Dla Jane

Dane oryginału
Gary L. Wenk. The Brain. What everyone needs to know
© Oxford University Press 2017

The Brain. What everyone needs to know was originally published in English in 2017. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawncitwo Naukowe PWN is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

Recenzent
Dr hab. Marek Binder, prof. UJ

Projekt okładki i stron tytułowych
Agata Muszalska

Ilustracja na okładce
Curly Pat/Shutterstock

Wydawca
Aleksandra Małek

Redaktor
Aleksandra Żdan

Redaktor prowadzący
Agata Kołacz

Produkcja
Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Karol Ossowski/Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2021

ISBN 978-83-01-21741-9

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2021 r., (wyd. I)

Warszawa 2021

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

PRZEDMOWA

WSTĘP

1. Co to jest wspomnienie?

Jak powstają wspomnienia?

Czy muszę zwracać uwagę?

Dlaczego niektóre rzeczy zapominam, a inne nie?

Jak przywoływane są wspomnienia?

Czy wspomnienia utrzymują się przez całe życie?

Co to jest amnezja?

Jak mózg tworzy wspomnienie?

Dlaczego pacjenci z chorobą Alzheimera mają takie kłopoty z pamięcią?

Jak leczy się utratę pamięci?

Jak wygląda pamięć?

Jak nikotyna wpływa na działanie mózgu?

2. Dlaczego tak się czuję?

Co to jest strach?

Dlaczego skracanie dystansu fizycznego podczas rozmowy wywołuje niepokój?

Co to jest depresja?

Jak leczy się depresję?

Dlaczego tak źle śpimy, kiedy mamy depresję?

Dlaczego depresja występuje tak często?

Jaką rolę odgrywa serotonina w depresji?

Co to jest choroba afektywna dwubiegunowa?

Co to jest schizofrenia?

Dlaczego osoby chore na schizofrenię słyszą głosy?

Czy delfiny są schizofreniczne?

Jak leczy się schizofrenię?

3. Jak jedzenie i używki wpływają na mój mózg?

Dlaczego rośliny wpływają na mózg człowieka?

Jak uzależniamy się od konkretnych pokarmów i używek?

Czy mogę zrzucić winę na rodziców?

Dlaczego jestem uzależniony od kawy?

Co mam jeść, żeby lepiej się poczuć?

Co zrobić, jeśli jem za dużo?

Czy istnieje dobra pora dnia na jedzenie posiłków?

Co z węglowodanami?

A co z tłuszczami?

W jaki sposób otyłość wpływa na funkcjonowanie i rozwój mózgu?

Dlaczego lubię jeść?

Dlaczego mam chętkę na zjedzenie czegoś słodkiego lub tłustego?

Czy rodzimy się skazani na otyłość?

W jaki sposób flora jelitowa wspomaga mózg?

Czy dzięki dobrej diecie możemy stać się bystrzejsi?

Co z jednym jabłkiem dziennie?

Czy można schudnąć dzięki jedzeniu tych owoców?

Czy przyprawy są dobre dla mózgu?

Na czym polega dobroczynne działanie flawonoidów?

Jedzcie czekoladę!

Toksyczne dla mózgu substancje zawarte w jedzeniu

4. Dlaczego śpię i śnię?

Co to jest sen?

Dlaczego sen jest tak ważny?

Jakim jeszcze innym rytmom dobowym podlegam?

Co się dzieje, kiedy zakłócam te rytmy?

Jaki związek ma sen z jedzeniem?

W jaki sposób mój mózg steruje przebiegiem rytmów?

Dlaczego czasem budzę się jakby sparaliżowany?

Dlaczego niektórzy ludzie odgrywają marzenia senne?

Co dzieje się podczas marzeń sennych?

Dlaczego śni mi się czasem, że jestem pogrzebany żywcem?

Czy marzenia senne dzieci są inne?

Co to jest świadomy sen?

Jak długo trwają marzenia senne?

Czy ma znaczenie, o której wstaję lub kładę się spać?

Czy ma znaczenie, z kim śpię?

Dlaczego potrzebuję porannej kawy?

Czy można spać za dużo?

Co się dzieje, jeśli śpię za mało?

Co dzieje się ze snem z wiekiem?

5. Jak starzeje się mózg?

Kiedy rozpoczyna się starzenie związane z wiekiem?

Kiedy umrę?

Co mogę zrobić, by żyć dłużej?

Dlaczego jedzenie mnie postarza?

Jak działa ograniczenie kalorii?

Które regiony mózgu starzenie dotyka najbardziej?

Jak można ograniczyć procesy zapalne w mózgu?

Co to jest choroba Parkinsona?

Jak z wiekiem zmienia się mój układ nerwowy?

Co dzieje się z moim wzrokiem?

Co dzieje się z moim słuchem?

Co dzieje się z moim zmysłem równowagi?

Co dzieje się z odczuwaniem smaku jedzenia?

Dlaczego zmienia się zmysł dotyku?

Co można zrobić, żeby spowolnić starzenie się?

Jak bardzo należy ograniczyć jedzenie?

Jakie są skutki nadwagi w starszym wieku?

Co można zrobić w kwestii starzenia się mózgu?

Czy istnieją cudowne leki na starzenie się mózgu?

Dlaczego tak wielu ludzi daje się zwodzić szarlatanom?

Co z miłorzębem japońskim?

Co to jest pseudonauka?

Co to jest efekt placebo?

6. Dlaczego mój mózg tyle potrafi?

Czy przeżycia z pogranicza śmierci są rzeczywiste?

W jaki sposób składniki odżywcze i leki przedostają się do mózgu?

Jaka jest budowa kory mózgu?

Dlaczego mózgi ludzi nie są większe?

Jak rozwija się kora mózgu?

Czym różnią się mózgi mężczyzn i kobiet?

Czy większe mózgi zawsze są lepsze?

Co to jest neurogeneza?

Dlaczego umiemy myśleć tak szybko?

Co to jest stwardnienie rozsiane?

Czy mój mózg działa perfekcyjnie przez cały czas?

Co to są neuroprzekaźniki i co robią?

Jak zorganizowany jest mój mózg?

Co dzieje się w przedniej połowie mojego mózgu?

W jaki sposób mój mózg wytwarza mowę?

Co dzieje się w tylnej połowie mojego mózgu?

Dlaczego śnimy na jawie?

Dlaczego mózg poświęca tak dużo czasu na śnienie na jawie?

Jaką funkcję pełnią płaty skroniowe?

Co to jest napad padaczkowy?

Co to są halucynacje?

Co to jest synestezja?

Co dzieje się w płacie ciemieniowym?

Gdzie znajduje się zakręt obręczy i dlaczego należy się nim przejmować?

Co to jest móżdżek i czym się zajmuje?

Jak prawa strona mojego mózgu porozumiewa się z lewą?

Na zakończenie

SŁOWNICZEK

BIBLIOGRAFIA

O AUTORZE

PRZYPISY

WSTĘP

Nasz mózg mieści się w głowie. Na pierwszy rzut oka to fatalne miejsce na siedzibę tak delikatnego organu. Skąd więc taka lokalizacja? Przecież mózg byłby o wiele bezpieczniejszy głęboko w klatce piersiowej. Jednak, poza bardzo nielicznymi wyjątkami, mózgi zawsze znajdują się na przednim zakończeniu układu pokarmowego, rozciągającego się od jamy gębowej do odbytu zwierzęcia. Owady, robaki, ryby, ptaki, gady, psy i ludzie są prostymi przewodami karmiącymi z „mózgiem” umieszczonym z przodu, zwykle blisko oczu, uszu i nosa – umożliwia to więc znajdowanie pożywienia za pomocą wzroku, słuchu lub zapachu i takie organizowanie zachowania, żeby przedni koniec układu pokarmowego mógł zbliżyć się do potencjalnego pokarmu na odległość pozwalającą przed konsumpcją „posmakować” go i sprawdzić, czy jest bezpieczny. Kiedy pożywienie znajdzie się w układzie pokarmowym, zawarte w nim składniki odżywcze są wchłaniane i udostępniane komórkom w całym ciele. Kalorie z posiłku nie są jednak rozdzielane w organizmie po równo. Przypuśćmy, że zjedzony przez ciebie przed chwilą posiłek kosztował złotówkę. Różne elementy trawiące układu pokarmowego zużywają prawie 70 groszy z tej kwoty, więc na codzienne potrzeby mózgu i ciała zostaje jedynie 30 groszy. Około 22 z tych pozostałych groszy zużywają mózg i inne narządy (w tym mięśnie i kości), które odpowiadają za rozmnażanie i poruszanie się w otoczeniu. Na resztę zadań ciała zostaje więc już bardzo niewiele. Ta struktura wydatków daje nam pojęcie o tym, jakie priorytety – myślenie, seks i ruch – wyznaczyły naszemu mózgowi i ciału miliardy lat ewolucji (zob. ryc. 1).

RYCINA 1

Mózg jest ośrodkiem dowodzenia układu nerwowego i ciała. Odbiera informacje – „meldunki” – z narządów zmysłów i wysyła informacje – „rozkazy” – do mięśni. Mózg człowieka ma takie same podstawowe struktury jak mózgi innych ssaków, ale w stosunku do wielkości ciała jest proporcjonalnie większy niż mózg jakiegokolwiek innego ssaka. Mózg to około 2% masy ciała. Jego największą częścią jest kresomózgowie, które dzieli się na dwie półkule. Poniżej znajduje się pień mózgu, z tyłu zaś móżdżek. Zewnętrzna warstwa kresomózgowia to kora mózgu, która składa się z czterech płatów: czołowego, ciemieniowego, skroniowego i potylicznego. Kora mózgu odpowiada za złożone procesy myślowe, przetwarzanie sensoryczne oraz kontrolę ruchową. Przetwarzanie wzrokowe zachodzi w płacie potylicznym, w tylnej części głowy. Płat skroniowy przetwarza dźwięki oraz język i obejmuje hipokamp oraz ciało migdałowate, które odgrywają ważną rolę odpowiednio w pamięci i emocjach. Płat ciemieniowy integruje informacje z różnych zmysłów i jest istotny dla orientacji przestrzennej.

Mózg człowieka zużywa mnóstwo energii. W normalnych warunkach wykorzystuje energię głównie w postaci cukru: ekwiwalent około dwunastu pączków dziennie! (Teraz rozumiesz, dlaczego po drodze do pracy mijasz tak wiele sklepów z pączkami.) Nasz organizm zużywa prawie jedną czwartą swoich zasobów pokarmowych na sam mózg – to pięć razy tyle, ile przeznacza na mózg większość innych ssaków. Większość tej energii ludzki mózg zużywa na organizowanie zachowania służącego znajdowaniu pokarmu, unikaniu niebezpieczeństw i utrzymywaniu kontaktów społecznych w celu znalezienia partnera do reprodukcji. Jednym z przejawów tego imperatywu jest umawianie się na randki, a sukces w tej dziedzinie wymaga bardzo dużego i złożonego mózgu. Jedzenie i seks to doskonałe połączenie, jeśli naszym celem jest zachowanie i rozpowszechnianie własnego gatunku, i tak się szczęśliwie składa, że nasz mózg świetnie sobie radzi z wykonywaniem obu tych zadań.

Ewolucja energochłonnych większych mózgów, takich jak nasze, zależała od wykształcenia dłuższych przewodów pokarmowych, które pozwoliły zoptymalizować pozyskiwanie większych ilości energii z tego, co trafia do przedniego otworu układu pokarmowego. Nic dziwnego zatem, że długość tego układu, jak dowodzą badania porównawcze wśród wielu różnych gatunków, koreluje z wielkością mózgu. Jednak w miarę, jak mózgi stawały się większe, siły ewolucji zmieniły strategię (w końcu długość przewodu pokarmowego można zwiększać tylko dopóty, dopóki starcza na to miejsca w ciele); zwierzęta wykształciły wydajniejszy i krótszy przewód pokarmowy przystosowany do przyswajania wysokojakościowej diety bogatej w składniki odżywcze. W rezultacie mamy dzisiaj układ pokarmowy, który wydajnie pozyskuje energię dla siebie i swoich dwóch głównych klientów, czyli układu rozrodczego i mózgu. Wysokie zapotrzebowanie energetyczne mózgu i układu rozrodczego doprowadziło jednak w trakcie ewolucji do zaskakującego kompromisu: wraz ze wzrostem wielkości mózgu zmalał sukces reprodukcyjny ludzi. Teraz rozumiesz, dlaczego ludzie nie wydają potomstwa w miotach. Mogłoby się wydawać, że posiadanie większego mózgu oznaczać będzie większy sukces reprodukcyjny. Oczekiwalibyśmy przecież, że zwierzęta z większymi mózgami będą znajdować więcej pożywienia, skuteczniej unikać drapieżników i znajdować więcej partnerów seksualnych. Oczekiwanie wynika z założenia, że większe mózgi zawsze są inteligentniejsze, ale tak nie jest. Zwierzęta o mniejszych mózgach i ciałach, takie jak ptaki, często przejawiają imponujące zdolności poznawcze w przeciwieństwie do gatunków z wielkimi mózgami, takich jak wieloryby czy słonie.

Mózgi, zarówno duże, jak i małe, złożone i proste, wyewoluowały po to, by realizować jedno podstawowe zadanie: przetrwanie jednostki i gatunku. Przetrwanie zależy od znajdowania pokarmu i schronienia, sukcesu reprodukcyjnego i unikania drapieżników, a to wszystko wymaga zdolności do nauczenia się, jak porozumiewać się i współpracować z innymi, do zapamiętywania dźwięków i zapachów zwiastujących rychłe pojawienie się drapieżników, jak również zapamiętania informacji, czy lepiej walczyć, czy uciekać. Jak stwierdził hiszpański reżyser Luis Buñuel, „[…] pamięć stanowi nasze życie. Życie bez pamięci jest niczym […]. Pamięć jest naszym spoiwem, powodem istnienia, wrażliwością, nawet naszym działaniem. Bez niej jesteśmy niczym”*. Dlatego zacznę od tego, jak powstają i giną wspomnienia.

PRZYPISY

* Cyt. za: Oliver Sacks, Mężczyzna, który pomylił swoją żonę z kapeluszem, tłum. Barbara Lindenberg, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1996, s. 44.