierzy obecnie stacjonujących w Europie, zdemobilizować większość z nich i przywieźć do domu sprzęt rozrzucony obecnie po Europie”[3]. Na tym tle głosy wzywające do rezygnacji z rozszerzenia NATO o państwa Europy Środkowej mogły zostać uznane za umiarkowane[4]. Warto pamiętać o tym sposobie myślenia, aby mieć świadomość, że wezwania do wycofania się Ameryki z NATO, a co za tym idzie z jej europejskich zobowiązań, mają w amerykańskiej debacie strategicznej dłuższą tradycję i pojawiły się dużo wcześniej, nim Donald Trump zdecydował się na ich polityczną instrumentalizację[5].

Zbiegło się to w czasie z załamywaniem się ponadpartyjnego podejścia do polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych i z ideologizacją debaty o roli Ameryki w świecie. To może być zjawisko przejściowe – jakiś nagły zwrot w polityce światowej (podobny do ataku na Stany Zjednoczone 11 września 2001 r.) może w okamgnieniu ten proces odwrócić, ale jeśli nic się takiego nie wydarzy, należy się liczyć z nasilaniem się tej tendencji. Początków zjawiska można się doszukiwać w drugiej kadencji prezydenta George’a W. Busha, gdy kontrowersje wokół „wojny z terroryzmem” i metod jej prowadzenia zaczęły w Ameryce napędzać wewnętrzną polityczną rywalizację. Koszty amerykańskich interwencji w Iraku i Afganistanie uczyniły problem amerykańskiej strategii globalnej przedmiotem polityki wewnętrznej.

Już w trakcie kampanii prezydenckiej George W. Bush zapowiadał zwrot Ameryki w stronę Pacyfiku, co miało oznaczać redukcję znaczenia Europy w amerykańskiej strategii obliczonej na utrzymywanie amerykańskiego przywództwa. Zamach na World Trade Center przestawił amerykańskie priorytety i odwrócił uwagę Ameryki od problemu wzrostu potęgi Chin.

„Zwrot w kierunku Pacyfiku” planował także kolejny prezydent, Barack Obama, który wbrew swoim intencjom nie zdołał jednak wywikłać Ameryki z zaangażowania w Azji Środkowej, na Bliskim Wschodzie, a także w Europie, aby skoncentrować jej potencjał na kierunku chińskim. Podobna strategiczna intencja przyświecała także administracji Donalda Trumpa, a dziś jest deklarowana jako zamiar strategiczny przez administrację Joe Bidena.

Tym, co łączy wszystkie cztery administracje – G.W. Busha, Obamy, Trumpa i Bidena – jest świadomość, że przyszłość Ameryki i dobrobyt jej mieszkańców nie będą rozstrzygać się nad Atlantykiem, lecz nad Pacyfikiem, i to od wyniku ułożenia relacji Stanów Zjednoczonych z Chinami zależeć będzie przyszłość kolektywnego Zachodu. Tę opinię podziela szerokie spektrum amerykańskich środowisk politycznych i eksperckich. Tym, co zaczyna je różnić, jest stanowisko w sprawie roli Europy w kontekście kształtowania się nowych relacji między Ameryką i Chinami. Nie ma jak dotąd pewności, czy Europa stanie się obszarem peryferyjnym z punktu widzenia amerykańskiej strategii, kluczowym sojusznikiem, czy może strefą buforową, o kontrolę nad którą toczyć się będzie amerykańsko-chińska rywalizacja?

Daniel Hamilton, czołowy amerykański ekspert do spraw europejskich, były wysokiej rangi dyplomata, w administracji Billa Clintona odpowiadający za politykę europejską, uważa, że: „mamy do czynienia z bardziej zniuansowaną zmianą amerykańskiego podejścia do Europy, której źródeł nie należy szukać w momencie objęcia władzy przez Donalda Trumpa. Mówiąc wprost, Stany Zjednoczone dryfują ku zmianie charakteru własnego zaangażowania, chcą przestać być europejskim mocarstwem, a stać się mocarstwem wobec Europy [drifting from being a European power, to a power in Europe]. Ta banalna – wydawać by się mogło – zmiana stylistyczna niesie ze sobą znaczące implikacje dla stosunków transatlantyckich i europejskiego bezpieczeństwa”[6].

Jesteśmy więc świadkami transformacji podejścia Stanów Zjednoczonych do Europy[7]. Nie wiemy, jak to przekształcenie wpłynie na stosunki transatlantyckie i modus operandi sojuszu Europy i Ameryki. Bez wątpienia jednak proces ten będzie niósł istotne konsekwencje dla Polski.

Jaki ostatecznie kształt przybierze rola Stanów Zjednoczonych jako mocarstwa wobec Europy? Skala możliwych rozwiązań jest tu bardzo szeroka. Równie dobrze można sobie wyobrazić, że w rezultacie będziemy mieli do czynienia z bardziej partnerskim sposobem prowadzenia relacji sojuszniczych przez Stany Zjednoczone, wspierającym europejską „dorosłość” i różnorodne przejawy jej strategicznej autonomii, ale możliwe jest także amerykańskie „przywództwo przykładem”, zawężające sojusznikom europejskim pole ich autonomicznego manewru i przestrzeń dyskusji z Waszyngtonem.

Ta debata w Ameryce dopiero się rozpoczyna, ale gdyby nałożyła się na zjawisko wewnętrznej politycznej polaryzacji i gdyby się okazało, że podejście Republikanów do relacji transatlantyckich zaczyna się kształtować jako radykalna antyteza polityki europejskiej i transatlantyckiej administracji Bidena i Partii Demokratycznej, to istnieje zagrożenie, że stosunek Ameryki do Europy zostanie zideologizowany. Innymi słowy istnieje niebezpieczeństwo, że Partia Demokratyczna stanie się „partią marchewki”, to znaczy zdefiniuje się jako zwolennik relacji transatlantyckich i partnerskiej metody współpracy z Europą, zaś Partia Republikańska będzie „partią kija”, czyli będzie się opowiadać za bardziej wyraźnym amerykańskim przywództwem, nawet nie tyle z Europą, co nad Europą. W takiej sytuacji relacje transatlantyckie stałyby się zakładnikiem amerykańskiej wewnątrzpolitycznej polaryzacji. Nie ma potrzeby się rozpisywać, jak ten brak wewnątrzamerykańskiego konsensusu w sprawie relacji transatlantyckich odbiłby się na funkcjonowaniu NATO. Najwyższy czas, aby Europejczycy zaczęli aktywnie działać na rzecz budowy takiego ponadpartyjnego konsensusu w Ameryce. Niestety, na razie jak zwykle zdają się uważać, że Trump był wypadkiem przy pracy i dobra pogoda dla relacji transatlantyckich będzie wieczna.

Tymczasem w amerykańskich środowiskach eksperckich toczy się dziś spór o to, czy system amerykańskich sojuszy jest jedną z przyczyn kłopotów Ameryki, gdyż pociąga za sobą zbyt dużą liczbę angażujących amerykański potencjał zobowiązań, czy też raczej jest źródłem amerykańskiej przewagi, ponieważ uzbraja Stany Zjednoczone w zróżnicowane instrumentarium globalnego zarządzania i ogranicza adwersarzom możliwości budowania własnej antyamerykańskiej architektury sojuszniczej[8]. Dziś te różnice stanowisk są zaledwie rysą na fundamencie myślenia o polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych, ale polityczna polaryzacja, a także sposób, w jaki będzie zachowywać się Europa, czy wybory, jakich będzie dokonywać w kontekście rywalizacji amerykańsko-chińskiej, mogą doprowadzić do powstania dwóch niemających ze sobą łączności kontynentów, dwóch odmiennych wizji roli USA w świecie.

Trump, a zwłaszcza jego doradcy, opowiadali się za konkluzją, że jedną z przyczyn słabnięcia Ameryki jest rozpraszanie jej sił – nie tylko angażowanie ich w „niekończące się wojny”, ale także ich inwestowanie w podtrzymywanie różnego rodzaju instrumentów wielostronnych, organizacji międzynarodowych, a nawet sojuszy, które bez amerykańskiego wkładu po prostu przestałyby istnieć, ponieważ inni ich uczestnicy komfortowo umościli się na tylnych siedzeniach, nie ponosząc kosztów proporcjonalnych do korzyści, jakie wyciągają z amerykańskiego zaangażowania. Skoro cała ta skomplikowana sieć powiązanych, nakładających i wzajemnie się przenikających amerykańskich międzynarodowych narzędzi nie powstrzymuje utraty sił przez Amerykę, to znaczy – konkludują środowiska strategiczne uosabiane przez administrację Trumpa – nie spełnia swojej podstawowej funkcji, nie przyczynia się do budowania globalnej przewagi Stanów Zjednoczonych, a więc w sposób niewystarczający służy amerykańskim interesom. Hasło America first! było więc wezwaniem do reorganizacji amerykańskiego zaangażowania w świecie w taki sposób, aby na nowo stało się ono źródłem siły Stanów Zjednoczonych.

Jednym ze sposobów było, z jednej strony, skłonienie Europy do przeznaczania większych środków na wspólną obronę, z drugiej zaś ograniczenie jej konkurencyjnego wobec amerykańskiej gospodarki potencjału. Bogatą Europę stać na większe wydatki na obronę, a bardziej proporcjonalne rozłożenie nakładów pozwoliłoby Ameryce na rozwijanie zdolności niezbędnych do utrzymywania pokoju na Pacyfiku, bez strat dla wiarygodności odstraszania i zdolności do obrony Europy. Przy czym warto pamiętać, że to są bardzo różne teatry działań i wymagają od Ameryki odmiennej kompozycji sił.

Innym sposobem było skłonienie Europy do ograniczenia zakresu współpracy gospodarczej z Chinami i Rosją, aby nie wzmacniała ona obu amerykańskich protagonistów – dotyczyło to zwłaszcza współpracy w obszarze zaawansowanej technologii, jak i wspólnych projektów energetycznych, takich jak Nord Stream 2, o ewidentnie dywersyjnym charakterze.

Donald Trump w przemówieniu wygłoszonym na placu Krasińskich w Warszawie 6 lipca 2017 r. – najlepszym wystąpieniu dotyczącym polityki zagranicznej, jakie wygłosił w całej swojej kadencji – deklarował, że „silna Europa jest błogosławieństwem dla Zachodu oraz całego świata” oraz że „Amerykanie są świadomi, że silne przymierze wolnych, suwerennych i niezależnych państw to najlepszy sposób na obronę naszych swobód i naszych interesów”. Zachodu, któremu wyzwanie rzucają wspólnie Chiny i Rosja, Ameryka miała bronić wspólnie z Europą[9].

W przyjętej w grudniu 2017 r. Narodowej strategii bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych stwierdzono, że celem Chin i Rosji jest osłabienie Stanów Zjednoczonych oraz zredukowanie ich wpływów i znaczenia w świecie. Dlatego Stany Zjednoczone muszą się przygotowywać do nowej strategicznej rywalizacji[10]. Sekretarz stanu Rex Tillerson w przemówieniu w Wilson Center 28 listopada 2017 r. podkreślał, że Ameryka „pozostanie jednoznacznie zaangażowana w zapewnianie pokoju, stabilności, dobrobytu i wolności dla Europy”, uznając, że „nowy rozdział europejskiej historii musi zostać napisany własnymi europejskimi słowami” [next chapter of European history must be written in Europe’s own words][11].

Z kolei 6 czerwca 2018 r. Wess Mitchell, Assistant Secretary of the Bureau of European and Eurasian Affairs w Departamencie Stanu, czyli minister odpowiedzialny za wdrażanie polityki europejskiej administracji Donalda Trumpa, wygłosił w Heritage Foundation w Waszyngtonie przemówienie na temat polityki europejskiej administracji Trumpa, przedstawiając założenia jej relacji z europejskimi sojusznikami: „Dziś Europa jest miejscem poważnej konkurencji geopolitycznej. Punktem wyjścia naszej strategii europejskiej jest stwierdzenie: musimy traktować tę rzeczywistość poważnie. To oznacza poważne potraktowanie konkurencji geopolitycznej. Ameryka musi traktować to poważnie. I Europa musi traktować to poważnie”.

Ameryka miała odzyskać globalną inicjatywę, a instrumentem prowadzącym do tego celu miało być „zrównoważenie” relacji z sojusznikami. Skoro amerykański parasol bezpieczeństwa jest kosztowny, sojusznicy powinni w większym zakresie łożyć na jego utrzymanie, a relacje sojusznicze nie mogą stanowić uzasadnienia dla braku równowagi handlowej w ich relacjach ze Stanami Zjednoczonymi[12].

Tak więc środowiska Republikanów i Demokratów w dalszym ciągu łączy postrzeganie Europy jako sojusznika. Ale oba obozy mogą mieć różne pomysły na to, jak sprawić, aby ten sojusznik prowadził swoją politykę w sposób kompatybilny ze wspólnym transatlantyckim sojuszniczym interesem.

Administracja Trumpa nie stroniła od twardej publicznej presji, z groźbami sankcji włącznie. Najsilniejszych nacisków doświadczał rząd Niemiec. Stąd objęcie urzędu prezydenta Stanów Zjednoczonych przez Joe Bidena i zmiana administracji na demokratyczną przyniosły radykalny zwrot, którego podstawowym motywem było odrzucenie polityki przegranego poprzednika. O ile administracja Trumpa, po miesiącach przekonywania niemieckich partnerów do rezygnacji z popierania rosyjsko-niemieckiej współpracy energetycznej i budowy gazociągu Nord Stream 2, była gotowa nałożyć sankcje na europejskie przedsiębiorstwa – głównie niemieckie – zaangażowane w ten szkodliwy dla bezpieczeństwa Europy projekt, to administracja Bidena wciąż ociąga się z wprowadzeniem sankcji. I to pomimo obowiązku prawnego ustanowionego przez Kongres oraz politycznych zobowiązań administracji Bidena wobec senatorów domagających się sankcji na NS2.

Administracja Bidena jest więc na razie więźniem własnych politycznych założeń z okresu kampanii wyborczej. Odbudowanie współpracy Waszyngtonu z Berlinem miało być symbolem nowej ery w relacjach transatlantyckich i radykalnie odmiennego od Trumpa podejścia do amerykańskich sojuszy. Biden głosi hasło America is back![13]. To oznacza powrót do zaangażowania Stanów Zjednoczonych w politykę międzynarodową i współpracy z sojusznikami. Polityka nowej administracji ma się więc opierać na odbudowaniu zaangażowania Stanów Zjednoczonych w sojusze i instrumenty wielostronne.

W opublikowanym rok temu w „Foreign Affairs”, w środku kampanii wyborczej, programowym artykule o polityce zagranicznej Joe Biden pisał: „program polityki zagranicznej administracji Bidena zakłada powrót Stanów Zjednoczonych do stołu na miejsce przewodniczącego [back at the head of the table], aby podjąć współpracę z sojusznikami i partnerami z intencją mobilizowania do wspólnego stawiania czoła globalnym zagrożeniom. Świat się sam nie organizuje. Przez 70 lat Stany Zjednoczone, za prezydentów Demokratów i Republikanów, przewodziły w tworzeniu norm, wykuwaniu porozumień i animowaniu instytucji, które zarządzają stosunkami między narodami i wspierają zbiorowe bezpieczeństwo i dobrobyt – aż do Trumpa. Jeśli będziemy kontynuować jego abdykowanie z tej odpowiedzialności, wydarzy się jedna z dwóch rzeczy: albo ktoś inny zajmie miejsce Stanów Zjednoczonych, ale będzie przewodził w sposób, który nie będzie sprzyjał naszym interesom i wartościom, albo nikt tego nie zrobi i nastąpi chaos. Tak czy inaczej, to nie będzie korzystne dla Ameryki”[14].

Jednak ku zaskoczeniu administracji Bidena Niemcy – wymarzony europejski sojusznik Ameryki – zamiast z entuzjazmem powitać perspektywę harmonizowania własnej polityki wobec Chin z podejściem Waszyngtonu, zaczęły głosić i prowadzić „politykę równowagi” między Stanami Zjednoczonymi i Chinami.

Najpierw pod koniec grudnia 2020 r., gdy jeszcze nie opadła fala optymizmu co do przyszłości relacji transatlantyckich w związku z pokonaniem Trumpa przez Joe Bidena, rząd Niemiec doprowadził do przyspieszenia negocjacji umowy inwestycyjnej między Unią Europejską i Chinami[15]. Jeden z najbliższych współpracowników nowo wybranego prezydenta USA, Jake Sullivan, obecnie już doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa, próbował interweniować w mediach społecznościowych i wezwał Unię Europejską, aby poczekała z umową do czasu objęcia władzy przez nową administrację, czyli raptem parę tygodni. Namawiał Europę, by wykorzystała okazję do wysłania Chinom sygnału, że zamierza koordynować swoją politykę wobec Pekinu z administracją Bidena[16]. Ta interwencja została przez rząd Niemiec zignorowana. Bez wątpienia, współdziałanie Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej w polityce wobec Chin zwiększałoby siłę negocjacyjną obu podmiotów, a więc pomagałoby uzyskać od Chin lepsze warunki.

Wszystkich amerykańskich atlantystów, niezależnie od barw partyjnych, stanowisko Niemiec niemile zaskoczyło. Berlin zrobił wszystko, co w jego mocy, aby uniknąć konieczności rozmawiania z administracją Bidena na temat wspólnej taktyki wobec Chin. To był pierwszy wystrzał niemieckiej sygnalizacji strategicznej skierowanej do amerykańskiego sojusznika. Okazało się, że zmianę administracji w Waszyngtonie rząd Niemiec chce wykorzystać do zwiększenia własnej politycznej autonomii od Stanów Zjednoczonych. Jednocześnie z Berlina zaczęły płynąć sygnały, że Niemcy nie są zainteresowane wywikłaniem się ze współpracy z Chinami (decoupling) i bez względu na wszystko – tłumienie przez rząd chiński protestów w Hongkongu, prześladowanie Ujgurów i obozy pracy przymusowej w Sinciangu, a nawet objęcie chińskimi sankcjami członków Parlamentu Europejskiego i europejskich naukowców – Niemcy zamierzają zacieśniać współpracę gospodarczą i polityczną z coraz bardziej agresywnymi Chinami.

Co więcej, fakt, że przy okazji nie stronią od krytyki współpracy państw Europy Środkowej z Chinami w ramach formatu „17+1”, świadczy o tym, że Berlin w istocie rzeczy dąży do zmonopolizowania kontaktów Europy z Chinami[17].

Wiele więc wskazuje na to, że celem kanclerz Angeli Merkel jest wykorzystanie transformacji amerykańskiego zaangażowania w Europie do zwiększenia „europejskiej autonomii”, co należy rozumieć przez autonomię Niemiec i Francji od Stanów Zjednoczonych. Do tego celu Berlin będzie wykorzystywać aspiracje „suwerennościowe” Paryża i hasła prezydenta Emmanuela Macrona o „europejskiej suwerenności strategicznej”.

W wirtualnym wystąpieniu 21 stycznia 2021 r. na Forum Ekonomicznym w Davos kanclerz Merkel powiedziała: „Bardzo bym chciała uniknąć tworzenia bloków [...] Nie sądzę, aby było to właściwe dla wielu społeczeństw, gdybyśmy powiedzieli, że musimy się opowiedzieć albo za Stanami Zjednoczonymi, albo za Chinami”[18].

Niemiecka kanclerz wzmocniła ten przekaz w marcu 2021 r., po historycznym (wirtualnym) posiedzeniu Rady Europejskiej, na które zaproszono, jako gościa honorowego, prezydenta Stanów Zjednoczonych Joe Bidena. Powiedziała wówczas, że wprawdzie Unię Europejską i Stany Zjednoczone wiele łączy, ale dzieli je pogląd na Chiny. Szefowa niemieckiego rządu podkreśliła, że walczy o to, aby Unia miała „wspólną tożsamość” wobec Chin, ale będzie to „tożsamość” inna niż amerykańska[19].

Niemiecka wizja, a w każdym razie ta, za którą bardzo wyraźnie opowiedziała się Angela Merkel, zakłada więc, że Europa nie daje się wciągnąć do amerykańsko-chińskiej rywalizacji – ani politycznej, ani ekonomicznej, ani technologicznej – i pozostanie wobec niej neutralna. Innymi słowy Merkel proponuje, aby Europa w obliczu rywalizacji demokratycznej Ameryki z autorytarnymi Chinami ogłosiła się État tampon – obszarem niezaangażowanym, „nowym trzecim światem”. Niemiecka kanclerz zapowiada przy tym, że będzie o taki wybór Europy „walczyć”.

Istotnie, walka o urzeczywistnienie tej propozycji byłaby z pewnością niezbędna, a jej wynik – dalece niepewny. Zacznijmy od tego, że jest to koncepcja nieatrakcyjna dla większości państw europejskich, a zwłaszcza dla sąsiadów Rosji. Zwracałem już przy innej okazji uwagę, że w sytuacji kontestowania przez Chiny ładu światowego stworzonego przez Stany Zjednoczone i opartego o ich przywództwo w wolnym świecie Rosja może dążyć do wykorzystania rosnącego uwikłania Ameryki na Pacyfiku do zmiany terytorialnego status quo w Europie[20]. Oczywiście, mam na myśli Rosję, z którą mamy do czynienia obecnie, a więc państwo uciekające się do agresji i terytorialnych aneksji jako instrumentu prowadzenia własnej polityki. Gdyby Rosja z takiej polityki zrezygnowała, gdyby porzuciła mrzonki o odbudowie imperialnej pozycji, sytuacja mogłaby się przedstawiać inaczej.

Jak dotychczas jednak Rosja stanowi zagrożenie dla pokoju w Europie, które rośnie wprost proporcjonalnie do wzrostu amerykańskiego zaangażowania w utrzymywanie pokoju na Pacyfiku. Dlatego dla sąsiadów Rosji będących sojusznikami Stanów Zjednoczonych propozycja Europy jako „trzeciego świata” jest nie tylko niepraktyczna, ale wręcz groźna, ponieważ stymuluje agresywność Rosji i prowadzi do dezintegracji Europy.

Jest to także propozycja oparta o archaiczne założenia. Nie chodzi przecież o neutralność Europy wobec jakiejś „wojny zastępczej” wielkich mocarstw, w rodzaju amerykańskiej interwencji w Wietnamie w latach 60. XX w., ale o neutralność wobec rywalizacji, która wpłynie w sposób decydujący na bezpieczeństwo i dobrobyt Europejczyków.

Powstaje bowiem pytanie: czy Stany Zjednoczone, zaangażowane w rywalizację o przywództwo w świecie, mogłyby tolerować „neutralność” Europy? Nie sądzę. Gdyby Ameryka nie była w stanie zmobilizować Europy po swojej stronie, możliwość, że Stary Kontynent wcześniej czy później znajdzie się pod wpływem Chin, mogłaby postawić decydentów w Waszyngtonie w dokładnie takim samym położeniu, w jakim po kapitulacji Francji w 1940 r. znalazł się premier Winston Churchill. Podjął on wtedy decyzję o operacji o kryptonimie „Catapult”, to jest o zatopieniu resztek francuskiej floty, aby nie wpadła ona w ręce państw Osi.

„Neutralna Europa” rywalizacji amerykańsko-chińskiej po prostu nie przetrwa w obecnej postaci, ponieważ stanie się obszarem politycznej i gospodarczej rywalizacji Ameryki i Chin, co w najlepszym razie doprowadzi do dezintegracji Unii Europejskiej.

Ponadto konflikt amerykańsko-chiński XXI w. nie musi mieć postaci kinetycznej. Systemowe skutki może przynieść rywalizacja technologiczna, a konkurencja o użytkowników nowych technologii – opartych o model albo wolnościowy, albo z wolnością sprzeczny – będzie nie mniej bezwzględna od konfliktów terytorialnych z przeszłości. Dlaczego próba uczynienia z Europy État tampon w obliczu rywalizacji Stanów Zjednoczonych i Chin mogłaby uczynić z Europy przedmiot amerykańsko-chińskiej i rosyjskiej rywalizacji?

Robert Kagan przed kilkoma laty zwracał uwagę, że amerykańskie poparcie dla integracji europejskiej zawsze miało charakter warunkowy: „U podstaw ładu światowego leżał wielki kontrakt [grand bargain] [...] Stany Zjednoczone stały się głównym źródłem bezpieczeństwa w Europie i Azji Wschodniej (security provider). W Europie gwarancja bezpieczeństwa USA umożliwiła integrację europejską i zapewniła zabezpieczenia polityczne, gospodarcze i psychologiczne przed powrotem do destrukcyjnej przeszłości kontynentu. W Azji Wschodniej amerykańska gwarancja zakończyła cykl konfliktu, który uwikłał Japonię, Chiny i ich sąsiadów w niemal ciągłą wojnę od końca XIX wieku... Ten kontrakt bezpieczeństwa miał wymiar ekonomiczny. Sojusznicy mogliby wydać mniej na obronę, a więcej na wzmocnienie swoich gospodarek i systemów opieki społecznej. To było zupełnie zgodne z amerykańskimi celami. Stany Zjednoczone chciały, aby gospodarki sojuszniczych państw były na tyle silne, aby mogły one przeciwstawić się ekstremizmowi zarówno na lewicy, jak i na prawicy oraz zapobiec wyścigowi zbrojeń i geopolitycznym rywalizacjom, które doprowadziły do przeszłych wojen. Stany Zjednoczone nie dążyły do tego, by osiągnąć przewagę w każdej konkurencji gospodarczej lub w każdym porozumieniu handlowym. To, że inne mocarstwa uważały, że mają względnie uczciwą szansę na sukces ekonomiczny, czasem nawet większy niż Stany Zjednoczone – tak jak Japonia, Niemcy i inne państwa w różnym czasie – było częścią magnesu, który utrzymywał wspólny porządek”[21]. No właśnie, założenie było jednak takie, że Europa i Japonia pomagają Ameryce utrzymać wspólny porządek. A co by się stało, gdyby wybrały opcję „trzeciej drogi”?

Odpowiedzi na to pytanie udzielił w ubiegłym roku – w pewnym sensie kontynuując rozważania Roberta Kagana – Elbridge Colby, strateg związany ze środowiskami Partii Republikańskiej, były Deputy Assistant Secretary of Defense for Strategy and Force Development w administracji Trumpa. Colby pisał: „Polityka USA wobec UE będzie prawdopodobnie determinowana stopniem współpracy Brukseli z Waszyngtonem. Jeśli UE będzie dążyć do dostosowania rynku europejskiego do Stanów Zjednoczonych, a także innych państw sprzeciwiających się chińskiej hegemonii – takich jak Japonia, Indie i Australia – Stany Zjednoczone prawdopodobnie będą wspierać UE jako instytucję, ponieważ taka spójność umożliwi Europie skuteczniejszą współpracę z USA w coraz bardziej konkurencyjnym świecie. Z drugiej strony, jeśli Bruksela, odrzucając współdziałanie z Waszyngtonem, będzie aspirować do roli trzeciego bieguna w systemie międzynarodowym, Stany Zjednoczone przyjmą wobec integracji europejskiej stanowisko dużo bardziej sceptyczne, jeśli w ogóle nie wrogie. Argumenty, że bez względu na wszystko „Ameryka zawsze wspierała jednoczenie się Europy”, nie będą miały większego sensu, jeśli takie poparcie miałoby oznaczać, że Stany Zjednoczone będą prowadzić przyjazną politykę wobec podmiotu, który wprawdzie jest ważny dla interesów USA, ale dąży do zachowania równej odległości tak wobec Waszyngtonu, jak i Pekinu. Tak musiałoby się stać, gdyż europejskie poszukiwanie „trzeciej drogi” leży zasadniczo w interesie Chin. USA i Europa muszą współpracować, aby wspólnie stworzyć efekt skali, który Chiny mogą osiągnąć samodzielnie. Tymczasem do tego, by osiągnąć regionalny, a następnie globalny prymat, Pekinowi wystarczy tylko, aby Europa zdystansowała się od Ameryki. Jeśli więc Europa będzie prowadziła politykę niezaangażowania, USA będą preferować rozwijanie współpracy z poszczególnymi państwami europejskimi, nawet ze szkodą dla europejskiej spójności”[22].

Warto dodać, że ostrzeżenia przed wybraniem przez Niemcy polityki równego dystansu Europy od Stanów Zjednoczonych i Chin płyną także ze środowisk związanych z Partią Demokratyczną. Prof. Nicholas Burns z Uniwersytetu Harvarda, nominowany ostatnio przez prezydenta Bidena na ambasadora USA w Chinach, stwierdził ostatnio publicznie, że „Europa powinna przestać myśleć o sobie jako o znajdującej się „w równej odległości” (equidistant) między Pekinem a Waszyngtonem”. Jego zdaniem oznaczałoby to polityczne rozejście się Stanów Zjednoczonych i Europy[23].

Era Merkel w niemieckiej polityce dobiega końca. Wyłoniony po tegorocznych wyborach, nowy niemiecki rząd może odrzucić jej wizję „neutralności” Europy. Ale gdyby Niemcy podjęły jednak o to „walkę”, Waszyngton zostałby prawdopodobnie zmuszony do budowania w Europie kolejnej „koalicji chętnych”, przy jednoczesnym sabotowaniu instytucji europejskich i prób kształtowania wspólnego antyamerykańskiego stanowiska. Chiny zapewne nie przyglądałyby się temu procesowi biernie i również zintensyfikowałby współpracę z własnymi europejskimi klientami.

Myśl, że Stany Zjednoczone w swojej konfrontacji z Chinami będą zmuszone do utrzymywania sojuszu tylko z niektórymi państwami europejskimi – tymi o największej możliwości przechylenia szali rywalizacji na korzyść Ameryki kosztem interesów mniejszych europejskich sojuszników – wyraziła ostatnio również Kori Schake, dyrektor ds. polityki zagranicznej i obrony w konserwatywnym think tanku American Enterprise Institute. W swoim artykule w „The Atlantic”, w którym krytykowała administrację Bidena za rozważanie nałożenia sankcji na Nord Stream 2 oraz „kontynuowanie polityki karania Niemiec zainicjowanej przez Trumpa”, postawiła tezę, że Stany Zjednoczone powinny skoncentrować się na rywalizacji z Chinami i odpuścić Niemcom zacieśnianie współpracy z Rosją, która dla Ameryki jest mniej groźna. Schake rekomenduje, by Stany Zjednoczone poświęciły interesy mniej ważnych sojuszników w imię tworzenia wspólnego antychińskiego frontu z Niemcami[24]. Najwyraźniej umknął jej fakt, że Niemcy wcale nie mają zamiaru podejmować współpracy z Ameryką w sprawie Chin. Ciekawe, czy pod wpływem tej konstatacji zmieniłaby swoją rekomendację dla administracji Bidena w sprawie NS2?

Schake wydaje się także nie dostrzegać zagrożenia, które doskonale uchwycił Colby. Aby rozstrzygnąć rywalizację ze Stanami Zjednoczonymi na swoją korzyść, Chiny wcale nie muszą doprowadzić do walnej bitwy i ją wygrać. Wystarczy, że Europa zdecyduje się zdefiniować jako État tampon.

Dla Polski – i wszystkich pozostałych państw wschodniej flanki NATO – propozycja kanclerz Merkel, aby Europa ogłosiła neutralność w rywalizacji chińsko-amerykańskiej, jest po prostu groźna. Colby ma rację, gdy stwierdza, że de facto oznacza ona opowiedzenie się przez Europę po stronie Chin, a więc służy także imperialnym interesom rosyjskim. Rosja od dekad marzyła o europeizacji bezpieczeństwa europejskiego i wypchnięciu Stanów Zjednoczonych ze Starego Kontynentu. To bowiem umożliwiłoby jej przywrócenie koncertu europejskich mocarstw i nowy podział Europy. Biorąc pod uwagę awersję Europejczyków do używania siły, Rosja mogłaby terroryzować kontynent do woli. To byłaby jej wymarzona europejska „równowaga”.

Z tego punktu widzenia Chiny są dla Rosji bardzo pożądanym sojusznikiem, gdyż absorbując i wiążąc potencjał Stanów Zjednoczonych na Pacyfiku, odciągają go od Europy, co czyni ją podatną na rosyjskie propozycje.

W kontekście nasilającej się amerykańsko-chińskiej konkurencji oraz toczącej się już debaty o tym, jaką w niej rolę powinna odgrywać Europa, przed Polską otwiera się dylemat strategiczny.

Czy Warszawa powinna się opowiedzieć za propozycją Merkel, wspieraną przez prezydenta Francji Emmanuela Macrona, i strategią Europy jako État tampon, zachowującej równy dystans zarówno do Ameryki, jak i do Chin? Czy też powinna się opowiedzieć za sojuszem Europy ze Stanami Zjednoczonymi, wzmacnianiem i przekształcaniem relacji transatlantyckich w taki sposób, aby były one źródłem przewagi Ameryki i Europy w relacjach obu podmiotów z Chinami?

Szukając rozwiązania tego dylematu, warto mieć na uwadze, że z polskiego punktu widzenia kluczowym czynnikiem jest rola Rosji w rywalizacji amerykańsko-chińskiej. Tym, co czyni Polskę państwem średniej wielkości o istotnym znaczeniu strategicznym dla Stanów Zjednoczonych rywalizujących z Chinami o globalną hegemonię, jest Rosja i jej polityka agresji i aneksji terytorialnych. W globalnym systemie amerykańskich sojuszy Polska pełni funkcję pogranicznej kasztelanii w Europie, podobną do tej, jaką na Pacyfiku odgrywa Tajwan[25].

Ponieważ – jak pokazują m.in. cytowane wcześniej analizy Hugo Meijera i Stephena Brooksa, Europa nie jest zdolna do wygenerowania potencjału niezbędnego do skutecznego odstraszania Rosji, a tym bardziej odparcia jej agresji – do zapewnienia Europie pokoju niezbędny jest trwały sojusz transatlantycki. Dopóki istnieje zagrożenie, że Rosja będzie koordynować swoje działania z Chinami, autonomia Europy w obszarze bezpieczeństwa nie jest możliwa. Emmanuel Macron i jego doradcy zdają sobie z tego zapewne sprawę, dlatego podejmują próby przekonania Rosji, że oto nadarza się jej okazja, aby ostatecznie wspólnie z Francją i Niemcami wypchnąć Amerykę z Europy, i wystarczy, by Rosja zrezygnowała ze swojej agresywnej polityki, a Stany Zjednoczone przestaną być niezbędne jako gwarant pokoju w Europie[26]. Wówczas Europa – a w praktyce Niemcy i Francja – będzie mogła autonomicznie rozwijać współpracę gospodarczą z Rosją i Chinami, stając się dla obu mocarstw głównym partnerem handlowym. Jest to więc wizja drogi, jaką podczas II wojny światowej obrała np. Szwecja, która wykorzystała politykę neutralności do przyspieszenia własnego rozwoju gospodarczego.

Kłopot z tą wizją polega na tym, że w zbyt dużym stopniu polega ona na myśleniu kategoriami geopolitycznymi. Priorytetem Putina wcale nie jest wypchnięcie Ameryki z Europy, lecz powstrzymanie dezintegracji Rosji i utrzymanie się u władzy. A do tego niezbędne jest utrzymywanie napięcia w relacjach Rosji z Zachodem.

Dlatego oferta „pokoju” dla Rosji, którą składają Putinowi Macron i Merkel, jest dla niego nieatrakcyjna. Wyrzekając się aspiracji do zmiany granic w Europie, podporządkowania sobie Ukrainy, Białorusi, Gruzji, a następnie państw bałtyckich, Rosja nie tylko redukowałaby własne znaczenie w strategii Chin i pozwalałaby Ameryce na skoncentrowanie własnego potencjału na Pacyfiku, ale także – co dla Putina ma kluczowe znaczenie – ułatwiłaby uruchomienie procesu zmiany władzy na Kremlu.

Dla Polski podejmowane przez Berlin i Paryż próby wcielania w życie strategii État tampon będą jednak tworzyć zagrożenie. Wprawdzie testowanie możliwości porozumienia się z Rosją z wymienionych wyżej powodów nie doprowadzi do jej pacyfikacji, będzie jednak stymulować rosyjską agresywność. Próby te są sygnałem, że poziom strategicznego bólu Niemiec i Francji jest bardzo niski. Berlin i Paryż są tak skoncentrowane na stworzeniu warunków do „strategicznej autonomii” Europy, że wszelką eskalację uznają za sabotaż własnych wysiłków. Z tego punktu widzenia należy także patrzeć na rozwijanie przez Berlin współpracy energetycznej z Rosją Putina i projekt gazociągu Nord Stream 2. W niemieckiej intencji od samego początku miały one służyć pacyfikacji Rosji. Przez Rosję zaś zawsze były postrzegane jako dodatkowy instrument eskalacyjny. Polski Instytut Spraw Międzynarodowych przygotowuje właśnie „białą księgę”, dokumentującą niemiecką politykę wobec Nord Stream 2, która ukaże się jeszcze w tym roku. Ale już początkowe ustalenia wskazują wyraźnie, że wymarzonym partnerem Berlina nie jest Warszawa, ani tym bardziej Kijów, lecz Moskwa. Jedynie zawarcie „wiecznego pokoju” z Moskwą umożliwiłoby Niemcom uniezależnienie się od Stanów Zjednoczonych.

Polska gospodarka jest wprawdzie bardzo silnie związana z rynkiem niemieckim, a ten z kolei – w dużym stopniu zdeterminowany przez niemiecko-chińską współpracę gospodarczą, ale rozwój gospodarczy Polski jest możliwy w warunkach pokoju. Ani Niemcy, ani Francja nie są w stanie zapewnić go samodzielnie, to znaczy bez zaangażowania Stanów Zjednoczonych w Europie. Z tego powodu wizja Europy jako État tampon jest dla Polski nieatrakcyjna. To wcale nie oznacza, że Warszawa powinna rezygnować z własnych instrumentów współpracy z Chinami. Koncepcja zastąpienia platformy dialogu z Chinami w formacie „17+1”, prowadzonego przez państwa Europy Środkowej, z Polską na czele, formatem „27+1” z udziałem wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej mogłaby być do przyjęcia, o ile Francja i Niemcy także zrezygnowałyby na jego rzecz z własnego niezależnego „trójkąta” z Chinami. Ponieważ jest to jednak mało prawdopodobne, głosy wzywające Europę Środkową do rezygnacji z własnych kanałów komunikacji z Pekinem należy traktować jako próbę jej zmonopolizowania przez Berlin i Paryż. A taki monopol z całą pewnością nie służyłby relacjom transatlantyckim, z względu na generalny kierunek francuskich i niemieckich aspiracji.

Polska powinna także sprzyjać kształtowaniu się ponadpartyjnego konsensusu w Stanach Zjednoczonych w sprawie relacji z Europą i przeciwdziałać koncepcjom podporządkowania amerykańskiej polityki sojuszy wyłącznie potrzebom rywalizacji amerykańsko-chińskiej[27]. W interesie Polski jest przetrwanie sojuszu Ameryki i Europy i nadanie mu nowego wymiaru odpowiadającego potrzebom konkurencji amerykańsko-chińskiej. Zapobieganie „neutralizacji Europy”, wspólnego celu Chin i Rosji, będzie wymagało ścisłej amerykańsko-polskiej współpracy.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 2

[1] R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), Stosunki NATO – Federacja Rosyjska w świetle dokumentów, PISM, Warszawa 2018. Zob. także: I. Brzezinski, D. Fried, A. Vershbow, A rebuttal to Russia’s narrative about the West, grounded in history, Atlantic Council, 4 marca 2021 r., www.atlanticcouncil.org.

[2] H. Meijer, S.G. Brooks, Illusions of Autonomy: Why Europe Cannot Provide for Its Security If the United States Pulls Back, „International Security” 2021, t. 45, nr 4, s. 7–43, https://direct.mit.edu.

[3] E. Gholz, D.G. Press, H.M. Sapolsky, Come Home, America: The Strategy of Restraint in the Face of Temptation, „International Security” 1997, t. 21, nr 4, s. 5–48. Zob. także: Ch. Layne, From Preponderance to Offshore Balancing: America’s Future Grand Strategy, „International Security” 1997, t. 22, nr 1, s. 86–124.

[4] R.T. Davies, Should NATO Grow? A Dissent, „The New York Review”, 21 września 1995 r., www.nybooks.com.

[5] B.R. Posen, Pull Back: The Case for a Less Activist Foreign Policy, „Foreign Affairs”, styczeń/luty 2013; S.M. Walt, The End of Hubris and the New Age of American Restraint, „Foreign Affairs”, maj/czerwiec 2019.

[6] D.S. Hamilton, Europa: zjednoczona i wolna czy też pęknięta i niespokojna?, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 4, s. 59 (oryginalny artykuł w: S. Dębski, D.S. Hamilton, Europe Whole and Free: Vision and Reality, The Polish Institute of International Affairs, Transatlantic Leadership Network, 2019.

[7] N.K. Gvosdev, Does America Still Need to Worry So Much About Europe?, „The National Interest”, 29 marca 2021 r., https://nationalinterest.org.

[8] B.R. Posen, op. cit., s. 121. Omówienie tej debaty w: H. Meijer, S.G. Brooks, op. cit.

[9] Przemówienie prezydenta Donalda J. Trumpa przy pomniku Powstania Warszawskiego na placu Krasińskich, Ambasada i Konsulat USA w Polsce, 6 lipca 2017 r., https://pl.usembassy.gov.

[10] The National Security Strategy of the United States, grudzień 2017, https://trumpwhitehouse.archives.gov.

[11] The U.S. and Europe: Strengthening Western Alliances, Speech by US Secretary of State Rex W. Tillerson at the Wilson Center (Washington DC), US State Department (28 November 2017), https://am.usembassy.gov.

[12] Assistant Secretary of the Bureau of European and Eurasian Affairs A. Wess Mitchell’s speech at the Heritage Foundation (as prepared) (June 6), https://ge.usembassy.gov. Omawiałem już to wystąpienie szerzej w eseju poświęconym założeniom polityki zagranicznej administracji Trumpa: S. Dębski, Polska w epoce Szalonego Króla, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 3, s. 7.

[13] Remarks by President Biden in Address to a Joint Session of Congress, 28 kwietnia 2021 r., www.whitehouse.gov.

[14] J.R. Biden, Why America Must Lead Again: Rescuing U.S. Foreign Policy After Trump, „Foreign Affairs”, marzec/kwiecień 2020, www.foreignaffairs.com.

[15] D. Wnukowski, M. Wąsiński (red.), EU-CHINA Comprehensive Agreement on Investment: Political and Economic Implications for the European Union, Polish Institute of International Affairs, Polish Economic Institute, 19 kwietnia 2021 r., www.pism.pl.

[16] D. Sevastopulo, J. Brunsden, Biden team voices concern over EU-China investment deal, „Financial Times”, 22 grudnia 2020 r., www.ft.com.

[17] „In the EU, especially the Western capitals, there has long been a curious obsession with identifying Chinese ‘Trojan horses’—individual member states—through whom China could promote its interests within the EU. The usual suspects have been the 17+1 format of cooperation between China and CEE, or individual EU member states like Hungary, Greece, or Portugal [...] However, in the larger perspective of Chinese geostrategic interests, what matters most for Beijing is the steadfast support for ‘business as usual’ in Berlin, Paris, and Brussels”, F. Sebok, The Slow Demise of ‘Business as Usual’ in China-EU Relations, „9Dashline”, 21 kwietnia 2021 r., www.9dashline.com.

[18] S. Lau, L. Gehrke, Merkel sides with Xi on avoiding Cold War blocs, „Politico”, 26 stycznia 2021 r., www.politico.eu.

[19] EU and US similar, but split on China, Merkel says, „Deutsche Welle”, 26 marca 2021 r., www.dw.com.

[20] S. Dębski, Tętent historii i strategia pobrzeżnej kasztelanii, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2019, nr 2.

[21] R. Kagan, Trump’s America does not care, Brookings, „Order from Chaos” (blog), 17 czerwca 2018 r., www.brookings.edu.

[22] E. Colby, A New Bargain, „Internationale Politik Quarterly”, 1 sierpnia 2020 r., https://ip-quarterly.com.

[23] Twitter Nicholasa Burnsa, wpis z 15 kwietnia 2021, https://twitter.com/RNicholasBurns/status/1382689751380152329?s=20.

[24] K. Schake, The U.S. Doesn’t Know How to Treat Its Allies, „The Atlantic”, 28 marca 2021 r., www.theatlantic.com.

[25] Szerzej opisywałem tę funkcję przy innej okazji: S. Dębski, Tętent historii..., op. cit.

[26] Discours du Président de la République à la conférence des Ambassadeurs, 27 sierpnia 2018 r., www.elysee.fr. Warto także zapoznać się z publicznym wysłuchaniem Pierre’a Vimonta, prezydenckiego pełnomocnika ds. architektury bezpieczeństwa i zaufania z Rosją (na marginesie – nazwa funkcji tego doświadczonego dyplomaty jest szczególnie sugestywna w analizowanym kontekście) we francuskim Senacie: Audition de M. Pierre Vimont envoyé spécial du Président de la République pour l’architecture de sécurité et de confiance avec la Russie, 19 lutego 2020 r., www.nossenateurs.fr.

[27] Ł. Kulesa, The Temptation of Over-Focusing on China, „The National Interest”, 17 kwietnia 2021 r., https://nationalinterest.org.

NORD STREAM 2: WIARYGODNOŚĆ NIEMIEC I USA DOZNAŁA POWAŻNEGO USZCZERBKU

Antony Blinken, obecny sekretarz stanu USA, w latach 80. ubiegłego wieku pisał doktorat na Columbia Law School w Nowym Jorku. W jego ramach w 1987 r. przeanalizował politykę administracji Ronalda Reagana wobec gazociągu syberyjskiego (jamalskiego), który biegnie z azjatyckiej części ZSRR do Niemiec. W swojej analizie zwrócił uwagę, że Reagan zdecydował się nie nakładać sankcji na Niemcy Zachodnie za to, że budowały ten rurociąg wspólnie z ZSRR. Amerykański prezydent uznał, że jedność Zachodu jest ważniejsza niż relacje niemiecko-sowieckie i ich konsekwencje dla bezpieczeństwa kontynentu. Zdecydował się chronić tę jedność za wszelką cenę.

Analiza sekretarza Blinkena z 1987 r. była inspiracją dla obecnej amerykańskiej polityki wobec Nord Stream 2. Tyle że Europa w 2021 r. to nie ten sam kontynent co w 1987 r. Związek Sowiecki nie miał zdolności do eksportowania korupcji i angażowania elit Zachodu w pranie brudnych pieniędzy, którymi dziś dysponuje Rosja. Breżniew, Andropow lub Czernienko nie mogli nawet marzyć, aby przy okazji budowy gazociągu jamalskiego skorumpować kanclerza Helmuta Kohla. Za to Putinowi udało się przekupić kanclerza zjednoczonych Niemiec Gerharda Schrödera i zmienić go w swojego lobbystę. To dlatego wiarygodność Niemiec jako państwa odpornego na rosyjską korupcję, sojusznika, który w swojej polityce zagranicznej kieruje się moralnością i wartościami, do których w końcu należy idea wspólnoty Zachodu, została zdemolowana. Dlaczego więc Biały Dom podjął dzisiaj decyzję analogiczną do tej z 1987 r.?

Nadwerężona wiarygodność

Pogłoski o poufnych rozmowach między amerykańską i niemiecką dyplomacją (a zapewne także rosyjską) docierały do nas w zasadzie od pierwszych dni sprawowania urzędu prezydenta Stanów Zjednoczonych przez Joe Bidena. Dotyczyły one między innymi kwestii Nord Stream 2 i próby rozwiązania węzła gordyjskiego, który w stosunkach transatlantyckich zawiązała Angela Merkel, popierając budowę tego gazociągu. Polski minister spraw zagranicznych Zbigniew Rau i jego ukraiński odpowiednik Dmytro Kułeba w artykule publikowanym w „Politico” określili go jako uderzenie w solidarność europejską, relacje transatlantyckie, ale także w całą koncepcję wspólnoty Zachodu. Mimo to strona niemiecka i rosyjska konsekwentnie dążyły do zakończenia tej inwestycji[1].

Administracja Bidena, która zaczęła urzędować w styczniu tego roku, od samego początku próbowała znaleźć wyjście pozwalające jej ograniczyć możliwość stosowania przez Rosję szantażu energetycznego wobec Ukrainy i Europy Środkowej. Jednocześnie chciała uniknąć nakładania sankcji na Niemcy, które są dla Bidena jednym z najważniejszych sojuszników w Europie i na świecie. Co wynika z tej politycznej próby połączenia ognia z wodą? Można z tego wyciągnąć dwa wnioski. Po pierwsze, decyzja o zaniechaniu sankcji wobec Nord Stream 2 – wsparta jednocześnie mocną retoryką podkreślającą amerykański sprzeciw wobec rosyjsko-niemieckiego gazociągu – prowadzi do konkluzji, że administracja Joe Bidena nie zamierza zatrzymać dalszej realizacji tego projektu, że słowa nie przechodzą u niej w czyny, są jedynie propagandową zasłoną dymną, której celem jest wyprowadzenie w pole krytyków decyzji, a zatem obniżenie jej kosztów politycznych.

Po drugie, zauważalna jest w amerykańskiej polityce zagranicznej próba reaktywacji polityki resetu w stosunkach USA–Rosja. Na poparcie tych słów wystarczy przytoczyć niektóre (chwilami wręcz skandaliczne) wypowiedzi amerykańskiej administracji, podkreślające znaczenie Rosji dla zapewnienia pokoju na świecie i bezpieczeństwa międzynarodowego.

Ta retoryka zdaje się zapominać o śmierci 12 tys. Ukraińców, którzy zginęli w wyniku błędu politycznego administracji Baracka Obamy. To administracja tego amerykańskiego prezydenta w 2014 r., gdy wojska rosyjskie zajmowały ukraiński Krym, rekomendowała władzom w Kijowie, aby ukraińscy żołnierze na Krymie nie stawiali oporu i złożyli broń. W zamian za to Waszyngton miał się zaangażować w poszukiwanie dyplomatycznych sposobów rozwiązania problemu. Prof. Zbigniew Brzeziński uważał, że Ukraińcy popełnili błąd, ulegając radom Waszyngtonu, i powinni się byli na Krymie bronić, tak jak w 1939 r. zrobiła to załoga Westerplatte[2]. Wiemy, co wyszło z amerykańskich zapewnień.

Sygnalizacja ograniczenia amerykańskich sankcji na Nord Stream 2 jest elementem nowego resetu, zarówno z Niemcami, jak i autorytarną Rosją. Poprzedni reset z Rosją, zainicjowany przez administrację Baracka Obamy, doprowadził w Europie do katastrofy. Dziś często ci sami ludzie, niepomni tych doświadczeń, ponownie głoszą, że będą z Rosją budować „pokój” na świecie.

Sojusz pod znakiem zapytania

Decyzja o odstąpieniu od części amerykańskich sankcji wobec Nord Stream 2 nie była przypadkowa. Już od jakiegoś czasu obserwujemy strukturalne przewartościowanie hierarchii celów polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Decyzja o wprowadzeniu polityki resetu wobec Rosji podyktowana jest między innymi przesunięciem wektora w polityce międzynarodowej w kierunku Chin i próbą budowy spójnego sojuszu wobec największego państwa azjatyckiego. W takich uwarunkowaniach geostrategicznych relacje transatlantyckie, ale także Rosja, tracą na znaczeniu, nabiera go natomiast obszar Indo-Pacyfiku i samo Państwo Środka.

Polityka appeasementu wobec Putina ma pomóc Stanom Zjednoczonym wyzwolić się ze zobowiązań związanych z utrzymywaniem pokoju w Europie. Amerykanie pozwolą dokończyć Putinowi budowę Nord Stream, a ten nie będzie go wykorzystywał do szantażowania Europy Wschodniej. Brzmi przekonująco? Nie bez powodu Winston Churchill skomentował amerykański proces decyzyjny: „Można być pewnym, że Amerykanie podejmą jedynie słuszną decyzję po wyczerpaniu wszystkich innych możliwości”. Prowadząc jednak taką politykę, administracja Bidena bierze odpowiedzialność za bezpieczeństwo Europy, w tym Ukrainy, która może zapłacić najwyższą cenę za kolejne błędy Amerykanów.

W jakiej sytuacji stawia to Polskę? Prawie 18 lat temu Republika Federalna Niemiec, nasz europejski sojusznik, zdecydowała się przedkładać swoje własne interesy biznesowe z Rosją Putina nad solidarność i współpracę z sojusznikami z Europy Środkowej. To była błędna decyzja i wszystkie polskie rządy – bez względu na różnice polityczne – jasno i dobitnie to Berlinowi komunikowały. Ale skoro udało się Putinowi skorumpować niemieckie elity i zdecydowały one już zapłacić cenę infamii, ignorowanie polskich zastrzeżeń było jedyną strategią, która Niemcom pozostawała.

Nord Stream 2 został zaprojektowany jako gazociąg, który ma dostarczać surowiec dla Europy Środkowej, a nie dla Niemiec i Zachodu Europy. Celem Rosjan jest doprowadzenie do tego, by wywierając nacisk na Niemcy, móc ich rękami szantażować politycznie i gospodarczo państwa Europy Środkowej. Aby temu scenariuszowi zapobiec, Polska postawiła na dywersyfikację i uniezależnienie się od rosyjskiego gazu (czy to dostarczanego do Polski z Rosji, czy za pośrednictwem Niemiec). Dlatego po uruchomieniu gazociągu z Norwegii oraz rozbudowie gazoportu w Świnoujściu Polska ma szansę uniknąć rosyjsko-niemieckiej pułapki. Ale wiarygodność sojusznicza Niemiec i Stanów Zjednoczonych doznała poważnego uszczerbku. I to jest zła wiadomość dla wszystkich – Polski, Niemiec, Europy oraz Stanów Zjednoczonych.

Powyższy tekst został pierwotnie opublikowany na stronie internetowej magazynu „Wszystko Co Najważniejsze”, 20 maja 2021 r., https://wszystkoconajwazniejsze.pl.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 3

[1] Z. Rau, D. Kuleba, Nord Stream 2 has damaged the West enough. Time to put an end to it, „Politico”, 22 lutego 2021 r., www.politico.eu.

[2] Conversation with Zbigniew Brzezinski: The Eastern Edge of a Europe Whole and Free, YouTube, 30 kwietnia 2014 r., www.youtube.com/watch?v=YW3Yj5jLcOs.

EUROPA W POSZUKIWANIU AUTONOMII A BEZPIECZEŃSTWO POLSKI

Tekst Justyny Gotkowskiej opublikowany na łamach Klubu Jagiellońskiego[1] to ważny głos w debacie o miejscu Polski w świecie, poszukiwaniu polskiej strategii rozwoju zmierzającej do optymalizacji położenia międzynarodowego i wyboru odpowiedniej taktyki polityki zagranicznej. To głos znakomitej ekspertki uczestniczącej w dyskusjach o niemieckich, francuskich, brytyjskich i „europejskich” dylematach związanych z polityką zagraniczną i europejską. Głos ten staje się jeszcze cenniejszy, gdy weźmiemy pod uwagę silne polityczne zinstrumentalizowanie debaty publicznej o polityce europejskiej i zagranicznej w Polsce, niemal całkowite jej podporządkowanie potrzebom doraźnej, wewnętrznej walki politycznej, a niekiedy prywatnym interesom lub animozjom jej uczestników, oraz fakt, że autorka próbuje poszukiwać zobiektywizowanego polskiego interesu państwowego w szybko zmieniającym się świecie.

Diagnoza sytuacji międzynarodowej, która jest punktem wyjścia do rozważań Justyny Gotkowskiej, nie budzi zasadniczych zastrzeżeń. Jesteśmy świadkami słabnięcia amerykańskiego przywództwa, potencjału politycznego, wojskowego, technologicznego i moralnego Ameryki, który przez ostatnie dziesięciolecia zapewniał jej przewagę nad adwersarzami i predestynował do roli przywódczej w świecie, definiowanym w zależności od podejścia polityczno-teoretycznego jako świat „demokratyczny”, „liberalny” lub „wolny”.

Kryzys amerykańskiego przywództwa ma charakter strukturalny i nie został wywołany polityką Donalda Trumpa. Nie należy również oczekiwać, że zostanie rozwiązany za kadencji Joe Bidena. Wiele zresztą wskazuje, że obaj prezydenci są jedynie różnymi przejawami tego samego zjawiska. Nie ulega wątpliwości, że wspominana tendencja jest dla Polski zjawiskiem niekorzystnym, bez względu na to, czy za przyczynę uznamy utratę przez Amerykę sił na skutek 20 lat „niekończących się wojen”, czy też rosnącą konkurencję ze strony Chin, podkopującą fundamenty amerykańskiej przewagi gospodarczej i technologicznej.

Polska jest jednym z największych beneficjentów Pax Americana, rozumianego szeroko, jako świat kształtowany pod wpływem zaangażowania Stanów Zjednoczonych w politykę globalną, w tworzenie uniwersalnych norm i międzynarodowych instytucji będących ich emanacją. To przystąpienie Ameryki do I wojny światowej oraz wsparcie przez nią idei demokratyzacji stosunków międzynarodowych i prawa narodów do samostanowienia własnym potencjałem militarnym i gospodarczym przyczyniło się do odtworzenia polskiej państwowości. Z kolei rezygnacja Franklina D. Roosevelta z obrony polskiej niepodległości w Jałcie pozostawiła nas po złej stronie żelaznej kurtyny. W ostatniej dekadzie XX w. to znowu amerykańskie przywództwo doprowadziło do przezwyciężenia jałtańskiego podziału Europy, zjednoczenia Niemiec, odzyskania niepodległości przez Polskę i inne państwa Europy Środkowej, i wreszcie rozszerzenia instytucji organizujących najwyżej rozwinięte państwa świata na Europę Środkową.

Po zakończeniu zimnej wojny – podobnie jak miało to miejsce po zakończeniu II wojny światowej – Stany Zjednoczone zdecydowały o kontynuowaniu swojego zaangażowania na Starym Kontynencie w celu stworzenia Europy samowystarczalnej, niepotrzebującej amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa, bo wolnej, zjednoczonej i pokojowej. Fundamentem tej Europy miał być Sojusz Północnoatlantycki, w którym rola Stanów Zjednoczonych miała się stopniowo przekształcać z głównego dostarczyciela zdolności militarnych w politycznego obserwatora polityki europejskiej, coraz bardziej ograniczającego swoje bezpośrednie przywództwo polityczno-wojskowe w obszarze transatlantyckim. Ostatecznie, rozszerzenie Sojuszu o Polskę i inne państwa Europy Środkowej było instrumentem służącym realizacji tej wizji. Niemal w ostatniej chwili państwom bałtyckim udało się wykorzystać inercję tego amerykańskiego podejścia do bezpieczeństwa Europy i zostać sojusznikami Ameryki poprzez członkostwo w NATO. Czy bez rozszerzenia Sojuszu miałyby one szansę zostać członkami Unii Europejskiej? Na to pytanie odpowiedzi będą poszukiwać historycy, korzystając z zasobów archiwów dyplomatycznych.

W Polsce często jednak zapominamy, że głównym adresatem amerykańskiej polityki tworzenia Europy samowystarczalnej, a więc wolnej, zjednoczonej i pokojowej, była Rosja. Gdyby Rosja stała się państwem demokratycznym, zdolnym do udziału w demokratycznym procesie integracji europejskiej oraz członkostwa w NATO, proces jednoczenia się Europy można by było uznać za zakończony, a pokój na Starym Kontynencie – za trwale zagwarantowany. Wojskowa obecność sił amerykańskich w Europie straciłaby swoje uzasadnienie. Ameryka mogłaby wreszcie – po prawie stu latach – ograniczyć swoje polityczno-wojskowe zaangażowanie na Starym Kontynencie i zrezygnować z funkcji europejskiego mocarstwa. Nie ma tu miejsca na rozważania o realności tej koncepcji ani o tym, jak skutecznie, z jaką konsekwencją tę wizję udawało się wprowadzać w życie.

Dokumenty dotyczące relacji NATO–Rosja, których wybór w redakcji Roberta Kupieckiego i Marka Menkiszaka[2] wydał niedawno PISM, pokazują, że Rosja nie była zainteresowana udziałem w jej urzeczywistnianiu. Rosyjskie elity uznały demokratyzację swojego państwa za zagrożenie dla jego przetrwania jako biregionalnego mocarstwa, w konsekwencji zdefiniowały także demokrację, a mówiąc precyzyjniej – fundamentalną dla niej zasadę alternacji władzy za pośrednictwem wolnych i równych demokratycznych wyborów, koncepcję wrogą. W konsekwencji Rosja musiała się stać głównym oponentem jednoczenia Europy i amerykańskiej wizji uczynienia Starego Kontynentu obszarem wolnym, zjednoczonym i pokojowym.

Wynika z tego bardzo ważna dla naszych rozważań konkluzja. Rola Polski w amerykańskiej globalnej strategii jest funkcją amerykańskiego podejścia do Rosji. Gdyby Rosja była państwem demokratycznym, zdolnym do integracji z innymi europejskimi państwami demokratycznymi, znaczenie Polski zostałby zredukowane do roli jednego z wielu uczestników integracji europejskiej o dość ograniczonym wpływie i znaczeniu. To Rosja i jej antydemokratyczna polityka czyni z Polski państwo wschodniej flanki NATO o największym potencjale militarnym i politycznym, sojusznika Stanów Zjednoczonych o istotnym znaczeniu w ich globalnej strategii odstraszania zarówno Chin, jak i – z konieczności – Rosji.

Amerykańskie globalne odstraszanie opiera się bowiem na założeniu, że oba teatry, na których angażowany jest amerykański potencjał, czyli Europa i Pacyfik, są ze sobą połączone wspólnotą strategicznych interesów Chin i Rosji. To oznacza, że każda eskalacja konfliktu na jednym z nich otwiera okno możliwości przed dominującym amerykańskim adwersarzem na drugim z tych teatrów, gdyż Stany Zjednoczone nie są w stanie obsługiwać swoim potencjałem dwóch wielkich konfliktów jednoczenie. Remedium na tę sytuację jest zwiększenie potencjału obronnego europejskich sojuszników Ameryki. To jest główny powód amerykańskiej presji na sojuszników europejskich zmierzającej do zmobilizowania ich do zwiększania nakładów na obronę. To jest także fundament stosunków amerykańsko-polskich. Dlatego też wzmacnianie polskiego potencjału obronnego, inwestycje w zdolności umożliwiające kompatybilną współpracę w realizacji amerykańskiej globalnej strategii odstraszania, to sposób na polskie zaangażowanie w utrzymywanie pokoju w Europie. Pokoju, do którego największych beneficjentów należy właśnie Polska.

Dążenie do kompatybilnej współpracy z potencjałem amerykańskim we wspólnej realizacji amerykańskiej globalnej strategii odstraszania oznacza w praktyce rozwijanie pełnego spektrum zdolności konwencjonalnych, w tym także podwójnego przeznaczenia. Wyklucza natomiast zarówno możliwość budowania autonomicznego europejskiego potencjału odstraszania jądrowego, jak i uzyskanie takiego potencjału przez poszczególne państwa europejskie – poza Francją i Wielką Brytanią. Oczywiście dotyczy to także Polski – to uwaga na wszelki wypadek.

Dlaczego? Ponieważ amerykańska strategia odstraszania globalnego opiera się na potencjale jądrowym, rozpostartym nie tylko nad Ameryką, ale także jej sojusznikami, co czyni z niej mocarstwo o wyjątkowej atrakcyjności sojuszniczej. Pod tym względem Chiny i Rosja pozostają za Ameryką daleko w tyle. I z tego powodu, nawet gdyby Ameryka chwiała się w posadach, to nie zrezygnuje z tej swojej strategicznej przewagi. Jest ona zresztą elementem globalnej równowagi strategicznej, dzięki której zamiast lasu nuklearnych parasolek mamy do czynienia ze światem, na który cień rzucają dwie wielkie nuklearne markizy, a kilka mniejszych ma w większości jedynie regionalne znaczenie.

Utrzymywanie w Europie równowagi strategicznej opartej na potencjale jądrowym w dalszym ciągu będzie więc domeną ekskluzywnie amerykańską, z wszystkimi tego konsekwencjami zarówno dla międzynarodowych reżimów kontroli zbrojeń, jak i dla polityki europejskiej i transatlantyckiej. Jeżeli bowiem analizujemy ryzyko związane z możliwością eskalacji napięcia na jednym z dwóch teatrów angażujących amerykański potencjał polityczny i militarny, w Europie lub na Pacyfiku, to mówimy o konflikcie, którego charakter sytuuje się poniżej progu strategicznego (tj. konfrontacji jądrowej). To oznacza, że nawet jeśli wojska amerykańskie zostałyby całkowicie wycofane z Europy, na skutek okoliczności związanych z koniecznością ich zaangażowania w innym miejscu świata lub z jakiegoś innego powodu, amerykański parasol jądrowy nad Europą zostanie utrzymany, jest on bowiem elementem amerykańskiej strategii utrzymywania równowagi strategicznej i globalnego odstraszania.

W ten sposób dochodzimy do ważnej konkluzji, że nawet jeśli amerykańskie zaangażowanie w Europie ulegałoby w kolejnych dekadach jakimś przewartościowaniom i restrukturyzacjom, to jednak tak długo, jak długo będzie konieczne nuklearne odstraszanie Rosji, a więc także utrzymywanie równowagi strategicznej, Ameryka będzie stale zaangażowana w utrzymywanie pokoju w Europie, a więc pozostanie europejskim mocarstwem.

W dyskusjach wokół tzw. europejskiej autonomii strategicznej pojawiają się wprawdzie głosy wzywające do zbudowania europejskiego, autonomicznego od amerykańskiego, odstraszania nuklearnego, ale nie mają one wiele wspólnego z rzeczywistością zarówno polityczną, jak i opartą na realnych zdolnościach.

Żadne z europejskich mocarstw jądrowych, ani Francja, ani Wielka Brytania, nie byłoby w stanie rozszerzyć własnego parasola jądrowego na całą Europę. Wymagałoby to ogromnych inwestycji w nowe zdolności, których powstanie naruszałoby równowagę strategiczną i zmuszałoby Rosję, a także Chiny, do zwiększania inwestycji w potencjał jądrowy. Pomijam już fakt, że takie rozwiązanie byłoby dla Europejczyków po prostu droższe. Żadne z europejskich mocarstw jądrowych nie posiada obecnie zdolności, które umożliwiałyby zastąpienie Stanów Zjednoczonych w roli państwa zapewniającego Europie jądrowe odstraszanie. Gdyby jednak nagle okazało się, że taka konieczność istnieje, to ktoś musiałby wydatki na modernizację tego potencjału ponieść. Byłyby to oczywiście państwa europejskie, które z takiego europejskiego odstraszania jądrowego chciałyby korzystać. Ale wówczas nie kosztowałoby nas to 2% PKB w budżetach państw europejskich na obronność, ale prawdopodobnie ok. 6% PKB. Tak więc amerykański parasol bezpieczeństwa nad Europą jest i pozostanie po prostu najtańszą dostępną opcją.

Z wszystkich powyższych powodów zgadzam się z Justyną Gotkowską, że Europa – niezależnie od nastrojów społecznych – będzie musiała inwestować we własne zdolności obronne umożliwiające autonomiczną projekcję siły, która jednak będzie musiała być stosowana jako instrument wspólnej transatlantyckiej odpowiedzialności za utrzymywanie pokoju na świecie, przede wszystkim w najbliższym otoczeniu Europy.

Rządy europejskie muszą przekonywać swoich wyborców, że aby zwiększać bezpieczeństwo Europy, ograniczać ryzyko zbrojnej konfrontacji na Starym Kontynencie wynikające z kalkulacji związanych z ograniczonymi możliwościami Stanów Zjednoczonych do równoczesnego angażowania się w utrzymywanie pokoju w Europie i na Pacyfiku, konieczne jest zwiększenie autonomicznego potencjału obronnego Europy, poniżej poziomu odstraszania strategicznego. Na ten europejski potencjał będą się jednak składać indywidualne potencjały państw członkowskich. Propozycje powołania ponadnarodowej armii europejskiej pozostaną mrzonką, tak długo, jak na przykład Francja nie będzie gotowa „zeuropeizować” swojego stałego miejsca w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, a także podporządkować „instytucjom europejskim” swojej Legii Cudzoziemskiej, której żołnierze przysięgają „służyć wiernością i honorem Francji” i jej interesom, nie Europie.

Dominacja największych – zagrożeniem dla spójności Europy

W ten sposób dochodzimy do najtrudniejszego problemu w debacie o „autonomii strategicznej” Europy – procesu decyzyjnego prowadzącego do użycia siły, czyli skorzystania z tej autonomii, i demokratycznej nad nim kontroli. Kluczowe kompetencje definiujące cel i zakres użycia narodowych sił zbrojnych pozostają wyłączną kompetencją państw europejskich. Zmiana tej sytuacji byłaby możliwa jedynie pod warunkiem ograniczenia wpływów największych państw europejskich na proces decyzyjny o użyciu „europejskiej siły”, w przeciwnym wypadku asymetria potencjałów politycznych szybko doprowadziłaby do zawłaszczania europejskiego potencjału obronnego przez Francję i Niemcy i do wykorzystywania go nie dla obrony „interesów europejskich”, lecz francuskich bądź niemieckich. Dziś nic nie wskazuje jednak na gotowość elit francuskich i niemieckich do samoograniczania własnych aspiracji i potencjału w imię budowy „wspólnego europejskiego domu”. Przeciwnie, wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej napędza niemieckie i francuskie aspiracje do dominacji w Europie, do wykorzystywania przewagi nad innymi uczestnikami procesu integracji europejskiej dla forsowania narodowych interesów Francji i Niemiec. Przewaga ta ma wyraz zarówno formalny – np. widoczny w mechanizmie podejmowania decyzji w Unii Europejskiej większością głosów, w którym po brexicie umacnia się nierównowaga, korzystna dla Niemiec i Francji – jak i nieformalny, np. w postaci rosnącej reprezentacji francuskiej i niemieckiej w różnego rodzaju instytucjach europejskich. Symboliczna w tym względzie była tegoroczna edycja Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa. Ze względu na ograniczenia wynikające z pandemii COVID-19 zaproszenia do wystąpień oparte zostały na kluczu instytucjonalnym. Reprezentowane były wszystkie kluczowe dla Europy instytucje – Komisja Europejska, Rada Europejska, Parlament Europejski, NATO, ONZ... Ale nie został zaproszony żaden przedstawiciel regionu Trójmorza, ponieważ żadnego jego przedstawiciela nie ma wśród osób kierujących instytucjami reprezentującymi Europę. Tymczasem w Niemczech nigdy nie brakuje dobrych kandydatów na ważne stanowiska. Ostatnio pojawiła się opinia, że znakomitą kandydatką na pierwszą kobietę na stanowisku sekretarza generalnego NATO byłaby... niemiecka minister obrony, Annegret Kramp-Karrenbauer. Dodajmy, że pierwszą kobietą – sekretarzem generalnym OBWE została niedawno Helga Schmid, dyplomatka niemiecka.

Tendencję, aby zabierać głos „w imieniu Europy”, w Berlinie i Paryżu widzimy od dawna. Ostatnio szczególnie ostentacyjnie dawała ona o sobie znać w związku z forsowaniem przez kanclerz Merkel, współdziałającą z Władimirem Putinem, budowy gazociągów północnych. Niemiecki minister spraw zagranicznych proponuje także, aby w imię zwiększenia skuteczności polityki zagranicznej Unii Europejskiej przejść również w tym obszarze na system podejmowania decyzji większością głosów. To umożliwiłoby Francji i Niemcom przegłosowywanie innych państw i narzucanie im w ten sposób własnej polityki. Nie jest to propozycja, która może w Polsce zyskać aprobatę, zwłaszcza jeśli uwzględnić świeże doświadczenia związane z Nord Stream 2. W polskim interesie bez wątpienia leży model podejmowania decyzji, w którym przewaga Niemiec i Francji jest ograniczana zasadą jednomyślności. Owszem, zmusza ona do żmudnych i czasochłonnych negocjacji, ale jednocześnie zapobiega powstaniu sytuacji, w której mniejsze państwa europejskie zostałyby pozbawione możliwości prowadzenia własnej polityki zagranicznej (bo taka de facto byłaby konsekwencja przyjęcia głosowania większościowego). Pojawiłby się efekt flyover country.

Warto także zauważyć, że Niemcy wykluczają możliwość wprowadzenia głosowania większościowego w NATO, gdzie mogłyby zostać przegłosowane. Każda dominacja jest zła, ponieważ prowadzi do ignorowania i braku konsultacji z innymi uczestnikami systemu, a co za tym idzie – do zachowań sprzecznych z wartościami, które Europa uosabia.

Autonomia strategiczna – pojęcie o wielu twarzach

Dyskusja o europejskiej autonomii strategicznej toczy się na wielu płaszczyznach i w różnych kierunkach. Komisja Europejska organizuje cykl debat na ten temat, prezydent Macron kilka razy modyfikował już swoją początkową myśl... Można odnieść wrażenie, że pojęcie to jest na tyle mętne i jednocześnie na tyle pojemne, że da się pod nie podstawić dowolny projekt i dowolną interpretację. W rezultacie politycy, dyplomaci i eksperci często rozmawiają o różnych kwestiach i rozumieją ten termin bardzo odmiennie.

Nikt racjonalnie myślący w Europie nie powinien krytykować postulatu zwiększenia zdolności obronnych państw europejskich do takiego poziomu, który w razie konieczności – na przykład wobec braku możliwości zadysponowania sił amerykańskich – umożliwiałby podjęcie przez te państwa samodzielnej operacji wojskowej, aby przeciwdziałać zagrożeniom dla bezpieczeństwa regionu. Dziś Europa bez Amerykanów jest w zasadzie niezdolna do samodzielnej operacji tego rodzaju. Lekcją bardzo pouczającą była interwencja w Libii w 2012 r. – europejscy członkowie NATO opowiedzieli się za użyciem siły, jednak szybko się okazało, że są w stanie operację wojskową w Libii zacząć, ale już nie mają wystarczających zdolności, aby ją skutecznie prowadzić i zakończyć bez udziału Ameryki. Ta porażka bardzo mocno tkwi w świadomości decydentów politycznych w Europie.

Bez amerykańskiego wsparcia umożliwiającego rozpoznanie, śledzenie, namierzenie i likwidowanie celów potencjał armii europejskich jest mniejszy, niż się wydaje. Zdecydowana większość sił zbrojnych państw europejskich jest zbudowana na założeniu, że ich użycie będzie związane zrealizacją sojuszniczej misji kolektywnej obrony z udziałem Stanów Zjednoczonych, nawet jeśli miałaby ona być realizowana out of area, czyli poza obszarem traktatowej odpowiedzialności NATO, tak jak miało to miejsce w przypadku misji w Afganistanie. Warto mieć świadomość, że gdyby doszło do związania amerykańskiego potencjału obronnego na Pacyfiku, europejski teatr działań zostałby ogołocony z kluczowych zdolności zapewniających armiom państw europejskich interoperacyjność. Należy się liczyć z tym, że w takim scenariuszu z europejskiego nieba zniknęłoby także amerykańskie lotnictwo. Wszystko to tylko wzmacnia argumenty Justyny Gotkowskiej, że w interesie Polski – jako państwa flankowego NATO, a więc w największym stopniu uzależnionego od krytycznych amerykańskich zdolności do odstraszania i obrony Sojuszu – leżałoby zaangażowanie w rozwój zdolności europejskich, nie alternatywnych wobec amerykańskich, lecz w pełni z nimi kompatybilnych, uzupełniających je, a także dających polskim siłom zbrojnym oraz innym sojusznikom ze wschodniej flanki Sojuszu większe możliwości działania autonomicznego. Dlatego optymalnymi partnerami do współpracy w tym zakresie byłyby państwa w podobnej do Polski sytuacji – bałtyckie, Rumunia, Bułgaria, a także Turcja.

Dobrze zdefiniowany rozwój zdolności umożliwiających państwom wschodniej flanki prowadzenie bardziej autonomicznych działań obronnych powinien uzyskać poparcie całego Sojuszu i oczywiście Stanów Zjednoczonych. Ale musimy mieć także świadomość, że rozwijanie europejskiej „autonomii” obronnej jest również przedmiotem silnej konkurencji o kontrakty i perspektywy rozwoju przemysłu obronnego. Myślenie o autonomii strategicznej właśnie w kategoriach konkurencji można odnaleźć we Francji, gdzie wielu decydentom marzy się wielki europejski rynek uzbrojenia, zorganizowany wokół potrzeb francuskiego przemysłu. To właśnie takie rozumienie tego pojęcia generuje sprzeciw, bo rodzimy przemysł obronny to jest także instrument polityki gospodarczej, m.in. miejsca pracy i innowacje, którego żadne z suwerennych państw nie chce się pozbawić. Przemysł obronny jest zawsze ściśle związany z suwerenną polityką państwa, choćby dlatego, że głównym jego odbiorcą są siły zbrojne państw narodowych. Gdy do tego doda się kontekst kontrolowanych przez państwo restrykcji na eksport broni, widać wyraźnie, że mamy tutaj także element polityki zagranicznej – kontrakty zbrojeniowe zawierane między państwami są jedną z najstarszych składowych stosunków międzynarodowych. Tak szerokich kompetencji żaden rząd oddać nie chce.

Czy w takim razie jest możliwa bliższa współpraca NATO i UE? Państwa członkowskie często prowadzą różną politykę w obu tych organizacjach. Niemcy mogą być w Unii Europejskiej za podejmowaniem decyzji w sprawach polityki zagranicznej większością głosów, aby „zwiększyć skuteczność UE”, i jednocześnie z tego samego powodu bronić zasady jednomyślności w NATO. Członkostwo w organizacjach międzynarodowych jest dla każdego państwa jedynie instrumentem prowadzenia polityki, nie celem samym w sobie. Tam, gdzie dany instrument lepiej realizuje konkretne aspiracje polityczne państwa, jest wykorzystywany do definiowania kierunku polityki. Dlatego bardzo często się zdarza, że ten sam minister przedstawia sprzeczne stanowiska na forum NATO i UE. Co więcej, urzędnicy jednego kraju w ministerstwach obrony i ministerstwach spraw zagranicznych, którzy obsługują politykę bezpieczeństwa za pomocą różnych instrumentów, bardzo często mają sprzeczne rekomendacje i rywalizują ze sobą lub po prostu nic o sobie nie wiedzą. Integracja w ramach Unii Europejskiej i Sojuszu Północnoatlantyckiego to procesy równoległe, które tylko czasami mogą na siebie zachodzić. Bliższa współpraca na linii NATO–UE, choć możliwa i w niektórych obszarach bardzo pożądana, wcale nie będzie łatwa do realizacji.

Jednym z takich potrzebnych pól współpracy jest rozwój infrastruktury drogowej i kolejowej w państwach wschodniej flanki Unii Europejskiej i NATO. Z zasady powinna ona mieć podwójne zastosowanie (dual use), czyli służyć zarówno jako cywilna, jak i wojskowa. Przykładowo nowe mosty budowane w Europie powinny spełniać warunki techniczne, które uwzględniają możliwość przejeżdżania nimi przez ciężki sprzęt wojskowy, pomimo potrzeby wyłożenia większych środków. Takie projekty nie powinny budzić większych kontrowersji ani w UE, ani w NATO.

Racjonalna polska strategia adaptacji

Polska jest jednym z największych beneficjentów systemu międzynarodowego ukształtowanego po zakończeniu zimnej wojny. Z tego powodu naturalnym strategicznym celem polskiej polityki jest maksymalne przedłużenie uwarunkowań, które miały tak pozytywny wpływ na nasze bezpieczeństwo i dobrobyt w ciągu ostatnich 30 lat. Tak długo, jak NATO będzie zdolne do generowania wiarygodnego odstraszania za pomocą wszystkich dostępnych instrumentów: politycznych, komunikacji strategicznej, jak i potencjału militarnego, tak długo, jak Unia Europejska będzie zdolna do projekcji europejskiej jedności, mimo politycznych i ideologicznych różnic między rządzącymi w państwach członkowskich, wyłonionymi w sposób demokratyczny, oraz tak długo, jak Stany Zjednoczone pozostaną największym pozaeuropejskim mocarstwem europejskim – tak długo Polska będzie mogła korzystać z optymalnych warunków rozwoju.

Najbardziej niekorzystny i groźny dla Polski byłby scenariusz, w którym konflikt na Pacyfiku odciągnąłby uwagę Ameryki od spraw europejskich i ogołocił Stary Kontynent z amerykańskich zdolności krytycznych dla obrony Europy, co z kolei mogłoby zostać przez rosyjskich decydentów uznane za szansę do zniszczenia NATO i narzucenia nowego systemu bezpieczeństwa europejskiego, w którym Europa Środkowa zostałaby uznana za obszar o ograniczonej suwerenności. Realizacja takiego rosyjskiego celu byłaby ułatwiona w sytuacji paraliżu decyzyjnego Europy, uznania przez Niemcy negocjacji z Rosją za racjonalny sposób rozwiązania kryzysu i odmówienia zaatakowanym sojusznikom politycznego wsparcia i zbrojnej pomocy.

Dlatego polska polityka powinna zmierzać do uniemożliwienia realizacji tego najbardziej niekorzystnego scenariusza. Polska powinna uzyskać zdolność do autonomicznego odstraszania na poziomie wojny ograniczonej, tak aby potencjalny agresor musiał się liczyć z poważnym kosztem zastosowania tej strategii przeciwko Polsce. Jej celem mogłoby być wymuszenie ustępstw politycznych w zamian za rezygnację z eskalacji konfliktu, a w przypadku spełnienia żądań – wycofanie się z zajętego polskiego terytorium. Dlatego polskim priorytetem musi być rozbudowa sił lądowych i lotnictwa, wyposażonych w zdolności przekładające się na wiarygodne odstraszanie. Za pomocą operacji morskich Rosja nie będzie bowiem w stanie uzyskać potrzebnej jej karty przetargowej, której uzyskanie może być celem ewentualnej wojny ograniczonej. Innymi słowy, rosyjska wojna ograniczona przeciwko Polsce musi dążyć do zajęcia polskiego terytorium.

Polska powinna także wspierać zwiększanie potencjału obronnego innych państw europejskich, w tym przy wykorzystaniu instrumentów Unii Europejskiej. Więcej europejskich zdolności zwiększa szansę na utrzymanie pokoju w Europie, którego Polska jest największym beneficjentem, a także będzie sprzyjać wzmacnianiu więzi transatlantyckich. Państwo kluczowe dla wiarygodnego odstraszania i obrony wschodniej flanki NATO, jakim jest Polska, powinno w swojej polityce zachowywać się pragmatycznie i wspierać wszystkie inicjatywy zmierzające ostatecznie w kierunku podwyższenia potencjału obrony pokoju w Europie.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 4

[1] J. Gotkowska, Wymyślić siebie na nowo? Transformacja Zachodu a bezpieczeństwo Polski, Klub Jagielloński, 29 marca 2021 r., https://klubjagiellonski.pl.

[2] R. Kupiecki, M. Menkiszak (oprac. nauk.), Stosunki NATO – Federacja Rosyjska w świetle dokumentów, PISM, Warszawa 2018.

COUP DE GRÂCE DLA ROSYJSKIEGO IMPERIUM

Właśnie minęła 30. rocznica upadku Związku Sowieckiego, ostatniego europejskiego imperium. Zbiegła się ona ze wzmożeniem rosyjskiego ataku na Ukrainę, prowadzonego przy pomocy środków propagandowych i polityczno-wojskowych. W lipcu 2021 r. prezydent Władimir Putin ogłosił na stronach internetowych Kremla długi artykuł pt. „O historycznej jedności Rosjan i Ukraińców”[1]. W ostatnim numerze „Polskiego Przeglądu Dyplomatycznego” do głównej tezy zawartej w tym elaboracie odnieśli się zarówno minister spraw zagranicznych Ukrainy Dmytro Kułeba[2], jak i uznany ukraiński historyk i publicysta Mykoła Riabczuk, dlatego w tym miejscu poprzestanę na uwadze, że teza Putina nie jest w żadnym razie nowa – imperialna, rosyjska propaganda krzewi ją od dwustu lat, coraz mniej skutecznie, co może w pewnym stopniu tłumaczyć konieczność promowania jej przy pomocy agresji zbrojnej, aneksji i gróźb. Nie jest to także teza, którą w XXI w. należałoby rozważać na poważnie, gdyż nie da się świadomości i tożsamości narodowej oktrojować, a Ukraińcy od 30 lat nie chcą być częścią rosyjskiego imperium. W grudniu 1991 r. w referendum niepodległościowym, przy rekordowej frekwencji, opowiedzieli się jednoznacznie za zerwaniem związku z Rosją i budową własnego, suwerennego i niepodległego państwa.

Udział w głosowaniu wzięło 31 891 742 (84,18%) wyborców, z tego 28 804 071 (90,32%) zagłosowało za niepodległością. Żadna sprawa – ani też żaden polityk – na całym obszarze sowieckiego imperium nie uzyskała silniejszej społecznej ratyfikacji. W tym samym głosowaniu na prezydenta Ukrainy wybrano Leonida Krawczuka.

W ten sposób to Ukraińcy zadali coup de grâce rosyjskiemu imperium.

Prezydent Putin w wypowiedzi zamieszczonej w filmie „Rosja. Historia najnowsza”, wyemitowanym 12 grudnia 2021 r. na kanale Rossija 1, powtórzył tezę, że w wyniku „w istocie rzeczy wojny domowej” „rozpad Związku Sowieckiego był rozpadem historycznej Rosji pod nazwą Związek Sowiecki” i zarówno dla niego, jak i dla większości obywateli była to „tragedia”.

Był to upadek tyleż nieoczekiwany, co nieuchronny. Znakomity badacz tego niezwykłego zjawiska pisał: „W 1991 r. Rosja przypominała kilkuwarstwowy tort. Władze republiki [rosyjskiej] znajdowały się w opozycji do władz Związku Sowieckiego. Wiele sowietów obwodowych popierało władze związkowe i znajdowało się w opozycji do władz rosyjskich. Natomiast sowiety większych miast występowały w sojuszu z władzami republiki przeciwko Związkowi Sowieckiemu”[3].

Zapanowała „dwuwładza”, podobna do tej, której Rosja doświadczyła w 1917 r. Tak jak po rewolucji lutowej konkurencję dla władz państwa stworzyły rewolucyjne sowiety robotniczo-chłopskie, tak w 1991 r. bój o to, „kto kogo”, toczył się między władzami Związku Sowieckiego a republikami związkowymi, które stopniowo zaczęły się przekształcać w państwa i ogłaszać niepodległość. W sytuacji konfuzji i chaosu, procesach politycznych zmierzających w różnym kierunku i z różną dynamiką, nieraz nie było nawet pewności, czy ogłoszenie niepodległości stoi w sprzeczności z kontynuowaniem uczestnictwa w Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, czy też nie.

12 czerwca 1991 r. powszechne wybory prezydenckie w Republice Rosyjskiej wygrał Borys Jelcyn. Kilka dni później w ramach Związku Sowieckiego powstało nowe państwo – Federacja Rosyjska.

W Moskwie władzę zaczęło sprawować dwóch prezydentów. Michaił Gorbaczow reprezentował Związek Sowiecki, Jelcyn zaś Federację Rosyjską. Sowiecki przywódca został jednak wybrany w innej politycznej epoce, jeszcze w 1989 r., głosami Zjazdu Deputowanych Ludowych.

W 1991 r. mandat Jelcyna był „bardziej nowoczesny” – pochodził z wyborów bezpośrednich. Władza Gorbaczowa topniała w oczach. 19 sierpnia 1991 r. doszło do siłowej próby powstrzymania tego procesu i odsunięcia od władzy coraz bardziej niepopularnego Gorbaczowa. Prezydent Związku Sowieckiego został uwięziony, a na kilkanaście godzin władzę w tym kraju przejął „wiceprezydent” Giennadij Janajew. I wówczas na scenę, a dosłownie na czołg, wskoczył prezydent Federacji Rosyjskiej i wezwał mieszkańców Moskwy do obrony demokracji. Było po puczu.

Gorbaczow jeszcze próbował utrzymać Związek Sowiecki przy życiu, ale były to już ruchy niekoordynowane, w części już fantomowe. 14 listopada 1991 r. pod Moskwą doszło do spotkania przywódców Białorusi, Kazachstanu, Kirgizji, Rosji, Tadżykistanu, Uzbekistanu i... Związku Sowieckiego. Podpisano porozumienie o zawarciu 25 listopada nowego układu związkowego – miała to być Wspólnota Niepodległych Państw. Rodziło się pytanie, co do tego czasu będzie się dziać ze starym... Ale nikt się już nie przejmował tym, czy on jeszcze obowiązuje. Dużo ważniejsze było to, że pod porozumieniem o nowym układzie związkowym nie było podpisu Ukrainy, której przedstawiciele do Moskwy nie przyjechali, gdyż mieli ważniejsze sprawy na głowie. Przygotowywali referendum w sprawie niepodległości. Odbyło się ono 1 grudnia, a wynik był politycznym trzęsieniem ziemi.

Z tego powodu informacja, że 8 grudnia 1991 r. dojdzie w Wiskulach w Puszczy Białowieskiej do spotkania Stanisława Szuszkiewicza, przewodniczącego Rady Najwyższej Białorusi, oraz prezydentów Borysa Jelcyna i Leonida Krawczuka, nie wzbudziła żadnej sensacji. Tematem spotkania miał być projekt „poziomej” umowy międzyzwiązkowej o współpracy gospodarczej. Stroną tej planowanej umowy miał być także Kazachstan, ale Nursułtan Nazarbajew do Wiskuli ostatecznie nie dojechał.

Borys Jelcyn głosił zasadę „nie ma związku bez Ukrainy”, a Leonid Krawczuk, niesiony entuzjazmem ogromnego wyborczego i referendalnego sukcesu, odmówił zgody na przystąpienie Ukrainy do jakichkolwiek umów zarówno wiążących ją ze starym sowieckim układem związkowym, jak i zakładających nową współpracę z Rosją i Białorusią... Z braku innych pomysłów podpisano dokument zaczynający się od słynnego zdania: „My, Republika Białoruś, Federacja Rosyjska (RSFRS), Ukraina, jako państwa założycielskie Związku SRS, które podpisały Układ związkowy 1922 r. [...], konstatujemy, że Związek SRS jako podmiot prawa międzynarodowego przerywa swoje istnienie”.

Zbliżały się święta i Nowy Rok. Wielu mogło nawet nie zauważyć, że właśnie zdarzyła się „największa geopolityczna katastrofa” XX w. Imperium złożono do grobu bez fanfar, bez wyprowadzenia sztandaru, nie w Moskwie lub w Leningradzie, ale po cichu, w białoruskiej kniei, która do 1945 r. znajdowała się poza jego granicami. 25 grudnia 1991 r. Gorbaczow złożył urząd prezydenta Związku Sowieckiego. Związek Sowiecki niemal zdechł pod płotem. Nikomu niepotrzebny, przez nikogo nie chciany.

Coup de grâce został wykonany przez miliony Ukraińców, którzy odrzucili jakąkolwiek możliwość swojego udziału w akcji reanimacyjnej i opowiedzieli się za niepodległością swojego kraju. Nikt nie miał wątpliwości. Bez Ukrainy imperium przestanie istnieć. Putin ma tego świadomość.

Tego zdania był już Józef Piłsudski, który 28 kwietnia 1920 r., czyli w czwartym dniu ofensywy kijowskiej, w Berdyczowie powiedział generałowi Antoniemu Listowskiemu: „Idąc w głąb Ukrainy, ale tylko do granic 1772 roku, przez to samo nie uznajemy rozbiorów i głosząc samostijność na tych ziemiach, jakby poprawiamy błędy naszych przodków. Chcemy dać [Ukrainie] możliwość samookreślenia i rządzenia się przez własny naród. Postawiłem na [jedną] kartę, żeby coś zrobić na przyszłość dla Polski, choć takim sposobem osłabić możliwości przyszłej, potężnej Rosji, i jeśli się uda, dopomóc [w] stworzeniu Ukrainy, która będzie zaporą między nami i Rosją, i na długie, długie lata [Rosja] nie będzie nam groźna. Ale w tym sęk, czy ta Ukraina powstanie, czy ma dostatecznie sił i ludzi, żeby się stworzyć i zorganizować, bo przecież wiecznie tu siedzieć nie możemy”[4]. Piłsudski uważał, że każda imperialna Rosja będzie dla Polski groźna, niezależnie od tego, czy „biała”, czy „czerwona”. Jednocześnie Rosja – dowolnego koloru – bez Ukrainy nie będzie imperium, a więc przestanie stwarzać zagrożenie dla polskich egzystencjalnych interesów.

Myśl tę do obiegu światowej myśli politycznej wprowadził Zbigniew Brzeziński, który w eseju The Premature Partnership opublikowanym w 1994 r. w „Foreign Affairs” stwierdził: „Nie można dostatecznie mocno podkreślać, że bez Ukrainy Rosja przestaje być imperium, ale wraz z [...] podporządkowaniem Ukrainy Rosja automatycznie staje się imperium”[5]. W tej sprawie z Piłsudskim i Brzezińskim zgodziliby się i Jelcyn, i Putin.

Sowieckie imperium było ostatnim imperium europejskim. Jednocześnie było to imperium bardzo specyficzne. W ostatnich latach, przy różnych okazjach, miałem możliwość odbycia wielu rozmów o Ukrainie z dyplomatami i ekspertami byłych europejskich imperiów. Niektórzy z nich, podejmując wątek deimperializacji, wykazywali wiele zrozumienia dla „bólów” fantomowych”, doświadczanych przez Rosję i Rosjan w związku z utratą Ukrainy. Moim rozmówcom brytyjskim zdarzało się sięgać po porównanie z Indiami. Z kolei Francuzi wskazywali na własne doświadczenie związane z Algierią. Argument brzmiał: Ukraina jest dla Rosji tym, czym Indie były dla Imperium Brytyjskiego, a Algieria dla Francji. Utrata każdej „perły w koronie” boli, zaś dostosowanie się do nowej sytuacji wymaga czasu.

Tę paralelę zawsze uznawałem za uprawnioną tylko częściowo. Otóż Brytyjczycy i Francuzi swoje „perły” zostawiali „za morzami”. Oni mogli wycofać się na „Wyspę” lub do „Europy”. Podobnie rzecz się miała z Portugalczykami, Hiszpanami, Belgami, Holendrami, Włochami i Niemcami. Rosja, będąc imperium kontynentalnym, nie miała się dokąd wycofać, stąd proces akomodacji w jej przypadku jest trudniejszy. Ale to także oznacza, że „ból fantomowy” po utracie Ukrainy może być groźny dla samej Rosji. Może się bowiem okazać, że Rosja bez Ukrainy nie tylko nie może być imperium, ale jest permanentnie zagrożona dalszą dezintegracją.

I tu dochodzimy do powodów obsesji Putina na punkcie Ukrainy, która w ostatnich miesiącach przybrała formę bezprecedensowego ataku propagandowego, łącznie z opublikowaniem przez prezydenta Rosji specjalnego artykułu odmawiającego de facto Ukraińcom prawa do samoidentyfikacji, samostanowienia i niepodległości, a następnie groźbami rozpętania wojny w Europie, jeśli Stany Zjednoczone i NATO nie zrezygnują ze wspierania ukraińskiej państwowości.

Nikt bowiem nie może mieć wątpliwości, że Putinowi nie chodzi o żadne członkostwo Ukrainy w Sojuszu Północnoatlantyckim. Rosyjska agresja na Ukrainę w 2014 r. perspektywę członkostwa de facto zablokowała.

„Kolektywny Putin” nie tylko uważa Ukrainę za swoje odwieczne, narodowe dobro, utracone w wyniku przewrotności polskiej i niemieckiej propagandy na rzecz „małorosyjskiego separatyzmu” oraz z powodu krótkowzroczności bolszewików. Nie tylko uważa rozpad ZSRR za tragedię, która pociągnęła za sobą uszczuplenie terytorium rosyjskiej państwowości i spadek wpływów Rosji w świecie. Nie tylko ma uraz do Ukrainy z powodu pomarańczowej rewolucji i majdanowej rewolucji godności, które Rosja politycznie przegrała. Są to czynniki ważne, ale niekoniecznie muszą determinować politykę zagraniczną Rosji. Sedno problemu leży w tym, że Putin przypisuje Zachodowi swój własny sposób myślenia o stosunkach międzynarodowych; uznaje, iż jest to gra o sumie zerowej, w której gracze pałają chęcią całkowitego pokonania, a przynajmniej upokorzenia przeciwnika. Niestety, inaczej niż wielu innych przedstawicieli rosyjskich elit, dla których antyzachodnia retoryka jest grą na pokaz, przywódca Rosji uwierzył, że jego państwo po prostu nie może funkcjonować inaczej niż jako imperium. W przeciwnym razie zostanie bowiem prędzej czy później zniszczone. Opętany pragnieniem rewanżu i odbudowy świata, znanego mu – podobnie jak innym rosyjskim gerontokratom z czekistowskim rodowodem – z lat młodości, mniema, że bez „odwojowania” Ukrainy nie może realnie myśleć o „wypchnięciu” Zachodu z Europy Środkowej, a więc – zgodnie z przedstawionymi ostatnio przez Rosję żądaniami – do przywrócenia status quo sprzed 1997 r., czyli podpisania Aktu stanowiącego NATO–Rosja[6]. To dlatego Rosja formułuje swoje stanowisko w taki sposób, że z góry wyklucza dyskusję o zmianach w dyslokacji własnych wojsk, zakończenia okupacji Donbasu lub zwrocie ukraińskiego Krymu. Nie chodzi bowiem o dialog i chęć rozwiązania sprawy, ale o znalezienie dobrej wymówki, dlaczego Rosja podejmie próbę zniweczenia istniejącego demokratycznego ładu międzynarodowego i odbudowania starego, w którym ona sama – z racji swojego obszaru i potencjału militarnego – byłaby niewspółmiernie uprzywilejowana na tle państw małych i średnich.

Pierwszym etapem tej strategii, która w optyce starzejącego się Putina powinna przynieść wymierny rezultat w ciągu maksymalnie dziesięciu lat, jest „uporządkowanie przestrzeni postsowieckiej”, co wymaga uzyskania przez Rosję od Zachodu carte blanche na „wykończenie” Ukrainy, czyli podporządkowanie jej Rosji, przy pomocy wszystkich dostępnych sił i środków.

Oczywiście Putin zdaje sobie sprawę, że taka decyzja będzie trudna dla wielu państw Zachodu, który musiałby się pożegnać z własnymi iluzjami lub też tłumaczyć opinii publicznej przyczyny rezygnacji z podtrzymywania „utopijnego” demokratycznego ładu międzynarodowego. Stąd też straszenie użyciem siły – Putin liczy na to, że widmo wojny doprowadzi do podziału politycznego w państwach NATO, osłabi Sojusz lub wręcz wykaże jego bezzębność i wywoła na Ukrainie dyskusję na temat potrzeby przewartościowania dotychczasowego kursu w polityce zagranicznej i wewnętrznej na przyjaźniejszy Rosji. Jeśli zaś straszenie nie przyniesie upragnionych rezultatów, zawsze można uciec się do sprawdzonej metody prowokacji i lokalnej wojny, po to by upokorzyć Ukrainę utratą kolejnych ziem, wykazać bezzębność NATO i skłonić ukraińskie elity do zmiany kursu politycznego.

Mamy więc do czynienia z egzystencjalnym zagrożeniem dla niepodległości sąsiedniej Ukrainy i fundamentalnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Polski, co wymaga bardzo poważnych, odpowiedzialnych i jak najbardziej skoordynowanych działań ze strony zarówno Polski, jak i wszystkich naszych sojuszników. Doświadczenie historyczne uczy, że periculum in mora. Zwlekanie tylko podwyższy koszty, które kraje wolnego świata będą musiały zapłacić za psychoterapię dla kremlowskich elit, mającą im ostatecznie wykazać – w wielce przykry sposób – że co było, nie wraca.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 1

[1] V. Putin, On the Historical Unity of Russians and Ukrainians, President of Russia, 12 lipca 2021 r., http://en.kremlin.ru [dostęp 3.01.2022].

[2] Ukraina jest częścią Europy Środkowej! Z Dmytrem Kułebą, ministrem spraw zagranicznych Ukrainy, rozmawia Sławomir Dębski, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2021, nr 4.

[3] W. Marciniak, Rozgrabione imperium. Upadek Związku Sowieckiego i powstanie Federacji Rosyjskiej, Arcana, 2001, s. 181.

[4] A. Nowak, Rozmowy z Józefem Piłsudskim. Z „Dziennika” gen. Antoniego Listowskiego (1919–1920), „Arcana” 1998, nr 5 (23), s. 42–43.

[5] Z. Brzezinski, The Premature Partnership, „Foreign Affairs”, marzec/kwiecień 1994.

[6] A.M. Dyner, A. Kacprzyk, Rozmowy USA i NATO z Rosją bez przełomu, „Komentarz PISM”, nr 3/2022, 13 stycznia 2022 r., www.pism.pl.

KATALIZATOR WOJENNY – EWOLUCJA ROSJI I NASZA ODPOWIEDŹ

Po rosyjskiej napaści na Gruzję pisałem, że „podstawowym problemem Rosji jest to, że nie jest w stanie nikogo z sobą związać środkami pokojowymi, gdyż ma mało do zaoferowania”[1]. Proponowany przez nią model rozwojowy jest nieatrakcyjny dla społeczeństw Europy Środkowej, gdyż nie generuje bodźców rozwojowych i modernizacyjnych i opiera się na wyzysku oraz na współzależnościach między polityką, biznesem i światem przestępczym, motywowanych dążeniem nie tyle do pomnażania dobrobytu społeczeństwa, ile do używania zasobów państwowych, w tym także ich rozkradania, w celu nagradzania lojalności wąskiej elity.

„Rosja jest zagadką, owiniętą w tajemnicę wewnątrz enigmy” – miał podsumować swoje doświadczenia z Rosją Churchill. Pierwsze tygodnie nowej rosyjskiej agresji na Ukrainę podniosły kurtynę tajemnicy, być może strzeżonej pilnie nawet przed samym Putinem, że rosyjska armia jest produktem rosyjskiego ustroju i modelu rozwoju. Z 80 mld dol. rocznie przeznaczanych na modernizację rosyjskich sił zbrojnych na ukraińskim polu bitwy zobaczyliśmy armię wartą maksymalnie połowę tej sumy. Druga połowa pływa zapewne po morzach i oceanach „zainwestowana” w luksusowe jachty czy została ulokowana w nieruchomościach w Londynie, Paryżu lub na Riwierze Francuskiej i Włoskiej.

Okradziona przez własne elity armia rosyjska jest także emanacją autorytarnego ustroju, dlatego jej klęska będzie stanowić cezurę w historii Rosji. Nie przesądzam w tej chwili o ostatecznym wyniku wojny rosyjsko-ukraińskiej. Trzymam kciuki i wspieram jak mogę Ukrainę w jej wojnie obronnej przeciwko Rosji, ale jednocześnie nie mam pewności, czy nawet bohaterski wysiłek zbrojny świetnie skoordynowany z sankcjami gospodarczymi na Rosję doprowadzi do jej klęski. Trzeba na to stawiać, ale żadnej pewności mieć obecnie nie możemy. Uważam jednak, że wojna zmieni nie tylko Ukrainę i Ukraińców i ich stosunek do Rosji. Wojna zmieni także Rosję. I musimy niestety zakładać, że będzie to zmiana na gorsze. Autorytarna dotąd Rosja będzie się pogrążać w mroku.

Kilka dni po nowej rosyjskiej agresji na Ukrainę zostałem zapytany, czy zgadzam się z tezą, że Rosja jest państwem faszystowskim. Odpowiedziałem – raczej intuicyjnie – że dotąd ustrój rosyjski nie wyczerpywał naukowej definicji ustroju totalitarnego. W demokracji politycy zwykli się obrzucać w dzisiejszych czasach najrozmaitszymi epitetami jedynie w celu uzyskania odpowiednio dużych „zasięgów”, dewaluując jednak słowa i terminologiczną precyzję. Po chwili namysłu dodałem jednak, że jest bardzo prawdopodobne, że wojna z Ukrainą, niezależnie od jej wyniku, popchnie procesy polityczne w Rosji w taką stronę, że w rezultacie ukształtuje się tam ustrój faszystowski, zgodny z naukowymi kryteriami.

Pod koniec pierwszej dekady zimnej wojny, czyli ponad 60 lat temu, Friedrich i Brzeziński sformułowali sześć kryteriów, które musi spełniać ustrój państwowy, aby odpowiedzialnie można było wobec niego zastosować termin: „totalitarny”. Po pierwsze, państwo totalitarne musi być nakierowane na osiągnięcie ideologicznego celu (chiliastyczna ideologia, np. rewolucji światowej w przypadku bolszewickiej Rosji lub „tysiącletniej Rzeszy” w hitlerowskich Niemczech); po drugie, państwo takie musi być rządzone przez jedną partię, która – to po trzecie – sprawuje kontrolę nad całą gospodarką; po czwarte, kontroluje środki komunikacji społecznej (media), po piąte, kontroluje armię, i po szóste, wykorzystuje służby specjalne[2]. Z kolei Hannah Arendt za zjawisko typowe dla państwa totalitarnego uznała terror, którego ofiarą może paść także sam wódz-dyktator, stający się „konieczną ofiarą” dla „wyższego celu”. „Jeśli istotą władzy nie mającej charakteru tyranii są rządy prawa, a bezprawie jest istotą tyranii, to w takim razie terror jest istotą totalitarnego panowania”[3].

Czy Rosja jest państwem totalitarnym? Czy można mówić o Rosji jako o państwie faszystowskim? Otóż uważam, że 24 lutego 2022 r. jeszcze takim państwem nie była, była natomiast jedną z wielu autokracji na świecie. Władimir Putin, wraz z najbliższym otoczeniem, kontrolował oczywiście gospodarcze zasoby państwa, założona przez niego partia była instrumentem władzy, ale to nie partia kontrolowała media, wojsko i służby specjalne, tylko właśnie Putin. Na przestrzeni lat tworzył on także państwową ideologię – i można przyjąć, że jej chiliastycznym elementem było dążenie do odbudowy rosyjskiego imperium – ale ideologia ta nie stała ponad Putinem. To on był jej twórcą i właścicielem.

Ideologia putinowskiej Rosji ukształtowała się jako synteza imperialnych tradycji carskich i sowieckich, ideologii wielkoruskiej i sowieckiej metodologii podbojów. Putin po przejęciu władzy w Rosji z rąk prezydenta Jelcyna starał się prezentować jako jej reformator. Odwoływał się wówczas do takich rosyjskich postaci historycznych jak Piotr Stołypin czy car Piotr I. Stopniowo w coraz większym stopniu rehabilitował stalinizm, a z pamięci o wielkiej wojnie ojczyźnianej stworzył państwową religię. Putin przywracał także Stalina do panteonu rosyjskich bohaterów narodowych. Wreszcie w grudniu 2021 r. mógł już publicznie ogłosić, że Związek Sowiecki był de facto imperium rosyjskim, tylko pod inną nazwą.

Jednak agresja na Ukrainę stała się katalizatorem przemiany rosyjskiego systemu. Przygotowania do niej wymagały z jednej strony wyeliminowania z przestrzeni publicznej potencjalnych kontestatorów nowego etapu ewolucji rosyjskiego ustroju, z drugiej zaś – sformułowania jednoznacznego ideologicznego uzasadnienia rosyjskiego „prawa” do podboju Ukrainy. Uzasadnienie to błyskawicznie stało się jednym z fundamentów ideologii państwa, które, pod pretekstem mobilizacji swoich zasobów, na potrzeby agresji na Ukrainę przejęło kontrolę nad wszystkimi przejawami życia społecznego, od gospodarki przez kulturę po sferę informacyjną. Jedynym przekazem informacyjnym, do którego społeczeństwo rosyjskie jest uprawnione, jest przekaz władzy. Brzmi to paradoksalnie, ale od lutego 2022 r. większą wolnością w dostępie do informacji cieszą się Białorusini, rządzeni przez autokratę Alaksandra Łukaszenkę, niż Rosjanie, którymi rządzi par excellence faszystowski dyktator.

Dziś też już jest jasne, że próba zamordowania Aleksieja Nawalnego, likwidacja Stowarzyszenia Memoriał, przez trzy dekady dokumentującego i rozliczającego zbrodnie sowieckie, likwidacja stacji radiowej Echo Moskwy, niezależnej telewizji Dożd’ i niezależnej „Nowej Gaziety” były częścią ewolucji ustroju autorytarnego w Rosji. Odtąd nasze możliwości inspekcji rosyjskiego ustroju stają się ograniczone, gdyż społeczeństwo rosyjskie zostało przez rosyjskie władze zmobilizowane i zaprzęgnięte do walki z „ukraińskim nazizmem”. Dzięki wojnie procesy zachodzące obecnie w Rosji przebiegają nie tylko szybciej – tak działa każdy katalizator – ale także w sposób coraz bardziej ostentacyjny.

Osiem lat temu rosyjscy spadochroniarze zdjęli insygnia, bo Putin musiał jeszcze roztaczać mgłę niedopowiedzeń i manipulacji i wmawiać światu, że budynki ukraińskiej administracji rządowej na Krymie i obiekty infrastruktury krytycznej zajmują nie wojska rosyjskie, ale jacyś zatroskani „życzliwi ludzie”, którzy swoją broń i wojskowe wyposażenie nabyli w jakimś supermarkecie.

Wznowienie wojny w 2022 r. już nie wymagało od Putina fałszowania rzeczywistości na taką skalę. Teza, że wojna z Ukrainą jest kontynuacją wielkiej wojny ojczyźnianej – gdyż do tego w istocie rzeczy sprowadza się wezwanie do „denazyfikacji” Ukrainy – jest wyłącznie ideologicznym pretekstem, stworzonym w celu konsolidacji społeczeństwa wokół wskazanych przez władze celów wojennych. Pełni więc ono tę samą funkcję, jaką w propagandzie III Rzeszy odgrywało hasło walki z komunizmem, zastosowane w związku z napaścią Niemiec na Związek Sowiecki 22 czerwca 1941 r.

Elementem ideologicznych przygotowań do wznowienia agresji na Ukrainę był artykuł Putina „O historycznej jedności Rosjan i Ukraińców”, opublikowany na stronach internetowych administracji prezydenta Rosji 12 lipca 2021 r. Putin, odwołując się do historycznych manipulacji, przedstawił swoją docelową wizję relacji rosyjsko-ukraińskich: „Szanujemy pragnienie Ukraińców, aby ich kraj był wolny, bezpieczny i dostatni. Jestem jednak przekonany, że prawdziwa suwerenność Ukrainy jest możliwa tylko w partnerstwie z Rosją”[4].

Celem wojny z Ukrainą ma być więc przywrócenie jej „prawdziwej suwerenności”, której uzyskanie możliwe jest wyłącznie w jedności z Rosją. Trzeba więc „przymusić Ukraińców do braterstwa z Rosjanami”, aby Rosja mogła sobie Ukrainę podporządkować[5].

Potwierdzeniem tej linii ideologicznej był artykuł, który dwa dni po wznowieniu przez Rosję działań zbrojnych przeciwko Ukrainie, rano 26 lutego, ukazał się na stronach rządowej rosyjskiej agencji informacyjnej RIA Nowosti. „Rosja – mogliśmy w nim przeczytać – przywraca swoją jedność, przezwyciężono tragedię 1991 roku, tę straszliwą katastrofę w naszej historii, jej nienaturalne poplątanie. Tak, wielkim kosztem, tak, poprzez tragiczne doświadczenie wojny domowej, bo teraz bracia, rozdzieleni przynależnością do armii rosyjskiej i ukraińskiej, wciąż do siebie strzelają, ale Ukraina jako anty-Rosja przestanie istnieć. [...] Ukraina powróciła do Rosji”. Artykuł został przygotowany do publikacji wcześniej, a miał się pojawić jako komentarz do wkroczenia wojsk rosyjskich do Kijowa. Po tym, jak zwycięstwo się oddaliło, publikacja znikła z rosyjskich stron rządowych.

Przywrócenie Rosji kontroli nad Ukrainą autor tego samego tekstu widział także jako element konfrontacji z Zachodem, a mówiąc precyzyjnie – z Zachodem zdominowanym przez świat anglosaski. Zniszczenie Ukrainy jako „anty-Rosji” miało jego zdaniem doprowadzić do powstania świata w pełni wielobiegunowego oraz zwiększyć szansę na autonomię Europy – pod przywództwem Francji i Niemiec – wobec świata anglosaskiego.

W istocie rzeczy autor sugerował, że zniszczenie suwerenności Ukrainy miało oznaczać początek nowej epoki współpracy Rosji z autonomiczną francusko-niemiecką Europą, czyli tą częścią Zachodu, która „w głębi duszy” zdawała sobie sprawę, że „Rosja nigdy nie pogodzi się z utratą Kijowa”[6].

Na początku kwietnia, niemal natychmiast po ujawnieniu rosyjskich zbrodni wojennych w Buczy, RIA Nowosti opublikowała artykuł Timofieja Siergiejcewa: „Co Rosja powinna zrobić w sprawie Ukrainy”, w którym znalazło się nie tylko ideologiczne uzasadnienie rosyjskiej „operacji specjalnej” mającej na celu „denazyfikację Ukrainy”, ale także plan polityczny o otwarcie ludobójczym charakterze. „Nie potrzebujemy nazistowskiej, banderowskiej Ukrainy, wroga Rosji i narzędzia Zachodu do jej zniszczenia. Dziś sprawa denazyfikacji przeszła na płaszczyznę praktyczną”. Autor jednoznacznie stwierdzał, że Rosji nie chodzi o obalenie prawowitego ukraińskiego rządu i zastąpienie go marionetkowym rządem prorosyjskim, ale o eksterminację narodu ukraińskiego pod hasłem denazyfikacji. „Denazyfikacja jest konieczna, gdyż znaczna część narodu – najprawdopodobniej większość – została opanowana przez reżim nazistowski i wciągnięta w jego politykę”. Gdy świat z przerażeniem oglądał relacje dziennikarzy wojennych z wyzwolonej od wojsk rosyjskich Buczy, Siergiejcew ogłaszał światu: „To właśnie ta metoda «pacyfikacji» wewnętrznych antyfaszystów – poprzez totalny terror – została zastosowana w Odessie, Charkowie, Dniepropietrowsku, Mariupolu i innych rosyjskich miastach. [...]

Denazyfikacja to zestaw środków stosowanych wobec nazistowskiej masy ludności, która z technicznego punktu widzenia nie może być bezpośrednio karana jako zbrodniarze wojenni. [...] Należy zlikwidować i zdelegalizować wszystkie organizacje, które łączyły się z praktykami nazizmu. Jednak oprócz najwyższej kadry kierowniczej winna jest także znaczna część mas ludowych, które są biernymi nazistami, kolaborantami nazizmu. [...] Nazyfikacja Ukrainy trwa od ponad 30 lat, począwszy co najmniej od 1989 r., kiedy to nacjonalizm ukraiński zyskał legalne i uprawnione formy ekspresji politycznej i poprowadził ruch «niepodległościowy» w kierunku nazizmu. [...] Ukraińskość jest sztucznym, antyrosyjskim konstruktem bez własnej treści cywilizacyjnej, podporządkowanym elementem cudzej i obcej cywilizacji. Sama debanderyzacja nie wystarczy do denazyfikacji – element banderowski jest tylko wykonawcą i parawanem, przebraniem dla europejskiego projektu nazistowskiej Ukrainy, a zatem denazyfikacja Ukrainy to także jej nieuchronna deeuropeizacja”[7].

Wnioski są dość oczywiste. Celem rosyjskiej agresji na Ukrainę jest unicestwienie niepodległego państwa ukraińskiego, rusyfikacja Ukrainy, likwidacja narodu ukraińskiego jako podmiotu politycznego, demokratycznej antytezy dla autorytarnej Rosji. Rasistowski charakter tych tez jest oczywisty. Podobnie jak ukryta w nich zapowiedź ludobójstwa. Gdyby Rosja pokonała Ukrainę, tezy te nie zostałyby sfalsyfikowane, co w rezultacie mogłoby doprowadzić do ostatecznego ukształtowania się ideologii faszystowskiej w Rosji.

Skonfrontowana z maksymalistycznymi celami najeźdźcy Ukraina walczy nie tylko o przetrwanie państwa i narodu, ale także o powstrzymanie procesu przekształcania się Rosji w państwo par excellence faszystowskie.

Analiza dotychczasowej idei państwowej Rosji, będącej wciąż własnością Putina, wskazuje, że w żadnym razie przyczyną zbrojnej rosyjskiej napaści nie był kierunek ukraińskiej polityki zagranicznej, aspiracje do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej, które miałyby jakoby stanowić zagrożenie dla Rosji. Za zagrożenie o charakterze egzystencjalnym uznano w Rosji samo istnienie Ukrainy, ukraińskiej tożsamości narodowej, wreszcie narodu ukraińskiego. Rosja w wojnie z Ukrainą dąży do celów maksymalnych. Będzie to więc dla niej wojna totalna, którą ze swojego punktu widzenia będzie mogła zakończyć albo zawojowaniem Ukrainy, albo jej bezwarunkową kapitulacją. Rosyjska wojna totalna z Ukrainą będzie to państwo cały czas totalizować.

Kompromis między celami obu stron nie jest więc możliwy, gdyż Rosja coraz mocniej definiuje wojnę z Ukrainą w kategoriach ideologicznych. Gdyby celem Rosji było zagarnięcie jakichś ukraińskich terytoriów, o kompromis byłoby łatwiej. Zniszczenie „anty-Rosji” nie pozostawia przestrzeni na zatrzymanie się w pół drogi – nawet podbicie połowy „anty-Rosji” powoduje, że „anty-Rosja” wciąż będzie istnieć. Półzwycięstwo będzie więc dla Rosji półklęską. Dla Ukrainy z kolei oddanie Rosji części terytorium, aby ocalić resztę narodu, będzie polityczne trudne. Mogłoby to bowiem oznaczać zgodę na eksterminację tej części narodu ukraińskiego, która znalazłaby się pod rosyjską okupacją.

W konsekwencji najprawdopodobniej będziemy mieli do czynienia z wojną na wyniszczenie, trwającą do momentu, aż któraś ze stron nie będzie już miała siły się bronić lub atakować, a może nawet prowadzić jakichkolwiek operacji. Jednak biorąc pod uwagę rosyjski cel wojenny – deukrainizację Ukrainy – jakiekolwiek zawieszenie broni, a nawet pokój, przewidujący zachowanie ukraińskiej państwowości na fragmencie niepodbitego przez Rosję terytorium, będzie wyłącznie „pieredyszką”, taktyczną chwilową przerwą, nowym „pokojem tylżyckim”, jak Lenin nazwał pokój brzeski zawarty przez bolszewików z Niemcami 3 marca 1918 r. Żadna przerwa w zmaganiach wojennych, dłuższy rozejm czy krótsze zawieszenie broni nie powstrzymają procesu ustrojowej przemiany Rosji, jej faszyzacja będzie postępować, do chwili aż poniesie klęskę.

Warto się zastanowić, co to wszystko może oznaczać dla Polski?

Dwie podstawowe konkluzje narzucają się same. Po pierwsze, za naszą wschodnią granicą będzie toczyć się wojna, być może przez wiele lat. Nawet zakończenie działań wojennych i podpisanie pokoju – bez względu na jego warunki – tego stanu rzeczy nie zmieni. Rosyjska ideologia państwowa dąży bowiem do włączenia ukraińskiego terytorium do Rosji, ale bez Ukraińców. Tak długo jak ideologia ta nie zostanie pokonana i odrzucona, tak długo przetrwanie narodu ukraińskiego będzie zagrożone.

Co najmniej od czasu rewolucji róż w Gruzji w roku 2003 i pomarańczowej rewolucji na Ukrainie w 2004 Putin uważa procesy demokratyczne na obszarze postsowieckim za zagrożenie. Ewolucja rosyjskiego ustroju w kierunku totalitarnym będzie wzmagać ideologiczne napięcie między Rosją i demokratycznym światem zewnętrznym. Każdy ustrój totalitarny uważa państwa demokratyczne za ideologicznego wroga, dlatego w przypadku rosyjskiego zwycięstwa nad Ukrainą należy liczyć się z dążeniem do otwierania przez Rosję kolejnych frontów pod hasłami „denazyfikacji” sąsiadów.

Polska siłą rzeczy będzie się znajdować na pierwszej linii rosyjskiej walki ideologicznej ze światem demokratycznym. Pisałem już wielokrotnie na tych łamach, że znaczenie Polski zarówno w świecie, jak i w Sojuszu Północnoatlantyckim i Unii Europejskiej jest funkcją polityki rosyjskiej. Polska jest tym ważniejsza, im większe zagrożenie stwarza Rosja dla pokoju w Europie.

Nie jest to żadną naszą zasługą, a jedynie wynika z faktu, że jesteśmy demokratycznym państwem europejskim o największym potencjale politycznym, militarnym i gospodarczym graniczącym bezpośrednio z Rosją. Rosyjska agresja na Ukrainę natychmiast przekształca Polskę w państwo frontowe z punktu widzenia sojuszników położonych bardziej na zachód od nas. Wszelka realna pomoc polityczna, militarna i gospodarcza udzielana Ukrainie lub Białorusi, wszelkie środki politycznego i prawnego nacisku na Rosję lub Białoruś angażują Polskę i muszą być z nią koordynowane. Podobnie rzecz się ma z podnoszeniem zdolności całego NATO do odstraszania i obrony przed Rosją, a więc zapewniania pokoju w Europie.

Rosyjska napaść zbrojna na Ukrainę ma także tę konsekwencję, że zwiększa siłę perswazyjną polskich argumentów w Europie. Wszystkie polskie rządy od lat ostrzegały sojuszników przed rosnącym zagrożeniem dla pokoju w Europie, wynikającym z ewolucji rosyjskiego ustroju w kierunku autorytarnego imperializmu. Okazało się, że opinie te nie były motywowane historycznymi antyrosyjskimi uprzedzeniami, ale były realną oceną sytuacji. Musimy w związku z tym pamiętać, że jeśli w wyniku wojny z Ukrainą Rosja przekształci się w kraj totalitarny, zagrożenie płynące z jej strony dla całej Europy znacznie wzrośnie. Dlatego głos Polski w sprawie Rosji, Ukrainy i Białorusi będzie słuchany chętniej, niż miało to miejsce w przeszłości. Odpowiednio także, z tego samego powodu, głos Niemiec będzie ważył dużo mniej. Nie ma chyba elity politycznej w Europie, która w sprawie Rosji pomyliła się bardziej niż elita niemiecka.

Co powinno być polskim celem?

Sprawą absolutnie dla Polski egzystencjalną jest z jednej strony zminimalizowanie ryzyka rosyjskiej agresji na Polskę, z drugiej zaś – klęska rosyjskiej ideologii w wojnie z Ukrainą. Dla osiągnięcia obu celów Polska powinna być gotowa ponieść bardzo wysokie koszty, finansowe, gospodarcze, jak i społeczne. Jeśli bowiem Rosja osiągnie swoje cele wobec Ukrainy, jej ideologia państwowa się umocni, ustrój stanie się bardziej agresywny, także wobec własnych obywateli, a wojna zostanie uznana za skuteczny instrument rosyjskiej polityki.

W takiej sytuacji zagrożenie dla Polski związane z możliwością rosyjskiej agresji znacząco wzrośnie, co mogłoby oznaczać spowolnienie polskiego rozwoju ze względu na zwiększenie ryzyka inwestycji. Dlatego aby oddalić to zagrożenie, warto zaryzykować nawet recesję, inflację i drożyznę.

Cena zbombardowanych miast, wypędzonych lub zgwałconych kobiet i dzieci, kolejnego obrócenia Polski w stertę gruzu będzie nieporównywalnie wyższa. Mamy do czynienia z sytuacją nadzwyczajną, dlatego poziom naszego życia musimy zacząć odnosić nie do przeszłości, ale do perspektywy rosyjskiego najazdu, któremu musimy zapobiec. Relacje z wojny rosyjsko-ukraińskiej powinny pomóc przełamywać ograniczenia wyobraźni.

Aby Ukraina miała szanse odnieść zwycięstwo w wojnie z Rosją – a będzie to szalenie trudne – Polska musi dążyć do uzyskania korelacji między ukraińskim potencjałem obronnym, który umożliwi jej stawianie zbrojnego oporu, a rosyjskim potencjałem gospodarczym, umożliwiającym Rosji prowadzenie wojny z Ukrainą i szerzej polityki agresji. Innymi słowy – Polska swoją polityką musi zwiększać potencjał Ukrainy i zmniejszać potencjał Rosji. Tylko połączenie rosyjskich niepowodzeń na obu frontach – militarnym, za który będzie odpowiadać wyłącznie Ukraina, i gospodarczym, na którym walczyć z Rosją powinien cały demokratyczny świat, może skłonić Rosję do zakończenia wojny i wycofania się z ukraińskich okupowanych terytoriów. Polska musi być liderem w budowaniu politycznej koalicji wspierającej Ukrainę i zwalczającej Rosję.

Jednocześnie musi uruchomić działania zmierzające do radykalnego i szybkiego zwiększenia własnego potencjału obronnego, a także potencjału obronnego NATO na wschodniej flance Sojuszu. Niestety, trzeba zakładać, że na modernizację i przezbrajanie własnych sił zbrojnych Polska będzie miała nie 10–15 lat, ale znacznie mniej.

Jeśli armia rosyjska odniesie zwycięstwo w wojnie z Ukrainą, to będziemy mieli najprawdopodobniej do czynienia z armią przechodzącą proces modernizacji w toku wojny oraz doskonalącą własną skuteczność, strategię i taktykę na polu bitwy. Dlatego oprócz wsparcia dla Ukrainy, Polska musi wykorzystać swój zwiększony potencjał polityczny do wygenerowania dodatkowego potencjału obronnego – nacisku na sojuszników w celu zwiększenia ich zaangażowania na wschodniej flance NATO, jak i rozbudowy i wzmocnienia własnych sił zbrojnych.

Rosja za wojnę z Ukrainą zapłaci ogromną cenę. Niezależnie od wyniku tej wojny musimy się już dziś liczyć z tym, że przez następne lata bądź dekady będziemy sąsiadować z faszystowskim państwem rewizjonistycznym, pałającym żądzą zemsty albo za klęskę, jakiej – oby – doznało w wojnie z Ukrainą, albo za koszty, które musiało ponieść, aby zwyciężyć. A żądza ta może się kierować nie tylko wobec Ukrainy, ale także wobec Polski. Sytuacja taka wymagałaby radykalnej zmiany każdego elementu życia społecznego w Polsce. Przed nami epoka podwyższonej mobilizacji i zwiększonego zagrożenia. Stawka jest bardzo wysoka. Chodzi bowiem o powtrzymanie nie tylko rosyjskiego imperializmu, ale także próby przywrócenia do życia ustrojów totalitarnych w XXI wieku.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 2

[1] S. Dębski, The paradox of an unattractive Russia, „New York Times”, 30 października 2008 r., www.nytimes.com.

[2] Z. Brzezinski, C. Friedrich, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Harvard University Press, 1956.

[3] H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008, t. 2, s. 235.

[4] V. Putin, On the Historical Unity of Russians and Ukrainians, 12 lipca 2021 r., www.prlib.ru.

[5] Putin rozwijał następnie swoje tezy w publicznych wystąpieniach 21 stycznia i 24 lutego, czyli w dniach wznowienia wojny z Ukrainą.

[6] P. Akopow, Nastuplenie Rossii i  nowogo mira, tekst obecnie dostępny w archiwum stron internetowych Wayback Machine, zarchiwizowany o godz. 08:00, 26 lutego 2022 r., https://web.archive.org/web/20220226051154/ https://ria.ru/20220226/rossiya-1775162336.html.

[7] T. Siergiejcew, Czto Rossija dołżna sdiełat’ s Ukrainoj, „RIA Nowosti”, 3 kwietnia 2022 r., https://ria.ru/20220403/ukraina-1781469605.html.

UKRAINA MUSI WYGRAĆ? A MOŻE WYSTARCZY, ABY NIE PRZEGRAŁA?

Wkrótce wojna rosyjsko-ukraińska będzie trwała już pół roku. To znacznie dłużej, niż wielu zakładało przed wznowieniem działań wojennych. Rosja planowała krótką, szybką i zwycięską kampanię, wzorowaną na amerykańskiej operacji „Pustynna burza”, której celami były obalenie Saddama Husajna i zmiana irackiego ustroju. Wszystkie możliwe podobieństwa Kreml chciał wykorzystać do zbudowania propagandowego argumentu, że skoro Stany Zjednoczone mogą inicjować wojny w celu zmiany ustroju w jakimś państwie i instalowania tam proamerykańskiego przywództwa, to Rosja może robić to samo. Wszak jest takim samym wielkim mocarstwem jak Stany Zjednoczone.

Co zresztą bardzo prawdopodobne, autorzy tej rosyjskiej koncepcji byli szczerze przekonani, że trzymają w ręce nawet mocniejsze karty, niż te, którymi dysponowali Amerykanie, dokonując inwazji na Irak. Nie po to Rosja udzieliła schronienia obalonemu w 2014 r. Wiktorowi Janukowyczowi, aby ten spędzał na jej terytorium polityczną emeryturę. Moskwa od początku, czyli od lutego 2014 r., miała wobec niego plan, który sprowadzał się do koncepcji przywrócenia go na „tron kijowski”. W odróżnieniu od zdobycia Bagdadu przez Amerykanów, zdobycie Kijowa miało prowadzić do przywrócenia „legalnego prezydenta Ukrainy”, który został przecież pozbawiony władzy – jak konsekwentnie utrzymywała od lat rosyjska propaganda – w wyniku puczu wspieranego przez Amerykanów i ich sojuszników.

Plan ten, lub jego podstawowe zarysy, był znany administracji prezydenta Bidena. Dużą część jego elementów Amerykanie postanowili jednak ujawnić w ostatnich tygodniach pokoju, próbując zniechęcić Rosję do jego wdrożenia. Był to więc element odstraszania, i taktyka podobna do tej, którą Stany Zjednoczone posłużyły się w 1962 r. podczas kryzysu kubańskiego, gdy dzięki ujawnieniu danych wywiadowczych udało się wpłynąć na kalkulacje Związku Sowieckiego i zmusić go do zmiany planów oraz wycofania się z koncepcji rozmieszczenia broni jądrowej na Kubie.

W tym przypadku taktyka ta nie zadziałała. Amerykańskie odstraszanie zawiodło, a Rosja ponownie dokonała zbrojnej napaści na Ukrainę. Tym razem jednak państwo ukraińskie okazało się znacznie lepiej przygotowane do jej odparcia niż w 2014 r., co zaskoczyło nie tylko Rosjan, ale także Amerykanów, którzy najwyraźniej uwierzyli pewnym siebie Rosjanom, że jeśli ponownie uderzą na Ukrainę, wojna będzie krótka i dla Rosji zwycięska. To dlatego administracja Bidena więcej czasu poświęcała planowaniu ewakuacji prezydenta Wołodymyra Zełenskiego z Kijowa niż skutecznemu uzbrojeniu ukraińskiej armii. Tym, co zmieniło oblicze wojny i obróciło w gruzy rosyjskie plany naśladowania amerykańskiej drugiej wojny w Zatoce w 2003 r., był ukraiński opór, którego determinację znakomicie podkreśliły słowa prezydenta Zełenskiego: „Potrzebuję amunicji, nie podwózki!”.

Tu warto sformułować bardzo ważną konkluzję: decyzja o podjęciu zbrojnego oporu zmienia polityczne kalkulacje i sytuację polityczną na świecie. Gdyby Ukraina zachowała się tak samo jak w 2014 r. – na co być może liczono w Moskwie i w kilku innych stolicach – Rosja mogłaby skutecznie realizować swój plan zawojowania co najmniej połowy Ukrainy i przekształcenia reszty w państwo kadłubowe, całkowicie uzależnione od zewnętrznej pomocy, a więc bardzo podatne na polityczne przetargi pod groźbą kontynuowania lub wznowienia rosyjskiej ofensywy.

Nikt nikogo nie będzie bronił, nie przyjdzie mu z sojuszniczą lub polityczną pomocą, jeśli sam naród będący ofiarą agresji nie podejmie zbrojnego oporu. To właśnie rozpoczęcie wojny obronnej sprawia, że powstaje polityczna potrzeba odpowiedzi, zajęcia stanowiska, po której stronie konfliktu należy się opowiedzieć, określenia, w jaki sposób w praktyce zastosować fundamentalne wartości, które chcemy realizować w polityce zagranicznej.

Uprzedzając głosy wątpiące w politykę odwołującą się do wartości, od razu zaznaczam, że są one silnie zintegrowane z interesami państwa. Rosja zwalcza tendencje demokratyczne zarówno w polityce wewnętrznej, jak i międzynarodowej, gdyż są one sprzeczne z interesami rządzącej Rosją elity, ograniczają jej także możliwości domagania się uznania archaicznej koncepcji stref wpływów za ideę organizującą politykę międzynarodową.

Stany Zjednoczone zorganizowały Sojusz Północnoatlantycki broniący wspólnoty „wierzącej w cele i zasady Karty Narodów Zjednoczonych oraz pragnienie życia w pokoju ze wszystkimi narodami i wszystkimi rządami, zdecydowanej chronić wolność, wspólne dziedzictwo i cywilizację swoich narodów, opartą na zasadach demokracji, wolności osobistej i rządów prawa” (parafrazuję preambułę traktatu waszyngtońskiego), gdyż jako mocarstwo demokratyczne nie byłyby w stanie zorganizować sojuszu opartego na innych zasadach, a jego zorganizowanie było konieczne dla obrony pokoju w Europie przed sowiecką agresją, co było zgodne z żywotnymi interesami Stanów Zjednoczonych. Dziś obrona pokoju w Europie wciąż leży w amerykańskim interesie, także dlatego, że jest on integralną częścią szerszego globalnego amerykańskiego interesu związanego z utrzymywaniem systemu wykluczającego unilateralne stosowanie siły jako instrumentu realizowania politycznych interesów państw. Z polskiego punktu widzenia nie jest bez znaczenia, że wartości od wieków silnie zakorzenione w polskiej polityce zagranicznej – legalizm, rozumiany jako poszanowanie prawa międzynarodowego, antyimperializm i demokratyzacja stosunków międzynarodowych – czynią Polskę ważnym aksjologicznym, a więc niekoniunkturalnym sojusznikiem Ameryki. Wartości naszej polityki zagranicznej nie ukształtowały się na skutek jakiejś amerykańskiej presji, ale zupełnie niezależnie od pax americana, a zaczęły się kształtować już w XIV w. – w czasach sporów prawnych toczonych przez Polskę z zakonem krzyżackim – a więc zanim Krzysztof Kolumb wpadł na pomysł wyprawy w poszukiwaniu nowej morskiej drogi do Indii.

Tu dochodzimy do kolejnej ważnej obserwacji. To, że polityka danego państwa odwołuje się do jakiegoś zbioru wartości, nie oznacza, że jest przez ten zbiór determinowana. Widzimy to doskonale w ostatnich miesiącach, obserwując próby zdefiniowania polityki państw zarówno wobec rosyjskiej agresji na Ukrainę, jak i ukraińskiej wojny obronnej. Państwo demokratyczne zawsze stoi przed wyborem zdefiniowania własnej polityki. Hasła: „Ukraina musi się obronić”, „Ukraina musi wygrać” tworzą zupełnie inną polityczną dyrektywę niż hasła „Rosja musi ponieść klęskę” lub „Ukraina musi wygrać z Rosją”.

Prezydent Andrzej Duda w Radzie Najwyższej w Kijowie, 22 maja 2022 r., zdefiniował polską politykę jednoznacznie: jest nią zwycięstwo Ukrainy w wojnie obronnej z Rosją. „Dziękuję wam dzisiaj za to, że bronicie Europy przed najazdem barbarzyństwa i nowego rosyjskiego imperializmu; że pokazujecie tyranom ich miejsce, że udowodniliście, że duch wolnego narodu jest silniejszy! Dziękuję za to z całego serca”. Prezydent podkreślił, że to nie Ukraińcy, ale świat demokratyczny „zdaje egzamin z wiarygodności, z tego, czy jego wartości naprawdę coś znaczą. Jeżeli dla świętego spokoju, interesów gospodarczych czy politycznych ambicji zostanie poświęcona Ukraina, choćby centymetr jej terytorium i kawałek suwerenności, będzie to olbrzymi cios nie tylko dla ukraińskiego narodu, ale dla całej wspólnoty Zachodu”[1].

Mam jednak wątpliwości co do tego, czy sojusznicy Polski z NATO i Unii Europejskiej swoją politykę definiują w ten sam sposób. Prezydent Joe Biden w swojej kampanii wyborczej głosił, że Stany Zjednoczone będą dążyć do odbudowania wiarygodności swojego przywództwa oraz amerykańskich sojuszy i relacji z sojusznikami[2]. Jedną z pierwszych praktycznych konsekwencji tego myślenia, które po zwycięstwie Bidena w wyborach stało się polityczną dyrektywą dla jego administracji, było odbudowanie relacji z Niemcami, postrzeganymi przez demokratyczne administracje jako główny europejski sojusznik Stanów Zjednoczonych. Nowa amerykańska polityka wobec Niemiec miała być dla Berlina rekompensatą za cztery lata upokorzeń i sztorcowań, jakich Niemcy doświadczali ze strony republikańskiej administracji Donalda Trumpa. Mieliśmy więc do czynienia z motywacją nie tylko strategiczną, ale także polityczną, wynikającą z potrzeby zasygnalizowania radykalnego zerwania z polityką poprzedniej administracji. Paradoks stworzony przez polityczną potrzebę zerwania ze wszystkim, co robił Trump, polegał na tym, że administracja Bidena w pierwszych miesiącach urzędowania zaangażowała się obronę niemiecko-rosyjskiej współpracy przy budowie Nord Stream 2, w sposób oczywisty tworzącego zagrożenie dla bezpieczeństwa Europy, a zwłaszcza Ukrainy. Wielu moich amerykańskich rozmówców sugerowało, że takie stanowisko wynikało z przewagi, jaką w procesie kształtowania amerykańskiej polityki uzyskała Narodowa Rada Bezpieczeństwa, kierowana przez Jake’a Sullivana. Zdołał on zdominować Departament Stanu, w którym notabene na stanowisku kluczowym dla obiegu informacji pracuje jego brat Tom Sullivan, pełniący funkcję zastępcy szefa sztabu Departamentu do spraw legislacyjnych. Dla Sullivana priorytetem administracji Bidena miała być rywalizacja z Chinami. Dlatego w Narodowej Radzie Bezpieczeństwa powstał bardzo silny zespół do spraw Chin, a na jego czele stanął Kurt Campbell, z którym w 2019 r. Jake Sullivan opublikował w „Foreign Affairs” wspólny artykuł rekomendujący nowe podejście do relacji amerykańsko-chińskich[3]. Objęcie przez J. Sullivana kluczowej pozycji w administracji Bidena – doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego – miało być szansą na wdrożenie jego pomysłów na politykę wobec Chin. Ale by przesunięcie akcentów w amerykańskiej polityce z Europy w stronę Chin było możliwe, konieczne było uspokojenie relacji amerykańsko-rosyjskich. Drogą do tego celu była najpierw rezygnacja z szantażowania Niemiec i Rosji groźbą amerykańskich sankcji na Nord Stream 2, a następnie taktyka „nieprowokowania” Rosji do sprawiania kłopotów administracji Bidena, a co za tym idzie – odciągania jej uwagi od Chin. Takie było źródło zaproponowania Putinowi, w odpowiedzi na skoncentrowanie przez Rosję wojsk u granic Ukrainy w kwietniu ub.r., spotkania z Bidenem w Genewie. W zamyśle Sullivana celem amerykańsko-rosyjskiego szczytu miało być uzgodnienie modus vivendi między Stanami Zjednoczonymi a Rosją na czas prezydentury Bidena. Po sprawie Nord Stream 2 był to drugi błędny sygnał wysłany Putinowi przez administrację Bidena. Trzecim i decydującym było gwałtowne wdrożenie dyrektywy Bidena o zakończeniu 20 lat „niekończących się wojen” i wycofaniu sił amerykańskich z Afganistanu latem ub.r. Ze wszystkich sygnałów płynących od administracji Bidena na Kremlu powstał następujący obraz: Ameryka chce się skoncentrować na sprawach pozaeuropejskich; w tym celu będzie unikać zatargów z Rosją, a za wszelką cenę – unikać zaangażowania Ameryki w kolejną wojnę.

Trudno w tym miejscu nie przyznać, iż mieliśmy naprawdę dużo szczęścia, że Putin nie doszedł na tej podstawie do wniosku, że może zaatakować któreś z państw NATO, a nie Ukrainę.

Opisanie politycznych antecedencji jest niezwykle ważne dla zrozumienia sytuacji, w której się obecnie znaleźliśmy, oraz różnic między dyrektywami: „Ukraina musi wygrać” i „Ukraina nie może przegrać”. Administracja Bidena, kształtując swoją odpowiedź na rosyjską agresję na Ukrainę i fiasko własnej polityki odstraszania, dąży do ograniczenia skali swego zaangażowania. Przypuszczam, że Jake Sullivan w dalszym ciągu uważa kierunek chiński za ważniejszy, a konieczność zajmowania się Ukrainą za – w pewnym sensie – „stratę czasu”. Dlatego blokuje możliwość takiego ukształtowania amerykańskiego stanowiska, które prowadziłoby do sformułowania polityki zmierzającej do zapewnienia Ukrainie zwycięstwa nad Rosją. W rezultacie Waszyngton wciąż wysyła do Moskwy złe sygnały, w istocie zachęcające ją do kontynuowania wojny z Ukrainą w nadziei na odniesienie sukcesu lub choćby zmuszenie Amerykanów do porzucenia polityki wspierania Ukrainy.

Podobną politykę zdają się prowadzić Niemcy, które działają na rzecz ukształtowania najmniejszego możliwego wspólnego mianownika politycznej odpowiedzi wolnego świata na wojnę obronną Ukrainy i rosyjską agresję. Oznacza to dostarczanie Ukrainie na tyle dużo broni, by nie pozwolić Rosji na podbój Ukrainy, ale jednocześnie na tyle mało, by Ukraina nie mogła odbić całości zagarniętego przez Rosję terytorium. W konsekwencji Ukraińcy płacą nieproporcjonalnie dużą cenę za obronę porządku międzynarodowego opartego na prawie międzynarodowym, a wiec wartości wynikających z interesów wolnego świata. Mimo to udało im się już zwiększyć bezpieczeństwo Europy. To w wyniku ich ofiary dojdzie do rozszerzenia Sojuszu Północnoatlantyckiego o Szwecję i Finlandię, co spowoduje harmonizację bezpieczeństwa w Europie i likwidację potencjalnej szarej strefy między Unią Europejską i NATO, którą Rosja mogłaby próbować testować.

Jest to wydarzenie historyczne z punktu widzenia interesów bezpieczeństwa Polski, gdyż Morze Bałtyckie stanie się morzem wewnętrznym NATO, a rosyjska flota bałtycka – grupą rekonstrukcyjną, ponieważ wokół Bałtyku powstanie gęsta sieć natowskich systemów antydostępowych, w tym antyokrętowych. Niebagatelne znaczenie będzie miał także wzrost natowskich możliwości eskalacji horyzontalnej, co będzie ograniczało możliwości Rosji w obszarze od Morza Białego do Morza Czarnego.

Politycznym problemem pozostaje jednak sformatowanie takiej polityki wobec Ukrainy, która pozwoli na uznanie jej oporu wobec rosyjskiej agresji za sukces. Otwarcie przed Ukrainą perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej – co niewątpliwie jest sukcesem polskiej dyplomacji, która już 26 lutego zdefiniowała poparcie dla Ukrainy jako zgodę na jej włączenie się w proces integracji europejskiej – jest z pewnością krokiem niewystarczającym. Konieczne jest odniesienie przez Ukrainę zwycięstwa na polu boju, które z jednej strony złamie agresywny potencjał Rosji co najmniej na kilka lat, z drugiej zaś pozwoli na skorzystanie z szansy wynikającej z perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej, co będzie możliwe wyłącznie wraz z odbudową kraju. Aby ten cel osiągnąć, Waszyngton musi odejść od myślenia, że polityka „nieprowokowania” Rosji umożliwi ograniczenie amerykańskiego zaangażowania w Europie, aby skoncentrować się na polityce wobec Chin. Takie podejście przedłuża wojnę rosyjsko-ukraińską, co w istocie rzeczy wiąże potencjał amerykański, a więc stoi w sprzeczności z celem, który administracja Bidena chciałby osiągnąć. Stany Zjednoczone są w stanie doprowadzić do zwycięstwa Ukrainy nad Rosją – rozumianego jako wypchnięcie rosyjskich sił inwazyjnych z terytorium Ukrainy co najmniej za linię frontu sprzed 24 lutego 2022 r. Takie zwycięstwo stworzyłoby zaś potencjał do obrócenia ostrza rosyjskiej propagandy przeciwko Putinowi. Mógłby on stać się ofiarą własnych tez o krótkiej, zwycięskiej wojnie z nieistniejącym ukraińskim narodem. To jedyna zresztą możliwość, aby przedrzeć się przez mur, którym Putin odgrodził Rosjan od rzeczywistości. Aby go zburzyć, Ukraina musi wygrać.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 3

[1] Wystąpienie Prezydenta RP przed Radą Najwyższą Ukrainy, „Prezydent.pl”, 22 maja 2022 r., https://k.prezydent.pl.

[2] J.R. Biden, Jr, Why America Must Lead Again: Rescuing U.S. Foreign Policy After Trump, „Foreign Affairs”, marzec/kwiecień 2020, www.foreignaffairs.com.

[3] K.M. Campbell, J. Sullivan, Competition Without Catastrophe: How America Can Both Challenge and Coexist with China, „Foreign Affairs”, wrzesień/październik 2019, www.foreignaffairs.com.

POLSKA DO NIEMIEC: CZYNY, NIE SŁOWA, BĘDĄ SPRZYJAĆ POJEDNANIU

W ciągu ostatnich pięciu dekad niemieccy urzędnicy klękali przed pomnikami wzniesionymi w celu upamiętnienia brutalności II wojny światowej, wygłaszając przemówienia podkreślające „ich historyczną odpowiedzialność” i potrzebę pojednania.

Można by oczekiwać, że tym niezliczonym meis culpis będą towarzyszyć rekompensaty i/lub znaczący wkład w odbudowę sąsiada. Jednak państwo niemieckie nie odbudowało jeszcze ani jednego budynku lub elementu infrastruktury w Polsce – i to musi się zmienić.

Niedawno w Polsce opublikowano długie i kompleksowe opracowanie na temat strat, jakie kraj poniósł w wyniku agresji i okupacji nazistowskich Niemiec podczas II wojny światowej.

Raport, którego przygotowanie zajęło sześć lat, dowodzi, że niemiecka polityka eksterminacji podczas wojny doprowadziła do śmierci 5 219 053 polskich obywateli – w tym 3 mln polskich Żydów – i zmniejszyła całkowitą populację kraju o 11 mln.

Tymczasem wyrządzone szkody stanowiły dzisiejszą równowartość 1,3 bln euro, w tym straty materialne szacowane na 170 mld euro, zrabowane i zniszczone dobra kultury na 4 mld euro, straty bankowe na 19 mld euro i straty ubezpieczeniowe w wysokości ok. 7,5 mld euro – nie pozostawiając wątpliwości, że nienaprawione szkody wyrządzone przez Niemcy podczas wojny znacząco utrudniają rozwój Polski nawet dzisiaj.

Po raporcie polski parlament niemal jednogłośnie przyjął uchwałę wzywającą władze niemieckie do „jednoznacznego przejęcia odpowiedzialności politycznej, historycznej, prawnej i finansowej”, a polski rząd – do złożenia formalnego wniosku, rozpoczynającego negocjacje z Berlinem w sprawie rozwiązania problemu. Następnie do Niemiec została wysłana nota dyplomatyczna. Żądanie to – jak pokazują sondaże – popiera prawie 64% Polaków, którzy uważają się za pokrzywdzonych uchylaniem się przez Niemcy od wypłaty odszkodowań.

Ta ostatnia liczba powinna mieć szczególnie otrzeźwiający wpływ na Berlin, ponieważ żaden polski rząd nie odważy się wycofać żądania odszkodowania i zaryzykować zapłacenia ogromnej ceny w kraju. Zaskakujące jest jednak to, że żaden niemiecki rząd nigdy nie podjął znaczących wysiłków, aby zająć się traumą wyrządzoną Polakom przez politykę wojenną – nawet po zjednoczeniu.

We wrześniu 2004 r., tuż po wejściu Polski do Unii Europejskiej, niższa izba polskiego parlamentu wystosowała apel do rządu o poruszenie kwestii odszkodowań wojennych z niemieckimi odpowiednikami. Jednak kolejne niemieckie rządy, niezależnie od ich barwy politycznej, postanowiły zlekceważyć odpowiedzialność i nigdy nie poparły swoich wzniosłych słów tak potrzebnymi czynami.

W 2015 roku Horst Teltschik, doradca byłego kanclerza Niemiec i ojca zjednoczenia Helmuta Kohla, przyznał nawet, że uniknięcie konieczności wypłaty odszkodowań Polsce było najważniejszym osiągnięciem niemieckiej polityki zagranicznej po 1945 r.

Można zatem zapytać: czy powinniśmy ponownie zająć się tymi pytaniami dzisiaj, w obliczu brutalnej rosyjskiej agresji i potrzeby pozostania w jedności i solidarności z Ukrainą?

Uważam, że powinniśmy.

Okrucieństwa popełnione w Buczy, na spokojnym przedmieściu Kijowa, są być może najbardziej szokującym przypomnieniem tego, do czego może doprowadzić wojna podjazdowa i nienawiść do sąsiedniego narodu. Rzeczywiście, był to szok, ponieważ ludzkość myślała, że takie akty należą do przeszłości.

A jednak przeszłość żyje i nie pozwala o sobie tak łatwo zapomnieć.

Bucza była reakcją na ograniczone postępy sił rosyjskich na polu bitwy – akt zemsty na ludności cywilnej, prawie niewyobrażalny w XXI wieku. Ale podczas prawie pięcioletniej barbarzyńskiej okupacji Polski przez Niemcy popełniono 800 masakr podobnych do tej popełnionej w Buczy. Palono całe wsie, mordowano ich mieszkańców.

Kiedy niemiecka armia opuszczała Warszawę na początku 1945 r. w obliczu sowieckiego natarcia ze wschodu, miasto zostało obrócone w ruiny, co było aktem zimnokrwistej kary i ostrzeżeniem dla innych: nie przeciwstawiajcie się niemieckim okupantom tak jak Warszawa, bo wasze stolice będą następne.

Potomkowie tych ofiar są dziś wyborcami. Nie jest jednak winą żadnego polskiego rządu, że nadal oczekują, że Niemcy zrekompensują im straty – jest nią błędna polityka Niemiec.

Los Warszawy w 1944 r. powinien być lekcją dla Buczy w 2022 r.: ludobójstwo i agresja nie mogą pozostać bezkarne.

Te fakty historyczne, jakkolwiek by były niewygodne, wciąż muszą być podnoszone publicznie. Podczas niedawnej wizyty w Warszawie minister spraw zagranicznych Niemiec Annalena Baerbock przyznała, że Niemcy nie potrafią odróżnić powstania warszawskiego (1944) od powstania w getcie warszawskim (1943) – oznacza to, że nie wiedzą prawie nic o historii miasta i haniebnej roli swoich przodków w jego zrównaniu z ziemią, a śmiem twierdzić, że to samo dotyczy całego okresu niemieckiej okupacji Polski.

Jednak krzywdy można i należy naprawiać. I właśnie w tym celu polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaprosiło swoich niemieckich odpowiedników do rozpoczęcia negocjacji w sprawie nowego traktatu dwustronnego, który mógłby stworzyć przestrzeń do uregulowania, raz na zawsze, kwestii odszkodowań za straty poniesione przez Polskę i jej obywateli podczas wojny i pięciu lat okupacji.

Gdyby spłaty polskich roszczeń zostały rzeczywiście zaakceptowane i rozłożone na 40 lat, Niemcy płaciłyby Polsce 0,7% swojego PKB rocznie – niewielka suma o wielkim znaczeniu.

Oczywiście to do negocjatorów należałoby dopracowanie dokładnych szczegółów. Niemcy mogłyby na przykład zapewnić rodzinom ofiar rekompensatę w postaci hojnej pomocy ukierunkowanej na przyszłość, w obszarach takich jak edukacja, zapewnienie solidniejszych emerytur lub wzmocnienie publicznego systemu opieki zdrowotnej. Berlin mógłby też utworzyć fundusz, którego zadaniem byłoby odzyskiwanie zrabowanych dzieł sztuki i polskiego dziedzictwa kulturowego, wciąż rozproszonych po całym świecie.

Ogólnie rzecz biorąc, niemiecki rząd powinien skorzystać z tego zaproszenia i w końcu zmierzyć się z tą kwestią. Mogłoby to otworzyć drogę do prawdziwego pojednania między Niemcami i Polakami – opartego na czynach, a nie słowach, jakkolwiek szlachetnych.

A jeśli chodzi o odłożenie na bok traumy przeszłych konfliktów, czas tej propozycji nie mógł być lepszy. Wojna Rosji z Ukrainą powinna być impulsem do porzucenia złej polityki, a nie pretekstem do jej kontynuowania.

Jak powiedział kiedyś Desmond Tutu, nieżyjący już duchowy i polityczny przywódca walki z apartheidem w RPA: „Prawdziwe pojednanie ujawnia okropności, nadużycia, krzywdę, prawdę. Czasami może nawet pogorszyć sytuację. Jest to ryzykowne przedsięwzięcie, ale w ostatecznym rozrachunku warto je podjąć, ponieważ tylko uczciwa konfrontacja z rzeczywistością może przynieść prawdziwe uzdrowienie. Powierzchowne pojednanie może przynieść tylko powierzchowne uzdrowienie”.

Stosunki polsko-niemieckie są na tyle dojrzałe i silne, że można je naprawdę uzdrowić. I każdy, kto rzeczywiście wierzy w harmonijną Europę, powinien do tego dążyć.

„Politico”, 3 listopada 2022 r.

JAK ZEPCHNĄĆ PUTINA Z DRABINY ESKALACYJNEJ?

Pod koniec lata 2022 r. Rosja na dobre utraciła inicjatywę strategiczną na Ukrainie. Armia ukraińska przeszła do ofensywy na obu skrzydłach frontu wojny z Rosją. O ile wiosną Kreml mógł utrzymywać, że wycofując się spod Kijowa i Charkowa, dokonywał strategicznego przegrupowania wojsk i dostosowywał plan wojny do nowej sytuacji wynikającej z silnego ukraińskiego oporu na pierwotnych kierunkach natarcia – po czym rosyjska ofensywa została wznowiona – to we wrześniu nie dało się już ukrywać przed rosyjskim społeczeństwem, że dla Rosji wojna zaczyna coraz wyraźniej przybierać kształty klęski. Aby przeciwdziałać ugruntowywaniu się tego obrazu w oczach Rosjan, Putin zarządził powszechną mobilizację i ogłosił aneksję zdobytych ukraińskich terytoriów do Rosji. W ten sposób, metodami politycznymi, próbuje okopać się na okupowanym obszarze. Nowa rosyjska armia, nawet składająca się ze źle wyszkolonych świeżych rekrutów z zardzewiałymi karabinami, może utrudnić Ukrainie kontynuowanie ofensywy i wyzwalanie zajętych terytoriów. Celem Putina w tej fazie wojny jest zamrożenie konfliktu za pomocą jakiegoś rozejmu, który pozwoliłby mu zgromadzić nowe siły i przygotować kolejną ofensywę. Putin nie wznowił wojny z Ukrainą po to, by zająć Siewierodonieck i Chersoń – chciał wkroczyć do Kijowa, Charkowa i Odessy i w dalszym ciągu będzie próbował to zrobić. Tymczasem potrzebuje „pieredyszki”, którą będzie mógł przedstawić rosyjskiemu społeczeństwu jako sukces „specjalnej operacji wojskowej”, i wznowić wojnę, gdy zdoła się do niej lepiej przygotować.

W rosyjskiej strategii, która powinna zapewnić zdolność do zakończenia konfliktu na korzystnych warunkach, największe znaczenie ma posługiwanie się groźbą eskalacji[1].

Rosja, która dysponuje znacznie większym potencjałem militarnym, w tym także bronią jądrową, próbuje przekonać władze ukraińskie oraz ich sojuszników, że obrona nie ma sensu i lepiej zaakceptować ograniczone straty terytorialne, niż ponosić dodatkowe koszty. Po to właśnie prowadzi zmasowane ataki na cele niewojskowe na całej Ukrainie, terroryzując ludność cywilną. Sygnalizuje także, że jednym z kolejnych szczebli eskalacji może być użycie broni nuklearnej.

Od początku inwazji w lutym tego roku Putin i jego otoczenie posługiwali się groźbami nuklearnymi. Początkowo ich głównym celem, zgodnym zresztą z rosyjską doktryną, było odstraszenie USA i NATO od zaangażowania w konflikt. Udało im się to tylko częściowo. Państwa zachodnie nie wysłały swoich wojsk, aby pomóc w obronie Ukrainy, a NATO jako organizacja formalnie nie udziela jej istotnego wsparcia militarnego. Takiej pomocy udzielają jednak indywidualne państwa, dostarczając sprzęt i uzbrojenie na zasadzie bilateralnej. Haubice, czołgi, a przede wszystkim systemy artylerii rakietowej HIMARS znacznie zwiększyły zdolności militarne Ukrainy do obrony, a następnie do odzyskiwania utraconych terenów i zadawania wysokich strat agresorowi.

Widząc, że może przegrać wojnę, Putin zaczął nasilać retorykę nuklearną. Chce w ten sposób przekonać świat, że ryzyko eskalacji jądrowej wzrasta. Ogłaszając aneksję czterech wschodnich regionów Ukrainy, dał do zrozumienia, że Rosja będzie bronić swojego stanu posiadania wszelkimi dostępnymi środkami, włącznie z bronią nuklearną.

Putin doskonale wie, że zachodnie społeczeństwa są wyjątkowo podatne na groźby nuklearne. W czasie zimnej wojny strategia NATO opierała się na wysokim ryzyku użycia broni jądrowej w celu odstraszenia sowieckiej agresji. Wojny udało się uniknąć, ale strategia pozostawiła trwały ślad w zbiorowej psychice wolnego świata. Broń nuklearna i odstraszanie jądrowe stały się tematami tabu. Putin próbuje także wykorzystywać powszechną w zachodnich społeczeństwach awersję do samej koncepcji eskalacji, z którą związana jest wiarygodność odstraszania. Aby zniechęcić przeciwnika do ataku lub eskalacji, sami musimy być zdolni do zagrożenia mu kosztami, które sprawią, że walka stanie się dla niego zupełnie nieopłacalna. W ten sposób Putin chce osłabić zdolność wolnego świata do prowadzenia polityki odstraszania, nie tylko w kontekście Ukrainy, ale także wschodniej flanki NATO.

W wielu społeczeństwach wolnego świata rosyjskie groźby wzmocniły obawy, że dojdzie do nuklearnej eskalacji. Obawy te pogłębiła wypowiedź prezydenta USA Joe Bidena, który stwierdził, że od czasu kryzysu kubańskiego w 1962 r. świat jeszcze nigdy nie był tak blisko nuklearnego armagedonu[2]. Zaczęły nasilać się głosy, że należy wywrzeć na Ukrainę presję, aby przyjęła rosyjskie warunki i pogodziła się z utratą terytorium, w imię wspólnego dobra, jakim jest uniknięcie wojny nuklearnej[3].

Rosyjskie groźby na szczęście nie przyniosły efektu politycznego. Zachodni partnerzy Ukrainy zapowiedzieli, że nie zmienią swojego podejścia do rosyjskiej agresji i będą wspierać Ukrainę „tak długo, jak będzie trzeba”. Na specjalnym szczycie G7 najsilniejsze gospodarczo demokracje świata i Ukraina określiły ramy przyszłego zawieszenia broni, które nie wskazują na gotowość ustępstw wobec Rosji. Tak zwany „sprawiedliwy pokój” ma uwzględniać respektowanie integralności terytorialnej i suwerenności Ukrainy zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, zagwarantowanie, że Ukraina będzie miała zdolność do samoobrony, zapewnienie jej zdolności do odbudowy, w tym z wykorzystaniem środków pochodzących z Rosji, oraz pociągnięcie do odpowiedzialności rosyjskich sprawców zbrodni wojennych[4]. Tymczasem ministrowie obrony NATO podjęli decyzje, które mają umożliwić państwom członkowskim znaczące zwiększenie produkcji sprzętu i uzbrojenia[5]. Dzięki temu można będzie uzupełnić uszczuplone zapasy, udzielać wsparcia Ukrainie przez kolejne miesiące, a nawet lata, i posiadać zdolność do obrony terytorium NATO przed rosyjską agresją.

Nie oznacza to, że decydenci polityczni nie traktują rosyjskich gróźb poważnie. Stany Zjednoczone wzmocniły działania, które mają przekonać Rosję, że użycie broni jądrowej i złamanie nuklearnego tabu wiązałoby się dla niej z gigantycznymi kosztami. Takie ostrzeżenia są przekazywane m.in. kanałami dyplomatycznymi, ale także są komunikowane publicznie[6].

Analizowane są też różne scenariusze użycia broni jądrowej przez Rosję oraz możliwej reakcji USA. Większość z nich wskazuje, że Rosja szybko spadłaby ze swojej drabiny eskalacyjnej. Eksplozja nuklearna przeprowadzona nad niezamieszkanym terytorium w celu wywołania szoku psychologicznego nie osłabiłaby determinacji Ukrainy do obrony i prawdopodobnie nie zniechęciłaby USA i innych państw do udzielania jej wsparcia.

Wykorzystanie pojedynczego ładunku jądrowego przeciwko ukraińskim wojskom czy infrastrukturze nie miałoby istotnego wpływu na przebieg działań militarnych. Nawet najczarniejszy scenariusz, jakim jest atak nuklearny na miasto, w którym mogłoby zginąć kilkadziesiąt tysięcy osób, nie dawałby Rosji gwarancji, że Ukraińcy zrezygnowaliby z dalszej walki. Bronią się oni z ogromną determinacją i są gotowi ponosić ogromne koszty, bo wiedzą, że kapitulacja oznacza nie tylko utratę suwerenności, ale eksterminację ich narodu.

Jednocześnie złamanie nuklearnego tabu oznaczałoby, że próby wpływania na rosyjskie kalkulacje się nie powiodły. W interesie USA i wielu innych państw byłoby przywrócenie wiarygodności odstraszania, nie tylko po to, by zniechęcić Putina do dalszej eskalacji, ale także, by ustabilizować system międzynarodowy. Po złamaniu nuklearnego tabu wzrastałoby ryzyko, że na użycie broni nuklearnej zdecydują się Korea Północna, Indie oraz Pakistan w czasie kolejnej wojny czy Chiny, dążąc do przejęcia kontroli nad Tajwanem. Dlatego reakcja nie mogłaby się ograniczać do sankcji politycznych i gospodarczych. Chociaż rozważane opcje koncentrują się na działaniach konwencjonalnych, one także mogą być dotkliwe. Zrównoważenie w wymiarze strategicznym i politycznym użycia broni jądrowej środkami konwencjonalnymi mogłoby zmusić USA do przeprowadzenia ataków na rosyjskie siły na Ukrainie w stopniu, który pozwoliłby ukraińskiej armii na skuteczną kontrofensywę i odzyskanie pełnej integralności terytorialnej państwa.

Ograniczenie się do odpowiedzi konwencjonalnej dawałoby także USA moralną wyższość nad Rosją, która przekładałaby się na większą legitymizację działań. Stany Zjednoczone mogłyby liczyć nie tylko na poparcie własnego społeczeństwa, ale także dużej części wspólnoty międzynarodowej. Taka legitymizacja dawałaby istotną przewagę eskalacyjną nad Rosją. Podczas gdy obłożona sankcjami i izolowana Rosja miałaby dylemat, czy zagrozić dalszą eskalacją, np. poprzez atak na terytorium NATO, USA miałyby otwartą drogę np. do przeprowadzenia ataku wyprzedzającego, konwencjonalnego lub jądrowego na cele w Rosji, aby kolejnemu takiemu jądrowemu atakowi zapobiec. Ogromny potencjał USA umożliwiający prowadzenie precyzyjnych uderzeń konwencjonalnych z dużej odległości wzmacnia wiarygodność takiego uderzenia w samoobronie. Rosja musiałaby uznać, że ryzyko i koszty związane z wejściem na każdy kolejny szczebel eskalacji są dla niej zbyt duże.

Tutaj dochodzimy jednak do kluczowego problemu związanego z ewentualnym przekroczeniem progu nuklearnego przez Rosję. Teoretyczne analizy pozwalają nam się zorientować, jaka mogłaby być dynamika wydarzeń, ale w praktyce poruszalibyśmy się po niezbadanych wodach. Nie możemy wykluczyć, że kalkulacje ryzyka zniechęciłyby USA do posługiwania się groźbą przeprowadzenia ataku na rosyjskie terytorium w celu powstrzymania ataku na NATO lub niedopuszczenia do kolejnego użycia broni nuklearnej. Ujawniane w czasie pokoju obawy zachodnich społeczeństw przed posługiwaniem się groźbą eskalacji mogłyby przybrać formę masowych protestów przeciwko wojnie, a decydenci mogliby się ugiąć pod społeczną presją. Dlatego należy podjąć wszelkie możliwe działania, aby ryzyko przekroczenia przez Rosję tego progu maksymalnie ograniczyć już teraz.

W tym celu USA i NATO powinny stworzyć dodatkowy szczebel drabiny eskalacyjnej. Ukraina, która posiada już ponad 20 wyrzutni HIMARS i siostrzanych systemów M270, powinna zostać uzbrojona w rakiety ATACMS o zasięgu ponad 300 km. Gdyby Rosja zdecydowała się na użycie broni nuklearnej, Ukraina miałaby zdolność do zagrożenia atakami na rosyjskie terytorium. Trzeba pamiętać, że salwa ATACMS może być równie skuteczna, co użycie ładunku nuklearnego o sile kilku lub kilkunastu kiloton. Ukraina mogłaby więc zagrozić proporcjonalnym odwetem, zachowując też moralną wyższość i zapewniając sobie legitymizację takich działań, bo odpowiedź byłaby konwencjonalna. W ten sposób pojawiłaby się wiarygodna groźba, na której wykorzystanie ze względów politycznych na obecnym etapie kryzysu nie decydują się USA. Taka decyzja wzmocniłaby wiarygodność odstraszania i zwiększyła szanse, że Putin wcześniej niż później spadnie ze swojej drabiny eskalacyjnej. W słynnym amerykańskim thrillerze science fiction z lat 80. XX w. pt. Gry wojenne superkomputer odpowiada na pytanie, jak wygrać wymianę uderzeń jądrowych: „po prostu nie grać”. Jeśli mamy możliwość zrzucić Putina z drabiny, usuwając mu szczeble spod stóp... to nie powinniśmy się wahać.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 4

[1] Analiza podejścia Rosji oraz USA i NATO do odstraszania i eskalacji zob. W. Lorenz, Odstraszanie. Strategia i polityka, PISM, Warszawa 2021.

[2] Remarks by President Biden at Democratic Senatorial Campaign Committee Reception, The White House, 6 października 2022 r., www.whitehouse.gov.

[3] T. Bella, Kissinger says Ukraine should cede territory to Russia to end war, „The Washington Post”, 24 maja 2022 r., www.washingtonpost.com; Zelensky and Musk in row over Ukraine ‘peace plan poll’, BBC, 4 października 2022 r., www.bbc.co.uk.

[4] G7 Statement on Ukraine, The White House, 11 października 2022 r., www.whitehouse.gov.

[5] Press conference by NATO Secretary General Jens Stoltenberg following the meetings of NATO Defence Ministers, NATO, 13 października 2022 r., www.nato.int.

[6] Transcript: National security adviser Jake Sullivan on “Face the Nation”, CBS, 25 września 2022 r., www.cbsnews.com.

NIEMIECKI LODOWIEC

Wkrótce minie rok od momentu wznowienia przez Rosję agresji na Ukrainę. W ciągu kilkunastu miesięcy wygłoszono setki przemówień, opublikowano tysiące tekstów opisujących znaczenie wojny rosyjsko-ukraińskiej dla świata i naszej przyszłości. Najwięcej znakomitych przemówień wygłosił prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski, który w ciągu roku stał się symbolem walki o wolność i niepodległość, symbolem oporu przeciwko kolonializmowi i imperialnej agresji. Został współczesnym „złotym standardem” demokratycznego przywódcy, którego rolą społeczną jest definiowanie politycznych odpowiedzi na próbę narzucenia światu archaicznej, antydemokratycznej, imperialnej wizji świata, opartej o prymat siły ponad wszelkim prawem, prawem do wolności i samostanowienia, a nawet humanitarnym prawem wojny.

Do standardu Zełenskiego i jego apeli o stawienie czoła temu uniwersalnemu wyzwaniu musieli się, chcąc nie chcąc, odnieść i dostosowywać inni przywódcy wolnego świata. Prezydent Ukrainy zyskał bowiem globalny autorytet, który pozwalał mu odwoływać się bezpośrednio do wszystkich demokratycznych społeczeństw. W ten sposób wytworzyło się sprzężenie zwrotne. Demokratyczne społeczeństwa, przyznając polityczną rację Zełenskiemu, zaczęły oczekiwać od własnych przywódców polityki zgodnej z definiowaną przez niego linią[1]. Innymi słowy, prezydent Ukrainy uzyskał wpływ na kształtowanie polityki demokratycznego świata, w tym największych mocarstw, wobec własnego kraju, a także wobec Rosji. Z tego właśnie powodu administracja prezydenta Joe Bidena dążyła do zaproszenia w grudniu 2022 r. Zełenskiego do Waszyngtonu i zorganizowania jego wystąpienia w Kongresie, tuż przed głosowaniem nad kolejnym pakietem finansowym umożliwiającym kontynuowanie amerykańskiego wsparcia militarnego dla Ukrainy. Siła przekonywania Zełenskiego stała się dla administracji Bidena nie do pogardzenia w kontekście pozyskania poparcia amerykańskich podatników dla polityki administracji w sprawie Ukrainy i Rosji. To realna sytuacja, która często jednak umyka z pola widzenia wielu tzw. realistom.

Fiasko politycznej kampanii odstraszania Rosji – bo tak należy ją podsumować – prowadzonej na przełomie 2021 i 2022 r. przez Stany Zjednoczone, ze wsparciem europejskich sojuszników; wznowienie rosyjskiej agresji na Ukrainę oraz stawienie przez nią skutecznego oporu doprowadziły do politycznego trzęsienia ziemi w Europie. Szwecja i Finlandia dokonały najbardziej radykalnego politycznego zwrotu i zrezygnowały ze swojej tradycyjnej polityki nieprzystępowania do sojuszy obronnych. Państwa wschodniej flanki NATO przyspieszyły modernizację własnych sił zbrojnych. Rząd Niemiec zapowiedział porzucenie skompromitowanej polityki wschodniej, zakładającej wpływanie na Rosję poprzez współpracę, a także pomoc Ukrainie w odparciu agresji i radykalne zwiększenie wydatków na politykę obronną... Niestety, na deklaracjach się skończyło.

„Niestety, Niemcy utraciły część zaufania, które zbudowały w Europie w ostatnich trzech dekadach, z powodu swojej nieprzejednanej postawy w sprawie Nord Stream 2 – długo planowanego, a obecnie zawieszonego projektu gazociągu z Rosją – oraz niebezpiecznego uzależnienia od rosyjskiej energii” – pisał latem 2022 r. na łamach portalu „Foreign Affairs” Wolfgang Ischinger. – „Na europejskie wątpliwości nałożyło się mało entuzjastyczne stanowisko Berlina w sprawie dostaw broni na Ukrainę. Kiedy w lipcu kanclerz Olaf Scholz przedstawił na forum Unii Europejskiej kilka ważnych propozycji, w tym dotyczących reformy procesu decyzyjnego w polityce zagranicznej UE, nie było zaskoczeniem, że niektóre wschodnie kraje członkowskie nie wykazały zbytniego entuzjazmu. Zakwestionowały arogancję takich inicjatyw ze strony kraju, który w kwestii Ukrainy znacznie częściej podążał za swoimi partnerami, niż im przewodził, i który przez tak długi czas, ich zdaniem, uparcie odmawiał wysłuchania swoich partnerów w kwestii Rosji i energii”[2]. Opis skutków fiaska niemieckiej polityki wobec Ukrainy – a zwłaszcza Rosji – przedstawiony przez Ischingera wypada uznać i tak za bardzo łagodny.

Niemcy okazały się wielkim lodowcem i nawet nagła zmiana klimatu nie ma natychmiastowego wpływu na jego wielkość i szybkość przemieszczania się. To, co topnieje najszybciej, to wiarygodność międzynarodowa Niemiec.

Niemal wszyscy sojusznicy Niemiec na wschód od Berlina oczekiwali, że wznowienie rosyjskiej agresji na Ukrainę, które unaoczniło klęskę założeń niemieckiej polityki wschodniej nie tylko ostatnich trzech dekad, ale zwłaszcza od początku rosyjskiej napaści na Ukrainę w 2014 r., spowoduje, że na gruzach niemieckiej starej Ostpolitik powstanie wreszcie Neue Ostpolitik, a Niemcy w końcu zaczną prowadzić wobec Rosji politykę na miarę swoich aspiracji do moralnego przywództwa w Europie i świecie oraz swojego gospodarczego potencjału. Im dłużej oczekiwane zmiany nie następowały, tym bardziej rosło zniecierpliwienie.

W ciągu ostatniego roku na wszystkich spotkaniach z przedstawicielami państw Europy Północnej i Środkowej, politykami, dyplomatami, ekspertami i dziennikarzami – których to spotkań było naprawdę dużo – dominowało poczucie frustracji polityką Niemiec ostatnich ośmiu lat. Warto omówić część argumentów, jakie w tych moich rozmowach można było usłyszeć.

Po 2014 r., mimo powrotu Rosji do zbrojnej napaści jako instrumentu polityki, aneksji Krymu, okupacji Donbasu, złamania wszystkich zobowiązań prawnomiędzynarodowych, tworzących architekturę bezpieczeństwa w Europie, Berlin nie zmienił prawie nic w swoim podejściu do Moskwy. Wciąż przekonywał wszystkich naokoło, że intensyfikowanie współpracy z Rosją, wychodzenie naprzeciw jej postulatom to najlepszy sposób zapewnienia pokoju w Europie. Niemcy nie tylko nie zrezygnowały z importu rosyjskiego gazu przez Nord Stream 1, ale jeszcze pogłębiły swoje uzależnienie, decydując się na budowę Nord Stream 2, który miał pozwolić Rosji na wzięcie Ukrainy w kleszcze szantażu energetycznego. Jednocześnie wielkie niemieckie banki budowały zaufanie Rosji, piorąc miliardy euro wyprowadzane z jej systemu finansowego przez rosyjskie służby specjalne i powiązanych z Kremlem „biznesmenów”[3], a dyplomacja niemiecka proponowała ograniczenie obecności sił NATO na wschodniej flance, w ramach środków budowy zaufania. Wtedy, gdy potrzebna była zdecydowana reakcja i wzmacnianie wiarygodności polityki odstraszania, Berlin wychodził do Rosji z kolejnymi ofertami dialogu, którego koszty mieli jednak ponosić nie Niemcy, ale ich sojusznicy na wschodniej flance NATO i ich bezpieczeństwo[4].

Dużą rolę w przyjęciu tej niebezpiecznej polityki odegrała tradycja niemieckiej Ostpolitik. Niemcy mogły się z niej wycofać po rosyjskiej napaści na Ukrainę w 2014 r., ale nie wykorzystały tej szansy. W ten sposób stworzyły polityczne warunki dla kolejnej rosyjskiej agresji. Na wschód od Berlina – mam na myśli sojuszników Niemiec – uważa się, że to był największy polityczny błąd Niemiec w ostatnich trzech dekadach.

Co się na niego złożyło? Dlaczego w sytuacji, gdy Rosja użyła metody szantażu wojną, zmarnowano tę okazję do dostosowania niemieckiej, a tym samym europejskiej polityki do nowych okoliczności? Odpowiedzi padały różne. Część moich rozmówców wskazywała na niemiecką tradycję i przyjęcie przez niemieckie elity polityczne fałszywego założenia, że raz sprawdzona polityka, która w przeszłości przyniosła sukces, będzie skuteczna zawsze, niezależnie od okoliczności. Niemiecka Ostpolitik w ostatnich dekadach zimnej wojny miała na celu stworzenie w relacjach z Rosją uwarunkowań politycznych, które przybliżałyby perspektywę zjednoczenia obu państw niemieckich. Upadek muru berlińskiego i likwidacja podziału kraju zostały uznane w Niemczech za dowód na skuteczność polityki kształtowania zmian politycznych w Europie poprzez zacieśnianie polityczno-gospodarczych współzależności między demokratycznymi Niemcami i niedemokratyczną, sowiecką Rosją. Skoro polityka ta przyniosła tak potężną stopę zwrotu w postaci zakończenia zimnej wojny i zjednoczenia Niemiec, to kontynuowanie niemieckich politycznych inwestycji w relacje z Rosją było naturalne i stało się odtąd elementem ogólnoniemieckiego politycznego konsensu.

Problem polegał na tym, że ten sam czynnik, który umożliwił zjednoczenie Niemiec, czyli bankructwo ustroju komunistycznego jako efektywnego systemu pomnażania dobrobytu – i w efekcie osłabienie atrakcyjności i potęgi Związku Sowieckiego – umożliwił także emancypację zniewolonych przez niego narodów Europy Środkowej i Wschodniej. Siłą dezintegrującą imperium sowieckie stały się prodemokratyczne ruchy w republikach związkowych, które z różnych powodów zjednoczyły się wokół aspiracji niepodległościowych i dążyły do ograniczenia, a następnie wyzwolenia się z politycznej zależności od kolonialnego centrum władzy w Moskwie.

W tym samym czasie Niemcy, niesione entuzjazmem sukcesu swojej polityki, kontynuowały polityczne inwestycje w relacje ze Związkiem Sowieckim. Kanclerz Helmut Kohl – jak dowodzą ostatnio odtajnione niemieckie dokumenty dyplomatyczne – uważał rozpad Związku Sowieckiego „za sprzeczny z interesami Niemiec”. Dostrzegał historyczną szansę w zacieśnianiu relacji Berlina z Moskwą. „Być może uda nam się teraz naprawić to, co w tym stuleciu poszło nie tak”. Po II wojnie światowej, w której zginęły miliony ludzi i w wyniku której doszło do podziału Niemiec, Kohl miał nadzieję otworzyć nowy rozdział w stosunkach z Moskwą i zadośćuczynić Rosji za hitlerowską agresję w czerwcu 1941 r.

Jeden z polityków z naszego regionu zwrócił mi uwagę, że dokładnie tego samego argumentu trzydzieści lat później użył prezydent Niemiec Frank-Walter Steinmeier w wywiadzie dla niemieckiej gazety, uzasadniając współpracę niemiecko-rosyjską w budowie gazociągu Nord Stream 2: „Dla nas, Niemców, ma to zupełnie inny wymiar: patrzymy na bardzo burzliwą historię z Rosją. Były fazy owocnego partnerstwa, ale jeszcze więcej czasów straszliwego rozlewu krwi. 22 czerwca [2021 r.] przypada 80. rocznica rozpoczęcia niemieckiej inwazji na Związek Sowiecki. Ofiarą wojny padło ponad 20 milionów jego mieszkańców. Nie usprawiedliwia to żadnych złych działań w dzisiejszej polityce rosyjskiej, ale nie możemy tracić z oczu szerszego obrazu. Tak, żyjemy w teraźniejszości trudnego związku, ale jest przeszłość przed i przyszłość po”[5].

Komentator „Financial Times” w następujący sposób skomentował argumentację prezydenta Niemiec: „Problem z obroną przez Steinmeiera [gazociągu] Nord Stream 2 jako spłaty moralnego długu wobec Rosji polega na tym, że prezydent nie wspomniał o innych krajach, które w latach 1939–1945 zostały zniszczone przez nazistów [...]. Rosjanie nie są jedynym narodem sukcesyjnym pod względem długów moralnych [...]. Partnerstwo Niemiec z Rosją w sprawie Nord Stream 2 budzi niepokój w tych częściach Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie pamięć historyczna sięga wieków. Polska została na 123 lata wymazana z mapy Europy z powodu trzech rozbiorów w latach 1772–1795, przeprowadzonych głównie przez Prusy i Rosję. Pakt nazistowsko-sowiecki z 1939 r. był wstępem do kolejnej dwustronnej agresji na Polskę [...]. Wypowiedź Steinmeiera podkreśla jednak, że dla wielu niemieckich polityków i przedsiębiorców Rosja pozostaje przypadkiem wyjątkowym”[6].

Trudno o lepszy komentarz. Przedkładanie przez niemieckie elity długów moralnych wobec Rosji nad długi moralne wobec Polski, Białorusi i Ukrainy, na których terytoriach Niemcy w rzeczywistości prowadziły swoją kolonialną, eksterminacyjną politykę podczas II wojny światowej, czy też nad interesy bezpieczeństwa Estończyków, Łotyszy i Litwinów, którzy utracili niepodległość na pół wieku, w dużej mierze na skutek niemieckich działań, nawiązywało do tradycji Niemiec imperialnych, niedemokratycznych. W tym sensie podważało tezę o rozliczeniu się współczesnych Niemiec z własną kolonialną i imperialną przeszłością.

Trzydzieści lat temu niemiecki minister spraw zagranicznych Hans-Dietrich Genscher przekonywał, że przystąpienie wyzwolonych z sowieckiej zależności państw Europy Środkowej i Wschodniej do NATO „nie leży w interesie” Niemiec. Wprawdzie mają one prawo ubiegać się o członkostwo, ale polityka Niemiec powinna zmierzać do tego, aby „z tego prawa nie skorzystały”.

Zamiast dostrzec szansę na stworzenie demokratycznego, antyimperialnego sojuszu wraz z narodami Europy Środkowej i Wschodniej, zrzucającymi jarzmo rosyjskiego kolonializmu, Niemcy wolały podtrzymywać upadające imperium, a następnie minimalizować rosyjskie straty. W następnych latach podejście to zostało zniuansowane. Gdy administracja prezydenta Billa Clintona opowiedziała się za rozszerzeniem NATO, Niemcy stały się najaktywniejszym sojusznikiem Ameryki w tym procesie. Wspierały także koncepcję tej administracji, aby „wyjść naprzeciw” obawom Rosji i podpisać z nią deklarację wykluczającą możliwość rozlokowania „poważnych sił” wojskowych NATO na terytoriach państw Europy Środkowej i Wschodniej przystępujących do Sojuszu.

Akt stanowiący NATO–Rosja opierał się na założeniu, że jak długo Rosja będzie prowadzić politykę pokojową i przestrzegać prawa międzynarodowego, w tym szanować suwerenność i integralność terytorialną swoich sąsiadów, tak długo nie będzie zachodziła konieczność rozmieszczenia ani sił, ani potencjału jądrowego Sojuszu na jego wschodniej flance. Założenia te zostały jednak przez Rosję wielokrotnie złamane[7]. Berlin znowu zmarnował szansę, aby wyciągnąć z tego faktu polityczne konsekwencje i zażądać wycofania się Sojuszu z zobowiązań ujętych w deklaracji NATO–Rosja z 1997 r. Takie stanowisko sprzyjało w sposób oczywisty interesom rosyjskim, a było sprzeczne z interesami sojuszników Niemiec ze wschodniej flanki.

Zwłaszcza w państwach bałtyckich nowa Realpolitik, zapoczątkowana przez Kohla i Genschera, nie budziła żadnej sympatii. Oznaczała w praktyce nie tylko brak poparcia dla dekolonizacji Europy Wschodniej, ale wręcz przymykanie oczu na sowieckie zbrodnie. Kilka dni po szturmie sowieckich sił specjalnych na wieżę telewizyjną w Wilnie 13 stycznia 1991 r., w efekcie którego śmierć poniosło 14 litewskich działaczy niepodległościowych, miała miejsca rozmowa telefoniczna Kohla z Gorbaczowem. „Obaj wymienili «serdeczne pozdrowienia». Gorbaczow skarżył się, że nie da się iść do przodu «bez pewnych surowych środków», co brzmiało tak, jakby miał na myśli Wilno. Odpowiedź Kohla: «W polityce każdy musi być gotowy również na objazdy. Ważne jest, aby nie stracić z oczu celu». Gorbaczow na zakończenie powiedział, że «bardzo ceni» stanowisko kanclerza. Jak wynika z protokołu, słowo Litwa nie zostało wypowiedziane ani razu”[8]. Do tej tradycji nawiązywało niestety kontynuowanie przez Niemcy współpracy z Rosją, pomimo rosyjskiej agresji na Gruzję, napaści na Ukrainę, rosyjskiej interwencji w Syrii, wreszcie prób otrucia rosyjskich opozycjonistów i dysydentów, w tym także na terytorium państw członkowskich NATO, a nawet w samym Berlinie.

Tak ukształtowała się nowa odsłona niemieckiej Ostpolitik, która z jednej strony kontynuowała tradycję przewodzenia przez Niemcy w tworzeniu politycznych mostów między Rosją i demokratycznym Zachodem, z drugiej utrudniała adaptację Europy, Unii Europejskiej i szerzej wolnego świata do rosnącej agresywności Rosji. Cechą charakterystyczną niemieckiej polityki stało się używanie pojęcia Ostpolitik jako synonimu polityki wobec Rosji i przedkładanie interesów rosyjskich nad interesy nie tylko innych państw Europy Wschodniej sąsiadujących z Unią Europejską, ale także formalnych niemieckich sojuszników z Europy Środkowej i Wschodniej graniczących z Rosją[9].

Oczywiście, zdarzały się wyjątki, które do dziś są przytaczane jako argument na rzecz tezy, że możliwa była alternatywna polityka Niemiec wobec Rosji. Jedną z takich sytuacji był szczyt Unia Europejska – Rosja w Samarze w 2007 r., gdy kanclerz Niemiec Angela Merkel, pełniąca funkcję przewodniczącej Rady Europejskiej, wymusiła na Putinie wycofanie embarga na polskie mięso eksportowane do Rosji i w ten sposób sprzeciwiła się rosyjskim próbom zainicjowania podziałów wewnątrz Unii. W tym kontekście można także wspomnieć o niezablokowaniu przez Niemcy rozszerzenia NATO i Unii Europejskiej na Wschód. Tyle tylko, że oba procesy rozszerzeniowe były przedsięwzięciem korzystnym dla wszystkich uczestników, a z pewnością jednym z jego największych beneficjentów były właśnie Niemcy. Niemiecka wymiana handlowa z nowymi członkami Unii Europejskiej z Europy Środkowej wkrótce przekroczyła poziom niemieckiej wymiany handlowej z Rosją. Wydawać by się mogło, że tak oczywisty fakt powinien wpłynąć na postrzeganie politycznych priorytetów przez niemiecką elitę polityczną, przywiązaną w końcu do tradycji Realpolitik. Interesy przed sentymentami. Nic z tego. Sentyment do Rosji, „potrzeba spłacania moralnych/historycznych długów”, a nade wszystko pokusa uzyskania konkurencyjnej przewagi w Unii Europejskiej dzięki dostępowi do tańszych rosyjskich surowców energetycznych sprawiały, że Niemcy ignorowały ostrzeżenia sojuszników, iż coraz bardziej agresywna Rosja może chcieć wykorzystać gospodarcze współzależności jako narzędzie szantażu energetycznego, a nawet jako instrument wspierający agresję. Za to co chwila wychodziły z nowymi politycznymi inicjatywami – a to proponując „Partnerstwo dla modernizacji”, tuż po rosyjskiej agresji na Gruzję, a to „selektywne zaangażowanie” w relacjach z Rosją po aneksji Krymu...

W rezultacie ukształtował się model relacji niemiecko-rosyjskich zakładający pobieranie przez Niemcy renty ekonomicznej w zamian za „zrozumienie” dla rosyjskich postulatów politycznych. Obrona tego modelu była często prowadzona przez niemiecką dyplomację z całą bezwzględnością, bez zważania na fundamentalną sojuszniczą lojalność, a niekiedy także na wspólnotowy charakter instytucji europejskich.

Sytuacja stała się wręcz kuriozalna po rosyjskiej agresji na Ukrainę i aneksji Krymu w 2014 r. Rząd niemiecki nie tylko przestał już udawać, że nie uczestniczy w budowie rosyjskich gazociągów pod Bałtykiem i że – jak utrzymywał wcześniej – jest to projekt ściśle biznesowy, ale także zaczął go bezwzględnie forsować środkami politycznymi. Próbował go też przedstawić jako „projekt europejski”, czyli służący interesom wszystkich państw członkowskich UE, co było już wyjątkowo bezczelnym nadużyciem.

W tym samym czasie, mimo wzrostu zagrożenia dla wschodniej flanki NATO i toczącej się w jej bezpośrednim sąsiedztwie wojny rosyjsko-ukraińskiej, Berlin najpierw sprzeciwiał się adaptacji Sojuszu do nowych uwarunkowań strategicznych za pomocą rozlokowania w państwach bałtyckich batalionowych grup bojowych w celu zwiększenia potencjału obronnego i wiarygodności odstraszania NATO. Niemiecka minister obrony Ursula von der Leyen publicznie zwalczała ideę budowy baz wojskowych NATO na terytoriach państw wschodniej flanki jako element polityki adaptacji Sojuszu do nowych okoliczności strategicznych wynikających z rosyjskiej agresji na Ukrainę[10]. Następnie Berlin twierdził, że opracowywanie planów obronnych przez Sojusz dla wschodniej flanki jest przedwczesne, i próbował je zablokować, wreszcie sprzeciwiał się nawet organizowaniu ćwiczeń NATO na wschodniej flance, uznając je za pobrzękiwanie szabelką i prowokowanie Rosji[11].

Berlinowi pamięta się w całym regionie, że torpedował dozbrajanie Ukrainy zarówno po rosyjskiej agresji na Ukrainę i aneksji Krymu w 2014 r., jak i tuż przed jej wznowieniem w lutym 2022 r. Uzasadniał to koniecznością „nieprowokowania Rosji”, ale nie można zaprzeczyć, że w swej istocie polityka ta leżała bardziej w interesie Moskwy niż Tallina, Rygi, Warszawy czy Kijowa.

To tylko zarys fotografii niemieckiej polityki wobec Rosji ostatnich trzech dekad w świadomości elit Europy Północnej i Środkowej, a także Ukrainy, sam wierzchołek góry lodowej. Nie ma tu miejsca na przypominanie o innych niemieckich inicjatywach wynikających z przedkładania groźnych dla Europy relacji z agresywną Rosją nad współpracę z sojusznikami i dozbrajanie Ukrainy – w końcu rosyjskiej ofiary agresji. Jest to jednak konieczne dla zrozumienia kontekstu, w którym na wschodniej flance Unii Europejskiej i NATO słuchano przemówienia kanclerza Niemiec Olafa Scholza w dniu 27 lutego 2022 r., a więc natychmiast po wznowieniu przez Rosję agresji na Ukrainę.

Był to z pewnością moment historyczny, napełniający nadzieją, że Niemcy przejrzały na oczy i odtąd, pod presją dramatycznych faktów, przestaną w końcu bronić rosyjskich interesów w Europie, a zaczną współtworzyć prawdziwą wspólnotę wartości i interesów z Ukrainą i swoimi sojusznikami z wschodniej flanki NATO i Unii Europejskiej. Warto zacytować obszerny fragment tego wystąpienia kanclerza Niemiec:

Dwudziesty czwarty lutego 2022 r. stanowi przełomowy moment w historii naszego kontynentu. Atakując Ukrainę, prezydent Rosji dokonał agresji z zimną krwią. Tylko z jednego powodu: wolność narodu ukraińskiego zagraża jego własnemu opresyjnemu reżimowi. [...] Jest to naruszenie prawa międzynarodowego. Nikt i nic nie może tego usprawiedliwić. [...] Przerażająca niesprawiedliwość, ból narodu ukraińskiego – to wszystko dotyka nas wszystkich bardzo głęboko. [...] świat nie będzie już taki sam jak przedtem. [...] Sedno sprawy tkwi w tym, czy siła może mieć pierwszeństwo przed prawem. Czy pozwolimy Putinowi cofnąć zegar do dziewiętnastego wieku i epoki wielkich mocarstw? Czy też mamy w sobie siłę, by powstrzymać takich podżegaczy wojennych jak Putin?

Moskwa – która jest przecież stałym członkiem Rady Bezpieczeństwa – zdołała uniknąć ocenzurowania jedynie poprzez odwołanie się do weta. Co za hańba! Prezydent Putin zawsze mówi o niepodzielnym bezpieczeństwie. Jednak tym, do czego tak naprawdę teraz dąży, jest podział kontynentu na dobrze znane stare strefy wpływów za pomocą siły zbrojnej. Ma to konsekwencje dla bezpieczeństwa w Europie. Tak, w dłuższej perspektywie bezpieczeństwo w Europie nie może być osiągnięte w opozycji do Rosji. Ale w przewidywalnej przyszłości Putin zagraża temu bezpieczeństwu. Dlatego mówię bardzo wyraźnie, że przyjmujemy wyzwanie, które przed nami stoi – z jasną determinacją [...] musimy wspierać Ukrainę w tej rozpaczliwej sytuacji [...], musimy zawrócić Putina z ścieżki wojny [...], [trzeba] zapobiec rozlewaniu się wojny Putina na inne kraje w Europie[12].

Minął rok. Pojawiło się w Niemczech nie tylko zrozumienie, ale także zapotrzebowanie na dokonanie zmiany w polityce wschodniej. Niemieckie społeczeństwo oraz duża część klasy politycznej zaczęły domagać się od kanclerza Scholza wywiązania się z jego politycznych deklaracji. W lipcu 2022 r. 70% respondentów w Niemczech uważało za właściwe, aby Niemcy udzielały pomocy Ukrainie w odpieraniu rosyjskiej agresji[13]. Niemniej nawet mimo tak zdecydowanego poparcia dla Ukrainy wśród niemieckiego społeczeństwa to właśnie Niemcy stały się w minionym roku antytezą demokratycznego przywództwa w obliczu wyzwania rzuconego światu przez rosyjski imperializm.

Niemcy udzielają Ukrainie pomocy finansowej i humanitarnej, stopniowo zwiększają swoją rolę w dostawach uzbrojenia, choć trudno nie odnieść wrażenia, że w tej ostatniej dziedzinie zwlekają z dostawami tak długo, jak się tylko da, i przekazują wsparcie tak minimalne, jak się tylko da. W ciągu roku nie nastąpił także znaczący postęp w modernizacji niemieckiego przemysłu obronnego i dostosowaniu go do uwarunkowań czasu wojny w Europie. Podsumowując – zapowiadana Zeitenwende dokonuje się w tempie ruchu lodowca. Pojawia się zatem pytanie: jakiej zmiany oczekuje się od Niemiec? Po pierwsze, zgodnej z kierunkiem politycznym wyznaczonym przez kanclerza Scholza w przemówieniu z 27 lutego 2022 r. Po drugie, „zwrot” musi się dokonać szybko, w przeciwnym razie nie będzie można w ogóle mówić o politycznym zwrocie, ale o szybkiej utracie zaufania sojuszników.

Mowa Scholza była z pewnością jednym z najlepszych przemówień wygłoszonych przez przywódców wolnego świata w związku z rosyjską agresją. Definiowała problem, zapowiadała zmianę dotychczasowej polityki i wskazywała metody postępowania – pomoc dla Ukrainy w odparciu agresji, wsparcie dla sojuszników, tak aby nie dopuścić do rozszerzenia się konfliktu, dostosowanie polityki obronnej i bezpieczeństwa Niemiec do nowych uwarunkowań geostrategicznych, zwiększenie nakładów na obronność.

Ale przemówienie to okazało się pustą retoryką – a może nawet było socjotechnicznym trickiem, który miał odwrócić uwagę od konieczności rozliczenia niemieckiej polityki wobec Rosji i Ukrainy ostatnich trzech dekad?

Tymczasem świat demokratyczny takiego rozliczenia od Niemiec oczekuje. W niemieckiej służbie dyplomatycznej wciąż służą dyplomaci, którzy odgrywali rolę – nieraz bardzo brutalnych i aroganckich – buldożerów torujących drogę kolejnym nitkom Nord Streamu, także zawłaszczając w tym celu, wspólnotową przecież w założeniu, Europejską Służbę Działań Zewnętrznych. Czy ci sami ludzie, którzy bezwzględnie zwalczali wewnątrz sojuszniczą krytykę ignorowania przez Niemcy nasilających się sygnałów alarmowych o rosyjskim zagrożeniu dla pokoju, mają dziś przewodzić polityce odpierania rosyjskiej agresji? – pytają w nieoficjalnych rozmowach politycy i dyplomaci z państw wschodniej flanki NATO. Wciąż spotyka się niemieckich urzędników, którzy raptem kilka lat wcześniej ze swadą występowali przeciwko przyznaniu Ukrainie perspektywy członkostwa w Unii Europejskiej i NATO, a z Ukraińców i ich europejskich aspiracji czynili zakładników niemieckiej polityki wobec Rosji.

Polityka, która okazała się błędna, powinna zostać nie tylko porzucona, ale i potępiona.

Niemcy powinny być liderem w dozbrajaniu Ukrainy. Powinny uruchomić program kupowania dla niej uzbrojenia na całym świecie, jeśli ich własne zasoby okazałyby się niewystarczające. Powinny dążyć do uzyskania od Ukrainy odpuszczenia swoich politycznych grzechów – także poprzez zaangażowanie we wspieranie procesu akcesji Ukrainy do Unii Europejskiej i NATO.

Tymczasem zbyt wiele elementów tradycyjnego w ostatnich latach niemieckiego podejścia do Rosji i Ukrainy wciąż pobrzmiewa w niemieckiej debacie publicznej o polityce zagranicznej. Wciąż upowszechniane są w niej tezy zgodne z rosyjską linią propagandową, a w warunkach rosyjskiej agresji można mówić o wspieraniu przez wielu uczestników niemieckiego dyskursu rosyjskiej kampanii wojennej. Do tego stopnia, że można było odnieść wrażenie, iż większym politycznym kłopotem dla Berlina jest to, że Ukraińcy się skutecznie przed rosyjską agresją bronią, niż sam fakt rosyjskiej zbrojnej na nich napaści[14].

Ograniczony udział Niemiec – biorąc pod uwagę ogromny potencjał, jakim dysponują – w udzielaniu Ukrainie pomocy wojskowej generuje jaskrawą asymetrię między zaangażowaniem Stanów Zjednoczonych we wspieranie Ukrainy w odparciu agresji a zaangażowaniem Europy.

Trzy dekady po zakończeniu zimnej wojny państwa europejskie w dalszym ciągu nie są zdolne do obrony pokoju w Europie, ze względu na brak nie tylko własnych zdolności, ale także politycznej woli – i za ten stan rzeczy odpowiadają głównie Niemcy. Sytuacja ta już tworzy w stosunkach transatlantyckich polityczne napięcia, które w przyszłości mogą się nasilać, a być może doprowadzą do ograniczenia amerykańskiego zaangażowania w utrzymywanie pokoju w Europie. Wypchnięcie Stanów Zjednoczonych z Europy było od zakończenia II wojny światowej głównym celem sowieckiej i rosyjskiej polityki w Europie. Także z tego powodu brak zaangażowania Berlina w uzbrajanie Ukrainy de facto czyni go instrumentem w rosyjskiej strategii.

Zeitenwende jest dziś niezbędna do odzyskania przez Niemcy sojuszniczej wiarygodności. Jeśli Berlin nie złoży parasola ochraniającego rosyjskie interesy w Europie, każda niemiecka inicjatywa będzie odbierana z rezerwą, a obecność niemieckich żołnierzy na wschodniej flance NATO będzie postrzegana bardziej jako ryzyko niż korzyść. Oczywiście należy zdawać sobie sprawę, że kreślony tu obraz jest pewnym uproszczeniem. Zapowiedź politycznego zwrotu sformułowana przez kanclerza Scholza adresowana była na rynek wewnętrzny. To był przekaz skierowany do Niemców. I w Niemczech toczy się gorąca publiczna i polityczna debata na temat polityki Niemiec wobec Rosji i broniącej się przed jej napaścią Ukrainy. Gorące dyskusje toczą się także wewnątrz partii politycznych tworzących rząd. Dałoby się również napisać artykuł o podziale wewnątrz SPD i słabości politycznej kanclerza Scholza. Tyle tylko, że z punktu widzenia zewnętrznego obserwatora to są sprawy trzeciorzędne. W sytuacji gdy Ukraina walczy o życie własne i innych Europejczyków, próbując powstrzymać rosyjski imperializm, który zagraża całej Europie, nie jest czas na to, by ekscytować się poziomem publicznych dyskusji. Potrzebna jest kompleksowa europejska strategia zwycięstwa nad rosyjskim imperializmem, w której kluczową rolę powinny odgrywać: Ukraina, dostarczająca do niej swoich żołnierzy; Stany Zjednoczone, dostarczające brakujących w Europie zdolności; Unia Europejska, stymulująca zmiany w europejskiej polityce przemysłowej i koordynująca proces osłabiania rosyjskiego potencjału obronnego za pomocą sankcji gospodarczych i handlowych nakładanych na Rosję; Niemcy, jako państwo kluczowe w inicjowaniu procesu decyzyjnego w Europie i relacjach transatlantyckich; Polska i państwa wschodniej flanki NATO, mające najdłuższe doświadczenie w stawianiu skutecznego oporu rosyjskiemu imperializmowi. Synergia tych potencjałów gwarantuje skuteczne stawienie czoła rosyjskim imperialnym ambicjom.

Świat wolny i demokratyczny w największym stopniu jest zainteresowany zmianą polityki Niemiec, gdyż jej brak, ociężałość lub wadliwość stają się atutami w polityce autorytarnych rywali. Tym samym osłabiają zdolność do zwarcia szyków w obronie ładu międzynarodowego opartego na prawie międzynarodowym, a przez to stają się zagrożeniem dla pokoju w Europie i dobrobytu jej mieszkańców.

Faktem jest, że nic, lub niewiele, w Europie nie jest możliwe bez udziału Niemiec. Gdy w Waszyngtonie pojawia się zniecierpliwienie, że w sytuacji zagrożenia pokoju w Europie to na Stany Zjednoczone spada w pierwszym rzędzie obowiązek jego obrony, w dużej części jest to sprawa deficytów w polityce niemieckiej. Jak można by było je uzupełnić?

Po pierwsze: size matters – rozmiar ma znaczenie. Mam na myśli użytek, jaki robią Niemcy ze swojej wielkości i potencjału. Bardzo często przeradza się on niestety w argument siły – niemieckiej racji ma być przyznawana słuszność ze względu na fakt, że są największym i najbogatszym państwem w Unii Europejskiej. Często to przekonanie jest uzupełnione zmerkantylizowanym patrzeniem na świat, w tym świat międzynarodowej polityki: skoro Niemcy są państwem wielkim i bogatym i mają ponosić proporcjonalnie największy wkład, domagają się proporcjonalnej ilości głosów w debacie o strategii tej spółki. Do tego dochodzi brutalna niemiecka tradycja transakcyjna. Tradycja, która w pewnych sytuacjach bywa po prostu żenująca. Prezydent Zełenski sugerował w jednym z wywiadów, że nawet wówczas, gdy na Kijów leciały rosyjskie bomby, Berlin domagał się politycznych koncesji w zamian za swoją pomoc dla Ukrainy[15]. Ślad takiego podejścia można odnaleźć także w próbie uzależnienia zgody Niemiec na akcesję Ukrainy do Unii Europejskiej od takiej reformy systemu decyzyjnego Unii, w wyniku którego uzyskałyby one większą możliwość forsowania w niej własnej polityki i interesów.

To podejście jest szczególnie wyraźnie widoczne w polityce Niemiec w Unii Europejskiej, czego ilustracją są żądania uznania ich przywództwa w Unii oraz reformy systemu podejmowania decyzji w sprawach polityki zagranicznej i bezpieczeństwa poprzez wprowadzenie systemu głosowania większościowego. System taki preferuje oczywiście dużych członków UE i ułatwia przegłosowywanie koalicji państw małych i średnich. Już samą możliwość, że Polska i Ukraina, razem liczące 80 mln obywateli, uzyskałyby taką samą siłę głosów co 80-milionowe Niemcy, uważa się w Niemczech za niekorzystną dla nich. Naprawdę trudno zrozumieć dlaczego[16].

Warto przy tym zauważyć, że te same Niemcy sprzeciwiają się wprowadzeniu systemu głosowania większościowego w NATO. To wymowne. Problem z traktowaniem stosunków międzynarodowych jak spółki akcyjnej polega na tym, że narusza ono demokratyczną zasadę suwerennej równości państw, co zawsze ma destrukcyjny skutek dla dobra wspólnoty i w przeszłości wielokrotnie było przyczyną rozpadu sojuszy.

Diagnoza przemian ładu światowego w kierunku wielobiegunowości i rywalizacji systemowej łączy się w Niemczech z narastającymi obawami o perspektywy utrzymania podstaw własnego dobrobytu. Niemiecka retoryka o konieczności wiązania sił przez państwa UE wobec nowych wyzwań międzynarodowych zderza się jednak niejednokrotnie z priorytetyzowaniem własnego interesu, czego przykładem może być model polityki energetycznej, bądź przyjęte z dystansem przez partnerów ze strefy euro działania osłonowe wobec aprecjacji cen energii, które naruszają równą konkurencję na wspólnym rynku, uprzywilejowując przemysł niemiecki.

Niemcy są zbyt duże, by ich unilateralne działania w ramach wspólnoty politycznej, jaką jest UE, amortyzować, jak to może mieć miejsce w przypadku mniejszych państw członkowskich.

Dlatego Zeitenwende powinna prowadzić do demokratyzacji polityki zagranicznej Niemiec, rozumianej jako szanowanie demokratycznego charakteru stosunków międzynarodowych i interesów mniejszych sojuszników i partnerów. Wolny świat potrzebuje Niemiec, które ze względu na dobro wspólne demokratycznej wspólnoty potrafią się samoograniczyć. Europa potrzebuje Niemiec, które wykorzystują własny potencjał nie po to, aby przewodzić, nie zważając na to, czy ktoś za ich przywództwem ma ochotę podążać, czy nie, ale aby umożliwiać Europie działanie. Niemcy powinny być bardziej animatorem (enabler) europejskiego konsensu niż wodzem.

Po drugie: style matters – styl ma znaczenie. Aby Niemcy mogły pełnić w Europie rolę animatora konsensu, muszą być zdolne do zdemokratyzowania sposobu, w jaki prowadzą własną politykę zagraniczną, i uczynienia go bardziej transparentnym dla partnerów i własnej opinii publicznej. Niedopuszczalne jest posługiwanie się kłamstwem jako instrumentem realizacji własnych celów politycznych. Nie ma tu miejsca na szersze przytaczanie dowodów, ale niemieckie zaangażowanie w budowę Nord Streamu i próby jego politycznej osłony są prawdziwą ich kopalnią.

Po trzecie: timing matters – czas reakcji ma znaczenie. Nikomu nie uda się pełnić funkcji animatora konsensu, jeśli w procesie podejmowania decyzji jest maruderem. To znaczy – jeśli inni muszą wywierać na niego presję, aby zrobił to, co dla wszystkich innych dawno stało się oczywiste i co zrobić należy.

Po czwarte: history matters. Niemiecka przeszłość wciąż zobowiązuje do podwyższonego poczucia odpowiedzialności w polityce zagranicznej. Duża część niemieckiej klasy politycznej trzyma się jednak starych założeń i ocen, negatywnie zweryfikowanych przez rosyjską agresję wobec Ukrainy.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa w Europie niezbędny jest zwiększony i zdecydowany niemiecki wysiłek na rzecz zwiększenia zdolności obronnych. Towarzyszyć powinna mu jednak także zwiększona gotowość do prowadzenia dialogu z państwami o większej ekspozycji na zagrożenia płynące z Rosji i większe uwrażliwienie na ich interesy bezpieczeństwa. Z historii XX wieku wyniosły one ważną lekcję, a mianowicie – że nie jest możliwy kompromis między wolnością i zniewoleniem, między pragnieniem suwerennej egzystencji i imperialnym dążeniem do podporządkowania. Imperializm nie poszukuje dialogu zmierzającego do kompromisu, gdyż jest do niego systemowo niezdolny, pragnie złamania jego uczestników i podporządkowania ich sobie. Niemcy powinny przyjąć i zaadaptować do własnej polityki doświadczenia narodów Europy Wschodniej – w przeciwnym wypadku, ze względu na własną imperialną przeszłość, będą podejrzewane o imperialne skłonności i gotowość porozumiewania z autorytarnymi potęgami poza plecami sojuszników. Takie Niemcy nie doprowadzą do odzyskania przez Europę politycznego dynamizmu.

Po piąte: restraint matters – nie da się animować konsensu, jeśli forsuje się wyłącznie własne interesy. Tak ostatecznie mogłoby postępować państwo o mniejszym od niemieckiego potencjale, gdyż ograniczony potencjał nie mógłby przesądzić o medianie interesów wspólnych. Europa potrzebuje więc zarówno niemieckiego potencjału, jak i wykorzystywania go do animowania europejskiego konsensu. Ale potencjał ten powinien być używany także po to, aby własne interesy mogły realizować państwa mniejsze i słabsze od Niemiec, czasami także kosztem ich krótkookresowych lub doraźnych interesów. Duży może więcej, ale nie zawsze musi.

Po szóste: honesty matters – uczciwość ma znaczenie. Państwo umożliwiające osiąganie konsensu musi mieć zdolność do korygowania własnych błędów, a więc także do przyznawania się do ich popełnienia. Nie jest to przyznawanie się do słabości, ale wprost przeciwnie – buduje to autorytet niezbędny do kształtowania dobra wspólnego. Buduje zaufanie partnerów.

Nie wystarczą deklaracje polityczne i formuły akcentujące mediacyjne rozumienie roli lidera. Najpewniejsza droga do odzyskania pełnego zaufania prowadzi przez powrót do wcześniejszego rozumienia roli Niemiec w UE jako państwa otwartego na postulaty mniejszych partnerów i realizującego własne interesy z poczuciem świadomości ryzyka własnej dominacji. Nie forsowanie głosowania większościowego, ale działanie jako broker dobra wspólnego może wzmocnić Niemcy i zapewnić UE efektywność niezbędną dla przynajmniej częściowego zachowania osiągnięć liberalnego ładu międzynarodowego.

A co się stanie, jeśli Niemcy nie sprostają oczekiwaniom członków koalicji wolnego świata w sprawie wyciągnięcia wniosków z fiaska własnej Ostpolitik i samoograniczania się w imię wspólnego dobra demokratycznej wspólnoty? Wówczas będą siłą inercji – nawet w tempie ruchu lodowca, ale jednak – zmierzać ku hegemonii, a Europa zawsze źle znosiła niemieckie hegemoniczne aspiracje. Oby więc udało się ten trend odpowiednio wcześnie wyhamować.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 1

[1] C.E. de Vries, I. Hoffmann, Under pressure: the war in Ukraine and European public opinion. Study, „Opinions, Moods and Preferences of European Citizens – Eupinions”, 5 października 2022 r., https://eupinions.eu.

[2] W. Ischinger, Germany’s Ukraine Problem: Europe’s Largest Country Needs Time to Adjust to a Dangerous New World, „Foreign Affairs”, 10 sierpnia 2022 r., www.foreignaffairs.com.

[3] L. Harding, Deutsche Bank faces action over $20bn Russian money-laundering scheme, „The Guardian”, 17 kwietnia 2019 r., E. Caesar, Deutsche Bank’s $10-Billion Scandal: How a scheme to help Russians secretly funnel money offshore unravelled, „The New Yorker”, 22 sierpnia 2016 r., P. Kowsmann, Deutsche Bank Faces Threat of Fines Over Money-Laundering Controls, 5 listopada 2022 r., www.wsj.com.

[4] The German initiative for arms control: time for dialogue with Russia, „Analyses”, Ośrodek Studiów Wschodnich, 9 września 2016 r., www.osw.waw.pl.

[5] Bundespräsident Frank-Walter Steinmeier, Interview mit der Tageszeitung Rheinische Post, 6 lutego 2021 r., www.bundespraesident.de.

[6] T. Barber, Germany’s bridges to Russia split open Europe, „Financial Times”, 15 lutego 2021 r., www.ft.com.

[7] A.M. Dyner, A. Kacprzyk, W. Lorenz, M. Terlikowski, How Russian Violations of the 1997  Founding Act Influence NATO–Russia Relations, „PISM Policy Paper”, nr 6 (166), lipiec 2018, www.pism.pl; A.M. Dyner, W. Lorenz, A. Kacprzyk, Konsekwencje rosyjskiej inwazji na Ukrainę dla porozumienia NATO-Rosja (NRFA) z  1997  r., „PISM Strategic Files”, nr 6 (114), czerwiec 2022, www.pism.pl.

[8] K. Wiegrefe, Newly Released Documents Shed Fresh Light on NATO’s Eastward Expansion, „Spiegel International”, 3 maja 2022 r., www.spiegel.de.

[9] O tym zjawisku pisałem 18 lat temu: S. Dębski, Polsko-niemiecki tandem w sprawie polityki UE wobec państw Europy Wschodniej, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2004, nr 6, s. 5–15.

[10] A. Rettman, US and Germany say No to Poland on Nato base, „EUobserver”, 16 czerwca 2016 r., https://euobserver.com.

[11] German foreign minister condemns NATO’s ‘loud sabre-rattling and warmongering’ against Russia, „National Post”, 19 czerwca 2016 r., https://nationalpost.com.

[12] Policy statement by Olaf Scholz, Chancellor of the Federal Republic of Germany and Member of the German Bundestag, 27 February 2022 in Berlin, www.bundesregierung.de.

[13] 70% of Germans back Ukraine despite high energy prices, survey shows, „Reuters”, 15 lipca 2022 r., www.reuters.com.

[14] Erich Vad: Was sind die Kriegsziele?, wywiad przeprowadzony przez A. Ross, „Emma“, 12 stycznia 2023 r., www.emma.de.

[15] Prezydent Ukrainy w  TVP: Polska wzięła nas w  ramiona, TVP Info, 12 stycznia 2023 r., www.tvp.info.

[16] „With qualified majority voting, a Council decision must be approved by 55 per cent of the member states representing at least 65 per cent of the EU population. Ukraine would get about 9 per cent of the votes, which is about the same as Poland’s voting weight today. At the same time, the voting shares of other member states would decrease – that of Germany, for example, from 18.6 to about 16.9 per cent. Together, Poland and Ukraine would then have about the same voting weight as Germany”. N. von Ondarza, Ukraine’s possible EU accession and its consequences, SWP, 22 lipca 2022 r., www.swp-berlin.org.

DROGA NA MANOWCE STRATEGII

Słowem najczęściej używanym przez uczestników globalnej debaty strategicznej w pierwszej połowie 2023 r. była „kontrofensywa”. Rok wcześniej mało kto mógł się spodziewać, że termin ten będzie używany w kontekście kontrofensywy ukraińskiej przeciwko armii rosyjskiej, która w lutym ub.r. ponownie wtargnęła w głąb Ukrainy i rozszerzyła zasięg rosyjskiej okupacji ukraińskiego terytorium. W ubiegłym roku spodziewano się rosyjskiego blitzkriegu. Zakładano upadek ukraińskiej państwowości i przerodzenie się trwającej od lutego 2014 r. wojny rosyjsko-ukraińskiej w jątrzącą się wojnę nieregularną, o charakterze podjazdowym i partyzanckim ze strony ukraińskiej.

Rzeczywisty przebieg zmagań wojennych wywrócił do góry no- gami wiele niepodważalnych dotąd dogmatów – o Rosji, o Ukrainie, wreszcie o wojnie XXI wieku. Wojna wciąż jest elementem polityki, w której czołgi, artyleria, wybór czasu i zakresu działania to argumenty w politycznym dialogu. Potęga militarna Rosji okazała się na tyle ograniczona, że nie pozwoliła nie tylko na opanowanie Kijowa i zainstalowanie tam sformowanego w Moskwie „ukraińskiego rządu”, ale nawet na „zjednoczenie” Donbasu. Ukraina sfalsyfikowała przekonanie części zachodniej opinii publicznej (do której zaliczyć należy również niektórych zachodnich dyplomatów), że jest kolejną zbuntowaną rosyjską prowincją, a Rosjanie i Ukraińcy to de facto jeden, choć pokłócony, naród. Państwo ukraińskie okazało się także organizmem nadzwyczajnie sprawnym i zdeterminowanym do odparcia rosyjskiej agresji.

Na początku kwietnia 2023 r. dwóch prominentnych autorów związanych z najstarszym amerykańskim think tankiem zajmującym się sprawami zagranicznymi, czyli Council on Foreign Relations, opublikowało artykuł wzywający do sformułowania nowej strategii Zachodu wobec Ukrainy. Byli to prezes CFR Richard Haass oraz prof. Charles Kupchan, autor wielu cenionych publikacji na temat polityki i strategii Stanów Zjednoczonych, ale – co w tym przypadku nie bez znaczenia – w administracji Baracka Obamy dyrektor ds. europejskich w National Security Council. Na początku swojego tekstu napisali oni:

„Po nieco ponad roku przebieg wojny na Ukrainie okazał się dla niej znacznie lepszy, niż zakładała większość ekspertów. Wysiłki Rosji zmierzające do podporządkowania sobie sąsiada zakończyły się niepowodzeniem. Ukraina pozostaje niezależną, suwerenną, funkcjonującą demokracją, utrzymując mniej więcej 85% terytorium, które kontrolowała przed inwazją Rosji w 2014 r. Jednocześnie [...] przewaga liczebna rosyjskiej armii prawdopodobnie umożliwia jej stawianie czoła większym ukraińskim umiejętnościom operacyjnym i silniejszemu morale, a także utrudnia napływ zachodniego wsparcia. W związku z tym najbardziej prawdopodobnym wynikiem konfliktu nie jest całkowite zwycięstwo Ukrainy, lecz krwawy pat [...] W tym kontekście zrozumiałe są coraz częstsze wezwania do dyplomatycznego zakończenia konfliktu [...] Zachód potrzebuje podejścia, które uzna te realia bez poświęcania swoich zasad. Najlepszą drogą do przodu jest sekwencyjna, dwutorowa strategia, której celem jest najpierw wzmocnienie potencjału wojskowego Ukrainy, a następnie, gdy sezon walk zakończy się pod koniec tego roku, przeniesienie Moskwy i Kijowa z pola walki do stołu negocjacyjnego”[1]. Strategia, którą obaj autorzy zdecydowali się publicznie zaproponować, opiera się na założeniu, że po zakończeniu swojej ofensywy armia ukraińska będzie potrzebowała amunicji, a więc będzie bardziej podatna na argumenty Zachodu, który powinien ją nakłaniać do wejścia na drogę rozmów dyplomatycznych w celu wynegocjowania warunków przerwania walk.

„Przekonanie Kijowa do zawieszenia broni i niepewnych działań dyplomatycznych może być nie mniejszym wyzwaniem niż przekonanie do tego Moskwy. Wielu Ukraińców mogłoby uznać tę propozycję za zdradę i obawiać się, że linie zawieszenia broni staną się de facto nowymi granicami. Zełenski musiałby radykalnie ograniczyć swoje cele wojenne po tym, jak od pierwszych miesięcy wojny obiecywał zwycięstwo – nie jest to łatwe zadanie nawet dla najbardziej utalentowanych polityków. W ostatecznym rozrachunku Kijów może jednak znaleźć w tym planie wiele powodów do zadowolenia. Chociaż zakończenie walk zamroziłoby nową linię kontaktu między Rosją a Ukrainą, Kijów nie byłby proszony ani naciskany o rezygnację z celu, jakim jest odzyskanie wszystkich swoich ziem, w tym Krymu i Donbasu. Plan zakłada raczej odroczenie uregulowania statusu ziem i ludzi pozostających pod rosyjską okupacją. Kijów zrezygnowałby z próby odzyskania tych terytoriów siłą, co z pewnością byłoby kosztowne, ale prawdopodobnie zakończyłoby się niepowodzeniem. Zamiast tego zaakceptowałby fakt, że odzyskanie integralności terytorialnej musi poczekać na przełom dyplomatyczny [...]. Formuła ta łączy więc strategiczny pragmatyzm z politycznymi zasadami. Pokój na Ukrainie nie może być zakładnikiem celów wojennych, które, choć moralnie uzasadnione, są prawdopodobnie nieosiągalne. Jednocześnie Zachód nie powinien nagradzać rosyjskiej agresji, zmuszając Ukrainę do trwałej akceptacji utraty terytorium siłą. Rozwiązaniem jest zakończenie wojny przy jednoczesnym odroczeniu ostatecznego rozdysponowania terenów pozostających pod rosyjską okupacją [...] Jako kolejną zachętę dla Ukrainy Zachód powinien zaoferować jej sformalizowany pakt bezpieczeństwa. Chociaż jest mało prawdopodobne, aby NATO zaoferowało Ukrainie członkostwo – konsensus w ramach Sojuszu wydaje się na razie poza zasięgiem – część członków NATO, w tym Stany Zjednoczone, mogłaby zawrzeć z Ukrainą umowę o bezpieczeństwie, która zobowiązywałaby ich do zapewnienia odpowiednich środków samoobrony. Taki pakt, choć nie będzie stanowił żelaznej gwarancji bezpieczeństwa, mógłby przypominać relacje obronne Izraela ze Stanami Zjednoczonymi lub relacje Finlandii i Szwecji z NATO, zanim zdecydowały się one przystąpić do Sojuszu”[2].

Artykuł Kupchana i Haassa należy uznać za ważny i pouczający. Po pierwsze, obaj autorzy nie mają zielonego pojęcia ani o Rosji, ani o Ukrainie, ani o przebiegu wojny. To nic nowego. Niektórym przedstawicielom amerykańskich elit deficyt wiedzy nigdy nie przeszkadza w formułowaniu najbardziej fantastycznych wizji dotyczących innych państw i innych narodów. Status globalnego supermocarstwa wręcz zaprasza do arogancji. Nie da się natomiast autorom odmówić orientacji w specyfice amerykańskiego procesu decyzyjnego w zakresie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Obaj są także przedstawicielami waszyngtońskiego establishmentu foreign and security community do tego stopnia, że tezy ich artykułu można uznać za reprezentatywne dla pewnej części uczestników amerykańskiego procesu decyzyjnego. Ich tekst można nawet podejrzewać o to, że jest on jakimś balonem próbnym, testującym reakcje, bez ponoszenia kosztów politycznych niewygodnych dla administracji Bidena. Formalnie obaj autorzy nie mają z tą administracją nic wspólnego. W końcu jest to stara i stosunkowo często stosowana w Waszyngtonie taktyka. Może nawet za często, dla tych, którzy śledzą politykę amerykańską trochę dłużej niż kilka miesięcy. Tu muszę poczynić jedną ważną uwagę, choć nie będę jej poświęcał więcej miejsca. Istnieją w administracji Bidena także środowiska prezentujące inne podejście niż to zobrazowane w tezach artykułu autorstwa Kupchana i Haassa. Mogą nawet w niej dominować, a rzeczony artykuł miał na celu sprawdzenie siły rażenia argumentów zwolenników alternatywnego podejścia. Pytanie o to, jak jest w rzeczywistości, musimy pozostawić bez odpowiedzi. Przynajmniej w tym tekście.

Zajmijmy się jednak konsekwencjami opublikowania tego „próbnego balonu” oraz głównym argumentem, który, od razu trzeba to zaznaczyć, jest całkowicie błędny, a dlaczego – o tym za chwilę. Zbudowane na nim rekomendacje także prowadzą donikąd i gdyby je wdrożono, sprowadziłyby na prezydenta Bidena duże polityczne kłopoty. Z całą pewnością takie problemy nie są mu potrzebne w kontekście zbliżającej się kampanii o reelekcję.

Ale po kolei. W chwili gdy ukraińskie siły zbrojne przygotowują się do wypchnięcia armii rosyjskiej z kolejnych okupowanych terytoriów, otrzymują od Kupchana i Haassa sygnał, że prowadząc ofensywę, muszą oszczędzać amunicję, gdyż w administracji Bidena może istnieć jakieś środowisko, które brak zapasów amunicji wojsk ukraińskich po przeprowadzonej ofensywie chciałoby zamienić w polityczną pałkę, aby zmusić prezydenta Zełenskiego do ustępstw na rzecz Rosji. Argument, że ustępstwa te służyłyby także Ukrainie, można włożyć między bajki. Rosja nie prowadzi bowiem wojny z Ukrainą o jej terytorium. To wie każdy, którego wiedza i znajomość Europy nie kończy się geograficznie na Łabie, o ile nie na Renie, i kto chociaż czyta po rosyjsku.

Kupchan i Haass wysłali także sygnał do Rosji, która po załamaniu się swojej zimowej ofensywy na Bachmut, okupionej ponad 100 tysiącami ofiar swoich żołnierzy, właśnie poszukuje jakiegoś światełka w głębokim tunelu, w który się wmanewrowała. Poszukuje nadziei, że przełamanie braku szczęścia w wojnie przeciwko Ukrainie jest już blisko. I oto prominentni przedstawiciele CFR, niczym kawaleria, przychodzą z pomocą Putinowi i rosyjskim generałom, niosąc nadzieję, że Ameryka już za chwilę wstrzyma swoje wsparcie dla broniącej się Ukrainy.

Rosyjska elita otrzymuje od nich także potwierdzenie swojego przekonania, że Rosja toczy wojnę nie z Ukrainą, ale ze Stanami Zjednoczonymi, i to nie w Donbasie czy na Krymie zdecydują się losy tej wojny, ale w jakimś gabinecie w Eisenhower Executive Office Building w Waszyngtonie[3].

Armia ukraińska przygotowuje się do kontrofensywy przeciwko Rosjanom. Jej dokładny kierunek i konkretny plan pozostają ściśle tajne. Ale wydaje się, że jest ona nieunikniona do tego stopnia, że przyzwyczailiśmy się do myśli, że to od Kijowa zależy los tej wojny. Wojny, która nie jest jego wyborem i nie jest jego dziełem.

Tymczasem są powody do niepokoju. Otóż niezależnie od tego, na jakie ofiary będą gotowi Ukraińcy – niezależnie od krwawych ofiar, które już zostały złożone – wynik tej wojny nie zostanie rozstrzygnięty na polach bitewnych Chersonia, Krymu czy Donbasu, ale w stolicach, które leżą daleko od walk. Tak więc mam powody, by sądzić, że ta bitwa już się rozpoczęła, mimo że ukraińska kontrofensywa jeszcze nie.

Podczas gdy Ukraińcy przygotowują się do ofensywy, w jakichś waszyngtońskich – a zapewne także zachodnioeuropejskich – gabinetach rozważane są propozycje, by uzależnić dalsze wsparcie Zachodu od zgody Kijowa na zamrożenie konfliktu. Martwi mnie to, że ponieważ w dużej mierze źle oceniliśmy wynik rosyjskiej inwazji na Ukrainę, możemy nie dostrzegać prawdziwej – nie wyobrażonej czy też podyktowanej naszym własnym rozumieniem powodów, dla których Rosja rozpoczęła wojnę – roli tego konfliktu. To nie jest wojna o podbój terytorialny. Ta wojna została rozpoczęta i jest prowadzona z bezwzględnością, ponieważ Rosja odmawia uznania prawa Ukrainy do istnienia jako suwerenny naród w jego uznanych przez społeczność międzynarodową granicach. Można słusznie odrzucić pretensjonalne interpretacje Władimira Putina dotyczące historii zarówno Rosji, jak i Ukrainy – są to prawie same bzdury. Ale w wielkim błędzie byłby ten, kto pominąłby Weltanschauung, który jest wyraźnie wyczuwalny w przemówieniach, artykułach i okazjonalnych tyradach Putina. On nie jest zainteresowany żadnym off ramp, żadnym wyjściem awaryjnym z konfliktu. On chce wymazać Ukrainę z politycznej mapy świata. Tak więc jakiekolwiek zyski terytorialne lub kompromisy, które można mu zaoferować, po prostu nie będą go interesować. Jakiekolwiek linie zostaną wytyczone na terytorium Ukrainy, prawdopodobnie zostaną zaakceptowane na Kremlu – ale nie będą tam ani uznane za wystarczające, ani respektowane. Podobnie teza, że mamy do czynienia z wojną na wyniszczenie, nie do końca oddaje charakter i zakres tego konfliktu.

Owszem, to jest wojna zmierzająca do zniszczenia Ukrainy. Uzna tak każdy, kto ma choć odrobinę współczucia dla ofiary narodu ukraińskiego. Ale nie chodzi tylko o moralny wymiar tej wojny. Myślenie, że można ją zakończyć w wyniku oddania terytorium Ukrainy Rosji, byłoby błędem strategicznym, politycznym fiaskiem i porażką przywództwa tego, kto by takie rozwiązanie zaproponował. Przykładem takiej porażki byłaby strategia odkładania rozwiązania tego konfliktu ad Kalendas Graecas i udawania, że losy terytorium Ukrainy mogą się jakoś rozstrzygnąć w nieokreślonej jeszcze przyszłości. Historia dobrze nas w tym względzie nauczyła. Każde terytorium, które Rosja może okupować lub „administrować” nim, staje się ofiarą jej imperialnej polityki. Jeśli Rosja zostanie kiedykolwiek zmuszona do oddania go – będzie to spalona ziemia. Dlatego jeśli ktokolwiek rozważa „pokojowe” rozwiązanie, zgodnie z którym Kijów miałby się zgodzić na uregulowanie statusu terytorium okupowanego obecnie przez Rosjan, to równie dobrze może przyznać, że zmusza Ukrainę do strategicznej i humanitarnej porażki.

Rosjanie są mistrzami w rysowaniu linii na mapie. Jakie jest więc pierwsze przykazanie polityki wobec Rosji? Nie rysować żadnych linii z Rosjanami! Im mniejszą dana linia ma legitymizację, tym dla Rosji lepiej. To dlatego, że Rosja uważa te linie za przyzwolenie na ludobójstwo i imperialny podbój. I właśnie dlatego rysowanie linii nigdy nie jest celem samym w sobie. Traktat brzeski z roku 1918, pakt Ribbentrop–Mołotow z 1939 czy postanowienia konferencji w Jałcie z 1945 nigdy nie zostały uznane w Moskwie za wystarczające.

Dlatego też żadne porozumienie o tym, jak zakończyć wojnę na Ukrainie, nie będzie postrzegane przez Putina jako satysfakcjonujące – przynajmniej nie w takim stopniu, w jakim jest zgodne z logiką ustępstw terytorialnych. Putin chce przerysować mapę, owszem. Ale nie tylko Ukrainy. Zmiana granic Ukrainy jest tylko środkiem prowadzącym do znaczenie ważniejszego celu – załamania porządku opartego na zasadach, który powstał po zimnej wojnie. W tym miejscu ambicje Rosji łączą się z marzeniami Chin, chcącymi powrócić na centralne miejsce w porządku światowym, które zajmowały przez tysiące lat. Chiny marzą więc o zastąpieniu Pax Americana przez własny Pax Sinica. Zatem odmówienie Rosji prawa do kreślenia linii politycznych według własnego uznania jest prawdziwą stawką tej wojny. I będzie miało wpływ na kształtowanie chińskiego postępowania.

Porzućmy złudzenia: podjęcie rozmów dyplomatycznych o zawieszeniu konfliktu będzie zgodne z rosyjskimi celami. Wymuszenie de facto zawieszenia broni w celu stworzenia gruntu pod rozmowy o trwałym rozwiązaniu pokojowym będzie tym, czego oczekuje Rosja, nie Ukraina. Ukraina dąży do odparcia rosyjskiej agresji, czyli wyparcia wojsk rosyjskich z ukraińskiego terytorium i odzyskania nad nim pełnej suwerenności. To Rosja dąży do zniszczenia ukraińskiej suwerenności, a aneksja ukraińskich terytoriów, metodą salami, jest elementem rosyjskiej taktyki. Czyż pułapka porozumień mińskich z 2014 r. niczego nas nie nauczyła? „Gotowość Rosji do przestrzegania zawieszenia broni, zgody na strefę zdemilitaryzowaną i znaczącego udziału w rozmowach pokojowych” była już bezskutecznie testowana – pierwsze porozumienie mińskie z 2014 r. miało nawet konkretne postanowienie dotyczące utworzenia strefy zdemilitaryzowanej wzdłuż granicy rosyjsko-ukraińskiej – z ostatecznym rezultatem w postaci pełnoskalowej inwazji w 2022 r. Lekcją, jaką Rosja wyciągnęła z porozumień mińskich, było to, że Zachód chętnie daje jej odetchnąć tylko po to, by utrzymać Moskwę przy stole. I na to właśnie liczy dziś Moskwa – że Zachód po raz kolejny wskoczy w koleiny rozmów politycznych i dyplomatycznych kontredansów, dając Rosji bardzo potrzebny czas na odbudowę potencjału, tak jak w latach 2014–2022, ale tym razem z cichą pomocą Chin.

Dla Zachodu punktem wyjścia do strategicznie wykonalnego i moralnie możliwego do obrony rozwiązania jest politycznie zdefiniowana klęska Rosji. Można to rozumieć dwojako.

Po pierwsze, Moskwa musi zostać pozbawiona kontroli nad terytorium Ukrainy, czyli nie można pozwolić Rosji nie tylko na ucieczkę ze zdobyczami terytorialnymi po 24 lutego 2022 r., ale faktycznie musi ona stracić kontrolę nad całym terytorium Ukrainy, z Krymem włącznie.

Po drugie, Ukraina musi zostać zintegrowana ze strukturami euroatlantyckimi, czyli włączona do NATO i Unii Europejskiej. Jeśli nie spełnimy tych warunków, Rosja nie przestanie dręczyć Ukrainy i trzymać Zachodu w gotowości. Każdy, kto twierdzi, że rosyjski apetyt na podbój można zaspokoić ustępstwami terytorialnymi – czy to tymczasowymi, czy ostatecznymi – prowadzi Zachód do prawdziwego impasu, wojny, która nie ma granic i zwycięzców. Żadna ukraińska kontrofensywa, choćby najbardziej udana, nie będzie w stanie tego podważyć.

Dlatego zamiast myśleć o zarządzaniu patem na froncie, Zachód powinien aktywnie szukać sposobu, by przechylić szalę na korzyść Ukrainy – głównie poprzez spełnienie złożonych obietnic i szybkie dostarczenie najbardziej decydującego sprzętu wojskowego, zdolnego do uderzenia na tyły sił Rosji. Zamiast szukać off ramp dla Rosji, Zachód powinien użyć dyplomacji, aby zasygnalizować jej, że jeśli nie opuści całego terytorium Ukrainy i nie przekaże pod sąd zbrodniarzy wojennych, to nie będzie dla niej miejsca wśród cywilizowanych narodów i podzieli los Korei Północnej i Iranu. Rosję można skutecznie izolować. Wielokrotnie w przyszłości to się udawało, dziś asymetria potencjałów jest dramatyczna. Rosja jest anachronicznym, nieatrakcyjnym państwem, skazanym na dalszą degradację w przypadku braku możliwości współpracy z zaawansowanymi technologicznie gospodarkami wolnego świata. Chiny nie tworzą zaś żadnej wobec tego alternatywy, gdyż w wielu dziedzinach wciąż ustępują nawet rosyjskim, przestarzałym rozwiązaniom technologicznym. Dlatego czas w wojnie z Ukrainą nie jest rosyjskim atutem. Rosja tej wojny nie wygra. Otwarte pozostaje jednak pytanie, jak bardzo ją przegra. Dlatego zamiast się samoograniczać i tracić czas na rozważania na temat tego, jak mógłby wyglądać kompromis rosyjsko-ukraiński, należy przyspieszyć rosyjską klęskę i wprowadzić Ukrainę na szybką ścieżkę akcesji do NATO i UE. To jest prawdziwa i jedyna zwycięska strategia dla Zachodu.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 2

[1] R. Haass, Ch. Kupchan, The West Needs a New Strategy in Ukraine. A Plan for Getting From the Battlefield to the Negotiating Table, „Foreign Affairs”, 13 kwietnia 2023 r., www.foreignaffairs.com.

[2] Ibidem.

[3] Budynek ten jest siedzibą urzędników amerykańskiej Narodowej Rady Bezpieczeństwa w administracji prezydenta Stanów Zjednoczonych.

DWIE SKŁADOWE AKTUALNEJ SYTUACJI W ROSJI

Jednym z najbardziej dyskutowanych obecnie problemów jest przyszłość Rosji. Im dłużej trwa wojna rosyjsko-ukraińska, tym bardziej tematyka debaty przesuwa się od zagadnienia przyszłości Ukrainy – którą w największym stopniu zdeterminuje wynik wojny – w kierunku zaniepokojenia o przyszłość Rosji. W tym wypadku wynik ten może, ale nie musi, być decydujący. Jeśli miałbym pokusić się o wskazanie, jak kształtuje się obecnie mediana dominujących opinii, to – w oparciu o to, co na ten temat czytam, i o dyskusje, w których ostatnio uczestniczyłem – zaryzykowałbym stwierdzenie, że konsensus opiera się na konkluzji, iż niezależenie od wyniku wojny z Ukrainą Rosja pozostanie zagrożeniem dla pokoju w Europie i problemem politycznym w skali globalnej. Niepokój o Rosję towarzyszył oczywiście decydentom politycznym w wielu stolicach wolnego świata od początku wojny. Obawiano się, że Rosja, upokorzona klęską zadaną jej przez Ukraińców, zacznie zachowywać się nieracjonalnie. A ponieważ jest mocarstwem jądrowym, może zrobić sobie i całemu światu krzywdę. Rosja także wykorzystywała ten strach przed eskalacją prowadzącą do użycia broni jądrowej przeciwko Ukrainie w celu „deeskalacji konfliktu”, osłabienia determinacji koalicji wspierającej Ukrainę oraz wzmocnienia argumentów zwolenników poglądu, że polityka oparta na dyrektywie: „Ukraina nie może przegrać” nie musi automatycznie prowadzić do sformułowania celu politycznego: „Rosja musi zostać pokonana”. Pisałem o tym sposobie myślenia w kilku ostatnich tekstach, dlatego nie będę go szerzej w tym miejscu omawiać[1].

Zainteresowaniu przyszłością Rosji nadał nowej dynamiki tzw. bunt Prigożyna. Mamy te wypadki świeżo w pamięci, ale przytoczmy sekwencję wydarzeń, tak jak je na bieżąco opisał Marek Menkiszak z Ośrodka Studiów Wschodnich, jeden z najlepszych znawców Rosji na świecie: „23 czerwca późnym popołudniem lider najemniczej Grupy Wagnera Jewgienij Prigożyn oskarżył Siły Zbrojne FR pod kierownictwem ministra obrony Siergieja Szojgu o przeprowadzenie ataku rakietowego i artyleryjskiego na obóz szkoleniowy wagnerowców, w wyniku którego nawet 2 tys. żołnierzy tej formacji miało ponieść śmierć. W konsekwencji Prigożyn ogłosił rozpoczęcie Marszu Sprawiedliwości, w którym ma rzekomo uczestniczyć 25 tys. wagnerowców i którego celem ma być rozprawienie się ze sprawcami ataku.

W odpowiedzi Komitet Śledczy FSB oskarżył Prigożyna o próbę zbrojnego buntu, a stanowisko to poparła Prokuratura Generalna FR. Rzecznik Kremla oświadczył, że prezydent Władimir Putin wie o sprawie i jest na bieżąco informowany przez służby o realizacji jego (nieznanych) rozkazów. Wieczorem w obwodzie rostowskim i w Moskwie przeprowadzono mobilizację struktur siłowych, które wzięły pod ochronę wybrane obiekty państwowe (m.in. na ulice wyjechały transporty opancerzone). Zablokowano główne drogi dojazdowe do Rostowa nad Donem oraz dostęp do części zasobów w internecie.

W nocy państwowy pierwszy kanał telewizji (Pierwyj kanał) wyemitował specjalne wydanie wiadomości zawierające oficjalne komunikaty potępiające Prigożyna. Opublikowano także telewizyjne oświadczenia zastępcy szefa Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych FR generała Siergieja Surowikina i zastępcy szefa Głównego Zarządu (wywiadu) Sztabu Generalnego generała Władimira Aleksiejewa. Wezwali oni żołnierzy Grupy Wagnera do powrotu do koszar i lojalności wobec Putina, wskazując, że zbrojny bunt osłabia państwo toczące wojnę.

24 czerwca rano wagnerowcy wkroczyli do centrum Rostowa nad Donem, nie napotykając widocznego oporu. Zablokowali główne budynki struktur siłowych (dowództwo Południowego Okręgu Wojskowego, MSW, FSB) i cywilnych (administracja obwodu rostowskiego). Agencja TASS podała informację gubernatora obwodu woroneskiego o kolumnach wojskowych posuwających się trasą A4 (z Rostowa do Moskwy). Według niepotwierdzonych doniesień pod Woroneżem doszło do strzelaniny. Mer Moskwy Siergiej Sobianin oznajmił, że na terenie miasta prowadzone są działania antyterrorystyczne mające zapewnić mieszkańcom bezpieczeństwo”.

Warto przytoczyć jeszcze dwie konkluzje napisanego na bieżąco komentarza Menkiszaka: „dopuszczenie do otwartego buntu jest faktem bez precedensu w 23-letnim okresie rządów Putina i świadczy o oznakach rozprzężenia i erozji w systemie władzy” oraz „w związku z tym bunt zostanie prawdopodobnie stłumiony, a sam Prigożyn uwięziony lub zabity”[2].

Bunt został zakończony polityczną mediacją, której twarzy udzielił białoruski dyktator Alaksandr Łukaszenka. Prigożyn zatrzymał swój marsz na Moskwę i udał się wraz ze swoją wagnerowską kompaniją na odpoczynek na Białoruś. 23 sierpnia, czyli dokładnie dwa miesiące po buncie, prywatny odrzutowiec Prigożyna uległ katastrofie, w wyniku której – zgodnie z drugą z cytowanych konkluzji Menkiszaka – najprawdopodobniej zginęli jego właściciel oraz założyciel „Grupy Wagnera” i jej dowódca operacyjny Dmitrij „Wagner” Utkin. I tu dzieje Prigożyna, jego druha Utkina i ich „dzielnej” kompanii można w zasadzie zakończyć.

Dużo ważniejsze są jednak systemowe następstwa jego buntu. Dlatego nad pierwszą z cytowanych konkluzji Menkiszaka warto się zatrzymać. „Dopuszczenie do otwartego buntu jest faktem bez precedensu w 23-letnim okresie rządów Putina i świadczy o oznakach rozprzężenia i erozji w systemie władzy”. Do tego samego wniosku doszli także decydenci polityczni na całym świecie oraz ich doradcy[3]. I ta konkluzja wywołała zwiększone zainteresowanie dyskusją o przyszłości Rosji.

System władzy stworzony przez Putina znalazł się bez wątpienia w kryzysie. Nie trzeba być znawcą Rosji, aby dojść do takiej konkluzji. Dlaczego do buntu doszło teraz, a nie na przykład w ubiegłym roku? Wojna z Ukrainą, a mówiąc precyzyjnej jej przebieg, stworzyła – jak by to określił zawodowy rewolucjonista tow. Lenin – „sytuację rewolucyjną”. Można wskazać na dwie kluczowe jej składowe.

Po pierwsze, w Rosji przemoc spowszedniała. Wojna zwiększyła poziom społecznej tolerancji dla polemiki politycznej prowadzonej z „kałasznikowem w rękach”. Wystarczyło śledzić przebieg „debat” w rosyjskich telewizjach w ciągu ostatniego roku, aby dość do wniosku, że przyzwolenie na sięganie po ten argument wzrosło. Dwadzieścia trzy lata temu knajacki język wprowadzony do przestrzeni publicznej przez Putina zaszokował Rosjan. Dziś jest społecznie akceptowaną normą. Takiego języka używał również Prigożyn w swoich przemówieniach skierowanych do władz rosyjskich, publikowanych w mediach społecznościowych. Swój przekaz niejednokrotnie wzmacniał, trzymając „automat” – karabin maszynowy – w dłoniach. Mieszkańcy Rostowa, od którego „buntownicy” Wagnera rozpoczęli swój „marsz sprawiedliwości” na Moskwę, także nie czuli dysonansu na widok siły argumentów, czołgów, transporterów opancerzonych, wytoczonych przez wagnerowców w rosyjskiej publicznej debacie politycznej. Argumentów, które naruszałyby państwowy monopol na stosowanie przemocy, gdyby ktokolwiek w Rosji w ogóle wierzył, że mieliśmy do czynienia z „prywatną firmą wojskową”.

W istocie rzeczy wiedziano, że wagnerowcy byli tak samo „prywatni”, jak ci „mili ludzie”, którzy w 2014 r. pojawili się nagle na Krymie i przeprowadzili aneksję zbrojną tego ukraińskiego terytorium do Rosji. O ile bowiem bunt wagnerowców był wydarzeniem niespotykanym, to sprawowanie władzy przez Putina i jego „Drużynę” za pomocą operacji specjalnych jest cechą wyróżniającą ustrój współczesnej Rosji.

Tu dochodzimy do drugiej składowej obecnej sytuacji. Przebieg wojny z Ukrainą, zamiast do umocnienia władzy Putina i utorowania mu drogi do kolejnej kadencji, doprowadził do osłabienia jego systemu władzy. Aneksja Krymu w 2014 r. umocniła autorytet Putina. Nie tylko jako prezydenta, ale jej rzeczywistego przywódcy oraz kapitana „Drużyny”, sprawującej władzę w Rosji i będącej faktycznym źródłem jej legitymizacji. Autorytet ten został nadwątlony przeprowadzoną w latach 2008–2012 żonglerką na stanowiskach prezydenta i premiera Rosji oraz powrotem Putina na urząd prezydenta w 2012 r. Były prezydent Dmitrij Miedwiediew, który niejako zastępował Putina na stanowisku prezydenta Rosji przez jedną kadencję, zajął z kolei jego miejsce na stanowisku premiera. Lekceważenie, jakie „Drużyna” Putina okazała procedurom demokratycznym, i brak szacunku dla nastrojów społecznych wywołały autentyczny protest i masowe demonstracje w Moskwie na placu Błotnym. Putin po raz pierwszy w życiu doświadczył masowego społecznego niezadowolenia. Aneksja ukraińskiego Krymu pomogła mu odzyskać autorytet, ale także stworzyła zachętę dla sięgania po agresję zbrojną w celu jego wzmocnienia. Precedens ten mógł też zaprogramować myślenie Putina o wojnie jako instrumencie służącym przedłużeniu jego władzy w Rosji. Decydując się na wznowienie wojny z Ukrainą, Putin liczył, że pomoże mu ona wzmocnić jego pozycję jako kapitana „Drużyny” i autorytet naturalnego przywódcy Rosji w pierwszej połowie XXI w.

Ale plan się nie udał. Pomysł na krótką zwycięską wojnę nie wypalił, a koniec kadencji Putina jako prezydenta Rosji zbliża się nieubłaganie. Bunt Prigożyna należy interpretować właśnie w tym kontekście. Jego przebieg, warunki zakończenia oraz tragiczna śmierć inicjatorów świadczą o trwającej w Rosji walce o władzę i toczących się „negocjacjach” nad warunkami przedłużenia kontraktu politycznego, którego elementem jest sprawowanie urzędu prezydenta Rosji przez Putina. Zwycięska wojna z Ukrainą miała mu w tych negocjacjach pomóc. Klęska, jakiej Rosja doświadczyła na Ukrainie, znacznie skomplikowała jego sytuację. O ile przyszłość Rosji nie zależy wyłącznie od wyniku wojny, to polityczna przyszłość Putina jest z nim związana. Decyzja o wznowieniu wojny z Ukrainą była jego decyzją osobistą. Putin, na oczach milionów Rosjan, publicznie stłumił debatę na temat jej sensowości i szans powodzenia. Ograniczył wpływ ewentualnych jej krytyków na debatę w tej sprawie, albo wymuszając subordynację, albo wtrącając ich do więzienia, jak w przypadku Nawalnego i Kara-Murzy. Gdyby wojna Putina z Ukrainą zakończyła się zwycięstwem, czyli instalacją w Kijowie prorosyjskiego reżimu, w rodzaju tego funkcjonującego w sąsiedniej Białorusi, przedłużenie funkcjonowania ustroju putinowskiego na dotychczasowych warunkach byłoby kwestią rozstrzygniętą. Ustrój ten opierał się na prostym „podziale pracy” w „Drużynie”. Do Putina należała pełnia władzy politycznej, podczas gdy inni jej członkowie mogli poprawiać swój status majątkowy w zamian za uwzględnianie udziału dla Putina. Fiasko obliczonej na to „operacji specjalnej” spowodowało jednak naruszenie tej umowy. Koszty tego fiaska w sposób nieproporcjonalny zaczęli ponosić beneficjenci ustroju putinowskiego, którzy nie mieli udziału we władzy ani wpływu na decyzję o wojnie z Ukrainą, ale w jej wyniku musieli zrezygnować z korzystania ze swoich zgromadzonych w ciągu 23 lat fortun, rezydencji w Londynie, Paryżu, Davos czy na Lazurowym Wybrzeżu. Ta sytuacja wymusza wręcz renegocjacje warunków umowy wewnątrz „Drużyny” i kontraktu, na którym opiera się ustrój putinowski.

Na Kremlu „władza jest definiowana jako udana intryga zmierzająca do jej przechwycenia” – napisał w 2014 r. Gleb Pawłowski o putinowskim systemie władzy. Termin „intryga” nawiązuje do kultury dworskiej. Nie oddaje więc specyfiki ustroju politycznego Rosji ukształtowanego na początku XXI w., który z dworem i jego kulturą ma niewiele wspólnego. Z pewnością więcej w nim znajdziemy elementów typowych dla rosyjskich służb specjalnych z ich sowiecką proweniencją, zintegrowanych z więzienno-mafijnymi zwyczajami. Formalny, konstytucyjny porządek prawny i jego atrybuty władzy są wprawdzie polityczną fasadą, ale nigdy nie były bez znaczenia. To one odmierzają czas procesów politycznych w Rosji i pomagają ustalić polityczną hierarchię. To sprawia, że są przedmiotem politycznej konkurencji i pożądania.

Z punktu widzenia metody wyłaniania przywódcy ustrój putinowskiej Rosji ma charakter hybrydowy. Organizuje się wybory prezydenckie, ale to, kto w nich startuje i wygrywa, jest wynikiem wcześniejszego, niejawnego porozumienia politycznego w ramach głównych ośrodków władzy rzeczywistej. Tak jest co najmniej od przełomu 1999 i 2000 r., gdy wybory te wygrał Putin. Taki zaś rezultat wyborów był konsekwencją wcześniejszego kontraktu między kończącym swoją drugą kadencję prezydentem Borysem Jelcynem i dyrektorem Federalnej Służby Bezpieczeństwa pułkownikiem Władimirem Putinem. Umowa przewidywała, że Putin, w zamian za nietykalność osobistą i gwarancję nienaruszalności zgromadzonego przez siebie i swoją rodzinę majątku, zostanie następcą Jelcyna – to znaczy najpierw urzędujący prezydent mianuje go premierem rządu, a następnie udzieli mu poparcia jako kandydatowi w wyborach prezydenckich. Umowa została dotrzymana, nie było niespodzianek: w marcu 2000 r. pułkownik Putin wygrał wybory prezydenckie.

Zanim jednak do tego doszło, 20 grudnia 1999 r. w siedzibie FSB na Łubiance odbyło się okolicznościowe spotkanie z okazji Dnia Czekisty. Tym razem uroczystość z udziałem najwyższych rangą i najbardziej zasłużonych „czekistów” zaszczycił urzędujący premier Rosji, płk Putin.

„Drodzy towarzysze – zwrócił się do zebranych. – Chciałbym zameldować, że grupa agentów FSB, których wysłaliście do pracy pod przykrywką w rządzie, wykonała pierwszą część swojej misji”. Uczestniczący w tym przyjęciu oficer FSB wspominał: „Wiedzieliśmy, że druga część misji to zostanie prezydentem i mianowanie byłych kolegów z KGB na najwyższe stanowiska rządowe”. Putin zapewnił zgromadzonych na sali oficerów, że nie zapomni o nich, gdy wykona misję i przejmie władzę w Rosji.

„Nie ma byłych agentów” – zakończył Putin, nadając nowe znaczenie żartowi popularnemu wśród oficerów KGB[4]. Tak więc Putin przejął władzę w Rosji nie w rezultacie pałacowej intrygi, ale operacji specjalnej. To operacje specjalne są więc charakterystycznym elementem ustrojowym putinowskiej Rosji. Władza w Rosji to możliwość ich planowania i egzekucji. Wojna z Ukrainą miała być operacją specjalną gwarantującą Putinowi kolejną kadencję. Jej fiasko będzie więc miało dla Rosji konsekwencje ustrojowe – w końcu Rosja Putina to system zbudowany na udanej operacji specjalnej polegającej na przechwyceniu władzy. System będzie się musiał więc dostosować do nowej sytuacji, w którym reguły jego działania zdefiniuje operacja nieudana. Putin będzie dążył do odzyskania politycznej kontroli nad procesem politycznym prowadzącym do przedłużenia jego władzy. Ale nigdy wcześniej nie był tak osłabiony politycznie – a im dłużej trwa wojna z Ukrainą, tym będzie słabszy. Zaś jego polityczni konkurenci wcale nie muszą być zainteresowani w pomaganiu mu, aby tę wojnę wygrał. Skoro chciał się za jej pomocą umocnić, to dlaczego mają mu w tym pomagać? Bunt Prigożyna był więc prawdopodobnie zaproszeniem do negocjacji nowych warunków współpracy w ramach stworzonego przez Putina i jego „Drużynę” systemu władzy. Rozstrzygnięcie będzie musiało nastąpić w najbliższych miesiącach, w każdym razie przed marcem przyszłego roku, gdy będzie musiał się dokonać wybór nowego prezydenta Rosji. Trwa wiec wyścig z czasem. Nawet jeśli Putin liczy, że zwycięstwo z Ukrainą spowoduje zamieszanie polityczne związane z kampanią wyborczą w Stanach Zjednoczonych, to ze względu na wewnątrzpolityczny zegar w Rosji nie będzie miał tyle czasu, aby móc je ewentualnie zdyskontować na swoją korzyść. Dla Putina wojna zakończyła się fiaskiem i trwa już za długo. Im dłużej zaś trwa, tym bardziej degraduje się jego autorytet. Ten obrót wydarzeń nie musi napawać troską wszystkich uczestników procesów politycznych w Rosji. Zwłaszcza tych zainteresowanych zmianą politycznych reguł, jeśli nie przywództwa.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 3

[1] S. Dębski, Jak zepchnąć Putina z drabiny eskalacyjnej?, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2022, nr 4; idem, Droga na manowce w strategii Zachodu, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 2.

[2] M. Menkiszak, Bunt Prigożyna: kryzys putinizmu (stan na godz. 7.00), „Analizy OSW”, 24 czerwca 2023 r., www.osw.waw.pl.

[3] E.A. Cohen, The Three Logics of the Prigozhin Putsch, „The Atlantic”, 27 czerwca 2023 r., www.theatlantic.com.

[4] F. Mereu, Putin Made Good on Promise to FSB, World Security Network, 8 lutego 2008 r., www.worldsecuritynetwork.com.

POLSKA W ŚWIECIE IN STATU NASCENDI

Rosyjska agresja na Ukrainę uznawana jest za punkt zwrotny w polityce międzynarodowej. Użycie przez Rosję siły przeciwko Ukrainie zakończyło epokę ukształtowaną pod wpływem upadku żelaznej kurtyny, który stworzył wrażenie ostatecznego tryumfu wolności nad zniewoleniem. Entuzjazm społeczeństw udzielił się wówczas politykom i skłonił ich do angażowania się na rzecz jednoczenia Europy, przezwyciężania podziałów i opierania współpracy na założeniu, że po doświadczeniach dwóch wielkich wojen powszechnych żadne z państw europejskich nie może upatrywać swojego interesu w wybuchu kolejnej.

Tezę o rozstrzygającym zwycięstwie liberalnej demokracji nad totalitaryzmami i śmierci imperializmów narody położone między Niemcami a Rosją przyjmowały ambiwalentnie. Z entuzjazmem, gdyż otwierała im ona drogę do reintegracji z wolnym światem. Ale też z rezerwą – pomne tragicznych doświadczeń ostatnich trzech stuleci z nieufnością odnosiły się do stwierdzeń, że w Europie nastał wreszcie „pokój wieczny”. Biorąc pod uwagę, że pierwsze wystrzały obu wojen światowych padły właśnie na tym obszarze, w środku Europy, nastroje te łatwo zrozumieć.

Mimo to narody te z całych sił dążyły do wykorzystania dobrej koniunktury. Zawierały traktaty o granicach, przyjaźni i  dobrosąsiedzkiej współpracy, starając się umocnić sprzyjające ich wolności, rozwojowi i bezpieczeństwie trendy. Reformowały gospodarkę i dokonywały transformacji ustrojowej, dostosowując się do standardów wolnego świata. Jednocześnie namawiały do pośpiechu w rozszerzaniu Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej.

Sukces państw Europy Środkowej wniósł ważny wkład do nowego ładu europejskiego i wzmocnił wiarę w bezpieczeństwo kooperatywne, utwierdzając w przekonaniu kluczowych decydentów w Waszyngtonie, Londynie, Paryżu i Berlinie, że droga do pokoju w Europie prowadzi przez harmonizowanie modelu rozwoju w skali całego kontynentu, zaś środkiem do tego celu jest rozszerzanie NATO i Unii Europejskiej. Także dzięki determinacji państw Europy Środkowej NATO jest dziś sojuszem 30 państw, a w Unii Europejskiej integruje się 27 członków. Osiem państw nie zdążyło uzyskać statusu członkowskiego w czasach dobrej koniunktury i wciąż do Unii kandyduje.

Tymczasem nadchodzi nowa epoka. Dokonując agresji na Ukrainę, Rosja zerwała konsensus wokół zakazu uciekania się do wojny jako instrumentu polityki. Skończył się czas poszukiwania metod budowy Europy zjednoczonej, wolnej i pokojowej.

Jeszcze nie wiemy, jaka będzie ta nowa era. Nie potrafimy wskazać idei, która ją ostatecznie zdominuje. Nie znamy instytucjonalnego kształtu nowej rzeczywistości. Ale mamy już świadomość ryzyka, że nowe czasy mogą się różnić od poprzednich dążeniem do wygrania rywalizacji o globalną hegemonię, agresywnym gospodarczym protekcjonizmem, wznowieniem wyścigu zbrojeń – tym razem w obszarze sztucznej inteligencji i big data, czyli szybkiej analizy dużej ilości danych. Wszystko to w celu uzyskania przewagi umożliwiającej wygranie każdego zbrojnego konfliktu. Hegemonia na którymś z tych nowych pól może zaś umożliwić dyktowanie warunków i norm funkcjonowania nowego globalnego porządku.

Niestety wiemy z przeszłości, że każda wielka zmiana systemowa następowała wskutek powszechnej konflagracji zbrojnej. Dlatego ryzyko wybuchu kolejnej wielkiej wojny jest dziś największe od roku 1989, być może nawet od 1939. Zarządzanie tym ryzykiem stanowi największe wyzwanie dla każdego rządu w Europie i poza nią, ale szczególnie dla państw graniczących z Rosją. Dlatego dążenia do uniknięcia globalnej zbrojnej katastrofy muszą postępować równolegle do szybkiej modernizacji sił zbrojnych. W nowej epoce potencjał obronny Polski będzie decydował o jej przyszłości w dużo większym stopniu niż w ostatnich trzech dekadach.

Kości mogły zostać rzucone

Oś nowego światowego podziału została już zdefiniowana. Po jednej stronie mamy osłabionego globalnego hegemona – Stany Zjednoczone, wciąż dysponującego najpotężniejszą siecią sojuszy w historii i wiarygodnymi sojusznikami, którzy są zainteresowani wspólną z nimi obroną status quo. Amerykańskie interwencje w obu wojnach światowych były decydujące dla ich wyniku. W rezultacie Stany Zjednoczone osiągnęły kolosalną przewagę nad wszystkimi pozostałymi uczestnikami systemu światowego w każdym niemal obszarze, od potencjału polityczno-militarnego, przez gospodarczo-technologiczny, po idee i kulturę. Pod wpływem tej przewagi powstały wartości i granice obecnego systemu międzynarodowego, jego instytucje i normy. Ameryka jest jego najpotężniejszym beneficjentem i protektorem, dysponującym największymi zasobami nie tylko militarnymi, politycznymi, gospodarczymi, ale także prawnymi i instytucjonalnymi, które wraz z – de facto – monopolem na utrzymywanie globalnego odstraszania nuklearnego zapewniają jej przewagę konkurencyjną w atrakcyjności koalicyjnej nad wszystkimi strategicznymi rywalami lub konkurentami. Oczywiście, interesy amerykańskie nie zawsze w pełni harmonizują się z interesami ich sojuszników i partnerów. Dobrym przykładem jest polityka administracji prezydenta Joe Bidena wobec wojny rosyjsko-ukraińskiej. Ameryka wspiera obronę Ukrainy przed rosyjską agresją, ale dużo ważniejszym dla niej celem jest utrzymanie przez Stany Zjednoczone statusu monopolisty w zakresie globalnego odstraszania jądrowego. Dlatego niedopuszczenie do użycia przez Rosję broni jądrowej wobec Ukrainy jest dla Waszyngtonu ważniejsze niż szybkie odzyskanie przez Ukrainę suwerenności nad okupowanymi przez Rosję ukraińskimi terytoriami.

Choć dziś Pax Americana jest obiektem skoordynowanego ataku z wielu stron, Stany Zjednoczone wciąż są niezbędnym supermocarstwem, gwarantującym pokój w Europie, na Pacyfiku oraz na Bliskim i Środkowym Wschodzie. W amerykańskiej debacie słychać wprawdzie głosy, że Stany Zjednoczone nie będą w stanie udzielać pomocy jednocześnie Ukrainie i Izraelowi oraz że dawno utraciły zdolność do prowadzenia dwóch dużych wojen w tym samym czasie, jednak wciąż są jedynym mocarstwem zdolnym do jednoczesnego wysłania 8 (na 11 posiadanych) zespołów lotniskowców w różne części świata – czego właśnie jesteśmy świadkami jesienią 2023 r. – i wciąż są najbardziej innowacyjną gospodarką, atrakcyjną dla najbardziej błyskotliwych umysłów i projektów. Ameryka to w dalszym ciągu mocarstwo o największym potencjale adaptacji i przegrupowania sił, zdolne do szybkiego sformułowania skutecznej strategicznej odpowiedzi na najtrudniejsze wyzwania.

Po drugiej stronie barykady mamy „obóz niezadowolonych” z tego stanu rzeczy. To zbiór państw o zróżnicowanym potencjale, zdecydowanie mniej spójny, systemowo zatomizowany, z trudem tworzący instytucjonalne formy współpracy oraz o słabszej atrakcyjności sojuszniczej. Tym, co jednak łączy państwa tego zbioru, jest postrzeganie Pax Americana jako środowiska ograniczającego wzrost ich potencjału oddziaływania oraz możliwości poprawiania własnego statusu w świecie i dyktowania norm lepiej odpowiadających ich interesom.

Część państw tej grupy jest w sposób wiarygodny odstraszana przez Stany Zjednoczone, co odczuwa jako dotkliwy dyskomfort. W „grupie niezadowolonych” mamy więc Chiny – prężną i potężną gospodarkę świata dążącą do doścignięcia i przegonienia Ameryki, coraz mniej cierpliwie znoszącą funkcjonowanie w oparciu o normy systemu powstałego wskutek amerykańskiej dominacji. Mamy tu także Rosję, która od 2007 r. otwarcie kontestuje ład europejski, w tym europejską architekturę bezpieczeństwa opartą o amerykański system sojuszy i odstraszanie jądrowe.

Rosja oczekuje zmiany status quo w Europie i jest gotowa użyć siły do realizacji tego w celu. Konsekwentnie także dąży do zredukowania amerykańskich wpływów w Europie, a w optymalnym wariancie – do całkowitego wypchnięcia stamtąd Ameryki. Postrzega bowiem amerykańskie zaangażowanie w obronę pokoju w Europie jako ograniczające jej możliwości oddziaływania na sytuację polityczną na Starym Kontynencie. W grupie „niezadowolonych” mamy także Iran, Koreę Północną, a krąży wokół niej szereg innych państw – w tym i demokratycznych – które z różnych powodów czują się niekomfortowo, funkcjonując w ramach ładu Pax Americana, nie mają jednak ani woli, ani potencjału, aby samodzielnie rzucić Stanom Zjednoczonym kompleksowe wyzwanie. Są to natomiast państwa chętne do zawierania mniej lub bardziej taktycznych sojuszy osłabiających amerykańskie przewagi. Istnieje także pewna grupa państw, bliższych i dalszych sojuszników Ameryki, którzy w osłabieniu jej siły oddziaływania upatrują możliwość wynegocjowania dla siebie lepszego statusu w ramach istniejącego status quo, czyli wewnątrz amerykańskiej sieci sojuszy.

Europa i ryzyka jej dylematów

Skoro wiatr dziejów wciąga nas nieubłaganie w wir nowej epoki, to z jakimi strategicznymi interesami ją rozpoczynamy? W jaki sposób nie tylko zachować osiągnięcia ostatnich trzech dekad, ale poprawiać położenie Polski w porządku światowym in statu nascendi?

Po pierwsze, warto pamiętać, że status Polski będzie skorelowany ze strategicznym położeniem Europy, jej rolą i funkcją w toku zmagań między dwiema grupami państw. Europa jest i pozostanie sojusznikiem Ameryki. I choć w różnych europejskich stolicach można czasami usłyszeć westchnienia do jakiejś bliżej nieokreślonej neutralności wobec amerykańsko-chińskiej rywalizacji, to są one albo naiwne, albo oparte o myślenie życzeniowe zakładające, że jakimś cudem państwa europejskie będą mogły jednocześnie utrzymać intensywne relacje gospodarcze z Chinami oraz sojusz z Ameryką. Rzeczywistość polityczna i gospodarcza w coraz większym stopniu wskazuje, że w krótkookresowej perspektywie będzie to coraz trudniejsze, a w przypadku zaostrzenia się relacji amerykańsko-chińskich lub otwartego konfliktu po prostu niemożliwe. Jeśli na Pacyfiku zaczęliby ginąć amerykańscy żołnierze broniący demokratycznych sojuszników Ameryki, żadna administracja nie będzie bezczynnie się przyglądać „neutralności” europejskich sojuszników. Nie mówiąc już o tym, że amerykańska blokada morska zatrzyma cały globalny handel do i z Chin.

W przypadku najbardziej negatywnego scenariusza Polska nie będzie mieć prawdopodobnie luksusu wyboru. Rosja od lat z nadzieją patrzy na Chiny jako na potencjalny lodołamacz globalnego status quo i szykuje się do wykorzystania chińsko-amerykańskiej rywalizacji jako okazji do wytyczenia na nowo granic w Europie. To oznacza, że Polska powinna przekonywać swoich europejskich sojuszników, że metodą stwarzającą szansę na uniknięcie najgorszego z możliwych scenariuszy jest udział Europy w globalnym amerykańskim odstraszaniu obu głównych adwersarzy: Chin i Rosji, a nie próby budowania z nimi współzależności w nadziei, że koszty ich przerwania będą wpływać na kalkulacje decydentów w Pekinie i Moskwie, skłaniając ich do rezygnacji z użycia siły. Metoda ta – promowana zwłaszcza przez Niemcy – zawiodła w przypadku Rosji i nic nie wskazuje na to, aby miała się okazać skuteczna wobec Chin. Przeciwnie, zwiększa ona ryzyko wybuchu konfliktu poprzez osłabianie wiarygodności odstraszania i tworzenie iluzji możliwości uniknięcia części kosztów ekonomicznych użycia siły ze względu przyjęcie przez Pekin błędnego założenia, że Europa będzie mogła zachować neutralność.

Innym europejskim ryzykiem dla Polski w kontekście amerykańsko-chińskiej rywalizacji jest dążenie Niemiec i Francji do podporządkowania sobie kontroli nad politykami zagranicznymi wszystkich państw europejskich. Tego rodzaju aspiracje mają swoje źródło między innymi w głębokim uzależnieniu największych europejskich gospodarek od rynku chińskiego oraz w chęci wyeliminowania jakiejkolwiek potencjalnej europejskiej alternatywy dla polityki zagranicznej Niemiec i Francji. Każda taka alternatywa może bowiem podnosić rządom Niemiec i Francji koszty polityczne związane z dokonywanymi przez nich wyborami we własnej polityce i pomagać korygować ich błędy.

Najlepszą ilustracją problemu był rok 2022, gdy Polska, wraz z innymi państwami wschodniej flanki NATO oraz z Wielką Brytanią, poprzez politykę faktów dokonanych w pomocy Ukrainie generowała wewnętrzną krytykę stanowiska rządów Niemiec i Francji i zmuszała je do podążania za polskim przykładem. Niemieckie (i w mniejszym zakresie francuskie) elity polityczne uznały taką sytuację za niedopuszczalną. Doprowadzenie do europejskiego Gleichschaltung w kolejnych obszarach integracji europejskiej miałoby przynieść ostateczne wyeliminowanie takiej możliwości. Jednak z punktu widzenia żywotnych interesów bezpieczeństwa Polski i jej sojuszników, mających wspólną granicę z Rosją oraz zainteresowanych utrzymaniem i wzmocnieniem amerykańskiego zaangażowania w Europie, rozwiązania ograniczające możliwość silnego oddziaływania na kierunki i metody polityk zagranicznych największych gospodarek europejskich zmniejszałyby szansę na korygowanie ich błędów i osłabiały możliwość uczestniczenia Europy w globalnym odstraszaniu adwersarzy wolnego świata. W rozpoczynającej się epoce, przy wciąż dużym zróżnicowaniu państw europejskich, pogłębianie integracji europejskiej poprzez centralizację zarządzania (de facto dominację Niemiec i Francji w Unii Europejskiej) wspólnymi politykami jest tendencją zwiększającą, a nie ograniczającą, ryzyko wybuchu globalnego konfliktu.

Sojusz z Ameryką

Po drugie, Polska jest sojusznikiem Stanów Zjednoczonych w obronie Pax Americana i znajduje się w opozycji wobec „grupy niezadowolonych”. Jest także żywotnie zainteresowana utrzymaniem amerykańskiej przewagi nad rywalami oraz wzmocnieniem ich potęgi. Wszystko dlatego, że Polska jest jednym z największych beneficjentów Pax Americana. To amerykańska interwencja w Europie w 1918 r. przywróciła państwo polskie na polityczną mapę świata i to amerykańskie zwycięstwo w zimnej wojnie – wraz z rozciągnięciem amerykańskiego parasola bezpieczeństwa na Europę Środkową – osłoniło Polskę przed rosyjskim imperializmem oraz niemieckimi dążeniami do zdominowania Europy Środkowej.

To dzięki amerykańskiemu parasolowi bezpieczeństwa Polska mogła po 1989 r. zacząć korzystać z tych samych warunków, które umożliwiły Europie Zachodniej odbudowę po II wojnie światowej i osiągnięcie rekordowego dobrobytu. Polska także stała się państwem zasobnym. Polacy nigdy wcześniej w całej swojej historii nie cieszyli się takim dobrobytem, do jakiego udało się doprowadzić dzięki zaangażowaniu Ameryki w utrzymywanie pokoju w Europie. To wielki sukces Polski, ale to także największy sukces amerykańskiej polityki zagranicznej w całej ich historii. Polska pomogła go osiągnąć. Dlatego, jeśli Stany Zjednoczone podejmą w przyszłości decyzję o przeformatowaniu własnego zaangażowania w Europie, zmniejszaniu jej skali i intensywności, skutkującym redukcją amerykańskiej obecności wojskowej w Europie, Polska będzie musiała zabiegać o to, by decyzje te nie dotyczyły amerykańskiej obecności w Polsce i na wschodniej flance NATO. Innymi słowy, gdyby Ameryka zaczęła wycofywać się z Europy, Polska musi dążyć do tego, by z jej terytorium Amerykanie wycofali się na samym końcu, czyli ostatniego dnia swojej obecności na Starym Kontynencie.

Stany Zjednoczone jako europejskie mocarstwo umożliwiły również Polsce przezwyciężenie klątwy sąsiedztwa. Trudno wyobrazić sobie gorsze sąsiedztwo niż to wynikające z jednoczesnego graniczenia z imperialnymi, prącymi na Wschód Niemcami, i imperialną, prącą na Zachód Rosją. Polska odzyskała wolność dzięki wypchnięciu Rosji z Europy Środkowej i pokonaniu przez Stany Zjednoczone Niemiec, które następnie także dzięki polityce amerykańskiej zostały zjednoczone, co następnie umożliwiło odzyskanie przez Polskę suwerenności.

W rezultacie tej samej amerykańskiej polityki Polska została członkiem amerykańskiego sojuszu gwarantującego bezpieczeństwo europejskim sojusznikom Stanów Zjednoczonych. Tego, co znaczy zmarnować koniunkturę, doświadczają właśnie Ukraińcy. Gdy pojawiła się możliwość, aby zbiec z łagru narodów, prowadzili politykę równej odległości do Moskwy i Waszyngtonu/Brukseli. Innymi słowy, zamiast jak narody Europy Środkowej uciekać, huśtali się na drzwiach do własnego więzienia.

Wobec Rosji z Niemcami? Z Ukrainą? Wspólnie?

Dzięki temu, że Stany Zjednoczone zdecydowały się zostać mocarstwem europejskim, po zjednoczeniu Niemcy stały się – po raz pierwszy w historii – sojusznikiem Polski. Bez wątpienia z polskiego punktu widzenia to przewrót kopernikański. Niemcy po roku 1989 stały się najważniejszym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych w Europie i podwykonawcą globalnego Pax Americana na kontynencie. Ale od trzydziestu lat nie graniczą już ani z Rosją, ani z terytoriami, na których stacjonują jej wojska, co fundamentalnie zmieniło ich percepcję zagrożeń i skłoniło do ponadnormatywnej konsumpcji pokojowej renty. Niemcy stały się tłuste gospodarczo, ale przestały być silne militarne.

W rezultacie zamiast zbliżyć się do swoich nowych sojuszników z Europy Środkowej i ich percepcji zagrożeń Niemcy się od nich oddalały, dążąc przy tym do uzyskania przewagi w Europie poprzez uzyskanie od Rosji preferencyjnego dostępu do jej zasobów energetycznych, a od Chin – preferencji w dostępie do ich rynku.

Zaraz po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej uważałem, że jest szansa na niemiecko-polski tandem w sprawach Europy Wschodniej. Niemcy uznały jednak Rosję za swój priorytet i dążyły do zmonopolizowania polityki Unii Europejskiej wobec Rosji, poświęcając interesy bezpieczeństwa swoich sojuszników ze wschodniej flanki NATO. Stało się tak również dlatego, że niemiecką pozycję międzynarodową determinuje głównie ich siła gospodarcza.

Możliwości aktywnego kształtowania otoczenia międzynarodowego Niemcy zyskują przede wszystkim poprzez integrację w Unii Europejskiej oraz wspólny rynek i walutę, a docelowo także wspólną politykę zagraniczną. Dlatego Niemcy dążą do przeforsowania takiego mechanizmu podejmowania decyzji w UE w sprawach polityki zagranicznej, który umożliwiłaby Berlinowi narzucanie wszystkim innym państwom członkowskich własnych politycznych preferencji, zgodnych z interesami gospodarczymi Niemiec. Kryterium to spełnia metoda podejmowania decyzji w trybie kwalifikowanej większości głosów (QMV).

W ten sposób kompensują swoje ograniczenia ujęte syntetycznie w formule Henry’ego Kissingera „za duże na Europę, za małe na świat”. Uzależnienie Niemiec od instrumentu wzmacniania wpływu w postaci integracji europejskiej jest konsekwencją braku innych atrybutów mocarstwowych, jak stałe miejsce w Radzie Bezpieczeństwa ONZ, posiadanie broni jądrowej i strukturalne deficyty w sferze potencjału wojskowego.

Poważnym ograniczeniem dla realizacji niemieckich aspiracji międzynarodowych jest wynikający z obciążeń historycznych ambiwalentny stosunek Niemców do siły militarnej. Większość klasy politycznej preferuje zaangażowanie w sferze dyplomatycznej, humanitarnej oraz działania prewencyjne odnośnie do konfliktów. Przynależność do Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz korzystanie ze współpracy wojskowej z USA dla zapewnienia własnego bezpieczeństwa w połączeniu z percepcją braku klasycznych zagrożeń w sferze obronnej przyczyniły się do wieloletniego niedofinansowania sił zbrojnych. Rosnące ambicje zwiększenia własnego potencjału w tym zakresie dla aktywnej roli w zarządzaniu kryzysowym w sąsiedztwie UE, a także próby modernizacji armii do celów obronnych napotykały opór części klasy politycznej, zwłaszcza ze strony ugrupowań lewicowych, oraz niechęć opinii publicznej.

Po napaści Rosji na Ukrainę zainicjowany został zwrot w polityce Niemiec (Zeitenwende), którego głównym elementem jest utworzenie funduszu celowego w wysokości 100 mld euro na wzmocnienie Bundeswehry. Mimo stopniowego zwiększania budżetu obronnego w ostatnich latach i puli środków inwestycyjnych w formie funduszu celowego Niemcy nie wypełniają celu w ramach NATO przeznaczania 2% PKB na budżet obronny. Wciąż nie dostosowały się do uwarunkowań nowej ery i istnieje poważne ryzyko, że będą opóźniać dostosowywanie się innych sojuszników, aby ukrywać własne zapóźnienia.

Pakt muszkieterów na wschodniej flance NATO

Stopień zagrożenia rosyjskim imperializmem Niemiec i ich sojuszników graniczących z Rosją, w tym Polski, jest różny. Niemcy dla ratowania swojej skóry zawsze mogą próbować poświęcić wschodnich sojuszników. Rosja o tym dobrze wie, co może mieć wpływ na wybór przez nią taktyki, gdyby zdecydowała się na kolejną agresję zbrojną. Nie twierdzę, że w takiej sytuacji Niemcy zawiodą swych sojuszników. Faktem jest jednak, że w przeciwieństwie do Finlandii, państw bałtyckich, Polski i Ukrainy mają jedną opcję więcej w arsenale możliwych reakcji.

Dlatego Polska musi stale wzmacniać swoją zdolność do mobilizowania regionu i budowania z nim wspólnego stanowiska od Finlandii po Ukrainę i dalej Rumunię, Bułgarię i Turcję. Wszyscy sąsiedzi Rosji zwiększają skuteczność oddziaływania, działając wspólnie: „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego”. Ale osiągnięcie takiej zdolności będzie dla Polski oznaczało konieczność i umiejętność samoograniczania się.

Poza Ukrainą i Polską, Rosja sąsiaduje z narodami małymi, znacznie mniej od Rosjan liczebnymi. Od wieków uciekała się wobec nich do argumentu siły opartej o masę (liczebność), w myśl tezy: „Nas jest więcej, więc zachowajcie się racjonalnie. Wasz opór jest beznadziejny”.

Dlatego właśnie Polska, ze względu na swój większy potencjał demograficzny, polityczny, gospodarczy i militarny, jest antytezą Rosji i tworzy wraz z sąsiadami zaporę przed rosyjskimi tendencjami imperialnymi, odwołując się do wspólnego hasła: „Równi z równymi, wolni z wolnymi”. Polska powinna tak rozbudować swój potencjał obronny, aby była w stanie udzielić natychmiastowej pomocy militarnej zagrożonym sojusznikom na wschodniej flance NATO: Litwie, Łotwie, Estonii, Finlandii i Szwecji. Nawet gdyby w początkowej fazie konfliktu amerykańska interwencja militarna miała się opóźniać. A także wiarygodnie grozić ustanowieniem własnej killing zone, sięgającej w głąb terytorium Rosji i Białorusi na minimum 300 km.

Dysponowanie przez Polskę takim wojskowym potencjałem będzie sprzyjać kształtowaniu wspólnego stanowiska regionu na forum zarówno NATO, jak i Unii Europejskiej oraz zwiększać potencjał odstraszania NATO. Polska za kryterium własnego sukcesu powinna uznawać uzyskiwanie takiego wspólnego stanowiska. Mniej istotne powinno być to, kto jest jego wyrazicielem. Tak rozumiem polskie samoograniczanie się.

Strategiczną częścią regionu Europy Środkowej i wschodniej flanki NATO musi być Ukraina. Zarówno krótkoterminowo – ze względu na to, że wzięła na siebie najpotężniejsze uderzenie Rosji wymierzone w status quo w Europie – jak i długoterminowo, ponieważ Polska i Ukraina mogą, łącząc swoje potencjały, stworzyć jedną ze skutecznych zapór przeciwko rosyjskim imperialnym aspiracjom. Tak długo jak Stany Zjednoczone bronią pokoju w Europie, nie będzie raczej takiej konieczności, ale Polska musi mieć na uwadze wariant, w którym ze względu albo na kwestie wewnętrzne, albo na zaangażowanie w innym miejscu świata nie będą mogły tego zadania w pełni realizować. Na taką okoliczność w polskim arsenale politycznym powinna istnieć opcja wojskowej, strategicznej współpracy polsko-ukraińskiej.

W Europie nie ma zbyt wielu wariantów stworzenia zapory przeciwko Rosji. Mogą ją próbować powstrzymywać albo Polska wraz z Niemcami, albo Polska wraz z Ukrainą. Kłopot polega na tym, że model z udziałem Niemiec będzie miał słabości, o których wspomniałem wyżej. Na podstawie doświadczeń historycznych w Moskwie szybko zostałaby przetestowana hipoteza, że Berlin postawiony przed wyborem: Rosja albo Ukraina, będzie walczył z własnym instynktem, podpowiadającym, by wybrać Rosję. Podobnie, jeśli Niemcy musieliby rozstrzygnąć dylemat: Rosja czy Polska, ponownie może wziąć górę tradycja stawiania na Rosję. Siłą wzmacniającą tendencje do takich, a nie innych niemieckich wyborów nie jest wyłącznie tradycja historyczna, lecz także fakt, że Niemcy nie mają wspólnej granicy z Rosją i są od niej oddzielone terytoriami sojuszników. To stwarza pokusę, aby instrumentarium środków służących zwiększaniu bezpieczeństwa Niemiec uzupełniać o możliwość rezygnacji z obrony przed Rosją żywotnych interesów bezpieczeństwa ich środkowoeuropejskich sojuszników. Rezygnacja ta nie musiałaby nawet przybrać formy decyzji niemieckiego rządu, ale wystarczyłby brak społecznego poparcia dla zaangażowania Bundeswehry w obronę sojuszników, co w najlepszym razie uruchomiłoby długotrwałą polityczną debatę w Niemczech, de facto paraliżującą niemiecką zdolność do działania w obronie sojuszników. Próba walki z własnymi tradycjami i instynktami może zawsze obniżać szybkość i skuteczność niemieckich reakcji. A czas reakcji może się okazać kluczowy dla planów Rosji. Dlatego rygiel stworzony przez Niemcy i Polskę Rosja poddawałaby nieustannym testom, destabilizując sytuację w Europie.

Jestem natomiast przekonany, że gdyby w Rosji stawiano sobie kiedyś pytanie, jak zachowa się Polska w obliczu dylematu: Rosja czy Ukraina? – to szybko doszliby tam do konkluzji, że Polska zawsze wybierze Ukrainę. Dlatego też współpraca polsko-ukraińska tworzy silniejszy efekt odstraszający i perspektywę znacznie większej stabilizacji w Europie niż jej alternatywa w postaci rygla niemiecko-polskiego. Po prostu, państwa sąsiadujące z Rosją, nie posiadając kontrolowanej przez siebie głębi strategicznej, są pozbawione możliwości rozważania zwiększania własnego bezpieczeństwa poprzez nieudzielenie pomocy zaatakowanemu przez Rosję sąsiadowi.

Oczywiście, niniejszy szkic jest bardzo dużym uproszczeniem – wszak w rzeczywistości blok państw zainteresowanych powstrzymywaniem, a w optymalnym wariancie złamaniem rosyjskiego potencjału imperialnego, jest dużo bardziej rozbudowany. Można sobie wyobrazić wiele wariantów pośrednich, łącznie z modelem niemiecko-polsko-ukraińskiej współpracy dla powstrzymywania Rosji. Tyle tylko że wiarygodność takiego – być może optymalnego – wariantu byłaby uzależniona od jakości współpracy polsko-ukraińskiej, i w znacznie mniejszym stopniu polsko-niemieckiej. Rosja bowiem zawsze będzie miała nadzieję na wbicie klina między Niemcy i ich środkowoeuropejskich sojuszników, z Ukrainą włącznie, a jednocześnie będzie uznawać podobne próby wobec osi Warszawa–Kijów za znacznie mniej perspektywiczne. Dlatego Polska powinna dążyć do włączenia Ukrainy w każdy format regionalnej i ponadregionalnej współpracy, w tym do jej członkostwa w NATO i Unii Europejskiej, aby z jednej strony zwiększyć ukraiński potencjał odstraszania, a z drugiej podzielić się ryzykiem związanym ze wspólnym z Ukrainą powstrzymywaniem Rosji.

Rosyjska agresja na Ukrainę doprowadziła do zaangażowania się Stanów Zjednoczonych – po raz pierwszy w ich historii – w obronę pokoju w Europie Wschodniej. Kwestię tego, dlaczego w Waszyngtonie podjęto taką decyzję, odłóżmy w tej chwili na bok. Z polskiego punktu widzenia jest to wydarzenie poprawiające nasze położenie strategiczne. Ameryka jest obecna na naszym przedpolu i chociaż nie uczestniczy w jego obronie bezpośrednio, nie wysyła swoich żołnierzy na Ukrainę, to dzięki jej pomocy Ukraina jest w stanie stawiać Rosji skuteczny opór, kupując Polsce, NATO i Stanom Zjednoczonym czas niezbędny do przygotowania się do funkcjonowania w nowej epoce.

Ale trzeba patrzeć w przyszłość. W interesie Polski leży przekształcenie tego zaangażowania Stanów Zjednoczonych w zjawisko trwałe i długoterminowe. A to oznacza konieczność dążenia do włączenia Ukrainy w amerykański system globalnych sojuszy i polityki odstraszania. Osobiście uważam, że Ukraina zostanie członkiem NATO. Co do zasady, ta decyzja została już podjęta przez administrację republikańską George’a W. Busha na szczycie NATO w Bukareszcie w roku 2008, a następnie potwierdzona przez administrację demokratyczną Bidena na szczycie NATO w Wilnie w 2023. Nie mamy więc do czynienia z kwestią: czy, ale: kiedy i w jakich okolicznościach. Powtarza się sytuacja, którą znamy z polskiego doświadczenia. Na przełomie 1993 i 1994 r. administracja Billa Clintona doszła do wniosku, że w interesie Stanów Zjednoczonych leży umocnienie bezpieczeństwa w Europie poprzez harmonizację jego systemowych uwarunkowań za pomocą rozszerzenia NATO.

Zagrożenie ze strony Rosji nie przeminie

W dającej się przewidzieć perspektywie Rosja pozostanie państwem rewizjonistycznym – konsekwentnie będzie dążyć do odzyskania utraconego pod koniec XX wieku imperium. To dążenie będzie zaś stwarzać największe zagrożenie dla pokoju w Europie. W sposób bezpośredni zaś będzie zagrażać sąsiadom Rosji, przede wszystkim Ukrainie, Białorusi, Mołdawii i Gruzji. Tak długo bowiem jak Stany Zjednoczone są mocarstwem europejskim zaangażowanym w utrzymywanie pokoju w Europie, tak długo najbardziej zagrożone rosyjskim rewizjonizmem są państwa europejskie sąsiadujące z Rosją, ale niezwiązane sojuszem ze Stanami Zjednoczonymi.

Rosja w obecnej formie państwowej będzie konsekwentnie dążyć do odzyskania utraconego w poprzedniej epoce statusu europejskiego i globalnego mocarstwa, gdyż tylko ten status gwarantuje jej udział w decyzjach na temat politycznego i instytucjonalnego kształtu Europy oraz jej politycznej mapy. Nie ma tu miejsca na ponowne przytaczanie całej argumentacji udowadniającej, że Rosja dąży i będzie dążyć – co najmniej tak długo, jak rządzi nią Putin – do odzyskania w świecie statusu, jakim cieszył się Związek Sowiecki.

Putin nigdy nie ukrywał swoich aspiracji i konsekwentnie je światu komunikował. Prasa rosyjska po jego wyborze na urząd prezydenta ogłosiła w Rosji „epokę restauracji”.

Pierwszym jej symbolem było przywrócenie hymnu Związku Sowieckiego jako hymnu państwowego Rosji – stało się to kilka miesięcy po dojściu Putina do władzy w 2000 r. Od roku 2001 Putin próbował przekonać Europę do utworzenia wielkiej wspólnej przestrzeni współpracy od Lizbony po Władywostok. Idea sprowadzała się do podziału Europy na dwa obszary paralelnej integracji: na Zachód od aktualnych granic Rosji integracja miała się odbywać w Unii Europejskiej, na wschodzie zaś Rosja miała integrować byłe państwa Związku Sowieckiego w Unii Euroazjatyckiej. W istocie rzeczy chodziło o przywrócenie Rosji strefy wpływów.

W 2005 r. Putin stwierdził w wywiadzie, że konferencja w Jałcie stworzyła modelowe rozwiązanie dla ładu światowego, a kilka miesięcy później – że rozpad Związku Sowieckiego „był największą katastrofą geopolityczną” w historii. Na konferencji w Monachium w 2007 r. Putin zakomunikował, że Rosja jest niezadowolona z post-pojałtańskiego ładu i że NATO powinno się cofnąć do granic sprzed 1997 r., czyli sprzed rozszerzenia o Polskę, Czechy i Węgry. W 2008 r. na szczycie NATO w Bukareszcie ogłosił, że nie uważa Ukrainy za niepodległe państwo, mogące przystąpić do Sojuszu, oraz że jeśli Ukraina będzie do tego dążyć, Rosja odbierze jej Krym. Latem 2008 r. Rosja dokonała agresji na Gruzję. W listopadzie 2009 r. Rosja wysunęła propozycję nowego traktatu o bezpieczeństwie europejskim, który zmierzał de facto do przyznania jej prawa do wytyczania własnej strefy wpływów, gdyż jego sygnatariusze mieli się powstrzymać od naruszania interesów bezpieczeństwa stron, pozostawiając Rosji dowolność zarówno w definiowaniu terminu „interesy bezpieczeństwa”, jak i w określaniu, na czym miałoby polegać ich naruszenie. Była to kolejna tego rodzaju próba. W 2014 r. Rosja dokonała agresji na Ukrainę i aneksji Krymu, a w lutym 2022 r. wznowiła wojnę z Ukrainą, dążąc do zajęcia Kijowa.

Rosja jest skazana na uciekanie się do siły lub groźby jej użycia w celu poprawy własnego statusu drogą wymuszania ustępstw, gdyż jej model rozwoju jest nieefektywny i nieatrakcyjny. Nikt nie chce się z Rosją dobrowolnie integrować, więc Rosja integruje siłą. Ograniczeniem dla jej stosowania jest zaś Pax Americana i amerykańska sieć sojuszy.

Chiński lodołamacz

Z tego powodu Rosja jest zainteresowana obaleniem amerykańskiej hegemonii, co najmniej w jej europejskim wymiarze, i aktywnie poszukuje możliwości zredukowania przewagi Ameryki. Upatruje swojej szansy w aspiracjach Chin do zastąpienia Stanów Zjednoczonych na pozycji globalnego hegemona. Chiny – podobnie jak Rosja – dążą do zarządzania fazą przejściową w zmianie porządku międzynarodowego i zanim nadejdzie dla nich chwila tryumfu i zastąpienia Stanów Zjednoczonych na pozycji jedynego globalnego supermocarstwa, chcą doprowadzić do globalnego przetargu, w wyniku którego Stany Zjednoczone miałyby się zgodzić na amerykańsko-chiński układ z Tordesillas, przyznający Chinom własną strefę wpływów.

Dążenia Chin do poprawy własnego położenia w obecnym systemie światowym mogłyby być dla Polski neutralne, gdyby nie oznaczały redukcji potencjału Stanów Zjednoczonych oraz ich zdolności do obrony pokoju w Europie. A także gdyby nie wiązały się z groźbą podjęcia przez Rosję próby rewizji ładu europejskiego i jej zachodnich granic, czego nie może ona przeprowadzić bez użycia siły w warunkach pokoju w Europie.

Zarówno Rosja, jak i Chiny traktują wojnę rosyjsko-ukraińską jako instrument wymuszania ustępstw na Stanach Zjednoczonych i ich sojusznikach. Dlatego wojna ta ma charakter systemowy. Może stanowić preludium do globalnej konflagracji, ale może również doprowadzić do rozwiązania tymczasowego, pauzy strategicznej w rywalizacji o globalne przywództwo.

W ciągu ostatnich trzech dekad Polska stała się jednym z najzamożniejszych państw świata i w dalszym ciągu szybko się rozwija. Stwarza to szansę na zwiększanie polskiego udziału w aktywnym kształtowaniu wspólnej odpowiedzi wolnego świata na zagrożenia i wyzwania dla globalnego pokoju, którego Polska jest jednym z głównych beneficjentów. Stany Zjednoczone będą w najbliższych latach opracowywać swoją nową globalną strategię obrony Pax Americana. Polska ma zbyt wiele do stracenia, aby w tych pracach nie uczestniczyć. Gdy powstawał poprzedni porządek światowy, trzydzieści lat temu, Polska była raczej przedmiotem zachodzących procesów politycznych w świecie niż ich podmiotem. Dziś ma szansę wpływać na kształtowanie politycznej globalnej rzeczywistości, gdyż jest wysuniętą kasztelanią Pax Americana, odpowiadającą za bezpieczeństwo wschodniej flanki NATO. Poprzednią epokę charakteryzował prymat interesów gospodarczych nad interesami bezpieczeństwa i obrony, w nowej epoce będzie odwrotnie – to obrona będzie miała prymat nad gospodarką. Trzeba mieć na uwadze, że dostosowanie się do nowych uwarunkowań musi następować szybko i czas ma większe znaczenie niż precyzja i proceduralne doktrynerstwo. Jest tak dlatego, że decyzje podejmowane dziś determinują nasz potencjał odstraszania i obrony na dekadę i dalej. Opóźnienia w tym procesie, które spowodujemy dziś, mogą sprawić, że następne pokolenie nie będzie w stanie odeprzeć rosyjskiej agresji, bo swoją opieszałością pozbawimy je koniecznych do tego zdolności. Punktem wyjścia do naszych rozważań powinna być zawsze odpowiedź na pytanie, jak zabezpieczać polskie interesy i jaką rolę Polska powinna odgrywać w nowej amerykańskiej strategii i sieci sojuszy, oraz odpowiednio do tego dostosowywać programy rozwoju gospodarczego, kapitału ludzkiego i potencjału militarnego. Liczy się każda chwila, gdyż w nowej globalnej erze opóźnienia mogą zabijać.

„Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2023, nr 4

ANEKS

UKRAINE STRATEGIC FUTURES

Principal authors: Dr. Eliot A. Cohen, Dr. Sławomir Dębski

This memorandum represents the outcome of the deliberations of a group of some twenty European (British, Estonian, Finnish, French, German, Norwegian, Polish, Swedish, Ukrainian) and American experts in June of this year.

We examined three strategic futures for Ukraine and the European security, exploring in depth the pros and cons of each and concluded that NATO membership is by far the most reliable, least risky and the most cost-efficient outcome for both Ukraine and the West. Alternative options, that is the “fortress Ukraine” and “Ukraine with assurances”, pose risks that are, in the medium to long-term, unacceptably high.

This memorandum represents the outcome of the deliberations of a group of some twenty European (British, Estonian, Finnish, French, German, Norwegian, Polish, Swedish, Ukrainian) and American experts in June of this year.

We examined three strategic futures for Ukraine and the European security, exploring in depth the pros and cons of each and concluded that NATO membership is by far the most reliable, least risky and the most cost-efficient outcome for both Ukraine and the West. Alternative options, that is the “fortress Ukraine” and “Ukraine with assurances”, pose risks that are, in the medium to long-term, unacceptably high.

Preliminary observations

Russia’s consistent and long-term strategic aim is to bring back its global power status, reconstitute its empire and create a security order built on spheres of influence. Increasingly, it appears to aim as well at the elimination of Ukraine as an independent state. The essence of these aims may be found in the ultimatum issued by Russia to the United States and NATO in December 2021, effectively demanding the renunciation of NATO’s open-door policy, the withdrawal of Allied military structures from Central and Eastern Europe, as well as the withdrawal of U.S. nuclear arsenal from Europe. Subsequent statements have amplified and extended these objectives. This would be tantamount to creating a zone of insecurity in Central and Eastern Europe to the permanent disadvantage of NATO and the liberal democracies.

Russia will remain a revisionist state for the foreseeable future, yet its imperial self-conception is that of Russian elites at large, and not just Vladimir Putin. Aggression against Ukraine has been a natural outcome of Russia’s strategic aim and the nature of its political regime. Consequently, the Russian threat is structural and systemic. We assess that Russia will continue to attempt to retain Ukrainian territory, constrain Ukrainian sovereignty, and, at a moment convenient to itself, resume conflict, even after Putin passes from the scene. Any termination of hostilities will only likely result from a temporary lack of Russian capabilities or for tactical reasons. It would not mean Russia has abandoned its maximalist goal of subjugating Ukraine.

Therefore, Ukraine’s security must be predicated on the serious possibility of renewed hostilities with Russia, with all its consequences for security of transatlantic area. It is in this context that the guiding question of our deliberations has been how to manage living alongside an aggressive and antagonistic Russia and doing so for years and probably decades to come. All that led us to focus our deliberations on which option would most likely deter a renewed Russian attack on Ukraine and the West and provide the highest possible level of stability both for Ukraine and the transatlantic area.

Option #1: Fortress Ukraine, or “The Israeli Model”

The United States and key allies could commit to supplying Ukraine with equipment and arms at, say, $20 billion a year for ten years (half from the US, half from other countries). The $200 billion sum would be double what Israel received in the four decades after the Camp David Accords. Supply would include combat aircraft and long-range missiles, and the allies would also agree to technology transfer and support to expand Ukraine’s defence industry.

With such aid, Ukraine could maintain a standing force of nearly half a million, which could be doubled during war. The strengthening of defense potential would be reinforced by Ukraine’s move to EU membership and economic support from NATO, EU and G7 countries, and frozen Russian funds.

Option #1: Pros. This policy would not require consensus in NATO and would avoid a divisive debate about Ukrainian into accession to the Alliance. Therefore, it presents itself as a natural follow-on to the existing policy of supplying arms to Ukraine. It would easily elicit bipartisan support in the United States, since it would not entail a direct military commitment. At the same time, it would avoid provoking Russian opposition on the grounds of NATO enlargement. Ukraine would have robust air and missile defenses, as well as long range strike systems that would make a future Russian attack more costly and riskier. This level of aid might also create sufficient security to encourage private investors to put money into Ukraine for the country’s reconstruction.

Option #1: Cons. This course of action would not substantially reduce the risk of renewed Russian attack. Systemic change in Russia is, unfortunately, unlikely and cannot in any case be counted on as an element of Ukraine’s security strategy. Moreover, Russia will view a substantial military buildup in Ukraine as a threat, and it will continue to attempt to destabilize Ukraine and delay its integration into the EU, which it will also oppose. If these attempts are supplemented by coercion or bribery from Moscow, there is a high risk that the coalition supporting Ukraine will suffer defections.

Russia would exploit legal problems of arms and technology transfer for propaganda purposes. A more serious problem is that Western states would attempt to impose constraints on the use of weapons to strike targets within Russia. As a result, Ukrainian deterrence would depend solely on its own capabilities rather than any prospect of direct military support from the West, let alone from Indo-Pacific states and the global South. Meanwhile, the burden on Ukraine of maintaining a vast force under arms would retard its economic recovery and further development.

Such an approach poses two other large problems. It implies a de facto retreat from the Bucharest commitments made in 2008 that Ukraine would eventually join NATO. More troubling yet, a logical consequence of such a policy would be Ukrainian acquisition of nuclear weapons. The “Israeli option” worked, indeed, largely because Israel had own nuclear arsenal—acquired in the absence of a binding guarantee of direct military support. In a similar case Ukraine will surely explore the acquisition of such weapons. In fact, the logic of its strategic position would make such a choice both probable and, in many ways, appropriate. Such a decision would create further, possibly catastrophic possibilities for conflict in Eastern Europe.

Option #1: Fortress Ukraine: our judgment. We find that Fortress Ukraine is a superficially attractive option because of its relatively low short-term political costs. But we assess that it would be unstable, engender a high risk of future conflict, expose fissures within the West, and create opportunities for Russia to explore the uncertainties (grey zone activities) and weaken the current coalition. Most dangerous of all, it would likely lead to Ukraine’s acquisition of nuclear weapons, a development that would be both logical and risky for all concerned, since not only would it put severe strain on the European security order, but it would also undermine the global non-proliferation regime. Refusal to embed Ukraine into the transatlantic community would therefore create uncertainties for all the parties—the West, Ukraine, but also Russia—about future of European security architecture.

Option #2: Bilateral or multilateral security assurances

The United States and some allies would provide Ukraine with political and possibly legally binding security assurances, in parallel with the supply of arms and ammunition. In the case of the United States, Ukraine would be designated a major non-NATO ally (MNNA), like Australia or Japan, and an arrangement like the mutual defense treaty with South Korea or the provisions of the Taiwan Relations Act with that country would be put in place. Key European countries (e.g., Poland, Germany, France, the UK) would make similar commitments. Among the provisions of such agreements would be a promise of large scale supply of advanced, long-range weapons in the event of war with Russia, and possibly, the commitment of foreign forces to support Ukraine in such an eventuality.

Option #2: Pros. Such assurances do not require NATO membership of Ukraine. Deterrence could be strengthened by a policy of ambiguity, i.e., by forcing Russia to take into account the possibility that a renewed invasion of Ukraine would likely bring about a larger war with the major Western powers, including nuclear ones. Such arrangements would also include provisions for regular joint exercises on Ukrainian soil, and possibly even regular presence of forces in Ukraine, thus further enhancing deterrence. Other creative possibilities—e.g. the integration of Ukraine’s air and missile defenses with that of neighboring Western states—would also be possible. By reassuring Ukraine, this policy would reduce the likelihood of her seeking nuclear weapons. At the same time, this option could be more acceptable to Western publics than Ukraine’s NATO membership, since it would essentially build upon July 2023 G7 declaration of support for Ukraine, and, for this reason, be somewhat less of a red flag for Russia and China as well.

Option #2: Cons. Ukraine would still have to maintain very large forces, and the signal such an option would send is that NATO membership for Ukraine may be deferred indefinitely. Because of the commitments made at Bucharest in 2008, Russia would likely see such a decision as a reversal or even nullification of those agreements to bring Ukraine into NATO. Moreover, hybrid or marginal Russian attacks on Ukraine would constantly probe Western resolve. Attempts to deter those, e.g. by creating quasi-automatic commitments to deploy or use force, would, in effect, make Ukraine a member of NATO without the prewar benefits of planning and integration across the Alliance, while still risking blurring or devaluing the NATO article 5.

Option #2: Bilateral or multilateral assurances: our judgment. While security assurances may be politically attractive to some decision-makers hoping to avoid admitting Ukraine into NATO, the sense of security and stability that would be created would be illusory. It would be a standing invitation to Russia to test the will and resolve of the West, which would be reduced to a coalition of the willing rather than having the full force of NATO arrayed to deter an attack. For this reason, this option is, in fact, a recipe for instability.

Option #3: NATO membership

This would occur after an accelerated accession process and likely with a clearly defined geographical scope of Ukraine covered by the Article 5 guarantees, but would still require security assurances/arrangements and the like during an interim period, as well as commitment to build up Ukraine’s defenses. It is in NATO’s best interest to have what is now one of Europe’s strongest and most combat-experienced armies integrated into the Alliance and firmly anchored to Western structures.

Option #3: Pros. NATO has an excellent record of deterring serious Russian attacks on its members. It is clear that Russia fears the military involvement of NATO and, despite its rhetoric, has so far avoided any attack on NATO or individual member states (e.g. supply lines to Ukraine through Poland and other countries). NATO membership might include, but would perhaps not require, the permanent stationing of Western forces there (see Finland). Moreover, it would not even require the final resolution of the current conflict (see Germany, which joined despite its division and legally unresolved borders in the 1950’s), but would be possible by Ukraine – similarly to West Germany—renouncing the option of regaining full control of its territory by force, leaving it for peaceful unification in future.

While it is important for NATO to make good its commitments to expand defense spending, this policy would likely not require major new outlays as the burden of integrating Ukraine into NATO and assuring it of the support and solidarity of the whole Alliance would be shared between all 32 Allies. The extended nuclear deterrence provided by the U.S. would remove incentives for Ukraine to acquire nuclear weapons, but would also be essential, if not a precondition, for, Ukraine’s integration into the EU, thus creating stable security environment needed for Ukraine’s reconstruction. It is because the EU has its own mutual defense clause that obliges the Member States to support one another in the event of an armed attack, yet they would currently not be able to come to Ukraine’s help without the US capabilities, though.

Russia, on the other hand, would receive an unmistakable signal that its attempts to recreate a Russian empire or reincorporate Ukraine into the Russian state had failed for good. This would lead to strategic stability in Central and Eastern Europe, given that Russia’s success in Ukraine would only further strengthen Moscow’s conviction that foreign policy interests can be achieved by military force. Paradoxically, Ukraine’s NATO membership would therefore make a resumption of rational Western relations with Russia easier.

Option #3: Cons. Ukrainian membership remains highly controversial in a number of NATO countries on both sides of the Atlantic as we have seen in the lead-up to the Vilnius summit. Moreover, Ukrainestill needs to implement reforms, including those that would ensure full interoperability with Allied forces, reinforce civilian control of the military and counteract corruption. NATO membership for Ukraine could infuriate Russia, and consolidate a hostile relationship for decades to come—or, conceivably, provoke Russia to lash out. The interim period between inviting Ukraine up to the full membership would be particularly prone to Russia's efforts to derail the accession process. Against this background, SACEUR would need to significantly adjust and expand his plans for the defense of Europe, and it would be important for most European NATO Allies to improve their capabilities, readiness and responsiveness.

Option #3: NATO membership: our judgment. It is vital to look at NATO membership for Ukraine not as a gift or act of compassion, but as ensuring the security and stability of Europe. We believe that it would consolidate a European security order based on globally shared security norms as well as Western interests and values. This, in turn, would benefit international security beyond Europe and the United States. In particular, we believe that it would have a deterrent effect on a China contemplating an invasion of Taiwan.

Prospects and recommendations

Fully cognizant of the risks entailed, we strongly urge a detailed plan, including timelines, for Ukrainian NATO membership be created and announced at NATO’s 75th anniversary celebrations.

Either “Fortress Ukraine” or solely bilateral/multilateral security assurances will only create incentives for Russia to continue its imperial and confrontational policies towards Ukraine and NATO, and leave Ukraine in a grey security zone. No NATO membership for Ukraine would also mark a major step back from the Bucharest 2008 pledge. It is speedy admission of Ukraine to NATO, with interim policies combining Option #1 and #2, based on July 2023 G7 security commitments, which stands out as the best guarantor of European security and stability, and of a relatively safe and prosperous future for Ukraine, including its post-war reconstruction and economic recovery.

On top of being the only effective stabilizing option, Ukraine’s NATO membership would be the least costly, allowing the West to focus more resources on other challenges, like China. There would also be positive ripple effects—for example, in guaranteeing a future free flow of Ukrainian agricultural products to the Global South. We understand the risks posed by Russian revanchism, but believe that they are less than those associated with a retreat from the position adopted at Bucharest in 2008.

Finally, we believe that NATO’s 75th anniversary, to be celebrated in Washington in 2024, would be an excellent moment to invite Ukraine to join the Alliance, thus marking a crucial step towards bringing lasting peace and security to the European democracies.