Dane oryginału

Lambert Deckers, Motivation: Biological, Physical and Environmental 6th edition (ISBN: 9781032065199)

© 2022 Taylor & Francis

All Rights Reserved.

Authorised translation from the English language edition published by Routledge, a member of the Taylor & Francis Group LLC

Przełożyła

Małgorzata Guzowska

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Wydawca

Aleksandra Małek

Redaktor

Anna Gardyniak

Redaktor prowadzący

Agata Kołacz

Produkcja

Zuzanna Lebuda

Fotoedycja

Barbara Chmielarska-Łoś

Recenzent

Prof. dr hab. Dariusz Doliński

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2023

ISBN: 978-83-01-23560-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

Przedmowa

Podziękowania

Rozdział 1. Wprowadzenie do motywacji i emocji

Znaczenie motywacji

Przejść do działania

Cel psychologii motywacji

Motywacja jako przewidywanie przyszłości

Motywacja jako podróż

Podsumowanie sekcji

Źródła motywacji

Źródła wewnętrzne

Źródła zewnętrzne

Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna się łączą

Przeszłość jako źródło motywacji

Zakres motywacji

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 2. Ewolucyjni poprzednicy motywacji

Ewolucyjna perspektywa motywacji

Historia ewolucyjna i historia osobista

Psychologia ewolucyjna

Podsumowanie sekcji

Uniwersalne motywy w sferze związków i seksu

Motywacja do związków

Hipoteza dobrych genów

Długoterminowy wybór partnera

Teoria biospołeczna

Ochrona relacji

Subtelne ewolucyjne niedopasowanie smartfonów

Podsumowanie sekcji

Strach, preferencje żywieniowe i muzyka jako motywy uniwersalne

Strach jako motyw uniwersalny

Preferencje i upodobanie do pokarmów

Uniwersalny urok muzyki

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 3. Uzależnienia i zachowania towarzyszące uzależnieniom

Narkotyki i uzależnienia

Aspekty uzależnienia

Specyfika uzależnienia od narkotyków

Od eksperymentowania do uzależnienia

Podsumowanie sekcji

Proces uzależnienia

Psychologiczne teorie uzależnienia od substancji psychoaktywnych

Mózgowe korelaty uzależnień

Utrata samokontroli

Rola środowiska w uzależnieniu: warunkowanie

Zdarzenia, które prowadzą do nawrotu

Poznanie i uzależnienie

Podsumowanie sekcji

Uzależnienia behawioralne

Patologiczny hazard

Gry internetowe

Uzależnienie od Internetu

Uzależnienie od ćwiczeń fizycznych

Objawy uzależnienia od ćwiczeń

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 4. Homeostaza: temperatura, pragnienie, głód i jedzenie

Wewnętrzne czynniki regulacji organizmu

Homeostaza i allostaza

Homeostaza w termoregulacji i gospodarce płynowej

Siła motywacji głodu

Homeostaza energetyczna

Utrzymanie homeostazy energetycznej

Mechanizmy sprzężenia zwrotnego dla sytości

Model podwójnego punktu interwencji

Podsumowanie sekcji

Charakterystyka żywności i jedzenie

Reakcje fazy cefalicznej

Smakowitość i ilość jedzenia

Sytość sensorycznie specyficzna

Preferencje żywieniowe

Podsumowanie sekcji

Charakterystyka osoby i jedzenie

Progowa teoria głodu i sytości

Zwolnienie z ograniczeń dietetycznych

Jadłowstręt psychiczny

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 5. Zachowanie, pobudzenie i wartościowość afektywna

Pobudzenie i poziom wykonania

Kategorie pobudzenia

Źródła pobudzenia

Pobudzenie i zachowanie

Podsumowanie sekcji

Teorie dotyczące związku poziom wykonania–pobudzenie

Model katastrofy

Lęk wpływa na przetwarzanie poznawcze i zachowanie

Podsumowanie sekcji

Pobudzenie i wartościowość afektywna

Zmienność wartościowości afektywnej

Nowość bodźca, złożoność i wartościowość afektywna

Nowość i niezgodność w muzyce i humorze

Przyjemność muzyki

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 6. Stres, radzenie sobie i zdrowie

Związek między wydarzeniami życiowymi a stresem

Wymagania, radzenie sobie i stres

Charakterystyka stresorów

Przewidywalność i kontrolowalność stresorów

Charakterystyka stresu

Od zmian życiowych do stresorów

Stresory różnią się pod względem akumulacji, siły i czasu trwania

Podsumowanie sekcji

Stresory wpływają na organizm

Zaburzenia psychosomatyczne

Zachowanie chorobowe

Podsumowanie sekcji

Zmienne moderujące wpływ wydarzeń życiowych

Ocena i radzenie sobie z wydarzeniami życiowymi i stresem

Kontrolowalność stresora

Informacja zwrotna

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 7. Psychologiczne potrzeby i motywy

Popędy i potrzeby jako wewnętrzne źródła motywacji

Potrzeby fizjologiczne i potrzeby psychologiczne

Motywująca rola potrzeb psychologicznych

Charakterystyka potrzeb psychologicznych

Jak wykazać, że potrzeby psychologiczne motywują zachowanie?

Związek między potrzebami a zachowaniem

Podsumowanie sekcji

Zaktualizowana hierarchia potrzeb Maslowa

Teoria autodeterminacji

Potrzeba afiliacji/przynależności jako motywacja zachowań

Podsumowanie sekcji

Wybrane potrzeby psychologiczne

Potrzeba poczucia własnej wartości

Potrzeba osiągnięć

Potrzeba domknięcia i potrzeba poznania

Potrzeba władzy

Potrzeba znaczenia

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 8. Osobowość i motywacja

Problem różnic indywidualnych

Cechy osobowości związane z motywacją

Cechy osobowości jako kategorie lub przyczyny zachowań

Cechy osobowości jako kategorie zrozumienia motywacji

Biologia cech osobowości

Podsumowanie sekcji

Cechy osobowości Wielkiej Piątki wpływają na motywację

Cechy osobowości wchodzą w interakcje i korelują ze środowiskiem

Wpływ otwartości na doświadczenie na motywację

Wpływ ekstrawersji na motywację

Wpływ neurotyczności na motywację

Wpływ sumienności na motywację

Wpływ ugodowości na motywację

Cechy Wielkiej Piątki mają trwały wpływ na motywację

Podsumowanie sekcji

Poszukiwanie doznań, samokontrola i upór wpływają na motywację

Wpływ poszukiwania doznań na motywację

Wpływ samokontroli na motywację

Wpływ uporu na motywację

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 9. Motywacja zewnętrzna i wewnętrzna

Motywacja zewnętrzna i wartość podniety

Wzmocnienia i kary a podniety

Obiektywna i subiektywna wartość bodźca

Podniety pozytywne i negatywne

Podsumowanie sekcji

Czynniki wpływające na wartość podniety

Ilość – nasilenie – intensywność

Stany wewnętrzne określają wartość podniety

Efekty kontrastu

Teoria motywacji temporalnej

Podsumowanie sekcji

Motywacja wewnętrzna

Różnice między motywacją zewnętrzną i wewnętrzną

Cel zachowania motywowanego wewnętrznie

Interakcja między motywacją zewnętrzną i wewnętrzną

Orientacja motywacyjna

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 10. Motywująca rola celu

Źródła celów

Od możliwych stanów końcowych do celów

Czym są źródła celów i co motywują?

Podsumowanie sekcji

Charakterystyka celów i oczekiwania

Motywujące cechy celów

Dyskontowanie wysiłku określa wartość celu

Teoria wartości oczekiwanej i teoria oczekiwanej użyteczności

Punkt odniesienia

Teoria perspektywy

Podsumowanie sekcji

Zaangażowanie w cel, planowanie i osiągnięcie

Zobowiązanie do osiągnięcia celu

Planowanie osiągnięcia celu

Postęp w kierunku osiągnięcia celu

Osiągnięcie celu i porażka

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 11. Emocje i nastroje

Charakterystyka i kategorie emocji

Czym jest emocja?

Metody odkrywania podstawowych emocji

Charakterystyka emocji

Intensywność i czas trwania emocji

Podsumowanie sekcji

Funkcja pobudzenia

Teoria Jamesa-Langego

Dwuczynnikowa teoria emocji

Emocje są konstruowane

Teoria pobudzenia Cannona

Podsumowanie sekcji

Nastroje

Różnice między nastrojami a emocjami

Pomiar nastrojów

Czynniki wpływające na nastrój

Zachowania regulujące nastrój

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

Rozdział 12. Emocje jako motywy

Sekwencja zdarzenie–ocena–emocja

Charakterystyka oceny

Podsumowanie sekcji

Ekspresje mimiczne są motywowane przez emocje

Charakterystyka ludzkiej twarzy

Powiązanie ekspresja–uczucie

Wrodzony charakter mimicznych ekspresji emocjonalnych

Funkcja ekspresji mimicznych

Podsumowanie sekcji

Motywująca funkcja emocji

Emocje jako motywy zachowań

Emocje jako motywy aktywności poznawczej

Motywacyjny charakter pozytywnych emocji

Podsumowanie sekcji

Słowniczek

Piśmiennictwo

O Autorze

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

Do nauczycieli

W tym tekście motywacja oznacza „przejście do działania” lub, z bardziej poznawczej perspektywy, przejście do procesu poznania, odczuwania i działania. Gdy już tak ją opiszemy, nasuwa się pytanie o źródła tego przejścia. Tytuł tej publikacji wskazuje, że odpowiedzi zostały osadzone w czynnikach biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Perspektywa biologiczna odnosi się do fizycznych aspektów ciała, układu nerwowego i mózgu. Perspektywa psychologiczna poszukuje źródeł motywacji w popędach, potrzebach psychologicznych i cechach osobowości. Źródła środowiskowe to podniety i cele. Antycypowanie ich wystąpienia motywuje do konkretnych zachowań. W eklektycznym doborze tematów poruszanych w tym podręczniku kierowano się właśnie tymi sferami motywacji. Liczba tematów, które można uwzględnić w badaniu motywacji, wydaje się niewyczerpana. Wszak zadaniem psychologii jest opisanie zachowań i procesów poznawczych, a także okoliczności, w jakich zachodzą. Badanie motywacji w jej wielu odsłonach jest próbą opisania i wyjaśnienia, jak to się dzieje.

Wydanie szóste

Wydanie szóste jest kontynuacją całościowego podejścia obecnego w pięciu poprzednich, zostało jednak wzbogacone licznymi zmianami i aktualizacjami. Dodano wiele odniesień opisujących nowe tematy, odkrycia oraz teorie motywacji i emocji. Tematy, które utraciły aktualność, zastąpiono nowszym materiałem. Ponadto do każdego rozdziału przygotowano słowniczek. To wydanie zawiera również adresy internetowe sprawdzone pod kątem ich rzetelności i dostępności, gdzie można znaleźć informacje pogłębiające dane zagadnienie.

Do studentów

Motywacja dotyczy tego, „dlaczego” pojawia się zachowanie, a nie tego, „jak” się to dzieje. Dlaczego angażujemy się w określone zachowania i mamy określone uczucia i myśli? Czy niektóre wydarzenia nas motywują, inne zaś nie? Mam nadzieję, że lektura tej książki dostarczy odpowiedzi i będzie miała swój wkład w samopoznanie; że pomoże ci zrozumieć, co motywuje niektóre twoje zachowania, a nie inne, oraz co motywuje niektóre osoby, a inne nie. Zastosowanie zasad motywacji pozwala nam się zmieniać. Czy są jakieś zachowania, które chcesz przyswoić, lub takie, z których chętnie zrezygnujesz? Czy w procesie zmiany ludzie modyfikują otoczenie albo siebie, aby te zmiany nastąpiły? Być może dowiesz się tego na kolejnych stronach.

Podziękowania

Moim zdaniem próba zrozumienia „dlaczego” pojawiają się zachowania jest zapewne jednym z najbardziej fascynujących przedsięwzięć, jakich można się podjąć. Dzięki Ball State University udało mi się to zrobić. Chciałbym podziękować wszystkim byłym studentom mojego kursu motywacji i emocji, którzy przeczytali tę książkę i przekazali mi informacje zwrotne. Podziękowania należą się również moim byłym współpracownikom Thomasowi Holtgravesowi i Davidowi Perkinsowi. Wyrazy wdzięczności za fachowość i pomoc kieruję do mojej żony Cindy Ruman.

1

Wprowadzenie do motywacji i emocji

„Nie ma wolnej woli”, mówi filozof; „wieszanie jest bardzo niesprawiedliwe”. „Nie ma wolnej woli”, przyznaje oficer; „wieszamy, bo musimy”.

Ambrose Bierce, 1911

Nasze działania są albo zdeterminowane – wtedy nie ponosimy za nie odpowiedzialności, albo są wynikiem zdarzeń losowych – wtedy nie ponosimy za nie odpowiedzialności.

Hume’s Fork, David Hume, 1711–1776

Zanim przejdziemy do rozważań o motywacji i emocjach, zastanów się nad tymi pytaniami:

1. Jaka jest definicja motywacji?

2. Jakie są różnice między motywami, podnietami i celami?

3. Czy na motywację składa się przewidywanie przyszłych wydarzeń, przyszłych zachowań i przyszłych uczuć?

4. Jak motywacja wyraża się w myśleniu i zachowaniu?

5. Czym są emocje? Jak motywują zachowanie?

Znaczenie motywacji

Dlaczego kura przeszła przez ulicę? To jest pytanie o motywację. Możliwości jest wiele. Na przykład, była po prostu zmotywowana do osiągnięcia celu, jakim jest przedostanie się na drugą stronę. Albo była zmotywowana do uniknięcia spotkania ze zbliżającym się kucharzem. Motywacja mogła również tkwić w samej kurze. Może chodziło o zaspokojenie potrzeby psychologicznej, takiej jak potrzeba domknięcia. Potrzebowała jednoznacznej odpowiedzi, co jest po drugiej stronie ulicy. Może chodziło też o potrzebę kompetencji. Ja, zwykła kura, jestem tak samo kompetentna i zdolna, jak każdy, kto przechodzi przez jezdnię. Być może odpowiedź leży w różnych cechach osobowości kury. Kura z wysokimi wynikami w zakresie otwartości na doświadczenie chętnie sprawdziłaby, jak to jest być po drugiej stronie. Wreszcie kura mogła doświadczać różnych emocji, choćby strachu, a druga strona ulicy zapewniałaby bezpieczeństwo. Albo obecna strona rodziła wstręt, a druga nie. Być może kury po drugiej stronie wydawały się szczęśliwsze, więc dlaczego by do nich nie dołączyć? A może zakochała się w majestatycznym kogucie z naprzeciwka?

Pytania o motywację kury są wstępem do złożoności ludzkiej motywacji. Motywacja i zachowanie kury były proste. Natomiast ludzkie zachowanie jest bardziej złożone, podobnie jak źródła motywacji. Dotarcie na drugą stronę drogi jest niczym „stan końcowy” ludzkiej motywacji. Stany końcowe przypominają cel motywacji, jak uzyskanie nagród, osiągnięcie zamierzeń lub zaspokojenie potrzeb. Gdzie tkwi motywacja do realizacji wymienionych zadań? Czy znajduje się na zewnątrz osoby, w środowisku, czy też raczej jest czynnikiem wewnętrznym charakteryzującym danego człowieka, jego potrzebą, cechą lub motywem? Czytaj dalej, a się dowiesz.

Przejść do działania

Rozważ, co dla motywacji znaczą następujące stwierdzenia:

Głód skłania człowieka do rzucenia się na lodówkę w poszukiwaniu jedzenia.

Przez lęk przed matematyką ociągała się z zapisaniem na zajęcia ze statystyki.

Studenci z akademika lubili grać w siatkówkę w niedzielne popołudnie.

Jeśli terminowo spłacisz zobowiązania na karcie kredytowej, unikniesz odsetek.

Studenci chodzą na zajęcia na uczelni, aby uzyskać tytuł licencjata.

Osoby z tych przykładów, które jadły, unikały zapisania się na zajęcia, grały w siatkówkę, płaciły rachunki w terminie i chodziły na uczelnię, były do tego zmotywowane. Osoby, które tego nie robiły, nie miały motywacji lub miały motywację do robienia czegoś innego. Według filozofa Arthura Schopenhauera (1841/1960) bycie zmotywowanym oznacza przejście do działania lub zmianę działania. Popycha nas przeszłość, pociąga zaś przyszłość. Przeszłość tkwi w wewnętrznych motywach, a przyszłość w przewidywanych zewnętrznych celach i podnietach. Przeszłość i przyszłość definiują więc trzy kategorie motywacji: motyw, cel i podnietę. Motywem jest względnie stabilna wewnętrzna dyspozycja do zajmowania się sytuacjami pozytywnymi i dążenia do nich oraz do unikania sytuacji negatywnych (Atkinson, 1958/1983). Na przykład ludzie mają przez całe życie stabilną dyspozycję do jedzenia. Czasami, gdy człowiek jest głodny, owa motywacja do jedzenia jest silna. Emocje również bywają motywami, na przykład lęk motywuje do unikania. Cel jest wewnętrznym obrazem przyszłego wyniku, stanem końcowym. Motywuje i kieruje zachowaniem niezbędnym do osiągnięcia zamierzeń. Na przykład studenci wyobrażają sobie, że ich celem jest ukończenie studiów. Ten obraz motywuje i kieruje zachowaniem niezbędnym do osiągnięcia tego celu. Cele często wynikają z motywów, a celem motywu jest zaspokojenie tego ostatniego (Atkinson, 1958/1983). Na przykład głód motywuje do jedzenia, ponieważ dzięki temu zostaje zaspokojony. Podobnie, zdobywanie przyjaciół jest celem potrzeby przynależności, ponieważ przyjaciele tę potrzebę zaspokajają. Podnieta (incentive) jest oczekiwaną nagrodą lub wydarzeniem awersyjnym występującym w środowisku. Podniety pozytywne nas przyciągają, te negatywne działają odwrotnie, odstraszają nas. Podniety są zależne od zachowania, co oznacza, że należy „wykonać dane zachowanie”, aby podnietę osiągnąć lub jej uniknąć. Cele i podniety są ze sobą powiązane. Cele są w centrum motywacji, podniety zaś do motywacji się przyczyniają, zwiększając atrakcyjność lub wartość celu. Na przykład oceny, aprobata rodziców i poczucie własnej wartości są pozytywnymi podnietami, pomagającymi zmotywować studenta do pracy, dzięki której ukończy studia. Karne odsetki są negatywną podnietą motywującą do celu, jakim jest szybkie opłacanie rachunków. Czasami rozróżnienie między motywami i podnietami lub celami nie jest jasne. Na przykład w kryminałach detektywi zastanawiają się, „jaki był motyw sprawcy?”, kiedy tak naprawdę chodzi o to, „jaki był cel zbrodni?”. W naszym życiu motywacja zachowania jest funkcją wszystkich trzech wymienionych elementów: motywów, celów i podniet.

Popychanie i przyciąganie

Czy motywacja jest wynikiem popychania, przyciągania, czy kombinacji obu wymienionych sił? Motyw kury, taki jak strach przed zbliżającym się kucharzem, popchnął ją na drugą stronę drogi, natomiast inne kury czy przystojny kogut ją tam przyciągnęły. Podobnie ludzkie motywy (pożądanie, emocje, tęsknota, potrzeba) popychają nas ku pewnemu stanowi końcowemu, podczas gdy wydarzenia zewnętrzne, czyli podniety i cele, nas do niego przyciągają, co przedstawiono na rycinie 1.1. Wewnętrzne dyspozycje określają charakter tego stanu końcowego lub celu i mogą się składać z motywów biologicznych (np. głód), motywów psychologicznych (np. potrzeba przynależności) lub systemu wartości, który nadaje wartość podnietom bądź celom. Na rycinie 1.1 widać, że głód popycha osobę w kierunku jedzenia, a psychologiczna potrzeba przynależności popycha osobę w stronę celu bycia z przyjaciółmi lub członkami rodziny. Ponadto system wartości danej osoby determinuje siłę przyciągania danej podniety lub celu, choćby wartości przypisywanej stopniowi uniwersyteckiemu. Kombinacja „popychania” i „przyciągania” składa się na motywację do osiągnięcia danego rezultatu, w którym motywy i cele się łączą. I tak na przykład, jedzenie zaspokaja głód, kontakty z ludźmi zaspokajają potrzebę przynależności, a spełnienie wymagań uniwersyteckich pozwala osiągnąć ważny cel ukończenia studiów.

RYCINA 1.1.
Motywacja „popychanie/przyciąganie”. Motywy, takie jak potrzeby biologiczne i psychologiczne, popychają ku celom, podczas gdy zewnętrzne podniety i cele przyciągają. Popychanie i przyciąganie doprowadzają do pożądanych stanów końcowych.

Emocje jako motywy

Jak się czujesz, gdy ktoś cię obraża/odrzuca albo kiedy musisz niedługo zdać ważny egzamin, albo gdy twój najlepszy przyjaciel się wyprowadził? Wiele osób odczuje, odpowiednio, złość, lęk i smutek. Te subiektywne uczucia określa się jako afekt. Są one częścią szerokiego wyboru reakcji składających się na emocje. Reakcje te obejmują pobudzenie fizjologiczne, gotowość do działania i reakcje mimiczne. Działają synchronicznie, ponieważ mają osiągnąć cel emocji. Na przykład celem złości jest wyrównanie krzywdy, celem lęku będzie osiągnięcie poczucia bezpieczeństwa, a smutku – szukanie pocieszenia u innych. Podczas odczuwania/przeżywania emocji różne reakcje współdziałają, ponieważ właśnie to umożliwia najskuteczniejsze poradzenie sobie z trudnym wydarzeniem środowiskowym. Ta jedność poprawia samopoczucie i szanse przeżycia (Keltner i Shiota, 2003). Wyzwania, takie jak zniewaga, różne sprawdziany lub osobista strata były w historii ludzkości powszechne i emocje ewoluowały właśnie po to, by umożliwić skutecznie radzenie sobie z nimi. Podsumowując, należy zauważyć, że emocje motywują zachowania pozwalające osiągnąć cel emocji.

Cel psychologii motywacji

Czy motywacja dotyczy wszystkich w ten sam sposób? Czy istnieją wielkie teorie motywacji, które miałyby jednakowe zastosowanie do wszystkich – coś na kształt prawa grawitacji? Wyobraź sobie, że dwie osoby – wysoka i ciężka oraz niska i lekka – skaczą jednocześnie z wysokiej platformy do basenu. Niezależnie od różnicy wzrostu i wagi, obie wpadną do wody jednocześnie. Proste wyjaśnienie wynika z prawa grawitacji, które dotyczy wszystkich obiektów tak samo, bez względu na ich wielkość czy wagę. Niestety, w psychologii nie jest to takie proste. Coś, co motywuje kogoś w danym momencie, może nie działać w innym. A to, co motywuje jedną osobę, wcale nie musi motywować drugiej.

Na przykład pożywienie motywuje ludzi do jedzenia, gdy są głodni, natomiast kiedy głodni nie są, motywacja jest słabsza. Ponadto motywacja do jedzenia może być większa u osób z większą masą ciała, ponieważ potrzebują one więcej kalorii w porównaniu z osobami lżejszymi. Na rycinie 1.2a widać, że na przyjęciu możesz zjeść dziesięć chipsów ziemniaczanych, gdy jesteś głodny, ale tylko pięć, gdy jesteś syty (Sadoul i in., 2014). Do tego okazuje się, że na tej imprezie jedna osoba może zjeść więcej niż inna, nawet jeśli obie są równie głodne. Osoby te mogą się różnić na przykład poziomem ekstrawersji. Ta cecha, opisująca stopień towarzyskości, sięga od introwersji (cicha, wycofana) do ekstrawersji (śmiała, rozmowna). Na rycinie 1.2b widać, że osoba ekstrawertyczna, towarzyska i rozmowna może zjeść dziesięć chipsów w porównaniu z pięcioma spożytymi przez osobę mniej towarzyską, introwertyczną (Keller i Siegrist, 2015). Skoro różnych ludzi motywują różne rzeczy w różnym czasie, to jak można stworzyć psychologię motywacji? Otóż psychologowie próbują pokazać, jak motywacja zmienia się u danej osoby w różnym czasie oraz u różnych osób w tym samym czasie. Zatem jedną strategią badawczą jest pokazanie, jak zmienia się motywowane zachowanie wraz z przejściowymi zmianami wewnętrznych motywów danej osoby, chociażby głodny kontra syty (ryc. 1.2a). Drugą strategią jest wskazanie, w jaki sposób motywowane zachowanie różni się u różnych osób, takich jak introwertycy i ekstrawertycy (ryc. 1.2b).

RYCINA 1.2.
(a) U jednej i tej samej osoby występują różnice w zakresie ilości spożywanego jedzenia. Ktoś zje więcej, gdy jest głodny, niż wtedy, gdy jest syty; (b) Ilość spożywanego pokarmu jest różna u różnych osób. Jedna osoba je więcej niż inna; na przyjęciu ekstrawertyk je więcej niż introwertyk.

Motywacja jako przewidywanie przyszłości

Czy patrzysz przed siebie, kiedy idziesz? A czy patrzysz w przyszłość? Te dwa pytania przedstawiają motywację jako podróż, która zabiera cię do osobiście wybranego stanu końcowego. To podejście sugeruje, że jednostki są w stanie patrzeć w przyszłość i ją wizualizować. Filozofowie i psychologowie od dawna zdawali sobie sprawę, że ludzi motywują przewidywane rezultaty własnych działań. Ponad 200 lat temu Immanuel Kant (1797/1978) w pierwszej książce poświęconej psychologii ogólnej (Hatfield, 1998) Anthropology from a Pragmatic Point of View (Antropologia z pragmatycznego punktu widzenia) tak opisuje ową zdolność przewidywania: „Wśród wszystkich perspektyw, jakie może mieć człowiek, najbardziej pocieszającą, w nawiązaniu do jego obecnego stanu moralnego, jest oczekiwanie na coś trwałego i dalszy postęp ku jeszcze lepszym perspektywom” (s. 78). Ktoś mógł nigdy wcześniej nie doświadczyć danego wydarzenia, ale mógł pomyśleć o różnych jego odsłonach. Czy możesz przewidzieć swój następny posiłek, ukończenie lektury tego rozdziału lub uzyskanie dyplomu?

Co takiego motywuje w tych wybranych stanach końcowych? Jak widać na rycinie 1.1, stany końcowe mogą składać się z rzeczy, zachowań lub uczuć. Na przykład stanem końcowym może być pokarm, jedzenie pokarmu lub przyjemność z jedzenia pokarmu. Pominięto tu jednak krok pośredni. Motywacją nie jest rzeczywisty stan końcowy, ale jego przewidywanie i oczekiwanie. Ludzie idą do restauracji z oczekiwaniem, że będzie tam jedzenie; odwiedzają rodzinę i przyjaciół, oczekując, że ich potrzeba przynależności zostanie zaspokojona; postanawiają studiować w nadziei na uzyskanie dyplomu. Jeśli stany końcowe przedstawione na rycinie 1.1 nie są oczekiwane, zachowania się nie pojawią. Motywacja zależy od właściwości stanów końcowych. Po co wchodzić do restauracji, odwiedzać przyjaciół lub zapisywać się na uniwersytet, jeśli nie oczekuje się jedzenia, towarzystwa i dyplomu? Motywacja może również zależeć od wizualizacji stanu końcowego jako składającego się z zachowania konsumacyjnego (lub ukierunkowanego na spełnienie), które sygnalizuje koniec sekwencji motywacyjnej. Zachowania konsumacyjne na rycinie 1.1 to jedzenie, przebywanie z innymi lub ukończenie edukacji. Stan końcowy może także składać się z subiektywnych odczuć, które są częścią działania konsumacyjnego, jak przyjemności jedzenia, radości z nawiązywania kontaktów z innymi i dumy odczuwanej po ukończeniu studiów. Zdarza się jednak, że przewidywanie albo oczekiwanie stanu końcowego nie przykuwa uwagi lub pojawia się na poziomie nieświadomym. Przykładem zachowań, którym towarzyszy niewielka świadomość ich stanów końcowych, są nawyki. Psychologowie sięgali po różne rodzaje analiz mających wyjaśniać motywację w ujęciu oczekiwania na stan końcowy lub cel. Analizy poznawcze, przewidywanie behawioralne i narzędzia afektywne oferują szerokie spojrzenie na motywację.

Motywacja poznawcza

Pizzeria na rycinie 1.3 jest ilustracją funkcji oczekiwania lub antycypowania w motywacji „przyciągającej”. Jednym z jej mechanizmów jest motywacja poznawcza, która działa przez wizualizację stanu końcowego jako celu i wykonania planu lub przestrzegania skryptu, by ten cel osiągnąć (Miller i in., 1960; Schank i Abelson, 1977). Ta wizualizacja jest najłatwiejsza w odniesieniu do konkretnych aspektów celu i towarzyszącego mu zachowania konsumacyjnego (Shepard, 1978). Na przykład, łatwo jest stworzyć sobie mentalny obraz konkretnego celu z ryciny 1.3: restauracja, pizza i jedzenie. Osiągnięcie celu wymaga planu działania lub serii ukierunkowanych zachowań, które również mogą być wizualizowane. Plan obejmuje hierarchię kroków lub sekwencję określonych zachowań, których wykonanie zbliża do celu. Na przykład, jeśli celem jest dotarcie do restauracji, pierwszym etapem będzie zlokalizowanie jej na własnej mapie poznawczej. Następnym etapem jest wybór trasy, a potem spacer lub dojazd do restauracji, dotarcie na miejsce, zamówienie i zjedzenie pizzy.

Zachowanie antycypacyjne i symulacja

Przewidywanie behawioralne jest drugim mechanizmem, dzięki któremu pojawia się motywacja „przyciągająca”. Ponad pół wieku temu neobehawioryści opisali mechanizm reakcji antycypacyjnej, by tłumaczyć motywację dążenia do celu (Lachman, 1960; Spence, 1956). Zgodnie z tym mechanizmem cel wyzwala ekscytację w postaci drobnych działań konsumacyjnych odpowiadających aktualnemu celowi. Na przykład, cel na rycinie 1.3 polega na zjedzeniu pizzy, co jest działaniem konsumacyjnym, ponieważ prowadzi do zakończenia sekwencji motywacyjnej, która rozpoczęła się od głodu, myśli o jedzeniu i wyboru restauracji. Na mechanizm reakcji antycypacyjnej składają się wyobrażone reakcje przypominające rzeczywiste jedzenie pizzy: branie jej do ręki, żucie i wydzielanie śliny. Te reakcje pojawiają się mimowolnie w odpowiedzi na zdarzenia, które zapowiadają jedzenie pizzy lub są z tym jakoś związane, na przykład pora obiadowa, burczenie w żołądku, ktoś mówiący „pizza”, reklama pizzy i lokalizacja restauracji. Ta antycypacja jest świadoma i jest bodźcem przyciągającym do restauracji. Co więcej, oczekiwanie staje się tym intensywniejsze, im bliższe jest rzeczywiste zjedzenie pizzy. W tym sensie mechanizm reakcji antycypacyjnej staje się motywacją dążeniową, ponieważ bodźce związane z celem przyciągają do pizzerii.

Motywacja do osiągnięcia określonego stanu końcowego występuje również na drodze symulacji, co jest rozwinięciem mechanizmu reakcji antycypacyjnej. Symulacja odnosi się do wielu oczekiwanych doświadczeń psychologicznych, które pojawiają się tak, jakby ktoś rzeczywiście tego stanu końcowego doświadczał. Doświadczenia te mogą polegać na wizualizacji stanu końcowego, mentalnej interakcji z nim lub wyobrażaniu sobie towarzyszących mu uczuć (Barsalou, 2008, 2009). Ponadto, różne elementy symulacji wiążą się z różnymi regionami mózgu, które uaktywniają się w oczekiwaniu na różne cechy stanu końcowego. W przypadku pożywienia jeden zestaw połączonych ze sobą obszarów reaguje na jego sensoryczne i hedonistyczne właściwości, inne obszary mózgu są zaangażowane w oczekiwaną percepcję i kontakt z jedzeniem (Barrós-Loscertales i in., 2012; Simmons i in., 2005). Gdy symulowany jest cel „jedzenie pizzy,” występuje kilka cech motywacyjnych (patrz ryc. 1.3). Po pierwsze, pojawia się wyobrażenie wyglądu pizzy stawianej na stole. Po drugie, mamy do czynienia z symulowanym zmysłowym doznaniem wąchania i jedzenia pizzy. Ponadto część symulowanego środowiska obejmuje lokalizację i otoczenie społeczne. Wszystkie te psychologiczne doświadczenia wyłaniają się z obszarów mózgu odpowiadających za powstawanie tych obrazów, doznań, przyjemności i zachowań. Symulacja jest więc psychologicznym odtworzeniem rzeczywistego doświadczenia jedzenia pizzy, które motywuje do wejścia do restauracji.

RYCINA 1.3.
Motywacja jako oczekiwanie. Motywacja do zjedzenia pizzy obejmuje takie oto przewidywania: (1) wizualizację pizzy, która jest celem; (2) wizualizację jedzenia pizzy, co jest działaniem konsumacyjnym; oraz (3) wizualizację przyjemności jedzenia pizzy, co jest odczuciem subiektywnym.

Źródło: iStock/PrettyVectors.

Prognozowanie afektywne

Przewidywanie, jak będziemy się czuć, czyli naszego afektu, jest czwartym mechanizmem motywacyjnym. Prognozowanie afektywne przypomina prognozę pogody, ale dotyczy oczekiwanych przyszłych subiektywnych odczuć przykrości i przyjemności. Uczucia te wynikają z osiągnięcia celu i towarzyszących mu działań konsumacyjnych, takich jak przyjemność jedzenia pizzy, kiedy jest się głodnym. Ponieważ wybory ludzi i ich przyszłe zachowania opierają się na przewidywanych uczuciach, prognozowanie afektywne jest ważnym wyznacznikiem motywacji. Leonard T. Troland (1928/1967) na przykład twierdził, że aktualne oczekiwanie przyszłej przyjemności jest przyjemne, a oczekiwanie przyszłej przykrości – nie. Zatem przewidywanie pozytywnego celu wiąże się z przyjemnymi uczuciami, a oczekiwanie wyniku negatywnego wiąże się z uczuciami nieprzyjemnymi. Ludzie zazwyczaj trafnie prognozują, czy ich uczucia będą niemiłe, czy miłe, natomiast bywa, że mylą się w przewidywaniach intensywności i czasu trwania tych uczuć (Wilson i Gilbert, 2005).

Jak prognozowanie afektywne motywuje do zachowań? I jakie są konsekwencje błędów, które mogą się w tym procesie pojawić? Spróbuj na przykład przewidzieć twój poziom pozytywnego afektu podczas 15-minutowego spaceru po kampusie. Spacer może odbywać się wewnątrz budynków i tuneli je łączących lub na zewnątrz, na ścieżce między drogą a rzeką na skraju kampusu. Zanim zaczniesz, zanotuj przewidywany poziom pozytywnego afektu, oceniając na przykład swój poziom aktywności, podekscytowania i zainteresowania na spacerze w pomieszczeniu lub na świeżym powietrzu. A potem, po spacerze, ponownie oceń swój pozytywny afekt. Uczestnicy opisanego ćwiczenia popełniali błędy prognostyczne. Przeceniali swój pozytywny afekt podczas spaceru w pomieszczeniach i nie doceniali go podczas spaceru na świeżym powietrzu. Innymi słowy, spacer w pomieszczeniach był mniej przyjemny niż oczekiwali, a spacer na zewnątrz – przyjemniejszy (Nisbet i Zelenski, 2011). Zatem decyzja, by wybrać trasę wewnątrz zabudowań, skutkowała obniżeniem poczucia szczęścia. W innym przykładzie wyobraź sobie, że jesteś osobą introwertyczną, powściągliwą i spokojną, i dostajesz polecenie, by zachowywać się jak ekstrawertyk – wykazać się śmiałością, rozmownością i asertywnością. Spróbuj przewidzieć twój afekt pozytywny (podekscytowanie, zainteresowanie) i negatywny (zmartwienie, zdenerwowanie), zanim zaczniesz podążać za instrukcją. A potem oceń się po wykonaniu polecenia. Wyniki takich badań wskazują, że osoby introwertyczne proszone o zachowania ekstrawertyczne nie doceniały pozytywnego afektu i przeceniały ten negatywny (Zelenski i in., 2013). W wyniku takich błędów w przewidywaniu introwertycy mogą unikać sytuacji społecznych, w których wymagane jest zachowanie ekstrawertyczne, i tym samym tracą okazję do dobrej zabawy.

Hedonizm

Prognozowanie afektywne dotyczy tego, jakie uczucia będą towarzyszyły danemu zachowaniu. Czy będziemy odczuwać dane zachowanie jako nieprzyjemne, czy przyjemne? Te pytania o pozytywne i negatywne uczucia składają się na zasadę motywacji zwaną hedonizmem. Według starożytnych greckich filozofów hedonizm odnosi się do dążenia do przyjemności i unikania przykrości. Jednym z pierwszych starożytnych propagatorów hedonizmu był grecki filozof Sokrates (470–399 p.n.e.), który twierdził, że człowiek powinien podążać drogą, na której przyjemność przeważa nad doświadczeniami bolesnymi. Inny filozof, Demokryt (460–370 p.n.e.), uważał, że podążanie tą drogą jest zarówno naturalne, jak i dobre. Ale nie wywnioskuj z tego, że możesz wydać na wakacje twoich marzeń pieniądze odłożone na czesne, że możesz codziennie imprezować czy kupić na kredyt najlepszy dostępny smartfon. Te działania rodzą dodatkowe konsekwencje. Dla filozofów hedonizm oznaczał dążenie do większego dobra lub dobra długoterminowego. Ponad 100 lat później wyraził to Epikur (341–271 p.n.e.). Ten grecki filozof utrzymywał, że ludzie powinni czasami rezygnować z przyjemności, jeżeli konsekwencje tychże pociągają za sobą większe kłopoty (Long i Sedley, 1987). Późniejsi filozofowie, tacy jak Jeremy Bentham (1789/1970), wysunęli koncepcję hedonizmu na pierwszy plan, dowodząc, że ludzie mają dwóch panów – ból i przyjemność. I to właśnie ból i przyjemność determinują nasze działania, czyli to, co nas motywuje.

Jeżeli hedonizm działa najlepiej, gdy przyjemność i przykrość są w długiej perspektywie równoważone, człowiek może zrezygnować z intensywnych przyjemności, jeśli później wyniknie z nich dyskomfort o większym natężeniu. Na przykład, ktoś może pić alkohol z umiarem, unikając w ten sposób nieprzyjemnych następstw jego nadmiaru. Umiar może się też wiązać z odczuwaniem przykrości przed przyjemnością. Czasem trzeba znieść bezpośredni ból, którego konsekwencją będzie dłuższa przyjemność. Student może zrezygnować z natychmiastowych korzyści wypłaty w pracy niewymagającej kwalifikacji i poświęcić czas na zdobycie dyplomu uniwersyteckiego, który później zapewni mu sensowniejsze i bardziej spełniające zatrudnienie. Albo może zrezygnować z imprezy w czwartkowy wieczór, by uczyć się do piątkowego egzaminu, ponieważ zakłada, że dobry wynik egzaminu da mu większą przyjemność niż impreza. Bo impreza dostarcza wprawdzie natychmiastowej przyjemności, ale może skutkować kacem i słabym wynikiem egzaminu, co zagraża długofalowym zyskom.

Motywacja jako podróż

Jeśli potraktujemy motywację jak podróż z obecnej pozycji do wybranego stanu końcowego, to jaki stan końcowy jest wybierany? Jedną z fundamentalnych właściwości stanu końcowego jest jego oddalenie w czasie, czyli jak daleko sięga w przyszłość oraz to, jak jednostka osiąga stan końcowy – to znaczy, co charakteryzuje zachowanie motywowane.

Zanikający wpływ przyszłości

Zauważ, że motywacja poznawcza, symulacja i prognozowanie afektywne dotyczą przyszłych wydarzeń. Przyszłość może być bliska lub daleka. To, jak bardzo przyszły stan końcowy jest oddalony od teraźniejszości, ma ogromny wpływ na motywację. Przyszłe nagrody i cele stają się tym bardziej motywujące, im są bliżej, i motywują nas tym słabiej, im dalej wybiegają w przyszłość. Na przykład, kiedy za pomocą smartfona odezwiesz się do znajomych – w ciągu dnia czy w ciągu godziny? Kiedy będziesz się uczyć do testu – za tydzień, za trzy dni, czy może w wieczór poprzedzający egzamin? Ludzie, angażując się w działania, biorą pod uwagę to, jak szybko odczują wynikające z nich korzyści. Na przykład, czy korzyść z napisania wiadomości do znajomego dostarcza studentowi większej przyjemności niż uczenie się do egzaminu? Na rycinie 1.4 pokazano, że im wydarzenia stają się bliższe, tym większa motywacja. Wynika z tego, że wydarzenia wcześniejsze są bardziej motywujące niż te późniejsze. A zatem, kontakty towarzyskie za pośrednictwem smartfona są czasowo bliższe, więc motywują silniej niż nauka do jutrzejszego egzaminu – kontakty towarzyskie są dostępne teraz, a egzamin jest jutro. Umiejscowienie nagrody w czasie również determinuje wybór – preferowane są nagrody bliższe. Wybór często pada na małą, ale natychmiastową nagrodę zamiast na większą, ale odroczoną. Przykładowo, czy masz skłonność do kupowania teraz, na kredyt, czy jednak czekasz z zakupem, aż uzbierasz wystarczającą kwotę? Ludzie często decydują się na zakup na kredyt po prostu dlatego, że upragniony towar będzie szybciej dostępny, nawet jeśli jest to równoznaczne z koniecznością spłaty odsetek i kosztów kredytu. Czyli płacą więcej, niż gdyby poczekali, aż zgromadzą odpowiednie środki.

RYCINA 1.4.
Czasowy wpływ motywacji. Siła, z jaką dane wydarzenie motywuje do zachowania, maleje wraz z odległością czasową wyniku lub stanu końcowego. Im bardziej stan końcowy się zbliża, tym mocniej rośnie jego siła motywacyjna. Bliskie czasowo wydarzenia są bardziej motywujące, te odległe – mniej.

Wskaźniki motywowanego zachowania

Jak wygląda motywowane zachowanie? Odpowiedź znajduje się w tabeli 1.1. Pierwsze zagadnienie, wybór, odnosi się do selekcji motywu lub rezultatu spośród tych, które chcą być zaspokojone. Wybór staje się celem. Starszy licealista ma do wyboru kilka opcji, w tym wstąpienie do wojska, poszukiwanie pracy czy kontynuowanie edukacji w szkole policealnej lub na uniwersytecie. Wybór opcji zależy od intensywności motywu, atrakcyjności podniety i celu, prawdopodobieństwa sukcesu oraz wymaganego wysiłku. Ale wybór to dopiero pierwszy krok. W kolejnym osoba musi być zmotywowana do zrobienia tego, co jest niezbędne do osiągnięcia wybranego celu. Zachowania instrumentalne to te motywowane czynności, w które angażujemy się, by zaspokoić motyw, uzyskać nagrodę lub osiągnąć cel. Praca za pieniądze, uczenie się, aby zdać test, i życzliwe zachowanie wobec ludzi, to przykłady zachowania instrumentalnego lub motywowanego. Praca, nauka i życzliwe zachowanie służą zarabianiu pieniędzy, zdawaniu egzaminów i byciu lubianym. Często można wybierać spośród kilku różnych sposobów zaspokojenia motywu. Na przykład, w procesie poszukiwania pracy ktoś może wybrać czytanie ogłoszeń, wizytę w agencji zatrudnienia, dostęp do internetowych stron z ofertami pracy, udział w targach pracy lub konsultację z biurem karier na uczelni.

W zachowaniach instrumentalnych, które odzwierciedlają motywację, wyróżniamy aktywację, częstość, intensywność i wytrwałość (patrz tab. 1.1). Aktywacja może być najbardziej podstawowym aspektem motywacji, ponieważ oznacza bycie pobudzonym do jakiegoś działania lub zmiany w działaniu. Na przykład, osoba przechodzi od nicnierobienia do robienia czegoś, od siedzenia do chodzenia, a następnie do biegania. Częstość, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do częstości określonego zachowania, takiego jak obecność na zajęciach, chodzenie na siłownię lub wysyłanie wiadomości tekstowych. Na jaki procent zajęć uczęszczasz? Ile dni w tygodniu ćwiczysz? A ile dziennie wysyłasz wiadomości tekstowych? Intensywność zachowania lub wysiłek mu towarzyszący zależą bezpośrednio od motywacji – wysoki poziom koncentracji może przykładowo obniżyć wrażliwość na przychodzące wiadomości tekstowe. Intensywność może również oznaczać krzyk zamiast mówienia i bieganie po ulicy zamiast chodzenia. Wytrwałość odnosi się do czasu, jaki ktoś gotów jest poświęcić na zaspokojenie motywu lub osiągnięcie celu. Określa chociażby, ile lat ktoś chce przeznaczyć na przygotowanie się do wybranej kariery lub ile godzin gotów jest pisać pracę zaliczeniową.

TABELA 1.1. Główne wskaźniki motywowanego zachowania

Zachowanie

Definicja i przykład

Wybór

Co dana osoba faktycznie wybiera spośród możliwych opcji.

Przykład: student wybiera kierunek psychologia, a nie inny.

Aktywacja

Jednostka jest pobudzana do działania z uprzednio nieaktywnego stanu lub do zmiany działania czy zachowania. Przykład: osoba siedząca wstaje i idzie na zajęcia, a potem biegnie, by się nie spóźnić.

Częstość

Opisuje, jak często (współczynnik) określone zachowanie występuje w ustalonym przedziale czasu. Przykład: niektóre osoby mogą sprawdzać swoje konta e-mail pięć razy na godzinę.

Intensywność

Odnosi się do wysiłku, siły lub zapału, z jakim wykonywane jest motywowane zachowanie. Przykład: gdy drzwi nie otworzyły się po pociągnięciu, pomyślał intensywnie, po czym pchnął je z wielką siłą.

Wytrwałość

Określana również jako perseweratywność, objawia się czasem trwania motywowanego zachowania. Przykład: po zakończonych niepowodzeniem dziesięciu rozmowach kwalifikacyjnych w ciągu sześciu miesięcy ta jedenasta, w siódmym miesiącu była sukcesem i kandydat został zatrudniony.

Podsumowanie sekcji

W tej części opisano szerokie spojrzenie na motywację. Bycie zmotywowanym oznacza bycie nakłonionym do działania lub myślenia w kierunku jakiegoś stanu końcowego. Motywować może nas motyw, podnieta lub cel. Motyw jest wewnętrzną dyspozycją, która popycha jednostkę w kierunku pożądanego stanu końcowego, w którym motyw zostaje zaspokojony. Cel to poznawcza reprezentacja pożądanego rezultatu, w którego osiągnięcie jednostka się angażuje. Cel kieruje zachowaniem, które skutkuje jego osiągnięciem. Podnieta jest oczekiwaną właściwością środowiska, która albo jednostkę do niego przyciąga, albo odpycha. Podniety zwiększają motywację do osiągania celów. Emocje działają jak motywy. Motywują koordynację afektu, fizjologii i zachowania, by działały zgodnie na rzecz dostosowania się do znaczących zmian środowiskowych. Celem psychologii motywacji jest wyjaśnienie, co motywuje tę samą osobę w różnym czasie oraz różnych ludzi jednocześnie.

Podstawą motywacji jest przewidywanie przyszłości. Reprezentacją motywacji może być podróż, co oznacza, że ktoś próbuje osiągnąć różne właściwości stanu końcowego, takie jak cel materialny, zachowanie konsumacyjne czy subiektywne odczucia. Zachowanie konsumacyjne odnosi się do zakończenia sekwencji motywacyjnej; przykładowo, jedzenie wieńczy proces planowania i przygotowania posiłku. Stany końcowe są przewidywane poprzez wizualizację poznawczą jako obiekty, doświadczane jako zachowania antycypacyjne lub odczuwane jako afekt. Motywacja poznawcza obejmuje wizualizację stanu końcowego lub celu jako konkretnych obiektów, takich jak jedzenie lub ludzie. Mechanizm reakcji antycypacyjnej jest wyobrażoną reakcją konsumacyjną, będącą oznaką oczekiwań jednostki wobec interakcji z obiektem docelowym. Symulacja odnosi się do przewidywania stanu końcowego tak, jakby był on faktycznie doświadczany – wizualizowanie lub wyobrażanie go. Prognozowanie afektywne jest przewidywaniem pozytywnych lub negatywnych przyszłych uczuć, które pojawią się w oczekiwaniu na osiągnięcie celu. Te prognozowane uczucia sprzyjają dążeniu do celu lub oddalaniu się od niego, sama idea zaś odnosi się do starożytnej greckiej idei hedonizmu, opisującej długofalowo uśrednione dążenie do przyjemności i unikanie bólu. Motywacyjna siła podniet i celów rośnie, im bliższe czasowo się stają. O motywacji można też myśleć jak o behawioralnej podróży, która rozpoczyna się od wyboru motywu, który ma zostać zaspokojony, lub celu, który ma zostać osiągnięty. Po dokonaniu wyboru człowiek jest zmotywowany do zaangażowania się w zachowanie instrumentalne, ostatecznie skutkujące zaspokojeniem motywu lub osiągnięciem celu. Zachowania wskazujące na motywację to dokonywane wybory oraz aktywacja, częstość, intensywność i wytrwałość zachowań instrumentalnych.

Źródła motywacji

Motywacja odnosi się do sekwencji zdarzeń, która zaczyna się od motywów lub przewidywanych nagród i celów, a zamyka stanem końcowym. Tutaj motywy są zaspokojone, nagrody otrzymane, a cele osiągane. Aby zrozumieć, jak działa motywacja, naukowcy czasami koncentrują się na wewnętrznych dyspozycjach (motywach) danej osoby, a czasami na zdarzeniach zewnętrznych. Na rycinie 1.1 dyspozycjami wewnętrznymi są głód, potrzeba przynależności i system wartości obejmujący wykształcenie. Wydarzenia zewnętrzne to smaczne jedzenie, przyjaciele i rodzina oraz dyplom uniwersytecki. Wewnętrzne dyspozycje, które popychają osobę do działania, są klasyfikowane jako biologiczne lub psychologiczne, podczas gdy zewnętrzne źródła, które ją przyciągają, są określane jako środowiskowe – to podniety i cele. Właśnie te źródła motywacji uwzględniono w tytule tej książki. Czym są biologiczne i psychologiczne czynniki tworzące wewnętrzne źródła motywacji? A źródła motywacji zewnętrznej, takie jak podniety i cele? I dlaczego ludzie cenią pewne podniety i cele bardziej niż inne?

Źródła wewnętrzne

Ciało i mózg są wewnętrznymi fizycznymi źródłami motywacji, umysł zaś jest wewnętrznym źródłem umysłowym. Ciało i mózg mają naturę biologiczną, natomiast umysł – psychologiczną. Czasami, aby zrozumieć motywację, psychologowie skupiają się na biologii, innym razem – na psychologii.

Ciało/mózg jako źródło motywacji

Głód jest dobrym przykładem, jak zarówno ciało, jak i mózg determinują motywację. Głód na rycinie 1.1, rozpatrywany jako cecha biologiczna, koreluje ze szczególnym stanem organizmu człowieka – małą ilością pokarmu w żołądku, szybkim spadkiem stężenia glukozy we krwi i krążeniem różnych hormonów. Na przykład, wraz z upływem czasu od obiadu głód się nasila, rośnie też stężenie pewnego hormonu, greliny, we krwi. Grelina jest przykładem specyficznej substancji biologicznej, która jest uwalniana w żołądku, czego efektem są głód i jedzenie. Wzrost wskaźnika głodu w trakcie poszczenia ściśle wiąże się wzrostem stężenia greliny we krwi. Stężenie jest wysokie przed posiłkami i spada po jedzeniu (Cummings i in., 2004). W eksperymencie Wren i współpracownicy (2001) wstrzyknęli grelinę do krwiobiegu jednej grupie uczestników, a roztwór soli fizjologicznej (placebo) – innej. Aby określić działanie greliny, uczestnicy ocenili swój głód, a następnie dostali obiad w formie bufetu. Okazało się, że ci, którym podano grelinę, zgłaszali większy głód i jedli więcej niż osoby, którym podano roztwór soli fizjologicznej. Ponadto, przed obiadem uczestnicy z grupy „grelina” wskazywali, że zjedzą więcej. Chodzi o to, że biologiczny czynnik – grelina – motywuje do jedzenia.

Umysł jako źródło motywacji

Motywację można przypisać umysłowi i procesom psychicznym, i zignorować ciało oraz mózg. W tym przypadku proces motywacyjny jest uważany za psychiczny, bez uwzględnienia jakichkolwiek podstaw biologicznych. Wewnętrzne psychologiczne źródła motywacji tradycyjnie dzielono na dwa rodzaje – popędy i potrzeby psychologiczne. Popęd powstawał, gdy pozbawiano zwierzę jakiejś niezbędnej substancji, jak woda lub pożywienie, albo stymulacji środowiskowej. Te deprywacje skutkowały popędami, odpowiednio pragnieniem, głodem i ciekawością. Dłuższe okresy deprywacji przekładały się na silniejsze popędy. Na przykład, 12-godzinne pozbawienie jedzenia powoduje silniejszy popęd głodu niż 8-godzinny post. Natomiast potrzeby psychologiczne, jak się zakłada, mają od początku różne nasilenie u różnych osób. Kwestionariusze lub skale psychologiczne służą do pomiaru nasilenia potrzeb psychologicznych, podobnie jak waga łazienkowa wskazuje masę ciała. Henry Murray (1938) mierzył nasilenie różnych potrzeb psychologicznych za pomocą testu swojego autorstwa (Psychological Insights Test). I tak, potrzebę afiliacji zdefiniował jako podchodzenie do innych z uczuciem i lojalnością. Jeżeli chcesz zmierzyć intensywność tej potrzeby u siebie, oceń na skali od –3 (poniżej średniej) do +3 (powyżej średniej), w jakim stopniu to zdanie odnosi się do ciebie: „Jestem w swoim żywiole, gdy jestem wśród ludzi cieszących się życiem”. Murray postulował istnienie około 22 potrzeb psychologicznych, a intensywność każdej z nich należy mierzyć odmiennym zestawem pytań. Wyniki wskazują na intensywność danej potrzeby psychologicznej – im wyższe, tym silniejsza potrzeba.

Jak i dlaczego popędy oraz potrzeby psychologiczne motywują zachowanie? Po pierwsze, ludzie mają motywację do redukcji popędów, ponieważ te są przykre lub nieprzyjemne (Hull, 1943, 1952). Dlatego, w nawiązaniu do hedonizmu, prawdopodobieństwo wystąpienia każdego zachowania, które zmniejsza popęd, rośnie. Picie zmniejsza nieprzyjemny popęd pragnienia, jedzenie zmniejsza nieprzyjemny popęd głodu, a stymulacja wzrokowa zaspokaja popęd ciekawości. W ten sposób popęd motywuje zachowanie, by zmniejszyć intensywność wszelkich nieprzyjemnych odczuć z nim związanych. Poza tym, wraz z nasileniem popędu wzrasta również motywacja. Na przykład, długotrwałe pozbawienie wody zwiększa nasilenie pragnienia i związane z tym nieprzyjemne doznania. Silniejsze pragnienie z kolei sprawia, że woda staje się silniejszą podnietą. I rzeczywiście, szczury będą biegać szybciej po nagrodę w postaci wody, gdy ich pragnienie jest silniejsze (Hillman i in., 1953). Potrzeby psychologiczne motywują zachowanie w podobny sposób – są nieprzyjemne, a ich zaspokojenie zmniejsza te niemiłe/przykre doznania. Potrzeba przynależności motywuje człowieka do szukania osób, do których mógłby się przyłączyć (patrz ryc. 1.1). Studenci z silną potrzebą przynależności mogą odczuwać większą tęsknotę za domem w pierwszym tygodniu na kampusie, będą więc zmotywowani do częstszego dzwonienia do domu (Watt i Badger, 2009).

Źródła zewnętrzne

To, czy dana osoba zbliża się do określonego rezultatu, czy go unika, zależy od jego wartościowości, czyli pozytywnej lub negatywnej jakości możliwego wyniku, takiego jak nagroda bądź cel. Dodatnia wartościowość oznacza, że wynik jest przyjemny i satysfakcjonujący, podczas gdy wartościowość ujemna wskazuje, iż wynik jest nieprzyjemny lub niezadowalający. Pozytywne wydarzenia ludzi przyciągają, te negatywne zaś odpychają. Jak działają na ciebie opisane wydarzenia? Dążysz do nich czy jednak starasz się ich uniknąć?

mandat za przekroczenie prędkości;

ocena bardzo dobra z egzaminu;

obowiązek spłaty odsetek od zadłużenia karty kredytowej;

zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin za 15 USD za godzinę;

odejście ukochanej osoby;

ukończenie studiów.

Na przykład mandat za przekroczenie prędkości, spłata odsetek i rozstanie mają ujemną wartościowość, podczas gdy ocena bardzo dobra, 15 dolarów za godzinę i ukończenie szkoły – dodatnią. Z reguły negatywne rezultaty wywołują ból lub nieszczęście, podczas gdy pozytywne dają przyjemność i szczęście. Przytoczone przykłady pokazują dziedzinę, która stała się znana jako motywacja płynąca z podniety. Jej początki znajdujemy w pracach Thomasa Hobbesa z 1640 roku. Uważał, że podniety to zdarzenia antycypowane (przewidywane), do których można się zbliżać, jeśli są przyjemne, lub ich unikać, jeśli są bolesne – czyli bodźce pozytywne nas przyciągają, a te nieatrakcyjne odpychają. Człowiek jest zmotywowany do unikania mandatu za przekroczenie prędkości, płacenia odsetek i rozstania z bliską osobą. Ale jest też zmotywowany, by zbliżyć się/dostać/osiągnąć ocenę bardzo dobrą, 15 dolarów za godzinę pracy w niepełnym wymiarze i ukończyć studia. Zatem wydarzenia z wartościowością dodatnią wzmacniają motywację do zbliżania się, podczas gdy te z wartościowością ujemną wzmacniają motywację do unikania.

Oprócz ujemnej lub dodatniej wartościowości, podniety mają dwie inne właściwości – użyteczność i wartość. Na przykład stopień uniwersytecki ma zarówno użyteczność, jak i wartość. Użyteczność to znaczenie tegoż stopnia dla, na przykład, potencjału dochodowego, interesującego zatrudnienia i poczucia własnej wartości. Jej historyczne korzenie sięgają prac filozofa Jeremy’ego Benthama (1789/1970), który użył wyrażenia zasada użyteczności do opisu idei, jakoby nasze działania były determinowane przez to, czy zmniejszają, czy zwiększają nasze szczęście. Bodziec ma użyteczność, jeśli jest potrzebny, przynosi nam korzyści, wywołuje przyjemność lub szczęście, ale też wtedy, gdy zapobiega bólowi lub zmniejsza nieszczęście. Pieniądze, smartfon, komputer i wyższe wykształcenie charakteryzują się użytecznością, ponieważ dostarczają środków do zwiększenia naszego szczęścia. Ponadto użyteczność ma wartość, to znaczy, że niektóre cele i podniety są bardziej użyteczne niż inne. Na przykład 100 dolarów ma większą użyteczność niż 50 dolarów, ponieważ za 100 dolarów można kupić więcej. Ale 100 dolarów ma również większą wartość niż 50 dolarów, ponieważ 100 dolarów to oczywiście więcej niż 50 dolarów. Wartość stopnia uniwersyteckiego opiera się na jego znaczeniu w danej chwili. Dla studenta zaangażowanego i pochłoniętego nauką dyplom ma dużą wartość, natomiast gdy ten sam student będzie chory lub bardzo śpiący, chwilowa wartość dyplomu może już nie być wysoka. Psychologiczne koncepcje motywacji różnią się sposobem używania pojęć „wartość” i „użyteczność”. Niektóre podkreślają wartość podniety lub celu dla motywacji zachowania, inne kładą nacisk na użyteczność.

RYCINA 1.5.
Efekt interwencji dotyczącej użyteczności i wartości. Początkujący studenci biologii pisali, dlaczego konkretne informacje z zajęć są istotne lub przydatne w ich życiu. W konsekwencji uzyskali wyższą ocenę z przedmiotu niż studenci z grupy kontrolnej, którzy pisali tylko o informacjach.

Na podstawie: Canning i in. (2018, s. 842).

Użyteczność i wartość motywują osoby uczące się do zachowań akademickich. Na przykład, jaka jest użyteczność i wartość tego kursu dla twojego życia osobistego, akademickiego i zawodowego? Czy możesz wskazać, w jaki sposób jest to dla ciebie użyteczne i wartościowe? Korzystając z metody znanej jako interwencja ukierunkowana, studenci mogą uświadomić sobie wartość swojej pracy na zajęciach. Rezultatem interwencji jest poprawa wyników w nauce, konsekwencja i wytrwałość w wyborze kariery (Harackiewicz i Priniski, 2018). Elizabeth A. Canning i współpracownicy (2018) zastosowali ukierunkowaną interwencję, prosząc studentów uczestniczących w kursie wprowadzenia do biologii, by wybrali określone informacje z kursu i pisemnie „…wyjaśnili, dlaczego ta konkretna informacja jest istotna dla twojego życia lub jest dla ciebie przydatna” (s. 838). Interwencja uświadomiła studentom użyteczność i wartość kursu. Grupa kontrolna, która nie pisała takiego eseju, była znacznie mniej świadoma użyteczności i wartości informacji. Jak widać na rycinie 1.5, studenci wyjaśniający, dlaczego kurs był istotny dla ich życia osobistego, akademickiego i zawodowego, uzyskali wyższą ocenę z biologii niż ci z grupy kontrolnej. Zatem, uświadomienie sobie użyteczności i wartości przedsięwzięcia zwiększa motywację do odniesienia sukcesu.

Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna się łączą

Ludzie nie mają problemu z robieniem tego, co chcą. Innymi słowy, gdy wewnętrzna motywacja jest wysoka, pojawia się zachowanie. Ludzie również nie mają problemu z robieniem tego, co jest konieczne, aby uzyskać wysoko cenioną nagrodę. Ale co w sytuacji, gdy chcenie, wartość lub jedno i drugie są niskie? Czy zachowanie motywowane wewnętrznie nadal się pojawi?

Powiązanie motywacji wewnętrznej i zewnętrznej

W rozróżnieniu na motywację wewnętrzną/zewnętrzną motywy wewnętrzne popychają, a zewnętrzne podniety przyciągają. Ale wyobraź sobie, że popychanie nie ma kierunku lub przyciąga cię coś nieznanego, czyli nie masz preferencji. Na przykład, kiedy czujesz głód, wolisz jedzenie czy wodę; kiedy chce ci się spać, wybierasz łóżko czy rower; kiedy odczuwasz samotność, pragniesz przyjaciela czy telewizji; a kiedy boisz się ciemności, preferujesz wracać do domu w pojedynkę czy z kimś znajomym? Ludzkie wybory nie są losowe. We wszystkich przypadkach wewnętrzne popychanie i zewnętrzne przyciąganie są powiązane – wewnętrzny motyw popycha jednostkę w kierunku komplementarnego celu zewnętrznego: głód – do jedzenia, samotność – do przyjaciół. Zatem cel motywujący zachowanie zależy od wewnętrznego motywu jednostki, takiego jak głód, senność, samotność lub lęk.

Jak więc motywacja wewnętrzna powoduje, że jednostka szuka komplementarnego celu – je, gdy jest głodna, kładzie się, gdy jest śpiąca, lub pisze SMS-a do przyjaciela, gdy jest samotna? Psychologia dostarczyła pewnych odpowiedzi prawie 70 lat temu. Po pierwsze, użyteczność i wartość podniety zależą od intensywności motywu. Początkowo psychologowie, na przykład Kurt Lewin (1936) i Edward C. Tolman (1932), utrzymywali, że wzrost siły motywu zwiększa wartość i zapotrzebowanie na podniety komplementarne. Na przykład głód sprawia, że jedzenie jest bardziej wartościowe, senność – że rośnie wartość łóżka, a lęk prowadzi do wzrostu wartości bezpieczeństwa. W konsekwencji wzrasta zapotrzebowanie na żywność, łóżko i bezpieczeństwo. Po drugie, ludzie muszą być świadomi swoich wewnętrznych motywów – ale jak to możliwe? Czy potrafisz odróżnić odczucia wskazujące na głód, senność, samotność lub lęk? Świadomość tych doznań wynika z interocepcji, czyli postrzegania wewnętrznych doznań lub bodźców pochodzących z wnętrza ciała, takich jak świadomość głodu kontra senność kontra samotność kontra lęk. Po trzecie, ponieważ każdy motyw odczuwany jest inaczej, może poprowadzić osobę w kierunku komplementarnej podniety (Hull, 1943). Na przykład głód jest odczuwany inaczej niż samotność i w związku z tym głód popycha człowieka do jedzenia, podczas gdy samotność prowadzi go do przyjaciół. Wreszcie, skąd ludzie wiedzą, jakie podniety, cele lub zachowania spowodują zaspokojenie potrzeb bądź osiągnięcie celu? Jedna z odpowiedzi sięga po koncepcję asocjacjonizmu, odnoszącą się do związku między popędem lub potrzebą psychologiczną a podnietami i zachowaniami, dzięki którym ta potrzeba jest zaspokajana. Po pierwsze, istnieją wrodzone powiązania między popędami a podnietami. Innymi słowy, istniał związek ewolucyjny między pewnymi popędami a ich odpowiednimi zachętami, takimi jak głód z jedzeniem, pragnienie z wodą i ulga z redukcją intensywnej stymulacji. Po drugie, organizmy wykształcają połączenia między popędami i związanymi z nimi podnietami, czyli uczą się, jakie podniety obniżają aktualnie aktywny popęd. Zależność ta powstaje, ponieważ ta sama podnieta powtarzana wielokrotnie obniża siłę popędu (Hull, 1943, 1952).

Selekcja na podstawie konsekwencji

Drugim spojrzeniem na to, jak ludzie uczą się zmniejszać potrzeby lub osiągać cele, jest proces znany jako selekcja na podstawie konsekwencji (Catania, 2013; Skinner, 1981; Wasserman, 2012). Zachowania są wybierane na podstawie konsekwencji, do jakich prowadzą. Jeśli konkretny cel jest pożądaną konsekwencją, to wybierane są zachowania, które pozwolą ten cel osiągnąć. Na przykład, redukcja głodu skutkuje wyborem jedzenia, redukcja samotności sprawia, że dążymy do przynależności, a redukcja lęku sprzyja spacerom z przyjaciółmi. W rezultacie sukces zapewniany przez te zachowania włącza je do indywidualnego repertuaru zachowań nastawionych na osiągnięcie celu. Inne zachowania, które nie prowadzą do osiągnięcia celu, wygasają – to znaczy nie są już utrzymywane w repertuarze danej osoby. Oto praktyczny przykład: wyobraź sobie cel, jakim jest pomyślne spełnienie wymagań kursu uniwersyteckiego. Studenci zachowują się różnie, ale tylko przygotowanie do zajęć prowadzi do sukcesu – kontakty towarzyskie, spanie lub granie w gry komputerowe – nie. Przygotowanie do zajęć, powiedzmy, minimum dwie godziny tygodniowo zapewnia minimalny sukces. Wydłużenie czasu spędzonego na przygotowaniach do zajęć zdecydowanie zwiększa szanse na odniesienie sukcesu. Zatem sukces na zajęciach wzmacnia takie zachowania, jak nauka, czytanie, pisanie, analizowanie danych, powtarzanie, praca w laboratorium i odrabianie zadań domowych. Co więcej, intensyfikacja tych zachowań zwiększa sukcesy – zapewnia lepsze stopnie, stypendia i otwarcie drogi do kolejnych etapów kształcenia. W wyniku selekcji na podstawie konsekwencji czas poświęcony na przygotowanie do zajęć wzrasta do średnio prawie 15 godzin tygodniowo w przypadku studentów ostatniego roku (NSSE, 2015). W ten sposób dłuższe przygotowanie do zajęć wchodzi do repertuaru akademickich zachowań studenta. Inne zachowania, takie jak kontakty towarzyskie, spanie lub gry komputerowe, wygasają i z tego repertuaru znikają. Zatem selekcja na podstawie konsekwencji oznacza, że pożądany stan końcowy selekcjonuje te zachowania, które pozwalają na jego osiągnięcie.

Selekcja na podstawie konsekwencji sugeruje, że ludzie reagują biernie na swoje środowisko, czyli że reagują losowo i powtarzają zachowania skuteczne, a odrzucają te prowadzące do niepowodzenia. Pogląd, że ludzie działają biernie, jest niepełnym obrazem ludzkiej motywacji. Ludzie tworzą środowiska, w których żyją. Zgodnie z koncepcją przekonania o własnej skuteczności Alberta Bandury (2006), ludzie nie tyle reagują, co świadomie tworzą okoliczności swojego życia. Są aktywnymi podmiotami własnego zachowania. Nie są niewolnikami swoich środowisk, ale wyszukują lub tworzą środowiska, aby zaspokoić różne własne motywy psychologiczne (John i Robins, 1993; Winter i in., 1998). Można spekulować, że większość osób ze stałą potrzebą przynależności będzie szukać drogi zawodowej, która zapewni im kontakty z innymi (Winter i in., 1998). Osoby różniące się poziomem ekstrawersji będą miały różne preferencje w zakresie rozmachu imprez – na dużych przyjęciach częściej spotkamy ekstrawertyków niż introwertyków (Argyle i Lu, 1990).

Co więcej, ludzie oddziałują na swoje środowisko na kilka sposobów (Bandura, 2018). Dalekowzroczne przewidywanie pozwala ustalać cele, plany ich osiągnięcia i przewidywać wyniki tych planów, przypomina motywację poznawczą. Na przykład, student może sformułować cel uzyskania stopnia uniwersyteckiego, zaplanować osiągnięcie tego celu i przewidzieć wyniki, gdy plany zostaną wprowadzone w życie. Samoregulacja to druga cecha aktywnego podmiotu. Czy ludzie mają standardy, z którymi porównują swoje zachowanie? Osądy sukcesu kontra porażki, zachowań moralnych kontra niemoralnych lub korzystnych kontra szkodliwych są możliwymi reakcjami na standardy, które sami sobie narzucamy. Na przykład duma jest pozytywną reakcją na własne zachowanie, podczas gdy wstyd lub poczucie winy – nie. Wreszcie, autorefleksyjność odnosi się do zdolności zastanawiania się nad konkurującymi wartościami, różnymi możliwymi celami, różnymi kierunkami działania, swoimi możliwościami i decyzjami o kierunku działania. Ile czasu i energii zajęły ci rozmyślania o wyborze uniwersytetu, kierunku studiów i upragnionej kariery?

Gotowość motywacyjna

W indywidualnym repertuarze zachowań niektóre z nich lepiej niż inne pozwalają w danej sytuacji osiągnąć pożądany stan końcowy. Jakie zachowanie zadziała jej zdaniem najlepiej? Teoria gotowości motywacyjnej odnosi się do pragnienia osiągnięcia określonego stanu końcowego, takiego jak te przedstawione na rycinie 1.1 (Kruglanski i in., 2014). Gotowość motywacyjna zależy od pragnienia danej osoby i oczekiwania, że pragnienie to zostanie zaspokojone. Pragnienia odnoszą się do zachcianek, motywów, popędów, potrzeb lub życzeń. Środowisko jednostki zawiera zasoby zwane afordancjami, które umożliwiają zaspokojenie potrzeb. Oczekiwanie jest przekonaniem jednostki o prawdopodobieństwie, że dostępna afordancja może zaspokoić bieżące pragnienie. Co więcej, skuteczność afordancji zależy od tego, jak bardzo jej cechy odpowiadają lub uzupełniają cechy pragnienia, a to dopasowanie określa stopień oczekiwania, że afordancja je zaspokoi. Na przykład, jedzenie lepiej odpowiada na głód niż woda. W związku z tym silniej oczekujemy, że to jedzenie, a nie woda, ma zdolność zaspokojenia głodu. Na rycinie 1.6 do zilustrowania gotowości motywacyjnej wykorzystano potrzebę afiliacji. Wyobraź sobie koniec swojego związku, bycie nową osobą w kampusie oraz oczekiwanie na zawiadomienie o przyjęciu na studia. Te trzy wydarzenia mogą wywoływać uczucie odrzucenia, samotność i lęk, co z kolei rodzi potrzebę afiliacji. Bycie z kimś ułatwia radzenie sobie z tymi uczuciami. Potrzeba afiliacji w tym przypadku jest w teorii gotowości motywacyjnej klasyfikowana jako pragnienie. Środowisko jednostki może zawierać dowolne afordancje wymienione po prawej stronie ryciny 1.6. Należy jednak wskazać, że różnią się one pod względem zdolności do zaspokojenia potrzeb. Obiad z najlepszym przyjacielem jest w stanie zaspokoić wszystkie cechy potrzeby afiliacji, natomiast inne afordancje mogą zaspokoić tylko niektóre z nich. Na przykład, twój najlepszy przyjaciel może cię lepiej pocieszyć po rozstaniu, skuteczniej zmniejszyć twoją samotność, a pyszny lunch chwilowo obniży lęk. Zgodnie z gotowością motywacyjną wzrost dopasowania między pragnieniem a afordancją zwiększa oczekiwania jednostki, że potrzeba afiliacji zostanie zaspokojona. W takim przypadku najlepsza afordancja staje się najskuteczniejszą nagrodą.

RYCINA 1.6.
Stopień dopasowania między pragnieniem a afordancjami. Pragnienie różni się zakresem dopasowania do czterech afordancji środowiskowych. Stopień dopasowania pomiędzy pragnieniem a afordancjami wzrasta od góry (strzałka przerywana) do dołu (strzałka pogrubiona). Wraz ze wzrostem dopasowania wzrasta oczekiwane prawdopodobieństwo zaspokojenia pragnienia. Co więcej, wraz ze wzrostem stopnia dopasowania afordancja zbliża się do nagrody lub staje się najskuteczniejszą nagrodą

Na podstawie: Kruglanski i in. (2014).

Siła motywacji wewnętrznej i zewnętrznej jest zmienna

Źródła wewnętrzne i zewnętrzne wspólnie motywują zachowanie. Popędy i potrzeby mogą wahać się od słabych do silnych, podobnie podniety. Zachowanie wystąpi, jeśli ich połączone efekty przekroczą niezbędny próg (patrz ryc. 1.7). Gdy próg zostanie przekroczony, pojawia się zachowanie; jeśli nie – to zachowanie nie wystąpi (Kimble, 1990). Zatem zachowanie może się pojawić przy małej motywacji zewnętrznej, pod warunkiem, że motywacja wewnętrzna będzie silna. Na przykład, jedzenie może nie być zbyt smaczne, ale ktoś bardzo głodny je zje. Zachowanie może też wystąpić przy niewielkiej motywacji wewnętrznej, gdy silna będzie ta zewnętrzna. Przykładowo, ktoś może wcale nie być bardzo głodny, ale zje pudełko pysznych lodów. Rycina 1.7 pokazuje również, dlaczego motywacja się zmienia. Otóż stany wewnętrzne ludzi mogą zmieniać się ze słabych w silne lub odwrotnie. Motywacja może się zmieniać także wtedy, gdy stany wewnętrzne pozostają na tym samym poziomie. Dzieje się tak, gdy modyfikacji ulega wartość nagrody lub celu. Zatem to, jak bardzo ktoś jest zmotywowany do zdobycia butów, smartfona, tabletu lub wykształcenia, zależy od ich wartości – to znaczy od tego, jak dużą wartość przypisuje się ich użyteczności. Czyli badanie motywacji polega na ustaleniu, w jaki sposób stany wewnętrzne i systemy wartości łączą się ze zdarzeniami zewnętrznymi. Te powiązania motywują zachowanie.

RYCINA 1.7.
Źródła wewnętrzne i zewnętrzne łączą się w celu motywowania zachowania. Połączony efekt wewnętrznych i zewnętrznych źródeł motywacji musi przekroczyć próg, aby zachowanie wystąpiło. Wraz ze wzmacnianiem pojedynczych i połączonych efektów wzrasta również intensywność zachowań. Motywacja jest najsłabsza w przypadku małych bodźców połączonych ze słabymi motywami wewnętrznymi, ale najsilniejsza – w przypadku dużych bodźców połączonych z silnymi motywami wewnętrznymi.

Przeszłość jako źródło motywacji

Ta książka opisuje, co motywuje ludzi. Jakie cechy ludzi ogólnie, grup osób lub konkretnie twoje pomogą nam zrozumieć, co jest motywacją? Czy istnieje łączący te cechy wspólny temat, który jest istotny dla motywacji? Jeśli tak, to jak i skąd się wziął? Jedna z odpowiedzi wskazuje na naszą ewolucyjną przeszłość.

Nasza ewolucyjna przeszłość jest odpowiedzialna za to, co można nazwać ludzką naturą, czyli behawioralne, motywacyjne i emocjonalne podobieństwa między nami. Natura ludzka jest wynikiem ewolucji człowieka. Koncepcja ewolucji została wprowadzona przez Karola Darwina w jego książce O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego (1859/1936). Na ewolucję składają się zmienność i dwa rodzaje doboru. Zmienność oznacza, że różne wartości danej cechy różnią się w populacji częstością występowania. Dobór naturalny oznacza, że pewne wartości cech są wybierane przez środowisko i pomagają przeżyć (Endler, 1986). Inny rodzaj doboru, znany jako dobór płciowy, odnosi się do wyboru partnera na podstawie jego cech – na przykład „najładniejszy”, „najbardziej niezawodny” lub „najmilszy”.

Dobór naturalny

Przykładem doboru naturalnego jest ewolucja szybkości biegu gepardów (patrz ryc. 1.8). Gepardy różnią się szybkością biegania (wolno, średnio i szybko), a ich zdolność do zdobywania pożywienia zależy po części od tego, jak szybko biegają. Kiedy wszystkie ofiary są powolne, najedzą się wszystkie gepardy. Nawet najwolniejszy jest wystarczająco szybki, aby dogonić najwolniejszą zdobycz. Jeśli jednak wszystkie wolno biegające ofiary zostaną zjedzone, przetrwają tylko gepardy biegające szybciej, ponieważ tylko one będą w stanie złapać pozostałą, szybciej biegającą zdobycz. W ten sposób szybciej biegnąca ofiara sprawia, że szybsze gepardy korzystają, te wolniejsze zaś mają pod górkę. W związku z tym szybciej biegające gepardy mają większą szansę na przeżycie niż te biegające wolniej, ponieważ te szybsze z większym prawdopodobieństwem zdobędą pożywienie. Darwin (1859/1936) argumentował również, że cechy fizyczne są dziedziczone. Zatem fizyczne cechy sprzyjające szybkiemu bieganiu, jak silne mięśnie, mocne serce i duża pojemność płuc, są przekazywane kolejnym pokoleniom.

Oprócz cech fizycznych z ewolucji wynikały także motywy psychologiczne. Przykładem jest motyw przynależności. Jak się wyłonił? Filozof Herbert Spencer (1881/1977) twierdził, że przyjemność wspiera zachowania korzystne dla życia, podczas gdy ból zapobiega tym szkodliwym. W ten sposób zachowania, które powodują przyjemność, będą trwały, a te powodujące ból będą zanikały. Darwin (1873) też na to wpadł w odniesieniu do ludzi łączących się w grupy. Z jednej strony, przynależność do innych sprawia przyjemność, a izolacja jest bolesna. Ponadto przynależność zapewnia korzyści w postaci komfortu i pomocy, a także lepszą ochronę przed różnymi niebezpieczeństwami. Z drugiej strony, osoby, które mniej dbały o swoich bliźnich, były bardziej narażone na śmierć. Innymi słowy, chęć bycia z innymi ludźmi zwiększa szansę na przeżycie, natomiast brak takich preferencji ją zmniejsza. Co więcej, cechy typu potrzeba przynależności są również przekazywane kolejnym pokoleniom.

RYCINA 1.8.
Zmienność i dobór w ewolucji. Procent gepardów biegających wolno, średnio i szybko zmienia się w kolejnych pokoleniach. Liczba tych biegających wolno zmniejsza się w populacji, ponieważ nie są wystarczająco szybkie, aby złapać nawet najwolniejszą zdobycz. Liczebność średnio szybkich gepardów pozostaje niezmienna, ponieważ mogą one złapać najwolniejszą zdobycz. Populacja gepardów szybkich rośnie, gdyż są one w stanie zdobyć więcej pożywienia.

Dobór płciowy

Dobór naturalny nie jest jednak jedynym rodzajem selekcji. Jego celem jest zapewnienie przetrwania i długowieczności. Jednak długie życie wynikające z doboru naturalnego może przynieść korzyść osobnikowi, ale niekoniecznie gatunkowi. Aby gatunek mógł czerpać z niego korzyści, cechy adaptacyjne muszą być przekazywane kolejnym pokoleniom. Darwin (1859/1936) użył terminu dobór płciowy w odniesieniu do „walki między samcami o posiadanie samicy. Rezultatem walki bywa nie śmierć, ale mniejsza liczba lub zupełny brak potomstwa u pokonanego rywala” (s. 84). Samiec mógł być bardzo agresywny, pokonać wszystkie inne samce i mieć harem samic tylko dla siebie. Jeśli nie mógł być najbardziej agresywny, to może był najbardziej czarujący i w ten sposób przyciągał najwięcej samic. W takich przypadkach samica steruje doborem, ponieważ to, co podoba jej się w samcu, decyduje o tym, czy pozwala mu ze sobą kopulować. Na przykład liczba kopulacji pawia jest dodatnio skorelowana z liczbą „pawich oczek” na ogonie. Im ich więcej – tym większe prawdopodobieństwo, że pawica zgodzi się na kopulację (Petrie i in., 1991).

Film przedstawiający pawice, które wybierają samców z największą liczbą pawich oczek na ogonach jest dostępny na http://www.youtube.com/watch?v=gKybAp--n7M.

Myślenie populacyjne

W koncepcji ewolucji Darwina dobór zależy od zmienności. Bez zmienności wszystkie cechy byłyby identyczne. W konsekwencji nie byłoby z czego wybierać. Jednak zmienność, czy też różnice między ludźmi stanowią wyzwanie w określeniu, co ich motywuje. Różnice między ludźmi wynikają z idei, również wprowadzonej przez Darwina w jego teorii ewolucji: myślenia populacyjnego. Idea ta odnosi się do obserwacji, że każdy osobnik w populacji jest inny (Mayr, 2001). Dlatego zamiast podkreślać, że jednostki są podobne, myślenie populacyjne kładzie nacisk na wyjątkowość. Pomyśl o ludzkiej twarzy. W pewnym sensie każda ludzka twarz jest taka sama, ale każda jest inna – to znaczy wyjątkowa. Konsekwencją myślenia populacyjnego jest to, że różne aspekty motywacji nie odnoszą się jednakowo do wszystkich osób, podobnie jak średni rozmiar buta nie pasuje na wszystkie stopy. Myślenie populacyjne pozwala twierdzić, że coś, co boli jedną osobę, może sprawiać przyjemność innej, a coś, co jest bezwartościowe dla jednego człowieka, może być skarbem dla innego. W psychologii myślenie populacyjne przekłada się na obszar różnic indywidualnych, takich jak potrzeby psychologiczne (rozdz. 7) czy cechy osobowości (rozdz. 8). Innymi słowy, ludzie różnią się siłą swoich potrzeb psychologicznych i poziomem cech osobowości. Na przykład, potrzeba afiliacji ma różne natężenie, zatem wysiłek wkładany w jej zaspokojenie też będzie różny. Osoby o silniejszej potrzebie afiliacji będą bardziej zmotywowane do poszukiwania kontaktów. Ludzie różnią się także cechami osobowości. Na przykład ludzie bardziej ekstrawertyczni będą silniej dążyli do udziału w przyjęciach niż osoby o słabszym natężeniu tej cechy.

Zakres motywacji

Jeśli motywacja skłania do działań, myśli i uczuć jednostki, to jakie jest źródło tej zachęty? Jak sugeruje tytuł książki, psychologowie mogą zajmować się biologią, czyli naturą ciała, a konkretnie strukturą i działaniem mózgu. Na perspektywę biologiczną składają się rozważania o ewolucji mózgu. Jaką funkcję pełnił w naszej ewolucyjnej przeszłości i jak to wpływa na ludzką motywację dzisiaj? Perspektywa psychologiczna odnosi się do właściwości ludzkiego umysłu, w przeciwieństwie do ciała i mózgu. Sferę psychologiczną reprezentują motywy, takie jak potrzeby psychologiczne, pragnienia i zachcianki, ale także inne właściwości, jak cechy osobowości. I wreszcie, środowisko można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza dotyczy obiektywnego środowiska – to znaczy rzeczy materialnych, takich jak pieniądze, stopnie lub nagrody. Drugą są poznawcze reprezentacje jakiegoś zdarzenia zewnętrznego, czyli motywacja poznawcza. Na przykład, ukończenie szkoły nie jest rzeczą, ale mentalną reprezentacją jakiegoś wydarzenia, które uczeń może wizualizować w umyśle. Reprezentacja mentalna jest celem, który przyciąga ucznia. Jeśli jednak reprezentacja mentalna jest postrzegana negatywnie, będzie odstraszać i przełoży się na motywację do zachowań pozwalających jej uniknąć.

Co więcej, źródłami motywacji zajmują się różne dyscypliny psychologii. Źródła biologiczne są głównym przedmiotem rozważań w badaniach motywacji i emocji w kategoriach autonomicznego i ośrodkowego układu nerwowego organizmu, czyli w psychologii biologicznej, neuronauce poznawczej i afektywnej oraz neuronauce wykraczającej poza psychologię. Związek między pobudzeniem a wydajnością jest analizowany w psychologii sportu, a zależności stres–samopoczucie są tematyką psychologii zdrowia. Źródła wewnętrzne, takie jak potrzeby psychologiczne, cechy osobowości i samoocena, są zawarte w obszarach psychologii społecznej, osobowości i rozwoju osobistego. Potrzeby psychologiczne badane są również w psychologii konsumenta i reklamy. Ponadto psychologia społeczna często zajmuje się emocjami, ponieważ inni ludzie są głównym źródłem doświadczeń emocjonalnych. Środowiskowe źródła motywacji, takie jak podniety i nagrody, można znaleźć na kursach dotyczących uczenia się, warunkowania i analizy behawioralnej. Na przykład modyfikacja zachowania w dużej mierze opiera się na zewnętrznych bodźcach. Nagrody i cele są również podejmowane w ramach psychologii pracy i motywacji do pracy. Temat motywacji występuje także w psychologii klinicznej i psychopatologii. Pzykładowo, amotywacja (całkowity brak jakiejkolwiek motywacji) i przytłaczająca motywacja do zażywania narkotyków (jak w uzależnieniu) to dwa przeciwne krańce kontinuum motywacji badanego w tych dziedzinach.

Podsumowanie sekcji

W tej części opisano różne źródła motywacji. Ciało/mózg i umysł są wewnętrznymi źródłami motywacji. Ciało/mózg obejmuje aspekty biologiczne, jak grelina, określające ilość energii pokarmowej dostępnej w ciele. Wzrost poziomu greliny zwiększa motywację do jedzenia. Umysł człowieka jest psychologicznym źródłem motywacji, takich jak popędy i potrzeby psychologiczne. Popędy i potrzeby motywują osobę do tych podniet i zachowań, które zmniejszą popęd i zaspokajają potrzebę.

Zewnętrzne źródła motywacji odnoszą się do podniet i celów. Dla Hobbesa (1640/1962) koncepcja motywacji płynącej z podniety opiera się na wartościowości, czyli pozytywnej lub negatywnej jakości bodźca. Dążymy do pozytywnych bodźców, ponieważ wywołują one przyjemne uczucia, i unikamy tych negatywnych, gdyż są źródłem nieprzyjemności. Zasada użyteczności Benthama (1789/1970) odnosi się do idei, że konsekwencja naszego zachowania określa, czy nasze poczucie szczęścia wzrasta, czy maleje. Użyteczność obiektu odnosi się do jego zdolności do zwiększania szczęścia lub zmniejszania nieszczęścia albo bólu. Wartość użyteczności można zwiększyć poprzez interwencję ukierunkowaną, czyli motywowanie do uświadomienia sobie wartości określonej czynności, na przykład doceniania przez uczniów materiału przedstawianego na zajęciach.

Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna są ze sobą powiązane. Po pierwsze, osoba jest świadoma swoich biologicznych i psychologicznych potrzeb dzięki interocepcji – świadomości wewnętrznych doznań płynących z ciała, takich jak głód czy samotność. Asocjacjonizm jest łącznikiem między potrzebą biologiczną lub psychologiczną a elementami środowiskowymi, które tę potrzebę zaspokoją. Selekcja na podstawie konsekwencji oznacza, że pożądany stan końcowy lub cel determinuje zachowanie prowadzące do jego osiągnięcia. Ludzie nie tylko reagują, ale także działają, przewidując, wybierając, tworząc lub zmieniając swoje środowisko zgodnie z koncepcją przekonania o własnej skuteczności. Gotowość motywacyjna to teoria łącząca zaspokajanie potrzeby psychologicznej z afordancjami (potencjalnymi nagrodami). Gotowość odnosi się do oczekiwania, że czyjeś pragnienie zostanie zaspokojone przez dostępne dla niej afordancje. Wreszcie, zachowanie zależy zarówno od siły wewnętrznych, jak i zewnętrznych źródeł motywacji. Zachowanie może wystąpić, jeśli motywacja wewnętrzna jest słaba, pod warunkiem, że motywacja zewnętrzna jest silna i odwrotnie.

Darwin (1859/1936) był jednym z twórców teorii ewolucji, która wyjaśniała zmianę częstotliwości cech fizycznych, ale także psychicznych, takich jak przynależność. Wychodząc od zmienności cech, środowisko za pomocą doboru naturalnego faworyzuje te cechy, które sprzyjają przetrwaniu organizmu. A zgodnie z koncepcją doboru płciowego Darwina członkowie jednej płci wybierają osobniki drugiej płci na podstawie jej cech charakterystycznych. Myślenie populacyjne wywodzi się z koncepcji zmienności i podkreśla, że każda jednostka jest wyjątkowa, co przekłada się na indywidualne różnice w potrzebach psychologicznych i cechach osobowości.

Badanie motywacji obejmuje zmienne biologiczne, to znaczy, co wnoszą ciało i mózg. Badanie zmiennych psychologicznych zgłębia sposób, w jaki procesy psychiczne przyczyniają się do motywacji. Zmienne środowiskowe są analizowane w celu określenia, jak ludzie są motywowani przez bodźce materialne, cele i ich umysłowe reprezentacje. Wreszcie, badanie motywacji ma zastosowanie w wielu różnych dyscyplinach.

Słowniczek

Afekt (Affect) subiektywny element odczuwania emocji, który należy skontrastować z doznaniem głodu lub pragnienia, zmęczenia lub senności, gorąca lub zimna.

Afordancja (Affordance) zasoby lub elementy występujące w środowisku jednostki, które są w stanie zaspokoić jej pragnienia, np. potrzeby psychologiczne.

Asocjacjonizm (Associationism) połączenie lub związek między popędem bądź potrzebą psychologiczną a podnietą lub zachowaniem, które zaspokoi tę potrzebę albo popęd.

Biologiczny (Biological) odnoszący się do materialnego ciała lub mózgu i ich związku z motywacją.

Cechy osobowości (Personality Traits) spójność zachowania danej osoby w podobnych sytuacjach przy różnych okazjach.

Cel (Goal) poznawcza reprezentacja wybranego stanu końcowego, w którego osiągnięcie dana osoba się angażuje i do którego dąży.

Dobór (Selection) pojęcie z teorii ewolucji wskazujące, że pewne cechy są faworyzowane przez środowisko lub partnera, ponieważ pomagają przetrwać.

Emocja (Emotion) powstały na drodze ewolucji, skoordynowany wysiłek fizjologiczny, psychologiczny i behawioralny, mający na celu sprostanie wymaganiom lub problemom środowiskowym.

Ewolucja (Teoria) (Evolution [Theory of]) według Darwina, z istniejącego zróżnicowania cech środowisko wyselekcjonowało te, które sprzyjały przetrwaniu organizmu i jego potomstwa.

Gotowość motywacyjna (teoria) (Motivational Readiness [Theory of]) oczekiwanie, że pragnienia jednostki zostaną zaspokojone przez możliwe dostępne bodźce znane jako afordancje.

Grelina (Ghrelin) hormon znajdujący się w żołądku, który pobudza głód i „zmusza” organizm do jego zaspokojenia; przykład zmiennej biologicznej.

Hedonizm (Hedonism) zasada motywacji podkreślająca dążenie do przyjemności i unikanie bólu.

Interocepcja (Interoception) postrzeganie przez jednostkę wewnętrznych doznań lub bodźców pochodzących z wnętrza jej ciała, np. głód kontra senność; samotność kontra lęk.

Interwencja ukierunkowana (Targeted Intervention) technika pomagająca uczniom lub studentom uświadomić sobie wartość ich pracy na zajęciach, a tym samym motywować ich i poprawiać wyniki w nauce.

Ludzka natura (Human Nature) wynikające z ewolucji podobieństwa behawioralne, motywacyjne i emocjonalne między ludźmi na całym świecie.

Mechanizm reakcji antycypacyjnej (Anticipatory Response Mechanism) nieznaczne reakcje konsumacyjne wywołane przez bodźce związane z celem; mechanizm opisuje przewidywanie lub wyczekiwanie celu.

Motyw (Motive) wewnętrzna dyspozycja (głód, zachcianka, potrzeba, pragnienie), która popycha jednostkę w kierunku pożądanego stanu końcowego lub celu.

Motywacja (Motivation) proces, w którym osoba jest popychana lub przyciągana w stronę wybranego stanu końcowego – konkretnego celu, zachowania konsumacyjnego bądź subiektywnego odczucia.

Motywacja płynąca z podniety (Incentive Motivation) motywacja do dążenia do pozytywnych wydarzeń środowiskowych (podniety pozytywne) i unikania negatywnych wydarzeń środowiskowych (podniety negatywne).

Motywacja popychanie/przyciąganie (Push/Pull Motivation) założenie, że motywy popychają, a nagrody lub cele przyciągają ludzi do działania.

Motywacja poznawcza (Cognitive Motivation) wizualizacja stanu końcowego lub celu sekwencji motywacji i umysłowe postrzeganie planu lub scenariusza, aby ten cel osiągnąć.

Myślenie populacyjne (Population Thinking) nawiązuje do koncepcji zmienności Darwina; podkreśla, że każda jednostka jest wyjątkowa i że występują różnice w potrzebach i cechach psychologicznych.

Podnieta (Incentive) istotna cecha środowiska, która motywuje jednostkę do jej osiągnięcia, jeśli jest pozytywna, i unikania, jeśli jest negatywna.

Popęd (Drive) konstrukt odwołujący się do motywacji wynikającej z deprywacji. Działa jak bodziec wewnętrzny, który motywuje do działania w celu zmniejszenia popędu.

Potrzeba psychologiczna (Psychological Need) podobnie jak popęd, odnosi się do istniejącego deficytu psychicznego. Ludzie mają motywację do zmniejszenia deficytu, czyli do zaspokojenia potrzeby.

Pragnienia (Wants) w teorii gotowości motywacyjnej – zachcianki, motywy, popędy, potrzeby lub życzenia.

Prognozowanie afektywne (Affective Forecasting) przewidywanie własnych subiektywnych odczuć (afektu) w sposób przypominający prognozowanie pogody.

Przeszłość ewolucyjna (Evolutionary Past) nagromadzenie skutków milionów lat doboru naturalnego w genach danej osoby.

Selekcja na podstawie konsekwencji (Selection by Consequences) wzmacniająca konsekwencja zachowania sprawia, że zachowanie jest ponownie wybierane i bardziej prawdopodobne, np. cel sprawia, że wybierane są zachowania sprzyjające jego osiągnięciu.

Stan końcowy (End-State) cel motywacji, taki jak uzyskanie nagrody, osiągnięcie celu lub zaspokojenie potrzeb.

Symulacja (Simulation) oczekiwane doświadczenia psychologiczne, które pojawiają się tak, jakby dana osoba faktycznie wizualizowała, wchodziła w interakcje lub wyobrażała sobie stan końcowy.

Teoria przekonania o własnej skuteczności Bandury (Agentic Theory) teoria zakładająca, że ludzie świadomie tworzą lub zmieniają otaczające ich warunki, co z kolei wpływa na ich zachowanie.

Użyteczność (zasada) (Utility [Principle of]) decyzje i działania są motywowane użytecznością bodźców do zwiększania szczęścia lub satysfakcji i zmniejszania przykrości lub niezadowolenia.

Wartościowość (Valence) pozytywne i negatywne cechy podniety. Pozytywne cechy przyciągają jednostkę, podczas gdy negatywne odpychają.

Zachowania antycypacyjne (Anticipatory Behavior) reakcje przypominające rzeczywiste działanie zestawieniowe, występujące w odpowiedzi na osiąganie celu.

Zachowanie instrumentalne (Instrumental Behavior) motywowane czynności prowadzące do zaspokojenia motywu, osiągnięcia nagrody lub celu.

Zachowanie konsumacyjne (Consummatory Behavior) zachowanie spełniające, zakończenie sekwencji motywacyjnej, gdy osoba wchodzi w interakcję z celem, np. jedząc lub tworząc więzi.

Zapotrzebowanie (Demand) poziom podniety lub nagrody wynikający z jej użyteczności i wartości.

Zmienność (Variation) podstawowa koncepcja w teorii ewolucji Darwina wskazująca, że różne wartości danej cechy różnią się częstością w populacji.

Zmotywowany (Motivated) bycie poruszonym do działania lub zmiany działania przez motyw (przyciąganie) lub podnietę (popychanie).

Źródła wewnętrzne (Internal Sources) biologiczne lub psychologiczne potrzeby danej osoby. Motywują zachowania ku czynnikom zmniejszającym potrzebę lub ją zaspokajającym.

Źródło zewnętrzne (External Source) elementy środowiska, które motywują zachowanie poprzez przyciąganie, np. podniety i cele.

Piśmiennictwo

Argyle, M. i Lu, L. (1990). The happiness of extraverts. Personality and Individual Differences, 11, 1011–1017.

Atkinson, J. W. (1958/1983). Towards experimental analysis of human motivation in terms of motives, expectancies, and incentives. W: J. W. Atkinson (red.), Personality, motivation, and action: Selected papers (s. 81–97). Praeger.

Bandura, A. (2006). Toward a psychology of human agency. Perspectives on Psychological Science, 1, 164–180.

Bandura, A. (2018). Toward a psychology of human agency: Pathways and reflections. Perspectives on Psychological Science, 13, 130–136

Barrós-Loscertales, A., González, J., Pulvermüller, F., Ventura-Campos, N., Bustamante, J. C., Costumero, V. i Ávila, C. (2012). Reading salt activates gustatory brain regions: fMRI evidence for semantic grounding in a novel sensory modality. Cerebral Cortex, 22, 2554–2563.

Barsalou, L. W. (2008). Grounded cognition. Review of Psychology, 59, 617–645.

Barsalou, L. W. (2009). Simulation, situated conceptualization, and prediction. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 364, 1281–1289.

Bentham, J. (1789/1970). An introduction to the principles of morals and legislation (red. J. H. Burns i H. L. A. Hart). Athlone Press.

Buss, D. M. (2015). Evolutionary psychology: The new science of the mind (wyd. 5). Routledge.

Canning, E. A., Harackiewicz, J. M., Priniski, S. J., Hecht, C. A., Tibbetts, Y. i Hyde, J. S. (2018). Improving performance and retention in introductory biology with a utility-value intervention. Journal of Educational Psychology, 110, 834–849.

Catania, A. C. (2013). A natural science of behavior. Review of General Psychology, 17, 133–139.

Cummings, D. E., Frayo, R. S., Marmonier, C., Aubert, R. i Chapelot, D. (2004). Plasma ghrelin levels and hunger scores in humans initiating meals voluntarily without time- and food-related cues. American Journal of Physiology: Endocrinology and Metabolism, 287, E297–E304.

Darwin, C. (1859/1936). On the origin of species by means of natural selection. Random House.

Darwin, C. (1873). The expression of the emotions in man and animals. John Murray.

Endler, J. A. (1986). Natural selection in the wild. Princeton University Press.

Harackiewicz, J. M. i Priniski, S. J. (2018). Improving student outcomes in higher education: The science of targeted intervention. Annual Review of Psychology, 69, 409–435.

Hatfield, G. (1998). Kant and empirical psychology in the 18th century. Psychological Science, 9, 423–428.

Hillman, B., Hunter, W. S. i Kimble, G. A. (1953). The effect of drive level on the maze performance of the white rat. Journal of Comparative and Physiological Psychology, 46, 87–89.

Hobbes, T. (1640/1962). Human nature. Bell & Howell.

Hull, C. L. (1943). Principles of behavior. Appleton-Century--Crofts.

Hull, C. L. (1952). A behavior system. Yale University Press.

John, O. P. i Robins, R. W. (1993). Gordon Allport: Father and critic of the five-factor model. W: K. H. Craik, R. Hogan i R. N. Wolfe (red.), Fifty years of personality psychology (s. 215–236). Plenum Press.

Kant, I. (1797/1978). Anthropology from a pragmatic point of view (przekł. V. L. Dowdell). Southern Illinois University.

Keller, C. i Siegrist, M. (2015). Does personality influence eating styles and food choices? Direct and indirect effects. Appetite, 84, 128–138.

Keltner, D. i Shiota, M. N. (2003). New displays and emotions: A commentary on Rozin and Cohen (2003). Emotion, 3, 86–109.

Kimble, G. A. (1990). Mother nature’s bag of tricks is small. Psychological Science, 1, 36–41.

Kruglanski, A. W., Chernikova, M., Rosenzweig, E. i Kopetz, C. (2014). On motivational readiness. Psychological Review, 121, 367–388.

Lachman, R. (1960). The rg–sg mechanism. Psychological Review, 67, 113–129.

Lewin, K. (1936). Principles of topological psychology (przekł. F. Heider i G. Heider). McGraw-Hill.

Long, A. A. i Sedley, D. N. (1987). The Hellenistic philosophers (t. 1). Cambridge University Press.

Mayr, E. (2001). What evolution is. Basic Books.

Miller, G. A., Galanter, E. i Pribram, K. H. (1960). Plans and the structure of behavior. Henry Holt.

Murray, H. A. (1938). Explorations in personality. Oxford University Press.

National Survey of Student Engagement (2015). NSSE 2015 summary means and standard deviations by class and sex, http://nsse.indiana.edu/2015_institutional_report/pdf/Means/Mean%20-%20Sex.pdf (dostęp: 03.09.2015).

Nisbet, E. K. i Zelenski, J. M. (2011). Underestimating nearby nature: Affective forecasting errors obscure the happy path to sustainability. Psychological Science, 22, 1101–1106.

Petrie, M., Halliday, T. i Sanders, C. (1991). Peahens prefer peacocks with elaborate trains. Animal Behaviour, 41, 323–331.

Sadoul, B. C., Schuring, E. A. H., Mela, D. J. i Peters, H. P. F. (2014). The relationship between appetite scores and subsequent energy intake: An analysis based on 23 randomized controlled studies. Appetite, 83, 153–159.

Schank, R. C. i Abelson, R. P. (1977). Scripts, plans, goals and understanding. Lawrence Erlbaum.

Schopenhauer, A. (1841/1960). Essay on the freedom of the will (przekł. K. Kolenda). Bobbs-Merrill.

Shepard, R. N. (1978). The mental image. American Psychologist, 33, 125–137.

Simmons, W. K., Martin, A. i Barsalou, L. W. (2005). Pictures of appetizing foods activate gustatory cortices for taste and reward. Cerebral Cortex, 15, 1602–1608.

Skinner, B. F. (1981). Selection by consequences. Science, 213, 501–504.

Spence, K. W. (1956). Behavior theory and conditioning. Yale University Press.

Spencer, H. (1881/1977). The principles of psychology. Longwood Press.

Tolman, E. C. (1932). Purposive behavior in animals and men. Appleton-Century.

Troland, L. T. (1928/1967). The fundamentals of human motivation. Hafner.

Wasserman, E. A. (2012). Species, tepees, scotties, and jockeys: Selected by consequences. Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 98, 213–226.

Watt, S. E. i Badger, A. J. (2009). Effects of social belonging on homesickness: An application of the belongingness hypothesis. Personality and Social Psychology Bulletin, 35, 516–530.

Wilson, T. D. i Gilbert, D. T. (2005). Affective forecasting: Knowing what to want. Current Directions in Psychological Science, 14, 131–134.

Winter, D. G., John, O. P., Stewart, A. J., Klohnen, E. C. i Duncan, L. E. (1998). Traits and motives: Toward an integration of two traditions in personality research. Psychological Review, 105, 230–250.

Wren, A. M., Seal, L. J., Cohen, M. A., Brynes, A. E., Frost, G. S., Murphy, K. G., Dhillo, W. E. S., Ghatei, M. A. i Bloom, S. R. (2001). Ghrelin enhances appetite and increases food intake in humans. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 86, 5992–5995.

Zelenski, J. M., Whelan, D. C., Nealis, L. J., Besner, C. M., Santoro, M. S. i Wynn, J. E. (2013). Personality and affective forecasting: Trait introverts underpredict the hedonic benefits of acting extraverted. Journal of Personality and Social Psychology, 104, 1092–1108.

2

Ewolucyjni poprzednicy motywacji

Natura ludzka jest taka sama na całym świecie, ale jej działania są tak zmienione przez wykształcenie i nawyki, że aby się z nią w pełni zapoznać, trzeba ją zobaczyć we wszystkich odsłonach.

Lord Chesterfield, 1747

Działanie człowieka można do pewnego stopnia zmodyfikować, ale natury ludzkiej zmienić się nie da.

Abraham Lincoln, 1809–1865

Czy natura ludzka odnosi się do cech motywacji, które są wspólne wszystkim ludziom? Czy istnieje rdzeń motywów i celów podzielany przez wszystkich? Zastanów się:

1. Czym jest natura ludzka i jaki ma związek z motywacją i emocjami?

2. Czy istnieją dyspozycje, które są uniwersalnymi motywami dla wszystkich ludzi?

3. W jaki sposób ewolucja i środowisko społeczne motywowały ludzkie preferencje partnerów, zachowania reprodukcyjne i pojawienie się zazdrości?

4. Jaki udział ma ewolucja w strachu, preferencjach żywieniowych i przyjemności z muzyki?

Ewolucyjna perspektywa motywacji

W jakim miejscu przeszłości ludzi tkwi źródło motywacji ich obecnego zachowania? Posłużmy się analogią: co spowodowało upadek ostatniej kostki („kamienia”) domina pokazanego na rycinie 2.1? Coś musiało przewrócić pierwszą, co ostatecznie doprowadziło do upadku ostatniej. Czy kamień znajdujący się bezpośrednio przed nią odpowiada za upadek ostatniego klocka, czy to wcześniejszy albo jeszcze wcześniejszy, aż do początkowego wydarzenia? Na tej samej zasadzie można rozważyć: czy odpowiedź na pytanie o to, co motywuje ludzi dzisiaj, tkwi w ich niedawnej, czy raczej odległej przeszłości?

Historia ewolucyjna i historia osobista

W jaki sposób historia ewolucyjna i historia osobista determinują aktualną motywację i emocje jednostki? Czy nasza ewolucyjna przeszłość łączy się z indywidualnymi doświadczeniami środowiskowymi i kulturowymi, aby określić, co nas motywuje, a co nie?

RYCINA 2.1.
Metafora historii ewolucyjnej i osobistej. Przewrócenie początkowych kostek domina reprezentuje historię ewolucyjną, która przewraca późniejsze „kamienie” reprezentujące historię osobistą. Dziesiąty lub ostatni element przedstawia zmotywowane zachowanie w teraźniejszości.

Co ukształtowało ludzką naturę?

Z ewolucyjnego punktu widzenia motywacja popycha i przyciąga ludzi w kierunku najbardziej podstawowego celu: przetrwania i przekazania genów następnemu pokoleniu. Osiągnięcie tego celu wymaga przeżycia, znalezienia i utrzymania partnera, spłodzenia dzieci i pomyślnego wychowania ich, aby mogły cały proces powtórzyć (Bernard i in., 2005). Ów cykl powtarzał się nieprzerwanie w historii ewolucji człowieka. W rezultacie powstał zestaw zachowań wspólny wszystkim ludziom pomimo ogromnych różnic geograficznych, społecznych i kulturowych. Jak opisano w poprzednim rozdziale, natura ludzka odnosi się do behawioralnych, motywacyjnych i emocjonalnych podobieństw między ludźmi, które wynikają z ich wspólnej historii ewolucyjnej. Ludzie ujawniają skłonność do określonych zachowań, w zależności od sytuacji. Natura człowieka najbardziej rzuca się w oczy, gdy podobieństwa występują pomimo różnic środowiskowych i kulturowych. Jest kształtowana przez dobór naturalny i płciowy i przenoszona genetycznie z pokolenia na pokolenie. Natura ludzka jest uniwersalna, czyli taka sama w społeczeństwach na całym świecie.

Historia ewolucyjna i osobista wzajemnie na siebie oddziałują

Historia ewolucji człowieka współgra z osobistą, podobnie jak przewracanie się dalszych kostek domina zależy od upadku wcześniejszych (ryc. 2.1). Interakcja między historią ewolucyjną a osobistą jest kolejnym sposobem na pokazanie, że zachowania są motywowane wzajemnym oddziaływaniem genów (natury) i środowiska (wychowania). Sir Francis Galton (1883) dostrzegł charakter tej interakcji ponad 135 lat temu i stwierdził, że trudno odróżnić tę część charakteru ludzkiego, która wynika z wykształcenia i okoliczności, od tej, która wynika z ludzkiej konstytucji. Dzisiaj akceptujemy pogląd, że zarówno uwarunkowania genetyczne, jak i środowisko oddziałują na siebie, aby determinować zachowanie (Plomin i in., 2013).

Względny udział genów i środowiska jest różny dla różnych zachowań. Pojawienie się niektórych zachowań ma podłoże genetycznie i wymaga niewielkiego doświadczenia środowiskowego. Inne są genetycznie neutralne i wymagają dużego doświadczenia środowiskowego. Na przykład nauka jedzenia jest prawie automatyczna, podczas gdy opanowanie mnożenia i dzielenia wymaga dużo praktyki. Na rycinie 2.2 za pomocą serii prostokątów zilustrowano interakcję między odziedziczalnością a środowiskiem w motywowaniu zachowań (Plomin i in., 2013). Zarówno długość, jak i szerokość prostokąta wpływają na jego powierzchnię, ponieważ pole = długość × szerokość, chociaż względny udział każdej zmiennej może się różnić. Podobnie geny i środowisko przyczyniają się do zachowania, ale ich względny wkład również może być różny. Zmiany udziału uwarunkowań genetycznych i środowiska ilustrują prostokąty od a do d na rycinie 2.2: udział długości (geny) maleje, a udział szerokości (środowisko) wzrasta. Chociaż zmiana z prostokąta a na prostokąt d oznacza spadek roli uwarunkowań genetycznych i wzrost znaczenia środowiska, to zarówno geny, jak i środowisko mają swój wkład. Zachowania, na które duży wpływ mają geny (prostokąt a), są określane jako wrodzone, co oznacza, że nie są wyuczone i nie zyskują dzięki doświadczeniu.

RYCINA 2.2.
Względny wkład genów i środowiska. Zarówno długość, jak i szerokość mają wpływ na pole prostokąta, ponieważ pole = długość × szerokość. W kierunku od a do d względny udział długości maleje, a szerokości rośnie, jednak zarówno długość, jak i szerokość nadal mają wpływ na całkowite pole każdego prostokąta. Podobnie geny i środowisko przyczyniają się do motywacji zachowania. Od a do d względny udział genów maleje, a środowiska – wzrasta, jednak zarówno uwarunkowania genetyczne, jak i środowisko nadal wspólnie motywują zachowanie.

Należy jednak pamiętać, że geny mogą na więcej niż jeden sposób wpływać na zachowanie. Najpierw zastanów się, jak różnice we wzroście i sile między mężczyznami i kobietami przyczyniają się do ogólnego podziału pracy. Mężczyźni, przeciętnie, są więksi i silniejsi fizycznie, a więc wykonują ciężką pracę, taką jak rolnictwo, górnictwo i budownictwo. Kobiety są przeciętnie mniejsze i mają mniejszą masę mięśniową, przez co częściej wykonują lżejsze prace, jak na przykład prace biurowe. A jednak dzisiaj, dzięki technologii i maszynom, obie płcie mogą równie dobrze wykonywać większość prac. Uwarunkowany genetyczne lub wrodzony charakter pewnych uczuć bądź motywów predestynuje ludzi do reagowania w taki, a nie inny sposób na różne bodźce. Wpływ tych pozornie wrodzonych uczuć uwidacznia się w zachowaniach seksualnych, lękach, preferencjach smakowych niemowląt i powszechnej przyjemności płynącej z muzyki. Wreszcie, geny mogą wpływać na środowisko, ponieważ jednostki wybierają swoje środowisko, zmieniają je lub nim manipulują (Bandura, 2006, 2018), na przykład przez wybór przyjaciół, uczelni czy miejsca zamieszkania. Genetyczna spuścizna determinuje te wybory, a wybrane środowiska zwrotnie wpływają na zachowanie. W ten sposób twoi przyjaciele, twój uniwersytet i miejsce, w którym mieszkasz, pomagają określić twoje zachowanie. Podstawa tych wyborów tkwi w genach. Fakt, że geny wybierają własne środowisko, nazwano korelacją geny–środowisko (Plomin i in., 2013).

Doświadczenie i motywy

Jak ilustrują prostokąty na rycinie 2.2, nawet zachowania, które wydają się całkowicie wrodzone, mogą w rzeczywistości wymagać przynajmniej minimalnego doświadczenia środowiskowego (prostokąt a). Inne zachowania korzystają z dodatkowych doświadczeń (prostokąty od b do d). Chodzenie jest wrodzone, ale wcześniejsze doświadczenie w siedzeniu w pozycji wyprostowanej i raczkowaniu wydaje się konieczne, aby pojawiło się w odpowiednim czasie (Dennis, 1960). Inne przykłady to płacz niemowlęcia wskazujący na głód lub niepokój. To zachowanie jest w zasadzie kompletne zaraz po urodzeniu. Młodzi rodzice szybko się przekonują, że ich dziecko właściwie nie wymaga tu praktyki. Reakcje mimiczne na bodźce smakowe również pojawiają się w ciągu pierwszych kilku godzin życia niemowlęcia. Jeśli w ogóle potrzebujemy jakiejś praktyki, aby wskazać, czy coś jest smaczne, czy okropne, to jest ona minimalna (Mennella i Beauchamp, 1998; Steiner, 1977). Wrodzone predyspozycje i osobiste doświadczenie zwykle działają w tandemie, co widać na przykład w rozwoju ról płciowych. Dziewczynki i chłopcy są wychowywani według określonych ról, odpowiednio – kobiecych i męskich.

Psychologia ewolucyjna

Umysły ludzkie nie są w chwili narodzin białymi kartami, na których zapisuje się doświadczenie; nie są też biernymi odbiorcami doświadczenia. Zostały ukształtowane przez ewolucję, by przystosowywać się do środowiska. Wyobraź sobie, jak wyglądało środowisko miliony lat temu, powiedzmy, w Afryce. W tym czasie nasi przodkowie żyli w małych, spokrewnionych ze sobą grupach. Współpracowali przy zbieraniu jadalnych roślin, polowaniu, znajdowaniu schronienia, unikaniu niebezpiecznych zwierząt, zapewnianiu sobie bezpieczeństwa, znajdowaniu partnerów i wychowywaniu dzieci. Ten styl życia trwał miliony lat. Dobór naturalny rozwiązywał często występujące problemy i trudności. Jednostki, które odniosły większy sukces w zmaganiu się z przeciwnościami, miały większe szanse na przeżycie i przekazanie swoich genów potomstwu. W ten sposób efekty wcześniejszego doboru naturalnego wchodzą w interakcję z obecnymi środowiskami i oddziałują na motywację. Ta interakcja jest perspektywą psychologii ewolucyjnej – analizuje uniwersalne motywy w kontekście ewolucji.

Motywy uniwersalne

Szybkie bieganie gepardów i oczka na pawich piórach to cechy fizyczne, które wyewoluowały zarówno w wyniku doboru naturalnego, jak i płciowego. Podobnie ewoluowały mechanizmy psychologiczne służące rozwiązywaniu problemów, związane z przystosowaniem do środowiska (Buss, 2019). Motywy uniwersalne to szczególny rodzaj mechanizmu psychologicznego, który odwołuje się do wspólnoty motywów. Strach, na przykład przed wężami, wyewoluował, aby motywować do ucieczki lub unikania takich niebezpiecznych stworzeń. Preferencje żywieniowe dotyczące cukru i tłuszczu ewoluowały, aby zapewnić lubienie żywności dostarczającej odpowiedniej liczby kalorii. Kobiety wykształciły preferencje dla partnerów, którzy mają środki pozwalające na utrzymanie ich oraz ich dzieci. Męski pociąg do piękna i pragnienie różnorodności seksualnej ewoluowały, aby zapewnić dobór płodnych partnerek i motywować do poszukiwania większej liczby partnerek seksualnych. Funkcja męskiej zazdrości seksualnej ewoluowała, aby zwiększyć pewność ojcostwa. Każdy ludzki motyw można uznać za przykład mechanizmu psychologicznego, który wyewoluował, ponieważ pomagał ludziom przystosować się do ich środowiska.

Aby motyw został uznany za uniwersalny, musi występować we wszystkich krajach i kulturach świata, nawet jeśli będzie różnie wyrażany. Donald Brown (1991) używa terminu uniwersalia, aby opisać cechy, które występują w prawie wszystkich kulturach i społeczeństwach. Niektóre pozycje z jego listy można podzielić na kategorie ze względu na ich znaczenie dla uniwersalnych motywów i powszechnie cenionych bodźców (patrz tab. 2.1). Zachowania emocjonalne wydają się dominować na liście, co odzwierciedla obecność lęków, emocji i towarzyszących im wyrazów twarzy. Społeczny charakter ludzkich motywów uwidacznia się w kategoriach kontaktów seksualnych i środowiska społecznego ludzi. Uniwersalia wyrażają się też w kontrolowaniu środowiska oraz wyznaczaniu celów zapobiegających stresowi i łagodzących go. Te bardziej odległe od ludzkiej biologii to przekonania o estetyce i koncepcje dotyczące Ja. Uniwersalne kategorie motywów wymienionych w tabeli 2.1 są przyjmowane za pewnik. Zapominamy, że całe instytucje i zwyczaje rozwinęły się, aby zaspokoić te motywy lub osiągnąć nagrody cenione w dzisiejszych społeczeństwach.

TABELA 2.1. Kategorie motywów uniwersalnych

Motyw uniwersalny/nagroda

Charakterystyka

Estetyka

Sztuka, higiena, muzyka, standardy piękna

Kontrola środowiska

Ogień, substancje zmieniające nastrój, schronienie, narzędzia

Emocje

Złość, pogarda, wstręt, strach, radość, smutek, zaskoczenie

Ekspresje mimiczne

Wyrażają emocje i służą komunikacji, są modyfikowalne

Lęk

Głośne odgłosy, węże, nieznajomi

Wyznaczanie celów

Przewidywanie i planowanie przyszłości

Samoświadomość

Ja jako podmiot, przedmiot i byt odrębny od innych osób

Kontakty seksualne

Przyciąganie, zazdrość seksualna i regulacja

Środowisko społeczne

Życie w jednostkach społecznych, prawa, obowiązki wynikające z członkostwa oraz status

Na podstawie: Brown (1991, rozdz. 6).

Odziedziczone struktury zachowań, motywów i emocji

Jak uniwersalne motywy, takie jak strach czy preferencje żywieniowe, mogą ewoluować i przechodzić na następne pokolenia? Dzieje się to za pomocą genów jednostki, które przekazują uniwersalne motywy następnemu pokoleniu (Mayr, 2001). Geny to części DNA, które dostarczają informacji niezbędnych do budowy białek. Białka tworzą mózg i układ nerwowy. Ludzie otrzymują po połowie swoich genów od każdego z rodziców w momencie zapłodnienia komórki jajowej. W tym czasie plemnik zawierający informację genetyczną ojca łączy się z komórką jajową, która zawiera informację genetyczną matki. Wynikowa kombinacja zawiera informacje od każdego z rodziców, które z kolei pochodzą od ich rodziców i tak dalej. Nasze geny lub przeszłość genetyczna nie wpływają bezpośrednio na motywację ani zachowanie. Geny dostarczają informacji koniecznych do budowy białek, które są wykorzystywane do „tworzenia układu szkieletowego, mięśni, układu hormonalnego, układu odpornościowego, układu pokarmowego i, co najważniejsze, dla zachowania, układu nerwowego” (Plomin i in., 2013, s. 44). Stwierdzenie, że geny wpływają na zachowanie, jest tak naprawdę skrótowym sposobem stwierdzenia, że geny są „przepisami” na różne białka, które z kolei wytwarzają układy neurofizjologiczne determinujące konkretną reakcję na stymulację środowiskową (Plomin i in., 2013). Zatem genetyczne dziedziczenie motywów lub mechanizmów psychologicznych oznacza po prostu, że mózg lub ciało są wrażliwe na bodźce, które wywołują lub zaspokajają te motywy. Na przykład różne receptory w języku reagują na bodźce słodkie i gorzkie, więc niemowlęta preferują słodkie smaki. Geny niosą informacje o tym, jak zbudowane są receptory języka i struktury mózgu odbierające od nich informacje. Na bardziej globalnym poziomie zmienność i dobór występują na poziomie zachowania. W przeciwieństwie do genów zdarzenia behawioralne i środowiskowe są widoczne. W odniesieniu do genów widzimy tylko ich rezultaty.

Hipoteza niedopasowania ewolucyjnego

Ewolucja jako proces prób i błędów skutkuje powstaniem cech i tendencji behawioralnych, które najlepiej pasują do środowiska. Jednak nie wszystkie tendencje behawioralne powstałe w toku ewolucji są dla nas dobre. Niektóre mechanizmy psychologiczne nie pasują do obecnego środowiska i zgodnie z hipotezą ewolucyjnego niedopasowania (Li i in., 2017) mogą mieć niekorzystny wpływ na dobrostan jednostki. Warunki, w których ewoluowały, już nie istnieją, dlatego zamiast przynosić korzyści, motywują do zachowań niekoniecznie optymalnych. Na przykład, nasze obecne środowisko zapewnia obfitość pysznego jedzenia, substancje poprawiające nastrój, urządzenia wyręczające nas w pracy i wirtualną rzeczywistość – wszystko to ma też swoje ciemne strony.

Podsumowanie sekcji

Motywacja do obecnego zachowania sięga naszej historii ewolucyjnej i osobistej. Historia ewolucyjna odnosi się do genetycznej spuścizny lub ludzkiej natury, która obejmuje behawioralne, motywacyjne i emocjonalne cechy wspólne wszystkim ludziom pomimo różnic środowiskowych i kulturowych. Historia osobista to środowiskowe i społeczne doświadczenia każdego człowieka. Zarówno geny, jak i środowisko składają się na motywację zachowań, podobnie jak długość i szerokość wpływają na pole prostokąta. Ponadto, zgodnie z korelacją geny–środowisko, ludzkie geny pozwalają określić wybierane lub modyfikowane środowiska społeczne i naturalne. Z kolei te wybrane środowiska wpływają na zachowanie ludzi. Oprócz tego tendencje, będące częścią ludzkiej natury, działają w parze z osobistym doświadczeniem, jak w przypadku rozwoju ról płciowych. Psychologia ewolucyjna sugeruje, że część ludzkiej natury składa się z mechanizmów psychologicznych, które wyewoluowały, aby ludzie mogli skutecznie przystosować się do długotrwałych problemów środowiskowych występujących w ich ewolucyjnej przeszłości. Motywy uniwersalne to mechanizmy psychologiczne, które odnoszą się do podobieństw ludzkiej motywacji, jak zestaw podstawowych potrzeb, cenione nagrody i interakcje społeczne. Termin uniwersalia odnosi się do cech i mechanizmów psychologicznych, które są wyrażane i regulowane w społeczeństwach na całym świecie. Geny to segmenty DNA, przekazywane potomstwu przez rodziców, dostarczające informacje, jak budować struktury neurofizjologiczne. Te struktury z kolei stanowią fizyczną podstawę mechanizmów psychologicznych lub uniwersalnych motywów. Jednak czasami zachowanie, które powstało w toku ewolucji, nie pasuje do obecnego środowiska, co opisuje hipoteza ewolucyjnego niedopasowania.

Uniwersalne motywy w sferze związków i seksu

Motywacja do nawiązywania relacji wydaje się uniwersalna. Czego ludzie szukają w innej osobie, aby nawiązać długotrwały związek? Jak utrzymywane są relacje? Czy istnieją czynniki, które zakłócają nasze interakcje społeczne?

Motywacja do związków

„Głaszczą, całują, szczypią, trącają, poklepują, stukają, liżą, szarpią lub żartobliwie gonią za wybranką. Niektóre śpiewają, rżą, piszczą, rechoczą lub szczekają. Niektóre tańczą. Niektóre się pysznią, muskają, ścigają. Większość się bawi” (Fisher, 2004, s. 27). W swojej książce Why we love Fisher podaje wiele przykładów zwierząt zachowujących się w sposób, który antropomorfizujemy jako romantyczną miłość. Poza widocznymi miłosnymi igraszkami zwierzęta, podobnie jak ludzie, są wybredne. Nie łączą się w pary bezkrytycznie. Dalsze podobieństwo polega na tym, że zwierzęta, podobnie jak ludzie, wydają się zaborcze i ściśle strzegą swoich partnerów. W jaki sposób psychologiczne mechanizmy pożądania seksualnego, miłości romantycznej, doboru płciowego partnera i zazdrości motywują do nawiązywania i utrzymywania relacji?

W toku ewolucji powstały dwa uniwersalne motywy, które są ważne dla kontynuacji gatunku ludzkiego – pożądanie seksualne i romantyczna miłość. To odrębne i niezależne motywy, wywołujące różne zachowania (Berscheid, 2010; Diamond, 2004). Gdyby nie pożądanie seksualne, ludzie mogliby uznać stosunek seksualny za wymagający zbyt wiele czasu lub wysiłku albo zbyt niebezpieczny. Ten uniwersalny motyw ewoluował jednak w celu motywowania zachowań seksualnych niezbędnych do poczęcia i narodzin dziecka (Eastwick, 2009). Bez pożądania seksualnego i późniejszego stosunku płciowego, potomstwa byłoby niewiele, jeśli w ogóle.

Uczucia pożądania seksualnego i orgazm mają swój udział w towarzyszącej emocji – miłości romantycznej. Ta emocja odnosi się do silnego wzajemnego przywiązania i sprzyja długoterminowemu zaangażowaniu. Uczucia romantycznej miłości motywują do poszukiwania stałego partnera, co zapewnia natychmiastowe i ewolucyjne korzyści. Po pierwsze, natychmiastową korzyścią są bardzo przyjemne uczucia, które wzbudza partner. Brak partnera wywołuje uczucia udręki, niepokoju i tęsknoty, które chcemy ograniczyć lub całkiem ich uniknąć (Shaver i in., 1996). Wielu psychologów utrzymuje również, że oprócz pociągu seksualnego miłość romantyczna obejmuje więzi emocjonalne i oddanie (Fletcher i in., 2015), czyli czynniki, które motywują parę do pozostania razem. Po drugie, odpowiada ewolucyjnej perspektywie motywacji: przetrwaniu i przekazywaniu genów. Miłość romantyczna występuje na całym świecie i jest uniwersalna. Na przykład Wiliam Jankowiak i Edward F. Fischer (1992) analizowali dane etnograficzne pod kątem jej obecności w 166 społeczeństwach z całego świata. W 88,5% z nich byli w stanie udokumentować jej występowanie.

Jak powstała miłość? Wyewoluowała jako psychologiczny mechanizm rozwiązywania problemu zaangażowania (Buss, 2006; Frank, 1988). Ów problem odnosi się do konieczności wzajemnej lojalności i wierności, które sprzyjają przetrwaniu. Jakie korzyści dla przetrwania wynikają z zaangażowania zapewnianego przez romantyczną miłość? Po pierwsze, wyobraź sobie, że w bliskim sąsiedztwie pary pojawia się nowa osoba. Nowy sąsiad jest ładniejszy, bardziej dowcipny, rozważny i bogaty. Albo wyobraź sobie, że jedna z osób w parze zachoruje, straci pracę lub popadnie w depresję. Robert H. Frank (1988) i David M. Buss (2006) utrzymują, że w takich przypadkach wzrasta prawdopodobieństwo, iż jeden z partnerów odejdzie do bardziej atrakcyjnego sąsiada. To by się stało, gdyby ludzie byli całkowicie racjonalni i pozbawieni emocji. Tak jednak nie jest. Miłość romantyczna w tym przypadku będzie trzymała parę razem – we wzajemnym oddaniu, nawet jeśli istnieją bardziej atrakcyjne opcje.

Po drugie, miłość rodziców do dzieci pomaga zapewnić im przetrwanie, zwłaszcza gdy są małe i bezbronne. Niemowlęta mogą być bardzo wymagające: płaczą, krzyczą, robią zamieszanie, chcą uwagi, domagają się przytulania i potrzebują zmiany pieluch. Miłość sprawia, że rodzice robią dla swoich dzieci to wszystko. Po trzecie, miłość zmniejsza również motywację do poszukiwania innego partnera i sprawia, że zwracamy mniejszą uwagę na innych potencjalnych partnerów. Ostatnią korzyścią romantycznej miłości jest to, że sprzyja podziałowi pracy, co również wspiera przetrwanie oraz zdrowie pary i jej dzieci (Eastwick, 2009; Fletcher i in., 2015).

Hipoteza dobrych genów

Za sprawą doboru płciowego ludzie są motywowani do szukania osób, z którymi mogą się związać, płodzić dzieci i je wychowywać (Bernard i in., 2005). Jakie cechy potencjalnego partnera sprzyjają osiągnięciu tego celu?

Wartość partnera

W jakim stopniu jesteś pożądana/pożądany jako partnerka/partner – to znaczy, jaka jest twoja wartość dla partnera/partnerki?

Czy jesteś wyjątkowo niepożądana/y = 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 = wyjątkowo pożądana/y?

Wartość partnera odnosi się do cech, które są pożądane przez drugą płeć. Im wyższa jest twoja wartość dla partnera, tym większa jest twoja atrakcyjność dla innych. Za pomocą Mate Value Scale osoby oceniają siebie pod kątem swojej atrakcyjności jako osoby partnerskiej, tego, jak porównują się z innymi potencjalnymi partnerami i jak dobrą są partią (Edlund i Sagarin, 2014). Inwentarz wartości partnera przedstawiony w tabeli 2.2 mierzy jej bardziej szczegółowe charakterystyki (Kirsner i in., 2003). To, co jest pożądane u partnera, to cechy fizyczne (atrakcyjność), psychiczne (ambicja, poczucie humoru, lojalność) oraz system wartości. Atrakcyjna twarz i ciało są od razu widoczne, ale z czasem ich wyrazistość słabnie z powodu przyzwyczajenia. Odkrycie cech psychicznych wymaga czasu, ale szanse na to, że staną się mniej ważne, są mniejsze. Wreszcie, wspólne zainteresowania i wartości zwiększają wzajemne przyciąganie. Inną cechą, która staje się widoczna w miarę rozwoju związku, jest relacyjna wartość partnera (Eastwick, 2016; Eastwick i Hunt, 2014), czyli poziom satysfakcji z bycia w związku z tą osobą. Na przykład, czy lubisz tę osobę, czy pociąga cię seksualnie, czy zaspokaja twoje potrzeby psychologiczne, czy ten związek jest lepszy od innych? Relacyjna wartość partnera oznacza, że z czasem ludzie odkrywają, czy ich wyjątkowe relacje są pożądane, czy nie. Często słychać: „Co ona w nim widzi?”. Widzi coś wyjątkowego, co sprawia, że ich związek jest wartościowy i trwały.

TABELA 2.2. Inwentarz wartości partnera

Opisz się jak najdokładniej, korzystając z wymienionych poniżej cech. Użyj następującej skali:

W bardzo małym stopniu = –3 –2 –1 0 +1 +2 +3 = W bardzo wysokim stopniu

Ambitny/-aa ___

Wierny/-a partnerowi___

Miły/-a i wyrozumiały/-a___

Atrakcyjna twarza___

Zabezpieczony/-a finansowoa___

Lojalny/-a___

Atrakcyjne ciałoa___

Poczucie humoru___

Odpowiedzialny/-a___

Pragnienie dzieci___

Hojny/-a___

Podziela moje wartości___

Stabilny/-a emocjonalnie___

Zdrowy/-a___

Podziela moje zainteresowania___

Entuzjastycznie nastawiony/-a do seksu___

Niezależny/-a___

Towarzyski/-a___

Na podstawie: Kirsner i in. (2003, s. 135, 147).

Uwaga: Aby obliczyć wartość partnera, zsumuj swoje wyniki dla wszystkich elementów. Całkowity wynik odzwierciedla wartość partnera.

aWskazuje, że podobne cechy zostały wykorzystane przez Bussa (1989) w 37 różnych kulturach.

Motywacyjne znaczenie wartości partnera

Chociaż nie jest to romantyczne, pomyśl o wartości partnera jak o pieniądzach. Im masz ich więcej, tym lepszych partnerów przyciągasz. Internetowe serwisy randkowe są przydatne do określania wartości partnera i tego, w jaki sposób motywuje ona do poszukiwania osoby partnerskiej. Wyobraź sobie, że zakładasz profil w internetowym serwisie randkowym. Twoja atrakcyjność lub wartość partnera jest określana przez liczbę otrzymanych wiadomości oraz atrakcyjność tych, którzy je wysyłają. Innymi słowy, im więcej masz wiadomości od osób, które również dostają ich wiele, tym bardziej jesteś pożądany/-a. Elizabeth Bruch i Mark E. J. Newman (2018) na podstawie tych informacji wyliczali wskaźniki atrakcyjności i odkryli, że osoby obu płci wysyłały wiadomości do osób, które były nieco bardziej pożądane niż one same. Na przykład osoba z wynikiem 3 wysyłała wiadomość do 5, a 5 – do 7; prawdopodobieństwo, że 3 wyśle wiadomość do 7 jest mniejsze; najmniej prawdopodobne jest wysłanie wiadomości do kogoś o mniejszej atrakcyjności. Zatem im większa jest twoja wartość jako partnera, tym większa jest twoja motywacja, by szukać kogoś o wyższej wartości, ale różnica nie powinna być zbyt duża.

Atrakcyjność partnerów

Inwentarz wartości partnera pokazany w tabeli 2.2 wskazuje, że składają się na nie: atrakcyjna twarz, atrakcyjne ciało i zdrowie. Co sprawia, że twarz jest atrakcyjna? Jedną z cech jest symetria, co oznacza, że prawa i lewa połowa twarzy są do siebie podobne. Kolejną cechą jest dymorfizm płciowy, który odnosi się do różnic w formie lub strukturze między mężczyznami i kobietami. Atrakcyjniejsze twarze mężczyzn są bardziej męskie, a atrakcyjniejsze twarze kobiet – bardziej kobiece. Trzecią cechą jest to, że atrakcyjna twarz jest średnią z wielu konfiguracji twarzy występujących w populacji. Jest to twarz, która ma przeciętny rozmiar ust, oczu i nosa (Rhodes, 2006). Jednak średnia to nie cała historia. Atrakcyjna kobieca twarz w porównaniu z tą przeciętną ma bardziej czerwone usta, ciemniejsze linie oczu i mniejszą masę wokół szyi i policzków. Atrakcyjna twarz mężczyzny w porównaniu z przeciętną ma ciemniejsze brwi, linie oczu i skórę, a także większą brodę i mniejszą masę wokół szyi i policzków (Said i Todorov, 2011).

Badania atrakcyjności można znaleźć na http://www.beautycheck.de.

Ewolucyjna funkcja piękna

Można chyba bezpiecznie stwierdzić, że zarówno kobiety, jak i mężczyźni preferują partnerów atrakcyjnych/pięknych/przystojnych. Ale jaki jest powód tej preferencji? Jedną z odpowiedzi jest to, że atrakcyjność to powszechnie ceniona cecha, która pojawiła się w naszej ewolucyjnej przeszłości w wyniku doboru płciowego. Hipoteza dobrych genów zakłada, że piękno sygnalizuje genetyczną odporność, zdrowie, płodność i inteligencję. Innymi słowy, piękno samo w sobie nie jest ważne, ale ważne jest to, co ono sygnalizuje. Jakie są dowody na to, że piękno oznacza dobre geny?

Czy masz katar, wory pod oczami i wyglądasz apatycznie? Jeśli tak, większość ludzi założy, że jesteś chory/-a (Axelsson i in., 2018). Być może twój układ odpornościowy nie był w stanie obronić się przed patogenami – mikroorganizmami (zarazkami), które mogą powodować choroby. Zatem jedną z motywacji do wyboru partnera stanowi unikanie kogoś chorego, ponieważ jego lub jej układ odpornościowy jest osłabiony. Zatem zgodnie z hipotezą dobrych genów warto wybrać kogoś o atrakcyjnej twarzy, ponieważ powinno to sygnalizować, że potencjalny partner lub partnerka mają zdrowy układ odpornościowy. Zakłada się, że potomstwo będzie również miało zdrowy układ odpornościowy, a tym samym – większe szanse na przeżycie. Jednak próby powiązania atrakcyjności twarzy ze sprawnym układem odpornościowym nie powiodły się. Innymi słowy, osoby o bardziej atrakcyjnych twarzach nie miały wcale silniejszego układu odpornościowego. Ponadto, próby powiązania atrakcyjności twarzy z rzeczywistymi przebytymi chorobami również okazały się bezowocne (Cai i in., 2019; Foo i in., 2017; Kalick i in., 1998).

A może wystarczy, że ludzie ulegają pięknu twarzy tylko w środowiskach znanych z występowania różnych patogenów? Tam piękne twarze mogą sygnalizować zdrowie i większą odporność. Sarah E. Ainsworth i Jon K. Maner (2019) uświadomili uczestnikom różne choroby, pokazując im slajdy na temat chorób zakaźnych. Grupa kontrolna oglądała slajdy o innych zagrożeniach, takich jak „korzystanie z suszarki do włosów w pobliżu wanny”. Następnie uczestnicy obu płci mieli spośród par twarzy różniących się symetrią wybrać tę, która wydała im się najsympatyczniejsza lub najatrakcyjniejsza. Poinformowane o chorobach zakaźnych kobiety preferowały mężczyzn o bardziej symetrycznych twarzach, ale nie różniły się preferencjami twarzy kobiecych. Informacje o chorobach zakaźnych nie wpłynęły na preferencje mężczyzn dotyczące symetrycznych twarzy. Czyli u kobiet zwiększona świadomość chorób zakaźnych prowadzi do preferowania symetrii, która jest wskazówką silnego układu odpornościowego, zdrowia i ogólnie dobrych genów. Podobnie Barnaby J.W. Dixson i współpracownicy (2017) testowali preferencje symetrycznych twarzy na trzech wyspach na południowo-zachodnim Pacyfiku. Wyspy różniły się częstością występowania patogenów malarii. Malaria, przenoszona przez komary, to choroba charakteryzująca się gorączką, dreszczami i silnymi nudnościami. Mężczyźni i kobiety mieszkający na wyspach, na których odnotowuje się wysoką zachorowalność na malarię, preferowali twarze symetryczne, podczas gdy ci mieszkający na wyspach, na których nie było zwiększonej zachorowalności, nie wykazywali takich upodobań. Tam, gdzie występują choroby zakaźne, ludzie preferują cechy będące oznakami zdrowia, takie jak symetria twarzy.

Zalety piękna

Czy atrakcyjna twarz i ciało pomagają w zdobyciu partnera? Jeśli ładna twarz i atrakcyjność fizyczna określają wartość partnera, to czy zwiększają szanse na przyciągnięcie go? Gillian Rhodes z zespołem (2005) podjęli się zbadania tej kwestii na australijskiej próbie mężczyzn i kobiet. Żeby uzyskać miarę sukcesu w przyciąganiu partnera, naukowcy prosili osoby o podanie liczby partnerów seksualnych, wiek odbycia pierwszego stosunku i długości każdego związku. Zdjęcia uczestników były oceniane pod kątem atrakcyjności, dymorfizmu płciowego, przeciętności i symetrii przez oddzielną grupę osób. Czy te wskaźniki atrakcyjności fizycznej korelują z doświadczeniem seksualnym? Wyniki pokazały, że tak. Osoby z wyższymi wskaźnikami fizycznej atrakcyjności miały więcej doświadczeń w związkach. Mężczyźni o atrakcyjnych twarzach oraz atrakcyjnych, męskich ciałach mieli więcej partnerów/partnerek seksualnych, a także stali się aktywni seksualnie w młodszym wieku. Kobiety o atrakcyjnych twarzach stały się aktywne seksualnie w młodszym wieku i miały więcej związków trwających ponad rok. Wyniki dostarczają pewnych dowodów na to, że wraz ze wzrostem wartości jako partnera rośnie również prawdopodobieństwo przyciągania innych.

Atrakcyjność dla sukcesu reprodukcyjnego

Czy twoja atrakcyjność pozwala określić twój sukces reprodukcyjny, czyli ile będziesz mieć dzieci? Jednym ze sposobów postępowania jest ocena atrakcyjności i seksowności twarzy kobiet w młodym wieku, gdy nawiązują długotrwałe związki, a później – gdy są starsze – sprawdzenie, ile mają dzieci. Stosując to podejście, Lena S. Pflüger i współpracownicy (2012) poprosili studentów płci męskiej o ocenę zdjęć 20-letnich kobiet pod kątem atrakcyjności i seksapilu w skali od 1 = wcale do 100 = bardzo. Po latach policzyli, ile dzieci miała każda z nich. Kobiety oceniane jako bardziej atrakcyjne i seksowne częściej zachodziły w ciążę i rodziły więcej dzieci. Ta zależność dotyczyła tylko kobiet, które nie stosowały antykoncepcji. Inni badacze również znaleźli dowody łączące atrakcyjność z liczbą potomstwa. Jokela (2009) poprosił badanych o ocenę atrakcyjności twarzy około dwóch tysięcy mężczyzn i kobiet na podstawie zdjęć w księdze pamiątkowej, po czym podzielił twarze na cztery kategorie atrakcyjności: nieatrakcyjna, umiarkowanie atrakcyjna, atrakcyjna i bardzo atrakcyjna. Poziom atrakcyjności w wieku 18 lat pozwalał przewidywać, ile dzieci będzie miała dana osoba w wieku 35–38 lat. Kobiety zakwalifikowane jako atrakcyjne miały o 16% więcej dzieci niż kobiety zakwalifikowane jako mało lub umiarkowanie atrakcyjne, natomiast te uznane za bardzo atrakcyjne miały o 6% więcej dzieci. W przypadku mężczyzn zależność między atrakcyjnością a liczbą dzieci odnotowano tylko w grupie ocenionej jako nieatrakcyjna. Ci mężczyźni mieli o 13% mniej dzieci niż pozostali. Interpretacja ewolucyjna podpowiada, że piękno sygnalizuje wartość partnera w kontekście zdolności reprodukcyjnych.

Uniwersalność piękna i zdrowia

Atrakcyjność twarzy ewoluowała poprzez dobór płciowy. W konsekwencji przyjmuje się, że podstawa atrakcyjności i jej związku ze zdrowiem jest uniwersalna, a nie specyficzna kulturowo. Twierdzenie to opiera się na badaniach, które doprowadziły do kilku przekonujących wniosków (Langlois i in., 2000). Po pierwsze, ludzie zgadzają się co do tego, kto jest piękny, a kto nie. Po drugie, ludzie w danej kulturze zgadzają się co do standardów piękna twarzy w kulturach innych niż ich własna. Po trzecie, ludzie zgadzają się co do stopnia atrakcyjności dzieci. Przypuszczalnie zatem związek między powstałym w toku ewolucji zestawem cech a zdrowiem fizycznym lub inteligencją powinien być wszędzie podobny. Na przykład, cieknący nos i łzawiące oczy towarzyszące przeziębieniu są nieatrakcyjne w porównaniu z tą samą twarzą bez znamion infekcji. Ale istnieją też kulturowe standardy piękna, które nie są związane ze zdrowiem. Na przykład, szczupłość u kobiet jest łączona z pięknem i zdrowiem, chociaż chudość wiąże się ze złym stanem zdrowia (Weeden i Sabini, 2005).

Upodobanie do piękna

Czy to możliwe, że piękna twarz lub ciało niczego nie sygnalizują? Ani dobrego układu odpornościowego, ani inteligencji, ani przyszłego dobrego zdrowia? Weźmy na przykład doświadczenie pięknego wschodu/zachodu słońca lub pięknej scenerii. Ich piękno istnieje wyłącznie w mózgu patrzącego. Nikt nie stworzył tych widoków, one po prostu istnieją. A co z pięknym obrazem lub muzyką? Ponownie, ich piękno istnieje w umyśle osoby, która ich doświadcza, chociaż zostały stworzone przez kogoś innego. Docenienie tych doświadczeń pokazuje po prostu nasze upodobanie do piękna. Czy ktoś wybiera partnera z piękną twarzą, ponieważ (1) sygnalizuje to dobre geny, odporność i zdrowie, czy też (2) po prostu przyjemnie na niego patrzeć? W książce O pochodzeniu człowieka (1871) Darwin napisał, że dobór płciowy może zachodzić na podstawie piękna, które nie musi wcale sygnalizować innych cech. Samica wybrała najpiękniejszego samca, ponieważ po prostu ją oczarował. W ewolucji piękna za czynnik selekcyjny służyły standardy piękna zakorzenione w mózgu patrzącego (Prum, 2012, 2017). Na przykład pawice mogą po prostu lubić dużo pawich oczek na ogonach pawi i na tej podstawie dobierają sobie partnerów. Podobnie, ludzie wybierają partnerów ze względu na piękno twarzy, symetrię i typowość. Są do tego zmotywowani, ponieważ te cechy są przyjemne i atrakcyjne. Innymi słowy, ludzie lubią piękne twarze i ciała po prostu ze względu na przyjemność, jaką czerpią z patrzenia na nie.

Wartość poczucia humoru

Poczucie humoru jest cechą psychiczną, która ma swój udział w ocenie wartości partnera. Inwentarz wartości partnera przedstawiony w tabeli 2.2 wskazuje, że ludzie cenią ją wraz z innymi cechami, takimi jak hojność, życzliwość, lojalność i odpowiedzialność. To cechy poznawcze, które sygnalizują, że jednostka jest genetycznie sprawna i inteligentna (Klasios, 2013). Czy poczucie humoru zwiększa wartość partnera? Jeśli tak, to powinno korelować z doświadczeniami seksualnymi lub krótkoterminowymi sukcesami w sferze zdobywania partnerów. Aby sprawdzić tę hipotezę, Greengross i Miller (2011) zmierzyli poczucie humoru studentów i studentek na podstawie ich umiejętności tworzenia podpisów do rysunków. Śmieszniejsze podpisy świadczyły o większym poczuciu humoru. Uczestnicy wypełnili również kwestionariusz, który mierzył ich krótkoterminowe sukcesy w zdobywaniu partnerów, częstotliwość stosunków płciowych i liczbę partnerów seksualnych. Wyniki pokazały, że zdolność do tworzenia zabawnych komentarzy korelowała z krótkoterminowym sukcesem na płaszczyźnie relacyjno-seksualnej. Osoby z większym poczuciem humoru miały więcej doświadczeń seksualnych. Z tego wynika, że aby przyciągnąć partnera, trzeba być nie tylko atrakcyjnym, ale i dowcipnym.

Długoterminowy wybór partnera

Po wybraniu partnerów i utworzeniu związków często następują narodziny potomstwa i rodzicielstwo. Dlatego poza fizycznym pięknem liczą się również inne składowe wartości partnera – sukces ewolucyjny zależy od pozostawienia jak najliczniejszego potomstwa. Co więcej, biologiczne różnice między mężczyznami i kobietami decydują o tym, co jest ważne. O jakie różnice chodzi?

Mężczyźni i kobiety różnią się ilością czasu, jaką inwestują w swoje potomstwo (Buss, 1989). Po stosunku seksualnym kobieta inwestuje dodatkowe 38 tygodni w rozwój dziecka, czyli rodząc je, już w nie zainwestowała znacznie więcej czasu niż mężczyzna. Ponieważ kobieta nie może mieć tylu dzieci co mężczyzna, przetrwanie każdego z nich jest dla niej ważniejsze, w ten sposób bowiem zwiększa swój sukces reprodukcyjny. Mężczyzna może spłodzić niezliczoną liczbę dzieci, nie musi więc inwestować w każde z nich tak mocno, jak kobieta. On zwiększa swój sukces reprodukcyjny, współżyjąc z jak największą liczbą kobiet. Zatem strategie, które stosuje kobieta, aby zapewnić przeżycie swoim dzieciom, a tym samym utrwalać swoje geny, różnią się od strategii utrwalenia genów stosowanych przez mężczyznę. W konsekwencji oczekiwalibyśmy, że kobieta doceni u mężczyzny cechy wskazujące na większe zaangażowanie i pomoc w wychowaniu dzieci. Mężczyźni powinni zaś cenić cechy związane z sukcesem reprodukcyjnym, takie jak zdrowie fizyczne i młodość kobiety. W skojarzeniu z płodną kobietą mężczyzna może zmaksymalizować swój sukces reprodukcyjny, mając z nią wiele dzieci (Buss, 1989).

Zakłada się, że ta różnica w preferencjach mężczyzn i kobiet jest uniwersalna. Doprowadziło to psychologów ewolucyjnych do skoncentrowania się na trzech cechach wartości partnera: ambicji i pracowitości, dobrych perspektywach finansowych i dobrym wyglądzie (Buss, 1989). Te trzy cechy są oznaczone gwiazdką w Inwentarzu Wartości Partnera w tabeli 2.2. Jeśli różnice w preferencjach seksualnych między mężczyznami a kobietami są uniwersalne, to powinny być podobne w społeczeństwach na całym świecie. Właśnie to próbował pokazać Buss (1989), przeprowadzając ankietę wśród mężczyzn i kobiet w 37 kulturach z 33 różnych krajów.

Ustalił, że prawie we wszystkich kulturach kobiety oceniają ambicję i pracowitość oraz dobre perspektywy finansowe jako ważniejsze cechy partnera niż mężczyźni. Kobiety szukają tych cech, jeśli oczekują, że partner będzie wystarczająco dojrzały, aby zaangażować się w związek i zapewnić materialne zasoby niezbędne do utrzymania rodziny. Badanie wykazało również, że mężczyźni zdecydowanie częściej przypisują dużą wagę atrakcyjności fizycznej, niż robią to kobiety. Jeśli młody wiek i atrakcyjność fizyczna są uważane za oznaki zdrowia i płodności, to mężczyźni uznają je za ważne, ponieważ na ich podstawie można założyć, że kobieta jest w stanie urodzić dużo dzieci. Przypomnij sobie cytowane wcześniej badania, że rzeczywiście kobiety atrakcyjniejsze rodziły więcej dzieci (Jokela, 2009; Pflüger i in., 2012).

Teoria biospołeczna

Czy psychologia ewolucyjna nie kładzie zbyt dużego nacisku na ewolucyjną przeszłość, wyjaśniając dobór partnerów? Czy obecne środowisko społeczne nie odgrywa tu jakiejś roli? Preferencje co do wartości partnera nie są stałe, jak sugeruje perspektywa ewolucyjna (Buss i in., 2001). Różnice między krajami lub zmiany preferencji w czasie sugerują wpływ kultury. Teoria biospołeczna podkreśla to przejście od ewolucji do kultury i interakcję między doświadczeniami społecznymi a wyewoluowanymi różnicami między płciami w zakresie siły i zdolności reprodukcyjnych. Te wzajemne zależności pomagają wyjaśnić różnice między płciami w sferze długoterminowych preferencji partnerów i zazdrości. W teorii biospołecznej ważne jest to, że mężczyźni są fizycznie więksi i silniejsi, a kobiety mogą rodzić dzieci i opiekować się nimi. W tej teorii powstałe w toku ewolucji mechanizmy psychologiczne postulowane przez psychologię ewolucyjną są nieistotne. Wood i Eagly (2002; Eagly i Wood, 1999) uważają, że biologiczne różnice między płciami w sile i zdolnościach reprodukcyjnych współgrają ze społecznymi oczekiwaniami, że mężczyźni powinni mieć większą władzę i wyższy status, kobiety zaś powinny przystosować się do roli pomniejszej. Jedną z konsekwencji takiego dostosowania kobiet do tych oczekiwań jest to, że mężczyźni stają się żywicielami i głowami rodziny, a kobiety sprowadzane są do roli gospodyń domowych, kucharek i głównych opiekunek dzieci. I tak oto różnice biologiczne przyczyniają się do narastania różnic psychologicznych, ponieważ każda płeć stara się dostosować do oczekiwanych ról społecznych. Zgodnie z teorią biospołeczną to dostosowanie opiera się na analizie kosztów i korzyści, zgodnie z którą typowe role płciowe zapewniają większą satysfakcję przy mniejszym wysiłku niż te nietypowe. Zatem dla mężczyzn mniej kosztowne i bardziej korzystne jest podejmowanie zawodów zdominowanych przez mężczyzn, takich jak budowlaniec, rolnik i wojownik, a dla kobiet wybór zawodów „kobiecych”, takich jak sekretarka, pielęgniarka i opiekunka do dzieci. A przecież większość zawodów w naszym społeczeństwie może być obsadzana równie dobrze przez obie płcie. Co więcej, chociaż męskie i żeńskie predyspozycje genetyczne pozostają niezmienne, poglądy społeczeństwa stale się zmieniają. W rezultacie mężczyźni i kobiety mogą podejmować zawody zdominowane przez drugą płeć.

Wyjaśnienie psychologii ewolucyjnej, dlaczego kobiety wolą pracowitych mężczyzn, zostało zakwestionowane także na podstawie wpływu społeczeństwa na zdolność zarobkową mężczyzn i kobiet (Buss, 1989; Tattersall, 1998; Wiederman i Allgeier, 1992). Zgodnie z hipotezą strukturalnej bezsilności zarówno mężczyźni, jak i kobiety chcą tych samych zasobów finansowych. Ale – według tej teorii – skoro kobiety są stosunkowo bezsilne w osiąganiu tych celów w świecie pracy, robią to inaczej – poślubiając mężczyzn, którzy dysponują takimi zasobami. Jeśli tak jest, to, jak argumentują Wiederman i Allgeier (1992), wraz z wyższymi zarobkami kobiet sytuacja finansowa mężczyzny powinna być coraz mniej ważna. W próbie pracujących kobiet nie udało się znaleźć związku między zarobkami kobiet a wagą przypisywaną dobrym perspektywom finansowym przyszłego partnera. Eagly i Wood (1999) zakwestionowały te wyniki i ponownie przeanalizowały niektóre dane z oryginalnego badania Bussa (1989) obejmującego 37 kultur. Czy upodobanie mężczyzn do dobrych gospodyń domowych i kucharek oraz atrakcyjność mężczyzn w oczach kobiet wynikająca z możliwości zarobkowych tych pierwszych zależą od stopnia nierówności w zakresie władzy i zarobków między płciami? Korzystając z różnych wskaźników, Eagly i Wood odkryły, że wraz ze wzrostem równości płci różnice preferencji maleją. Na przykład, w krajach o większej równości mężczyźni w mniejszym stopniu szukają kobiet potrafiących sprzątać i gotować, a kobiety w mniejszym stopniu kierują się potencjałem finansowym przyszłego małżonka.

Dalsze dowody trafności teorii biospołecznej pochodzą z ogólnoświatowego badania cech cenionych u partnera w długotrwałych związkach. The British Broadcasting Corporation (BBC) przeprowadziło ankietę dotyczącą następujących cech: „wiek, ambicja, umiejętności komunikacyjne, niezawodność, umiejętności domowe, atrakcyjność twarzy, sprawność fizyczna, zamiłowanie do dzieci, dłonie, zdrowie, uczciwość, humor, pracowitość, inteligencja, życzliwość, pieniądze, ogólna atrakcyjność fizyczna, zdolności rodzicielskie, dobrobyt, religia, status społeczny, zęby, wartości” (Lippa, 2007, s. 197). Uczestnicy mieli wybrać z tej listy pierwszą, drugą i trzecią najważniejszą cechę, którą chcieli widzieć u swoich partnerów. Odpowiedzi nadeszły z całego świata, w 53 krajach liczebność próby wyniosła przynajmniej 90 osób. Oto dziewięć najważniejszych cech (w kolejności), wymienionych przez 120 tysięcy mężczyzn i 98 tysięcy kobiet: inteligencja, humor, uczciwość, życzliwość, atrakcyjność fizyczna, atrakcyjna twarz, wartości, umiejętności komunikacyjne i niezawodność (Lippa, 2007).

Wyniki badania BBC dostarczają dalszych informacji na temat ewolucyjnych i społecznych uwarunkowań wyboru partnera. Rycina 2.3 pokazuje stopień różnic w ocenach między mężczyznami i kobietami dla 12 różnych cech (Lippa, 2007). Po pierwsze, podobnie jak w badaniu Bussa (1989) obejmującym 37 kultur, we wszystkich 53 krajach mężczyźni wyżej niż kobiety oceniali atrakcyjność fizyczną i atrakcyjną twarz. Ta ogólnoświatowa różnica w znaczeniu wyglądu wynika z ewolucyjnej przeszłości. Po drugie, kobiety oceniały ambicję partnera jako cechę ważniejszą niż mężczyźni, co również jest spójne z rezultatami ankiety Bussa. Po trzecie, kobiety, w porównaniu z mężczyznami, wykazują silną preferencję czegoś, co Lippa nazywa sympatycznością. Ta zbiorcza cecha składa się z umiejętności komunikacyjnych, niezawodności, życzliwości, poczucia humoru i uczciwości (patrz ryc. 2.3). Jednak w przeciwieństwie do urody, różnice między płciami w cechach składających się na sympatyczność nie były uniwersalne i oceny różniły się znacznie w zależności od kraju. Ta zmienność wskazuje na czynniki społeczne. Co ciekawe, zarówno kobiety, jak i mężczyźni wskazywali na większe znaczenie sympatyczności partnera, gdy żyli w bardziej rozwiniętych gospodarczo krajach o większej równości płci. Interpretacja Lippy jest taka, że cechy składające się na sympatyczność są luksusem, na który można sobie pozwolić po zaspokojeniu potrzeb podstawowych. W krajach słabiej rozwiniętych takimi podstawowymi potrzebami są cechy wskazujące na odpowiedzialność, jak ambicja i pieniądze. Dobra materialne, które można uzyskać dzięki ambicji i pieniądzom, są łatwiej dostępne dla kobiet w krajach rozwiniętych gospodarczo, o większej równości płci. Dlatego mogą sobie pozwolić na luksus szukania sympatyczniejszego partnera.

RYCINA 2.3.
Różnice między kobietami a mężczyznami w pożądanych cechach partnera: „Jaką cechę u partnera uważasz za najważniejszą?” (Lippa, 2007, s. 197). Mężczyźni wybrali sześć cech przedstawionych po lewej stronie, które były w ich ocenie ważniejsze niż w ocenie kobiet. Kobiety wybrały sześć właściwych cech przedstawionych po prawej stronie, które miały dla nich większe znaczenie niż dla mężczyzn.

Na podstawie: Lippa (2007, s. 199).

Ponadto, w miarę jak z upływem czasu zmieniają się środowiska kulturowe, zmienia się również wartość przypisywana cechom partnera. W serii sześciu badań od 1939 do 1996 roku kilka cech zmieniło swoje znaczenie (Buss i in., 2001). Po pierwsze, ambicja i pracowitość straciły na znaczeniu w oczach kobiet, podczas gdy dla mężczyzn nic się nie zmieniło. Po drugie, dobre perspektywy finansowe zyskały na znaczeniu dla mężczyzn, podczas gdy dla kobiet ich wartość pozostaje stosunkowo stabilna. Niemniej w okresie od 1939 do 1996 roku obie te cechy były nadal uważane za ważniejsze w ocenie kobiet. Atrakcyjność fizyczna zyskała na znaczeniu zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet, choć nadal jest ważniejsza dla mężczyzn. Wzajemny pociąg i miłość przesunęły się z czwartego lub piątego miejsca w 1939 roku na miejsce pierwsze w 1996, zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Niezawodność, która znalazła się w pierwszej dziesiątce ankiety BBC, była jedną z pierwszych trzech cech w latach 1939–1996 zarówno dla mężczyzn, jak i kobiet. Jak pokazuje rycina 2.3, kobiety bardziej cenią sobie niezawodność, czyli wierność, lojalność i odpowiedzialność partnera. Niezawodność jest ważną cechą, ponieważ oznacza, że można polegać na współmałżonku, co ma fundamentalne znaczenie dla wychowywania dzieci. To, że kobiety zachodzą w ciążę i rodzą dzieci, jest faktem biologicznym. Dlatego jeśli kobiety angażują się w zachowania seksualne, to chcą móc polegać na mężczyźnie na wypadek, gdyby w ich związku pojawiły się dzieci. Alternatywą jest samotne rodzicielstwo, które najczęściej ma twarz kobiety. Na przykład, w 2016 roku w badaniu gospodarstw domowych z dziećmi w wieku poniżej 18 lat 24% stanowiły samotne matki, a tylko 6% samotni ojcowie (United States Census Bureau, 2016).

Ochrona relacji

Chłopak spotyka dziewczynę. Zakochują się. Pobierają, mają dzieci i żyją długo i szczęśliwie. Być może. Ale związki mogą się skończyć. Dlaczego tak się dzieje i jakie emocje wyewoluowały, aby temu zapobiegać?

Podbieranie partnerów

Relacje mogą zakończyć się śmiercią, ale także porzuceniem, zwłaszcza gdy ktoś „kradnie” twojego partnera. Podbieranie partnerów odnosi się do próby przyciągnięcia kogoś, kto jest już w związku, w celu nawiązania krótko- lub długoterminowej relacji (Schmitt i in., 2004). Jak ustalono w ankiecie przeprowadzonej wśród prawie 17 tysięcy studentów, głównie z Ameryki Północnej i Południowej, Europy Zachodniej, Wschodniej i Południowej, Bliskiego Wschodu, Afryki, Oceanii i Azji Południowej, Południowo-Wschodniej i Wschodniej, podbieranie partnerów występuje na całym świecie. W ankiecie prawie 60% mężczyzn i 40% kobiet zgłosiło próby podebrania komuś partnera. Ponadto, mężczyźni częściej niż kobiety ulegają pokusie krótkotrwałego romansu. Dlatego osoby, które są w związku, muszą mieć się na baczności przed potencjalnymi „kłusownikami”. Buss (2007) twierdzi, że próby odbicia dotyczą najczęściej osób z wysoką wartością partnera. Osoby te są dostępne jedynie przez ograniczony czas i zapewne są już w związku. Dlatego ze względu na ich wysoką wartość są potencjalnym celem „kłusowników”. Konieczność ochrony przed „kłusownikami” była ewolucyjnym powodem pojawienia się zazdrości.

Zazdrość

Poświęć chwilę, aby pomyśleć o swoich przeszłych, obecnych lub przyszłych związkach. Teraz odpowiedz na dwa pytania dotyczące twojego partnera i innej osoby.

„(1) Jak zazdrosny/-a byłbyś/byłabyś o to, że twoja osoba partnerska tworzy głęboką więź z tą drugą osobą?”

„(2) Jak zazdrosny/-a byłbyś/byłabyś o to, że twoja osoba partnerska czerpie przyjemność z namiętnego stosunku seksualnego z tą drugą osobą?” (Edlund i in., 2018, s. 3).

Intensywność ocen zazdrości ponad tysiąca mężczyzn i kobiet obrazuje położenie K (kobieta) i M (mężczyzna) na przedstawionej skali. Po pierwsze, biorąc pod uwagę bliskość do oceny 7 (skrajnie zazdrosny/-a), ludzie czują silnie zazdrość w takich sytuacjach. Po drugie, kobiety były bardziej zazdrosne niż mężczyźni (Edlund i in., 2018).

Zazdrość, którą Szekspir w Otellu nazwał zielonookim potworem, jest negatywną emocją wyzwalaną przez rzeczywistą lub podejrzewaną możliwość utraty usług seksualnych lub uczucia partnera. Te dwie straty powodują różne stopnie zazdrości u mężczyzn i kobiet, czego źródło biologiczne stanowi fakt, że kobieta jest zawsze pewna swojego macierzyństwa, a mężczyźnie może tej pewności ojcostwa brakować. Według psychologii ewolucyjnej, strategie reprodukcyjne mężczyzn wymagają pewności, że spłodzili dzieci, które pomagają wychowywać. Jeśli kobieta była niewierna seksualnie, ojcostwo jej partnera może być wątpliwe i dzieci mogą nie nosić jego genów. Kobieta wie, że jej dziecko jest nosicielem jej genów, dlatego głównym problemem reprodukcyjnym pozostaje jego pomyślne wychowanie. Stąd kobieta martwi się o niewierność emocjonalną partnera. Ponownie pomyśl o swoim związku. Co wyzwoli u ciebie silniejszą zazdrość: (1) twoja osoba partnerska cieszy się namiętnym seksem z kimś innym lub (2) twoja osoba partnerska zakochuje się w innej osobie?

Pytania te odróżniają niewierność emocjonalną od niewierności seksualnej. Prze-widywania wywiedzione z psychologii ewolucyjnej zakładają, że mężczyznę bardziej przygnębi niewierność seksualna, ponieważ podważa jego ojcostwo. Dla kobiety bardziej niepokojąca będzie niewierność emocjonalna, ponieważ stanowi ryzyko utraty inwestycji rodzicielskiej, ochrony i zaangażowania jej partnera. Edlund i współpracownicy (2018) dowiedli prawdziwości tych założeń, zadając te pytania ponad tysiącu osób (patrz ryc. 2.4; Edlund i in., 2018). Ponadto, po doświadczeniu zdrady (niewierności) mężczyźni uważają doświadczenie niewierności seksualnej za bardziej przykre niż kobiety (Edlund i in., 2006). Silniejsze cierpienie mężczyzn z powodu niewierności seksualnej potwierdziło się w wielu krajach i przemawia za interpretacją ewolucyjną. Badano to w Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Niderlandach, Hiszpanii, Chile, Brazylii, Anglii, Japonii, Korei, Rumunii i Szwecji. We wszystkich krajach mężczyźni byli bardziej przygnębieni, gdy podejrzewali niewierność seksualną niż emocjonalną. Z kolei kobiety były bardziej dotknięte niewiernością emocjonalną (Brase i in., 2004; Buss i in., 1999; Buunk i in., 1996; de Souza i in., 2006; Fernandez i in., 2006; Tagler, 2010; Wiederman i Kendall, 1999).

RYCINA 2.4.
Niewierność seksualna a emocjonalna. Odsetek respondentów, którzy zgłaszali większe przygnębienie wyobrażeniem partnera cieszącego się namiętnym stosunkiem seksualnym z inną osobą, oraz tych, którzy wyobrażali sobie, że ich osobę partnerską łączy głębokie przywiązanie emocjonalne z kimś innym.

Na podstawie: Edlund i in. (2018, s. 3).