David Frye

MURY

Historia cywilizacji

przełożyła Hanna Pustuła-Lewicka

WALLS: A HISTORY OF CIVILIZATION IN BLOOD AND BRICK

Copyright © 2018 by David Frye

By arrangement with the author. All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXXI

Copyright © for the Polish translation by Hanna Pustuła-Lewicka, MMXXI

Wydanie I

Warszawa MMXXI

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Ida Świerkocka

Przekład: Hanna Pustuła-Lewicka

Redakcja: Piotr Chojnacki

Korekta: Anna Dworak, Małgorzata Kuśnierz

Indeks zestawiła: Anna Dworak

Projekt okładki wydania polskiego na podstawie wersji oryginalnej: Anna Gaik-Czasak

Polonizacja map: TYPO – Marek Ugorowski

Skład i łamanie: TYPO – Marek Ugorowski

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. 22 826 08 82, 22 828 98 08

biuro@gwfoksal.pl

gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-9536-6

Pełną bibliografię czytelnik znajdzie na stronie autora www.davidfrye.org, zawierającej także listę źródeł dla nauczycieli, którzy chcieliby wykorzystać książkę w ramach prowadzonych zajęć.

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Tabela chronologiczna

- Wprowadzenie. Mur na granicy pustkowia

- Część 1. Budowniczowie i barbarzyńcy

1. W kolebce cywilizacji. Budowniczowie murów u zarania dziejów

2. Budować czy nie budować?

3. Krzyki bólu i smutku

4. Murarze i wojownicy. Życie poza murami

- Część 2. Epoka murów obronnych

1. Prolog. Wrota Aleksandra

2. Mury łączą Eurazję

3. Mury Hadriana

4. Raj utracony

5. Bezbronni we własnych murach

6. Cykliczność murów i despotyzmu

7. Mury i apokalipsa

- Część 3. Świat w okresie przejściowym

1. Straszliwa bombarda

2. Poza granicą cywilizacji

3. Fort Złamanego Serca

- Część 4. Zderzenie symboli

1. Ostatnie bitwy

2. O niebo lepszy niż wojna

3. Epilog. „Kochaj swojego sąsiada, ale nie wycinaj żywopłotu”

- Podziękowania

- Przypisy wyjasniające

- Przypisy bibliograficzne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Noelle, muzy wszystkiego oprócz historii

Tabela chronologiczna

Ponieważ nieliczne z dawnych murów można precyzyjnie datować, a wielu w ogóle się nie da, poniższa tablica chronologiczna uwzględnia jedynie niewielką część władców i wydarzeń historycznych, o których mowa w tekście. O ile nie zaznaczono inaczej, wszystkie daty odnoszą się do naszej ery.

Bliski Wschód i Azja Środkowa

Europa

Chiny

Ameryka Północna i Południowa

ok. 2000 r. p.n.e.

Szulgi, król Ur, buduje Mur Obronny Kraju

XX w. p.n.e.

Faraon Amenemhat buduje Mur Władcy

Ok. 1600–1100 p.n.e.

Epoka mykeńska w Grecji

Ok. 800 r. p.n.e.

Mur graniczny Nan Czunga

VI w. p.n.e.

Nabuchodonozor, król Babilonu, budowniczy muru

Reformy w Sparcie, odrzucenie murów obronnych

El Mirador, Gwatemala

Ok. 450 p.n.e.

Długie mury w Atenach

214 p.n.e.

Długi Mur Pierwszego Cesarza

141–87 p.n.e.

Cesarz Wu z dynastii Han, budowniczy murów

Ok. 78 r.

Pierwsza wzmianka w źródłach pisanych o Wrotach Aleksandra

II w.

Cesarz Rzymu Hadrian, budowniczy murów

Ok. 280–380

Szapur II, szach Persji, budowniczy murów

Dioklecjan, cesarz Rzymu, budowniczy murów

Mury Zachodniej Dynastii Jin

V w.

Mury wokół Samarkandy i innych oaz

Upadek zachodniego Cesarstwa Rzymskiego

Mury Północnej Dynastii Wei

VI w.

Chosrow I, szach Persji, budowniczy murów

Justynian, cesarz Bizancjum, budowniczy murów

Mury dynastii Qi i dynastii Sui

VII w.

Cesarz Yang z dynastii Sui, budowniczy murów

VIII w.

Mury graniczne w Azji Środkowej

Ok. 900–1200

Żmijowe Wały na Ukrainie

Mury dynastii Liao i Jin

XIII w.

Najazdy Mongołów

Najazdy Mongołów

Najazdy Mongołów

Palisady w Cahiokia, Illinois

XV w.

Upadek Konstantynopola i budowa The Pale w Irlandii

1989

Upadek muru berlińskiego

Wprowadzenie. Mur na granicy pustkowia

Na odludnym pustkowiu stoi samotny starożytny mur, liczący sobie co najmniej cztery tysiące lat. Na zachód od niego znajdują się miasta, niektóre o bardzo dawnej metryce, inne współczesne. Wiele z nich zostało zniszczonych przez wojny, te z dalekiej przeszłości i te współczesne. Na wschód od muru ciągnie się pustkowie, bezkresny suchy step, który staje się coraz suchszy, im dalej na wschód, aż w końcu przechodzi w pustynię. Biegnie przez dobre sto sześćdziesiąt kilometrów, by w najdalej wysuniętym na południe punkcie ostro skręcić na zachód, jakby odcinając góry od południa. Przez chwilę wspina się po zboczu Antylibanu, po czym gwałtownie urywa na grani.

Syryjski mur zmienił się w smętną ruinę, tak niepozorną, że musiały minąć tysiąclecia, zanim w ogóle został odkryty. Ale nawet w czasach swojej największej świetności nie był szczególnie imponujący. Ściana z kamieni, rozrzuconych dzisiaj bezładnie na spieczonej słońcem ziemi, mogła sięgać wysokości najwyżej dwóch metrów. Dodatkowa warstwa z zaschniętego błota podwyższała ją o nie więcej niż kilkadziesiąt centymetrów.

Historycy, sfrustrowani brakiem inskrypcji, nie bardzo wiedzą, co sądzić o tym zabytku. Studiują mapę, która przez ostatnie cztery tysiące lat niewiele się zmieniła: po jednej stronie muru cywilizacja, po drugiej pustkowie. Jakby jakiś starożytny król rozkazał odgrodzić obszary pustynne. Tylko kto odgradza murem pustynię?

***

Daleko na północ od Syrii o wiele słynniejsze pustkowie zajmuje rozległe połacie dwóch kontynentów. Mozaika łąk i terenów pustynnych, typowych elementów krajobrazu Eurazji, nazywana Stepem Eurazjatyckim, a częściej Wielkim Stepem, ciągnie się nieprzerwanie przez jakieś osiem tysięcy kilometrów, od Karpat aż do Mandżurii. To bardzo niegościnne tereny. W wielu miejscach bezkresny ocean trawy kołysze się tylko przez kilka miesięcy w roku, dopóki letnie słońce nie wypali twardego zielska, niszcząc prawie całą wegetację. Po letnich upałach przykurzony krajobraz przejmują skwarne wiatry. Żar bucha, jakby ktoś otworzył piekarnik. W końcu nadchodzi zima, lecz nie przynosi ulgi, tylko inny rodzaj piekła. Przez kilka miesięcy panuje nieznośny mróz, ziemię pokrywa skorupa zmarzniętego śniegu. Jest tak twarda, że zwierzęta kaleczą sobie pyski do krwi, szukając pod nią pożywienia.

Step niechętnie zdradza swoje sekrety. Niełatwo na nim znaleźć starożytne monumenty. Przyroda dokłada starań, aby je ukryć przed ludzkim wzrokiem. Niezliczone cykle skwarów i mrozów skruszyły struktury, które zwietrzały wskutek działania wiatrów i zarosły zielskiem. Nic nie przypomina o ich dawnej świetności. Co więcej, większość zachowanych zabytków znajduje się w miejscach, których większość mieszkańców Zachodu nie potrafi nawet wskazać na mapie: w Uzbekistanie, Turkmenistanie, Azerbejdżanie, Ukrainie, Bułgarii, na Półwyspie Krymskim, w irańskiej prowincji Golestan, w Mongolii Wewnętrznej. Ich ruiny tworzą zaporę wzdłuż południowej granicy stepu: ponad piętnaście tysięcy kilometrów murów niebronionych, niestrzeżonych, zapomnianych.

Mury na południe od Wielkiego Stepu są nieco młodsze od swojego syryjskiego kuzyna (większość liczy „zaledwie” półtora tysiąca lat), ale nie mniej od niego zagadkowe. Większość z nich znajduje się w wąskiej strefie, która oddzielała dawne cywilizacje od pustkowia. W niektórych przypadkach pozostało tylko pustkowie. Mieszkańcy najbliższych osiedli snują opowieści o przeszłości tych murów, ale to tylko legendy. Zadziwieni istnieniem długich sztucznych wałów, przypisują ich stworzenie bogom, potworom lub słynnym zdobywcom. Opowiadają o nich baśniowe historie. Nadają im fantazyjne, barwne przydomki.

Ludowe nazwy zwykle zagęszczają jedynie tajemnicę, podsuwając zwodnicze tropy. W Europie Południowo-Wschodniej znajduje się cała seria „murów Trajana”, noszących imię rzymskiego cesarza z II wieku n.e., który najprawdopodobniej nie miał nic wspólnego z ich wzniesieniem. Dalej na zachód można natrafić na resztki tak zwanych Diabelskich Rowów, a na północ, jeszcze bardziej fantazyjnie nazwane, Żmijowe Wały. W Azji Środkowej miejscowa ludność nabrała osobliwego zwyczaju nazywania wszystkich podłużnych ruin Kam Pirak, „starucha”, na pamiątkę mitycznej władczyni, która wzniosła potężne fortyfikacje, by chronić swój lud. Krótsze bariery po obu stronach Morza Kaspijskiego nieodmiennie zwą się Derbent, po persku „zamknięte wrota”, a na Kaukazie chyba nie ma przełęczy bez starożytnych ruin nazywanych Bramą Kaukazu. Większość tych struktur ktoś kiedyś przypisał Aleksandrowi Wielkiemu, który z zasady nie zatrzymywał się nigdzie dość długo, by zbudować mur.

Kruszejące, rozwalone mury znajdują się w prawie wszystkich zakątkach świata. Budulec – cegły, kamienie, czasem po prostu ubita ziemia – zależy od lokalnych warunków, ale wszędzie powtarza się taki sam wzorzec: tajemnicze ruiny, ozdobione jedynie malowniczą nazwą, prawie zawsze na granicy pustkowia. Starożytne mury w kolebce najstarszej cywilizacji, Iraku, stanowiły niegdyś zaporę przed syryjskim stepem i jeszcze bardziej niegościnnym bezludziem Arabii. Iraccy wieśniacy wypowiadają się o nich enigmatycznie, nazywając je Sznurem Kamieni, Wałem Nemroda lub Fosą Szapura. Chatt Szabib w Jordanii, błędnie przypisywany średniowiecznemu arabskiemu władcy Amirowi Szabibowi, w zamierzchłej przeszłości odgradzał cywilizację od dzikich pustkowi Półwyspu Arabskiego.

Długi mur w Syrii jest z nich wszystkich najstarszy. Może dlatego nie nosi malowniczej nazwy. Miejscowa ludność nic nie wie o jego pochodzeniu. Zaszczyt nadania mu nazwy przypadł w udziale francuskim archeologom, którzy go odkryli. Zdumieni długością konstrukcji, nazwali ją Très Long Mur, po francusku „bardzo długi mur”. Zaletą współczesnej, zupełnie niepoetyckiej nazwy – archeologowie wyraźnie nie chcieli przypisać muru niewłaściwemu władcy – jest jej praktyczność. Większość autorów stosuje skrócony zapis TLM.

Ruiny TLM niewiele mówią o swoim pochodzeniu. Właściwie niczego nie można z nich wyczytać. Archeolodzy łamią sobie głowy nad każdym szczegółem. Zastanawiają się, jak można było obronić umocnienie o wysokości półtora metra. Spierają się, kto je wybudował. Czy król Ebli, słynnej z ogromnego archiwum tabliczek z pismem klinowym? A może władca mniej znanej Hamy? Zgadzają się jedynie co do tego, że TLM zaliczał się do konstrukcji, których w naszym współczesnym świecie jest zdaniem jednych za dużo, a zdaniem innych – za mało. Uznali TLM za najstarszy w dziejach mur graniczny, praprototyp niezliczonych współczesnych następców.

***

Mur Hadriana, czy raczej to, co z niego zostało, znajduje się ponad trzy tysiące kilometrów od Syrii, w znacznie bardziej zielonej północnej Anglii. Powstał około dwóch tysięcy lat po TLM i kolejne dwa tysiące lat czekał, by archeolodzy zainteresowali się nim na poważnie. Kiedy rozpoczęły się wreszcie wykopaliska z prawdziwego zdarzenia, koncepcja potężnej, kilkudziesięcio- albo kilkusetkilometrowej zapory wydawała się starożytnym przeżytkiem.

Gdy w 2002 roku brałem udział w moich pierwszych wykopaliskach na stanowisku w pobliżu Muru Hadriana, graniczne zasieki nie pojawiały się w wieczornych wiadomościach. Brytyjczycy nie wpadli jeszcze na pomysł zabezpieczenia wjazdu do Eurotunelu w Calais. Arabia Saudyjska nie otoczyła się zaporą najnowocześniejszych technologii. Izrael nie rozpoczął wzmacniania betonem płotu na granicy ze Strefą Gazy. Kenia nie zwróciła się do Izraela o pomoc w zbudowaniu siedemsetkilometrowej bariery na granicy z Somalią. Pomysł indyjskiego rządu, by wysoko w Himalajach wznieść mur, który będzie górował nad chmurami, uznano by za równie niedorzeczny, jak ekwadorski plan zbudowania długiej na półtora tysiąca kilometrów betonowej ściany na granicy z Peru.

Mury nie były tematem naszych rozmów przy wycinaniu darni, pod którą znajdowały się pozostałości rzymskiego castrum. Wątpię, czy ktokolwiek rozmawiał wtedy o murach. Za to odkopywany przez nas rzymski obóz stanowił perłę w koronie brytyjskiej archeologii. Od ponad trzydziestu lat w starożytnej Vindolandzie bystroocy badacze odkrywali cieniutkie drewniane tabliczki, na których rzymscy żołnierze pisali listy, zapisywali grafik służby, sporządzali inwentarze i wszelkiego autoramentu notatki. Początkowo stanowiły poważne wyzwanie techniczne: widmowe litery znikały w kontakcie z powietrzem, jakby napisano je niewidzialnym atramentem. W końcu jednak, dzięki fotografii w podczerwieni, udało się odzyskać zapiski. Odkrycie, że żołnierze narzekali, iż żony dowódców wyprawiają huczne przyjęcia urodzinowe, kiedy im skończyło się piwo, wprawiło badaczy w zachwyt. Okazało się, że Rzymianie aż tak bardzo się od nas nie różnili.

Nawet w tak wyjątkowym miejscu archeologia jest męczącym zajęciem; mimo to po skończonej robocie lubiłem się przejść wzdłuż muru. Piękną okolicę rozświetlało wieczorne słońce, które latem w Nortumbrii zachodzi późno. Wędrowałem niespiesznie po porośniętych trawą wzgórzach, czasem w towarzystwie jakiejś owcy, i wyobrażałem sobie, że jestem samotnym rzymskim żołnierzem, który pilnuje granicy na końcu świata i w oczekiwaniu na świeżą dostawę piwa przeczesuje wzrokiem horyzont, wypatrując groźnych barbarzyńców. Ze wstydem przyznaję, że nie zwracałem większej uwagi na mur. Ciągnął się od niechcenia przez krajobraz i świetnie wychodził na zdjęciach, ale mnie interesowali rzymscy żołnierze, barbarzyńcy i listy. Byłem pewien, że wszystko, co miało jakieś znaczenie dla moich badań, tkwiło w szarej glinie obozu Vindolanda. Liczyłem na to, że wygrzebię z niej jakąś drobną wskazówkę na temat konkretnego okresu historii Rzymu. Naukowcy stawiają sobie takie skromne cele. W czasie pobytu w Anglii skupiałem się wyłącznie na glinie. A przecież pod samym nosem miałem fragment znacznie większej historii, długiej przeszłości, która niebawem miała się ocknąć z wielowiekowego snu i zdominować współczesną politykę dwóch kontynentów. Opierałem się o niego, kładłem na nim rękę, pozowałem na jego tle do zdjęć. Tylko go nie widziałem.

To właśnie zainteresowanie barbarzyńcami otworzyło mi w końcu oczy na historyczne znaczenie murów. Barbarzyńcy, ogólnie mówiąc, zamieszkiwali wszystkie pustkowia Afryki Północnej i Eurazji: stepy, pustynie, góry. Ludy cywilizowane odgradzały się od nich barierami, które znajdujemy na obszarze zaskakująco wielu państw: w Iraku, Syrii, Egipcie, Iranie, Grecji, Turcji, Bułgarii, Rumunii, Ukrainie, Rosji, Wielkiej Brytanii, Algierii, Libii, Azerbejdżanie, Uzbekistanie, Afganistanie, Peru, Chinach i Korei, by wymienić jedynie część. A jednak ten fakt długo umykał uwagi historyków. W żadnym podręczniku nie ma wzmianki o korelacji między cywilizacją i murami. Nawet znawcom tematu zdarza się twierdzić, że mury są specyficzną cechą historii Chin, jeśli nie chińskiej kultury w ogóle. Trudno o bardziej nieprawdziwy stereotyp.

Jeszcze bardziej zaskoczył mnie powrót murów do dzisiejszej debaty politycznej. Jak większość moich rówieśników, w 1989 roku z radosnym zachwytem przyglądałem się, jak upada mur berliński. Wydawało nam się, że nadeszła nowa era, wyśpiewana przez tej miary międzynarodowego idola co David Hasselhoff, którego koncert wprawił w euforię obie połówki Berlina. Ćwierć wieku z okładem upłynęło od tamtego momentu i jeśli ktoś sądził, że mury należą do przeszłości, to srodze się pomylił.

Wiek XXI jest świadkiem spektakularnego renesansu murów granicznych. Obecnie na całym świecie granic strzeże około siedemdziesięciu murów. Część z nich ma chronić przed terroryzmem, inne powstrzymać masowy napływ imigrantów lub przemyt narkotyków. Niemal wszystkie pokrywają się z granicami państw. Żaden z nich nie odgradza Wielkiego Stepu. Ironia polega na tym, że idea budowania murów dzieli dziś ludzi bardziej niż dawne konstrukcje z cegły czy kamienia. Każde nowe ogrodzenie ma tylu przeciwników, uważających je za akt opresji, ilu zwolenników, nawołujących do budowy kolejnej, wyższej i dłuższej zapory. Te osoby zwykle ze sobą nie rozmawiają.

Okazuje się, że to nie piwo i nie przyjęcia urodzinowe stanowią najmocniejsze ogniwo łączące przeszłość z teraźniejszością w północnej Anglii. Jest nim Mur. Możemy niemal wyobrazić go sobie jako kamienną oś czasu, na jednym końcu zamieszkaną przez starożytnych, na drugim przez współczesnych. Jedni i drudzy kryją się po tej samej stronie umocnień, z obawą wyglądając niewidzialnego wroga. Nie dostrzegałem tego w 2002 roku, ponieważ żyliśmy wtedy w anormalnej fazie dziejów i na pewien czas straciliśmy z oczu coś, co przez niemal całą historię stanowiło nieodłączny element ludzkiego świata.

Jaką rolę odegrały mury w dziejach cywilizacji? Wznosiły je prawie wszystkie cywilizowane ludy. W X tysiącleciu p.n.e. budowniczowie Jerycha jako pierwsi otoczyli swoje miasto szańcami. Z czasem rolnictwo i miejska organizacja życia rozprzestrzeniły się poza Jerycho i Lewant na nowe obszary: Anatolię, Egipt, Mezopotamię, Bałkany, a potem resztę świata. Mury były nieuniknionym elementem tej ekspansji. Koczownicy przechodzili na osiadły tryb życia i fortyfikowali swoje wsie. Budowali osiedla na wzniesieniach terenu i otaczali je rowami. We wznoszeniu umocnień uczestniczyły całe społeczności. Naukowcy, którzy badali prehistoryczne osiedla rolnicze w Siedmiogrodzie, ustalili, że wykopanie rowu wokół wsi wymagało usunięcia średnio czternastu–piętnastu tysięcy metrów sześciennych ziemi, czyli sześćdziesięciodniowej pracy czterdziestu mężczyzn. W późniejszym okresie rowy wykładano kamieniami i otaczano palisadą. Jeśli wieś przetrwała dostatecznie długo, zdarzało się, że mieszkańcy dobudowywali wieże strażnicze. Tak wyglądały pradzieje miejskich murów obronnych.

Najstarsze cywilizacje stworzyli potomkowie wielu pokoleń budowniczych murów. Dzięki sprawniejszej organizacji i większej liczbie rąk do pracy wznosili większe mury, lecz tylko nieliczne zachowały się do naszych czasów. W dalszej części książki podaję ich imponujące wymiary: wysokość, szerokość, czasem objętość, prawie zawsze długość. Te liczby szybko przestają robić wrażenie. Mówią jedynie o rozmiarach. Więcej dowiemy się, studiując społeczności, które je wzniosły, i strach, który je do tego skłonił.

O co chodzi z tym strachem? Czyżby cywilizacje – i mury – były dziełem tylko szczególnie strachliwych ludzi? A może to powstanie cywilizacji powoduje, że ludzie zaczynają się bać? Dziś znalezienie odpowiedzi na te pytania jest znacznie ważniejsze, niż nam się wcześniej mogło wydawać.

Od 2002 roku miałem sporo czasu na rozmyślania o rzymskich żołnierzach, którzy strzegli Muru Hadriana. Nie sprawiali wrażenia ludzi, którzy się czegoś boją. Choć właściwie wcale nie byli Rzymianami. Większość z nich pochodziła z podbitych prowincji, głównie z dzisiejszej Belgii i Holandii, które w tamtych czasach były tak samo niecywilizowane jak tereny po północnej stronie Muru. Czytania, pisania i murarki nauczyli się w służbie Rzymowi.

Rodowici Rzymianie woleli, by inni staczali za nich ich bitwy. Byli uosobieniem cywilizacji, co według tradycyjnych przekonań wiąże się z utratą żywotności. Życie w strzeżonych przez cudzoziemskich żołnierzy obwarowanych miastach ich rozmiękczyło. Zajmowali się polityką i filozofią, piekli chleb i podkuwali konie, i niechętnie parali się żołnierką.

Owidiusz wiedział to i owo o wygodnym życiu, ale w odróżnieniu od większości swoich rodaków zaznał także twardej doli obrońcy pogranicza imperium. To gorzkie doświadczenie było karą za obrazę cesarza Augusta. W końcu poszło o jakąś błahostkę (Owidiusz nie podaje szczegółów sprawy), ale już wcześniej poeta naraził się cesarzowi wydaniem skandalizującego dziełka o sztuce uwodzenia. „Ja w pieśniach nie zachęcam do łamania prawa”, stwierdza poeta na początku swojej Ars Amatoria^1. August uważał jednak inaczej. Pewnie nawet nie doczytał do momentu, w którym autor wysławia ówczesnego władcę Rzymu. Cesarz rozkazał poecie opuścić stolicę i zesłał go do Tomis^2, przeklętego portu nad Morzem Czarnym, jakieś sto kilometrów od ujścia Dunaju. Była to nędzna mieścina na miejscu dawnej kolonii greckiej. Kiedy Owidiusz przybył do niej w I wieku n.e., liczyła już sobie sześćset lat, ale nie można powiedzieć, by się szlachetnie starzała. Wyróżniały ją tylko dwie rzeczy: po pierwsze, dalej od Rzymu nie można było nikogo zesłać, a po drugie, sąsiadowała z terenami zamieszkiwanymi przez zajadłych wrogów cesarstwa i nie chronił jej przed nimi żaden mur. Podobnie jak Brytania, region doczeka się w końcu swojego odcinka fortyfikacji granicznych, jednak w czasach Owidiusza bezpieczeństwo Tomis zależało wyłącznie od miejskich umocnień.

Owidiusz źle znosił wygnanie. Co innego mieszkać w warownym mieście, a co innego nie móc go opuścić. W listach do Rzymu poeta skarży się, że mieszkańcy Tomis boją się uprawiać własne pola. Rolnik, który odważył się zaorać swoje pole, jedną ręką prowadził pług, a w drugiej trzymał broń. Nawet pasterze nosili hełmy.

Na życiu codziennym Tomis ciążył strach. Także w czasach pokoju nad miastem wisiała nieustanna groźba wybuchu wojny. Mieszkańcy żyli jak w oblężeniu. Owidiusz porównuje ich do płochliwego jelenia osaczonego przez niedźwiedzie albo do jagnięcia wśród wilków.

Poeta z rozrzewnieniem wspominał dawne beztroskie życie. Brakowało mu rzymskich udogodnień: forów, świątyń, marmurowych teatrów, portyków, ogrodów, sadzawek, kanałów, a przede wszystkim obfitości dostępnej od ręki literatury. Warunki, w których przyszło mu żyć, rażąco kontrastowały ze wspaniałością stolicy. W Tomis nie było nic poza ciągłym szczękiem oręża. Owidiusz wyobrażał sobie, że gdyby wyjście za mury nie było śmiertelnie niebezpieczne, mógłby znaleźć ukojenie w ogrodnictwie. Wróg dosłownie czyhał u bram, oddzielony jedynie grubością murów. Wokół miasta krążyli barbarzyńscy jeźdźcy. Dachy domów przypominały poduszeczki do szpilek; sterczały z nich strzały o grotach, jak nie omieszkał podkreślić poeta, umoczonych w jadzie żmii.

Na dodatek słaby, podstarzały Owidiusz musiał pełnić służbę z mieczem w dłoni. Utyskiwał z goryczą na jedyną w swoim rodzaju sytuację „wygnańca i żołnierza”. Jakby nie wystarczały nędzne warunki i nieustanny niepokój, kazano mu jeszcze bronić miasta. W młodości uniknął służby w wojsku. W pełnej pacyfistów i cywili stolicy nie był to powód do wstydu. Na starość przyszło mu dźwigać miecz, tarczę i hełm. Na sygnał wartownika, który dostrzegał zbliżający się atak, Owidiusz drżącymi rękami wdziewał zbroję. Jako Rzymianin z krwi i kości lękał się wyjść poza fortyfikacje i był zdruzgotany koniecznością ich czynnej obrony.

Podobna sytuacja przytrafiła się też niejednemu chińskiemu poecie. Zsyłani na samotne placówki na skraju imperium, tęsknili za domem i drżeli przed grasującymi w pobliżu barbarzyńcami. „W miastach opodal granicy co noc będą nachodzić was smutne sny. Któż chciałby słuchać dzikich melodii, granych do księżyca?”, napisał jeden z nich^3. Inny rozpamiętywał historię księżniczki, która wolała utopić się w rzece niż wyjść poza mury. Nawet chińscy generałowie narzekali na życie na pograniczu.

O dziwo, podobnych skarg nie ma w listach rzymskich żołnierzy z Vindolandy. Strzegąc granic imperium pod deszczowym niebem z dala od domu, narzekali czasami na przerwy w dostawach piwa, nie wspominali jednak o drżeniu rąk czy nocnych koszmarach. Można odnieść wrażenie, że świeżo zromanizowani barbarzyńcy z oddziałów pomocniczych (łac. auxilium, l. mn. auxilia) przybyli z innego świata, do którego nie miały wstępu strach i tęsknota za domem. Może naprawdę nie miały.

Kiedy badając przeszłość, szukamy ludzi najbardziej do nas samych podobnych – takich jak Owidiusz albo chińscy poeci, budowniczych miast, literatów i przedstawicieli rozmaitych cywilnych zawodów – prawie zawsze znajdujemy ich wewnątrz murów, którymi sami się otoczyli. Można odnieść wrażenie, że cywilizacja i mury szły ze sobą pod rękę. Na zewnątrz murów mało jest rzeczy, z którymi potrafimy się identyfikować. Spotykamy tam głównie wojowników, których ewentualnie moglibyśmy wynająć do pilnowania murów. Z reguły anonimowych, chyba że okryli się złą sławą.

Wynalezienie murów postawiło ludzkość na rozwidleniu dróg. Jedna z nich prowadziła do skłonnej do rozczulań poezji, druga do mrukliwego militaryzmu. Ta pierwsza droga przy okazji wiodła także do wielu innych rzeczy – nauki, matematyki, teatru, sztuki – podczas gdy druga okazała się ślepą uliczką, która zmieniła wszystkich mężczyzn w żołnierzy, a całą pracą obarczyła kobiety.

Ta książka nie jest pomyślana jako historia murów. Jak sugeruje podtytuł, opowiada historię cywilizacji, ale nie w sposób wszechstronny i wyczerpujący, lecz tylko przez pryzmat mało znanej i często zaskakującej roli murów. A konkretnie murów obronnych. Żaden z ludzkich wynalazków nie miał większego wpływu na powstanie, rozwój i kształt cywilizacji. Bez murów nie byłoby Owidiusza, chińskich uczonych, babilońskich matematyków ani greckich filozofów. Co więcej, wpływ murów na budujące je społeczności nie dotyczy tylko wczesnych etapów cywilizacji. Obyczaj fortyfikowania siedzib utrzymał się właściwie przez całą historię, a jego spektakularne apogeum przypadło na tysiącletni okres rywalizacji trzech potężnych imperiów, które trwale podzieliły między siebie Stary Świat. Ostateczny rozpad tych murów przyniósł prawie tak doniosłe konsekwencje jak ich wzniesienie: jeden region skazał na zacofanie, drugi na stagnację, a trzeciemu dał rozkwit. Potężne umocnienia graniczne zniknęły, pozostawiając zaledwie nikły ślad w krajobrazie, ale do dziś widoczny na mapie. Ich linii nie zdołały zatrzeć ani nowoczesne wojny, ani brutalna rywalizacja o zasoby naturalne. Nowe mury, które obecnie wyrastają na czterech kontynentach, znów próbują kształtować oblicze świata.

Fortyfikacje graniczne, które zdefiniowały historię ludzkości, pozostawiły nam w spadku mnóstwo tajemnic. Rozwikłanie tych zagadek, choćby częściowe, wymagało wiele trudu. Potrzebny był zbiorowy wysiłek setek detektywów, którzy mozolili się nad rozszyfrowaniem zapomnianych języków i w upalnym słońcu rozgrzebywali ziemię. Ciężkiej pracy wielu pokoleń badaczy, głównie archeologów i historyków, nie przerwały dwie wojny światowe ani rewolucje. Naukowcy cierpliwie odcyfrowywali teksty w martwych językach, odkrywali nowe mury i badali historię obszarów bez historii. Wytrwale, cegła po cegle i tabliczka po tabliczce, odtwarzali życie wewnątrz murów.

Jestem bezgranicznie wdzięczny pionierom archeologii i historii starożytnej. To dzięki nim możliwa jest moja praca. Zdaję sobie sprawę, że snując tę obszerną opowieść, od czasu do czasu schodzę z wytyczonej przez nich ścieżki. Mam nadzieję, że te nieliczne przypadki samowoli przyniosą coś dobrego. Na swoje usprawiedliwienie powiem tylko, że zwykle wynikają z niecodziennego punktu widzenia, który przyjąłem na potrzeby tego przedsięwzięcia. W pewnym sensie jest to jedyny punkt widzenia dostępny badaczowi zamierzchłej przeszłości: perspektywa obcego, barbarzyńcy, zapuszczającego żurawia przez niezliczone mury obronne, za którymi kryje się fascynujący, nieznany świat.