Tytuł: Moja rodzina na piętrze. Sekrety domu na Chłodnej

Copyright © Magda Louis, 2024

This edition: © Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S, Copenhagen 2024

Projekt graficzny okładki: Monika Drobnik-Słocińska

Redakcja: Justyna Kukian

Korekta: Aneta Iwan

ISBN 978-91-8076-254-0

Konwersja i produkcja e-booka: www.monikaimarcin.com

Wszelkie podobieństwo do osób i zdarzeń jest przypadkowe.

Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S

Klareboderne 3 | DK-1115 Copenhagen K

www.gyldendal.dk

www.wordaudio.se

ALEKSANDRA

Rozdział 1

Pogrzeb Antoniny Pogorzelskiej odbył się 19 grudnia 2011 roku. Tydzień wcześniej ciotka Aldona wręczyła mi jej adres zapisany na odwrocie koperty, w której otrzymała rachunek za gaz. O tym zawyżonym rachunku powiedziała więcej niż o kobiecie, do której rzekomo prowadzą nasze rodzinne tajemnice.

Aldona Rostocka przyszła do mnie z samego rana, kiedy jeszcze moje nogi nie chciały chodzić, a głowa nie wiedziała, co myśleć. Coraz więcej czasu potrzebowałam po opuszczeniu łóżka, żeby się przywitać z dniem. Rozruch następował powoli, najpierw filiżanka kawy z mlekiem, potem nieco bezmyślne patrzenie w kalendarz – ach, dziś już środa! Kiedy to zleciało! Nagle czas przyśpieszył, przeplatając dni tak szybko, że człowiek ledwie wyszedł z poniedziałku, a już nadciągał piątek zmieciony raz dwa przez sobotę. Na koniec porannego rytuału zamykałam się w łazience, żeby zmyć z siebie noc, która była podobna do wszystkich poprzednich. Tam, w zbyt dobrze oświetlonym lustrze, czekała na mnie więdnąca twarz, której nie udało się uratować kremem z kolagenem czy serum wzmocnionym witaminą E. Nie lubiłam rano patrzeć na swoje odbicie i w lustro spoglądałam przelotnie, aby tylko sprawdzić, czy moje zafarbowane na spokojny blond włosy zdążyły powstać z martwych. Zaczesywałam grzywkę równo z linią brwi, długie kosmyki zakładałam za uszy lub wiązałam w koński ogon. Długość moich włosów zmieniała się minimalnie od czterdziestu lat. Zawsze proste, obcięte jak od linijki, czasem ledwie sięgały ramion, czasem pozwalałam im rosnąć dalej. Ostre światło poranka nie jest łaskawe dla kobiet, szczególnie gdy jedna strona lustra powiększa czterokrotnie.

Od ciotki Aldony nie miałam żadnych wiadomości od dawna i często zastanawiałam się przed snem, gdzie się podziewa i czy zdrowa. Zbyt lekko ubrana jak na swój wiek, zasuszona starsza pani była młodszą siostrą mojej mamy Maryli. Przez ostatnich pięćdziesiąt lat widziałam ją zaledwie kilka razy przy okazji rodzinnych pogrzebów – tych nigdy nie opuszczała – albo ślubów, na które przyjeżdżała ubrana cała na biało, robiąc konkurencję pannie młodej. Jednego roku spędziłyśmy razem święta Bożego Narodzenia, a kiedy trafiłam do szpitala z zapaleniem wyrostka robaczkowego, pojawiła się przy łóżku, zanim lekarz dyżurny obejrzał wyniki krwi. Powiedziała wtedy, że wybrała się do mnie, aby mi złożyć życzenia z okazji moich siedemdziesiątych urodzin, choć wtedy do sześćdziesiątki brakowało mi dwa lata.

W marcu tego roku na przód wyskoczyła mi siódemka, ale ciotka Aldona przegapiła tę uroczystość i zjawiła się dopiero 12 grudnia z rozdartą nieuważnie kopertą z gazowni i sugestią, żebym się wybrała do Rzeszowa na spotkanie z niejaką Antoniną Pogorzelską, jeśli wciąż jeszcze gnębią mnie dziwne sny i przeczucia, że moi rodzice zabrali ze sobą do grobu kilka tajemnic rodzinnych. Sny były moje, ale przeczucia nie, to Aldona, odkąd pamiętam, rzucała aluzje, jednak nigdy nie powiedziała niczego ważnego, delektując się statusem strażniczki grzechów i pomyłek rodziny Rostockich. Lubiłam ciotkę, kiedy byłam małą dziewczynką, Aldonę uważałam za swoją przyjaciółkę. Spędzałyśmy ze sobą sporo czasu, a kiedy zaczęłam dojrzewać, objaśniała mi kobiece ciało oraz całą przerażającą męskość, która tylko czyhała, by się wedrzeć tam, gdzie boli najbardziej. Była moją pierwszą przewodniczką po mapie damsko-męskiego kontynentu i choć sama nie miała wielkiej wiedzy czy doświadczenia, dzieliła się ze mną przemyśleniami na temat chłopców, mężczyzn i starych dziadów. Wyrosłam z Aldony, jak się wyrasta z pary butów, ale wciąż była mi bliska. Jedyna żyjąca Rostocka łącząca mnie z młodością.

Jej wizyta trwała nie więcej niż pół godziny, odrzuciła zaproszenie na wspólny obiad, tłumacząc się brakiem czasu i nawałem spraw do załatwienia. Czego takiego pilnego musiała doglądnąć, nie zdradziła, nie ciągnęłam jej za język. Jej pojawienie się w moim mieszkaniu na Chłodnej wprawiło mnie w dziwny niepokój, mimo że dawno już przywykłam do jej ekscentryczności i nauczyłam się z nią postępować. Miałam świadomość, że nie jest całkiem zdrowa na umyśle i nie warto traktować jej słów ze śmiertelną powagą, jednak zazwyczaj udawało jej się mnie wciągnąć w tajemniczy świat, jaki kreowała. W każdej rodzinie między ciotkami, szwagrami, dziadkami krąży choć jedna osoba, o której mówi się, że ma nierówno pod sufitem. W naszej była to Aldona. Kto jej nie znał, dziwował się, że taka z wyglądu normalna dziewczyna jest wstanie robić takie rzeczy, a mówić jeszcze gorsze. A czy to trzeba od razu wyglądać na mordercę, geniusza czy wariata? Wystarczy to, co tam w środku ludzie ukrywają i w swoich schorowanych głowach noszą, wygląd do tego niepotrzebny. Aldona, jaką pamiętam z powojennych czasów, miała puszyste włosy, długie nogi i była bardzo chuda i prosta, bez wcięcia czy wygięcia, jak chłopak.

Moje narodziny w marcu 1940 roku zalepiły na chwilę broczącą ranę moich dziadków Anny i Ryszarda po śmierci ich ukochanego syna Tadeusza, brata bliźniaka mojej mamy. Tadeusz Rostocki rozpłynął się w wojennej mgle nad Bzurą i od jego martwych oczu niebo tam teraz bardziej błękitne, ale w tym samym czasie w kronikach rodzinnych pojawiłam się ja, Aleksandra Jagiełło. Kiedy się urodziłam, mama miała już dawno skończone dwadzieścia dziewięć lat i coraz głośniej w kamienicy wybrzmiewały szemrania sąsiadów, czy aby wszystko z Marylą i Władysławem jest w porządku, skoro siedem lat po ślubie nie doczekali się potomka. Plotkowanie na temat niepłodności ustało, kiedy wojenne trwogi zdominowały tematy rozmów przy stole i w sypialni. Początkowy entuzjazm i wiara w szybkie przegonienie wroga z Polski przy pomocy aliantów wygasły przed końcem roku.

Po kampanii wrześniowej z 1939 roku nie policzono jeszcze trupów, okaleczonych i jeńców, ale mówiło się, że blisko pół miliona mężczyzn nie wróciło do domu na święta Bożego Narodzenia, a setki tysięcy trafiło do niewoli na prycze w niemieckich obozach albo radzieckich łagrach. Wojna wybuchła tak nagle, że ludzie przez wiele miesięcy przyzwyczajali się do swojego tragicznego położenia i szło im to bardzo opornie, ponieważ karmili się nawzajem nadzieją, że ta zawierucha wojenna zaraz minie, zaginieni się odnajdą, a martwi zmartwychwstaną.

Moi dziadkowie tak właśnie wyobrażali sobie powrót swojego syna Tadeusza do domu na Chłodnej, że zstąpi z nieba którejś niedzieli i dopiero wtedy im opowie, co się z nim działo przez te smutne miesiące, należycie się wytłumaczy przed rodzicami, dlaczego nie dawał znaku życia. Tadeusz, jak poszedł we wrześniu walczyć z armią „Pomorze”, tak zniknął i wszelki słuch po nim zaginął. Może wzięli go do niewoli, może się ukrywa gdzieś za granicą albo na wsi? Może przeszedł granicę i przebywa teraz w Rumunii albo na Węgrzech? Jeszcze z początkiem grudnia 1939 roku zapewniali się nawzajem, że Ted na pewno w Wigilię się pojawi, wszak jest to największe święto rodzinne, dzień powrotów, niespodzianek i radosnych łez. W styczniu 1940 roku pojawił się w ich domu młody człowiek, nawet nie ściągnął kożucha, stojąc w progu, przekazał wiadomość o żołnierskiej śmierci Tadeusza Rostockiego. Moja mama Maryla była poza domem, gdy przyszedł posłaniec z tragicznymi wiadomościami, po powrocie do mieszkania zastała swoich rodziców siedzących na kanapie bez najmniejszego ruchu, jakby artyście malarzowi do obrazu pozowali. Szok ma różne etapy i przejawia się na najdziwniejsze sposoby: jedni płaczą, drudzy piją, jeszcze inni zastygają w galarecie rozpaczy i milkną. Mamie wystarczyło jedno spojrzenie na zamrożonych rodziców i od razu wiedziała, że musi to mieć związek z jej bratem. Maryla i Tadeusz nie byli do siebie podobni – on był postawnym, grubokościstym młodzieńcem, ona porcelanową lalką z rzęsami tak długimi, jak tylko aktorki filmowe miały. Tadeusz lubił być z przodu, w centrum uwagi, zabawiać rozmową i błyszczeć, Maryla najlepiej czuła się wtedy, gdy nikt na nią nie patrzył.

– Twój brat nie wróci do domu. – Głos Anny Rostockiej był zwyczajny, bez rozpaczliwej nuty, tylko oczy płakały, tak jak zawsze, bez jednej łzy. Aldona siedziała na podłodze, przytulona do nogi stołu, niczym wierny pies. Ani Aldony, ani Maryli moi dziadkowie nie kochali tak jak syna Tadeusza, którego można było pokazywać w Monte Carlo, Juracie czy Berlinie, wszędzie dobrze by się odnalazł i prezentował, szczególnie kiedy paradował w mundurze. Kiedy się tak nieprzyzwoicie jawnie kocha tylko jedno dziecko, trudno tym odrzuconym się dziwić, że nigdy nie przestają walczyć o jałmużnę uczucia u rodziców.

Gdyby Aldona była starsza i normalniejsza, z pewnością trzymałaby mnie do chrztu, ale tak się nie stało, jej rodzice zdecydowali się poprosić jakichś obcych, których rzekomo znali ze swojej młodości. Nikt ich więcej nie widział, nawet nie pamiętam, jakie nosili nazwisko. Podobno oboje zginęli wkrótce po moich chrzcinach w przypadkowej strzelaninie na ulicy Żurawiej, ponieważ hitlerowcy nie oszczędzali amunicji i dosyć chętnie używali swoich pistoletów, nawet na poprawienie nastroju czy dla zabawy. Cywilizowany naród chełpiący się tradycjami, zakorzenionym w genach honorem i geniuszem, naród artystów, myślicieli i wielkich przywódców zachowywał się w okupowanej Polsce jak psychopatyczny dzikus, od którego dzikszy był tylko człowiek radziecki, który nas wyzwalał. Mój ojciec nie mógł się pogodzić z tym, że Niemcom tak szybko wybaczono i zapomniano ich bestialstwo wojenne, za które ani nie przeprosili, ani nie zapłacili.

Aldona zniknęła z mojego życia, kiedy miałam piętnaście lat, i późniejsze jej powroty do Warszawy oraz spotkania ze mną mogłam wyliczyć na palcach jednej ręki, jednak każde z nich było ciekawe i ekscytujące. Pierwszy raz po długim okresie nieobecności przyjechała do mojego mieszkania w Szczecinie, chwaląc się latami spędzonymi w szpitalu psychiatrycznym, gdzie lekarze próbowali ją wyleczyć z szaleństwa i uciszyć te głosy, których nie słyszała w swojej głowie, ale gdzieś za uchem. Uznałam wówczas, że jest zabawna, zupełnie nic się nie zmieniła od czasów naszych dziecinnych zabaw i poważniejszych rozmów pełnych sekretów i sensacji. Mój mąż Stach był nieco przerażony jej bezpośredniością i manierą dosłownego nazywania zjawisk oraz ludzi, ale przyznał, że w tym jej nieokreślonym do końca szaleństwie bliżej Aldonie do anioła niż do wiedźmy. Mimo iż była moją ciotką, traktowałam ją bardziej jak bliską znajomą niż członka rodziny.

– Masz tu adres, nie zgub, ty ciągle coś gubisz, jedź do niej na rozmowę, dużo macie sobie do powiedzenia. – Położyła kopertę na stole i nacisnęła palcem wskazującym. Wciąż nosiła pierścionek z rubinem, który dostała od swojej matki na pożegnanie, kiedy wysyłała ją w 1942 roku do Krakowa. Dzięki temu niezbyt ładny, masywny pierścień nie przepadł w jakiejś niemieckiej albo rosyjskiej kieszeni. Moja mama również dostała od swojej matki pierścionek z dużym kamieniem jako zabezpieczenie, walutę na czarną godzinę, która w czasie wojny mogła wybić w każdej chwili. Przechowywałam ten pierścionek w kasetce wraz z obrączką Stacha, moją i pierścionkiem zaręczynowym, który nigdy mi się nie podobał, choć wykonany został przez znanego poznańskiego jubilera.

– Kim jest ta kobieta? – Nie śpieszyłam się z podniesieniem koperty.

– Wszystkiego się dowiesz, jak już sobie z nią porozmawiasz, to ja dopowiem resztę.

– Mam nachodzić obcą kobietę i wypytywać nie wiadomo o co i kogo? – Wzruszyłam ramionami. – To niedorzeczne.

Aldona spojrzała na zegarek i zmarszczyła czoło.

– Weź ze sobą zdjęcia rodzinne, przedstaw się ładnie panieńskim nazwiskiem i zobaczysz, jaka będzie reakcja. No nic, na mnie już czas, muszę pojechać sprawdzić, jak tam postępuje budowa Świątyni Opatrzności Bożej. Zrobisz, jak uważasz, więcej cię namawiać nie będę, to w końcu twoja sprawa, nie moja.

– Ale jaka sprawa?! – zapytałam poirytowana.

– Niech ci Antonina Pogorzelska opowie swoją historię i jej najbliższych osób, to ci się wszystko ułoży w całość.

– Skąd ty ją znasz? – naciskałam, ale ciotka Aldona nie miała zamiaru niczego więcej mi wyjaśniać. Zanim zdążyłam zadać kolejne pytanie, pożegnała się zdawkowo i wyszła.

Położyłam kopertę na stole i podeszłam do okna. Po kilku minutach wyszła z kamienicy i wolnym krokiem podeszła do samochodu zaparkowanego po drugiej stronie ulicy w miejscu, gdzie był permanentny zakaz zatrzymywania się. Ze zgrozą obserwowałam, jak wyciąga z kieszeni jesionki kluczyki, otwiera pilotem drzwi do czerwonego auta, po czym wsiada, kokosi się chwilę na siedzeniu, zapala światła i odjeżdża. Czy to jest zgodne z prawem, żeby kobieta lat osiemdziesiąt pięć prowadziła samochód? Czy ona w ogóle posiada prawo jazdy?

Nigdy nie byłam w Rzeszowie, nikogo tam nie znałam, tylko jedno wiedziałam – że mają lotnisko, ponieważ kilka lat temu w samolot, którym z Istambułu leciał mój syn Marek, uderzył piorun i musieli lądować na lotnisku w Jasionce pod Rzeszowem. Do Warszawy wszystkich pasażerów feralnego lotu przywieźli autokarami. Na miejscu okazało się, że mało który mężczyzna dojechał trzeźwy, tak im to przymusowe lądowanie nerwy zszargało. O tym, że mężczyźni są słabsi psychicznie niż kobiety, mówią statystyki samobójstw, a drobne wydarzenia potwierdzają.

Nie zamierzałam jechać do Rzeszowa tylko dlatego, że ciotka Aldona miała jakieś kolejne widzenie, które, znając ją, mogła następnego dnia odwołać, ale zanim położyłam się spać, sprawdziłam, czy jest połączenie lotnicze między Warszawą a Rzeszowem. Było, trzy razy dziennie. Obudziłam się o czwartej rano z bólem głowy, pleców i szyi, czułam, jak skrada się do mnie przeziębienie albo, co gorsza, grypa, która zabija starszych ludzi, a młodszym może poważnie uszkodzić mięsień sercowy. Wyczekałam do siódmej i zadzwoniłam do Marka.

– To może być grypa – powiedziałam.

Syn lekarz westchnął tak głośno, że musiałam odsunąć słuchawkę od ucha.

– Skoro mama już wie, co jej dolega, to po co mama do mnie dzwoni?

– Żebyś mi coś przepisał. Nie mogę teraz chorować.

– Gorączka?

– Nie mierzyłam.

– Bóle stawów?

– Mam zawsze.

Marek krzyknął do kogoś w głąb mieszkania, żeby nie robić mu kawy, bo i tak nie zdąży wypić. Zabierałam jego cenny czas przed wyjściem do szpitala, ale Marek był grzeczny i nawet kiedy doprowadzałam go do szewskiej pasji, panował nad kotłującymi się w środku emocjami. Nie robiłam tego specjalnie, starzałam się i coraz bardziej potrzebowałam dzieci w moim życiu, natomiast one potrzebowały mnie coraz mniej.

– Mamo, proszę, jedź do swojej przychodni, niech cię zbada ta twoja lekarka… jak jej tam jest?

– Olszańska.

– No właśnie, Olszańska. Niech cię przynajmniej osłucha.

– To jest bardzo dobra lekarka. I wolna… – Nie mogłam przepuścić okazji, żeby ponownie nie spróbować zeswatać mojego syna z panią doktor z przychodni rodzinnej.

– Natomiast ja jestem bardzo zajęty, naprawdę muszę już lecieć. Zmierz temperaturę, weź paracetamol, napij się gorącej herbaty. Napisz potem, jak się czujesz, ale najlepiej by było, gdybyś jednak poszła do lekarza.

– Ty jesteś lekarzem.

– Ortopedą jestem, nie leczę przeziębień. Gdyby coś, ewentualnie po dyżurze wpadnę. – Posłał mi telefonicznego całusa i rozłączył się.

Nie chciałam go do siebie fatygować, wystarczyło, że z nim chwilkę porozmawiałam, i od razu mi się polepszyło. Jeżeli miałam komuś powiedzieć o wizycie Aldony i tym adresie, jaki mi wręczyła, to tylko Markowi. Wieczorem siłą woli wywołałam lekką gorączkę, którą wzmocniłam kaszlem w słuchawkę, co ostatecznie przekonało mojego syna, że powinien wpaść i sprawdzić, jak się czuję. Przyjechał w porze kolacji, więc czekały na niego zapiekanki z kiełbasą i pieczarkami pod grubą warstwą roztopionego sera.

– W zasadzie nie jem pieczywa. – Podniósł ciepłą kromkę do ust i powąchał. – Ale jestem potwornie głodny. Od rana nie było czasu zjeść. W zimie ostre dyżury są naprawdę ostre. Ludzie wywracają się, spadają ze schodów, łamią się w każdym możliwym miejscu. Wolałbym, żebyś siedziała w domu do wiosny.

Patrzyłam, jak je. Z przyjemnością, zachłannie, ani okruszek się nie zmarnował. Kiedy skończył, wypił łyk gorącej herbaty i przysiadł się obok na kanapie.

– A teraz mów, po co naprawdę mnie tu zwabiłaś. Posłuchaj, nie musisz na siłę chorować, wiele razy cię o to prosiłem, niestety bezskutecznie, przecież możesz po prostu powiedzieć: Marku, przyjedź, czuję się samotna… Czy kiedyś ci odmówiłem?

– Oczywiście, że nie – zapewniłam. – Ja się w ogóle nie czuję samotna, nie o to się rozchodzi. Obaj jesteście dla mnie dobrzy, i ty, i Kuba, zawsze na zawołanie, grzech by było narzekać, ale mam wyrzuty sumienia, kiedy odciągam was od zajęć.

Marek wzniósł oczy do nieba i skrzywił się. Mimo upływu czasu wciąż tak samo reagował na dźwięk imienia swojego przyrodniego brata. Opadły mu kąciki ust, a zaraz potem je zacisnął i szybko odwrócił głowę, żebym nie musiała patrzeć na jego niechęć. Najprościej byłoby powiedzieć, że moich synów zrujnowała kobieta, ale tak naprawdę to winę za rozpad małżeństwa Marka można podzielić na trzy równe części między jego żonę Anetę, brata Kubę i jego samego. Ale to tylko mój osąd tego, co między nimi zaszło. Grający główne role w tym dramacie moi synowie oraz ich żona, konsekwentnie od sześciu już lat, przerzucali się winą jak gorącym kartoflem. Jako rodzina nie podnieśliśmy się po upadku jednego związku, tym samym nie doszliśmy do miejsca narodzin nowego i tak się to wszystko kisiło jak sierpniowe ogórki.

– Pamiętasz moją ciotkę Aldonę?

– Trudno o takiej ciotce zapomnieć… Niby się jej nie bałem, kiedy byłem dzieckiem, ale zostać z nią sam na sam w pokoju to wolałbym nie. Odwiedziła cię?

Skinęłam głową. Marek roześmiał się.

– Najwyraźniej robi tour po rodzinie. Pojawiła się w moim szpitalu przedwczoraj i powiedziała na dyżurce, że jestem jej synem… domagała się natychmiastowego zoperowania haluksów w obu stopach naraz. Dziewczyny opowiadały, jak staruszka rozsiadła się na wersalce w pokoju pielęgniarek, ściągnęła buty, skarpetki i zademonstrowała bolące kości, przez które nie może ostatni raz iść z pielgrzymką do Częstochowy. One cię znają, więc nie uwierzyły w wersję o matce, ale też bały się ją pogonić. Ja w tym czasie stałem na bloku, operowałem dwóch pacjentów z rzędu, dopiero po dwunastej skończyłem i już się nie spotkaliśmy. Ciotka Aldona poszła sobie, znudzona czekaniem na swojego wyimaginowanego syna. Wprawdzie się nie przedstawiła, ale kto inny mógłby odwalić taki cyrk?

– Tylko ona – przytaknęłam. – Pielgrzymka do Częstochowy? Po wyjściu ode mnie pojechała patrzeć na budowę Świątyni Opatrzności Bożej, choć Aldona, jaką znałam całe życie, bała się Kościoła jak diabeł wody święconej. Ludzie z wiekiem umizgują się do Pana Boga, pewnie ze strachu, że po śmierci zostaną na lodzie. Dobrze, że Aldona stała się religijna, bezpiecznie jest należeć do jakiejś organizacji na stare lata.

Marek wyciągnął telefon i sprawdził, kto się do niego tak usilnie dobija.

– Niepotrzebnie dałem numer jednej pacjentce, wypisuje do mnie wiadomości, od których gorąco się robi. Tak, o czym, żeśmy rozmawiali?

– O nawróceniu ciotki Aldony – odparłam. – Powiem ci jedno, ona nie jest aż taką wariatką, na jaką się kreuje. Doskonale wie, że nie jesteś jej synem, ale z jakichś powodów lubi od czasu do czasu wywołać sensację, zapewne po to, abyśmy nie zapomnieli o jej istnieniu. – Wzięłam z regału kopertę z adresem, którą zostawiła Aldona. Podałam Markowi.

– Rzeszów? – Zdziwił się. – Znałem kiedyś dziewczynę z Rzeszowa, studiowaliśmy razem, za mądra była dla mnie.

Miałam na końcu języka, że powinien był się z nią żenić, to by potem nie wpadł w sidła niezbyt mądrej Anety, ale powstrzymałam się.

– Wie mama, gdzie Aldona teraz mieszka?

Nie wiedziałam, ale podejrzewałam, że wciąż ma mieszkanie tam, gdzie ją leczono psychiatrycznie.

– Niewykluczone, że w Świeciu. W kujawsko-pomorskim. Dawno temu moi rodzice umieścili ją na jakiś czas w szpitalu psychiatrycznym, najstarszym w Polsce. Kiedy ją wypuścili nieco podleczoną, Aldona postanowiła zostać w tym mieście i wydaje mi się, choć pewności nie mam, bo rodzice ze wszystkiego robili tajemnicę, że kupili jej tam mieszkanie. To było w latach pięćdziesiątych, dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych ciotka Aldona powróciła. W takim stylu, jak się z zagranicy powraca.

Marek odłożył kopertę.

– Masz jakieś przypuszczenia, kim jest ta kobieta? Pogorzelska? Pierwsze słyszę…

– Nie wiem. Nic mi to nazwisko nie mówi i prawdę powiedziawszy, trochę się martwię, że Aldona wyreżyserowała jakąś aferę i mnie do niej wciąga. Ona twierdzi, że moja metryka urodzin została podrobiona. Nie wiem, na jakiej podstawie, ale już drugi raz mi o tym mówi. Wpadła w odwiedziny, niezapowiedziana jak zwykle, wypiła litr herbaty i na do widzenia rzuciła przez ramię „twoja nieprawdziwa metryka”. Jedno trzeba jej przyznać, znała różne sekrety naszej rodziny, podsłuchane, wyniuchane, niedopowiedziane, ale znała. Przykładów mam aż nadto.

– To jest jakiś absurd. Jakie znowu sekrety? – irytował się Marek. – Chyba nie masz zamiaru w środku zimy jechać do Rzeszowa śladem szaleństwa Aldony?

Podeszłam do drzwi, zapaliłam górne światło i raz jeszcze obejrzałam kopertę, jakby to był jakiś ważny dokument.

– Wszyscy umarli, jedynie Aldona została z tamtych czasów, jeśli ktoś coś wie, to tylko ona.

– Co wie?! – Marek był coraz bardziej zdenerwowany. – Czego ty szukasz? Za chwilę pomyślę, że z tobą też jest coś nie halo. Szkoda, że się z nią nie spotkałem w szpitalu, może i mnie dałaby jakiś adres z drugiego końca Polski, gdzie pogrzebana jest tajemnica mojego pochodzenia.

– Twoje pochodzenie mogę potwierdzić z jednego włosa, gdybyś miał jakieś wątpliwości. Ach, trudno mi to wyjaśnić, jak tak nade mną stoisz i wypatrujesz symptomów nadciągającej choroby psychicznej, ale powiem ci jedno, coś mnie od dawna uwiera w moim życiorysie.

Marek usiadł przy stole i złożył obie dłonie jak do modlitwy.

– Mamo, rozmawiałaś z kimś jeszcze na ten temat?

– Nie mam takiego zamiaru. Kuba by się ze mnie śmiał jeszcze głośniej niż ty.

– A z Kazią, twoją serdeczną przyjaciółką?

Jeżeli prawdą jest, że przeciętnie człowiek kłamie nawet i dwieście razy na dobę, to ja zaniżałam statystyki, bo tego dnia skłamałam tylko raz.

– Nie. Tylko ty wiesz i ciebie się pytam, czy powinnam jechać.

Marek skończył niedawno czterdzieści sześć lat. Przytył od rozstania z Anetą chyba z dziesięć kilogramów, tłuszczyk oblepił mu twarz, ramiona i uda, szczęśliwie ominął okolicę pasa. Jego ciemne, falowane jak spod lokówki włosy zaczęły siwieć na skroniach, zęby nie stały już tak równo jak kiedyś, ze skóry wypłukał się zdrowy kolor, a na twarzy pojawił się odcień tektury. Mimo to był wciąż bardzo przystojny i silny, do takich mężczyzn kobiety wzdychają, właśnie z takimi chcą wić gniazda i brać kredyty, przy takich czują się bezpieczne i spełnione. Wiele razy zastanawiałam się, jakim mężczyzną stałby się ojciec Marka, gdyby mu było dane pożyć dłużej niż trzydzieści lat. Byłam żoną młodzieńca, który nigdy nie zdążył stać się mężczyzną, choć wtedy myślałam, że oboje jesteśmy dorośli. Dziś, patrząc na swojego młodszego syna Kubę, widzę, że zmiana chłopca w mężczyznę rzadko udaje się przed czterdziestką. Oni się wszyscy tak długo bawią, odkładają w nieskończoność moment założenia długich portek, wzdrygają przed ciężarem odpowiedzialności za drugą osobę, sami za siebie nie bardzo chcą odpowiadać, tak długo jak się da.

Marek zdjął kurtkę z oparcia krzesła. Prosiłam go wiele razy, żeby wieszał okrycie w przedpokoju, ale wciąż używał krzesła albo kanapy zamiast wieszaka.

– Tak się zastanawiam, czy nie powinniśmy się ciotką Aldoną zaopiekować? To jest jednak staruszka, sama jak palec na świecie.

Poszłam za nim do przedpokoju.

– Odkąd pamiętam, wszyscy w rodzinie martwili się o Aldonę, chcieli się nią opiekować, chronić, ale ona miała inny pomysł na swoje życie i zawsze nam umykała. Chowała się i zjawiała tylko wtedy, gdy te słynne głosy w jej głowie tak zarządziły. Jakkolwiek to zabrzmi, ciotka nie sprawia wrażenia osoby potrzebującej. Przyjechała do mnie samochodem. Trzyma się prosto, wygląda rześko.

– To samo powiedziały pielęgniarki.

– Aldona nie zaznała trudu małżeństwa i macierzyństwa, a to kobiety w pierwszej kolejności rujnuje.

– Och, już nie przesadzaj, tobie nie zaszkodziły dwa małżeństwa i dwa porody. Wyglądasz świetnie!

Nadstawiłam policzek do pocałunku. Marek pachniał szpitalem i jedną ze swoich pielęgniarek, chyba tą brunetką na chudych nogach.

– Daj sobie spokój z tym śledztwem, święta idą, zaplanuj coś miłego, upiecz kruche ciasteczka, cokolwiek, ale tamto odłóż.

– Dobrze, synu, dobrze…

Każdy dzień zaczynałam rozważaniem, czy powinnam jechać do tej kobiety, budziłam się w nocy i dalej dręczyłam się tą myślą, a potem przyszedł impuls. Nie była to kwestia przypływu energii, ale zwykła ciekawość. Poza tym nie miałam nic ciekawszego do roboty. Nie mówiąc Markowi, po prostu poleciałam LOT-em do Rzeszowa. Kazia była nie mniej podniecona ode mnie, oczywiście zdradziłam jej, co zamierzam. Moja przyjaciółka nigdy mnie ani moich decyzji nie krytykowała i mogłam ją kochać bez ograniczeń. Przyjaźń przyszła z czasem, kiedy miałam dziesięć lat, a Kazia pięć; ja byłam córką w rodzinie, która płaciła za sprzątanie domu, Kazia była córką pani, która ten dom sprzątała – nie spodziewałyśmy się, że taka znajomość przekształci się w bezcenną przyjaźń.

Wylądowałam w Rzeszowie przed południem. Taksówka przywiozła mnie pod sam blok. Na tym osiedlu wszystkie kolorowe kloce oznaczono ogromnymi cyframi, widocznymi z daleka. Może zamysł spółdzielni był taki, żeby przyjezdnym łatwiej było się odnaleźć lub miały stanowić udogodnienie dla przyuczających się do zawodu listonoszy. Rozejrzałam się dookoła. Architektura bloków i całego „obejścia” wskazywała na lata pięćdziesiąte, kiedy królował socrealizm, który bardzo mi się podobał i miałam ogromny sentyment do tych kanciastych budowli zdobionych gzymsami, parapetami i balkonami. Weszłam po schodkach do bloku za jednym podejściem, zachowując ostrożność, co obiecałam mojemu synowi, ponieważ przynajmniej raz w tygodniu na oddział przywożono mu staruszkę, która się wywróciła, poślizgnęła albo padła tak ja stała bez jasnej przyczyny.

Drzwi do klatki były zamknięte, a na drzwiach wisiała klepsydra. Pogrzeb Antoniny Pogorzelskiej, kochanej mamy i babci, odbędzie się 19 grudnia o godzinie 12.00 na cmentarzu w Zwięczycy. Dotknęłam papieru w miejscu, gdzie wydrukowany był krzyżyk i w tym momencie ktoś z drugiej strony pchnął drzwi. Cofnęłam się przestraszona. Kobieta miała na głowie prawdziwy moher turkusowego koloru i kraciasty, męski szal zawinięty wokół szyi. Nie powiedziała „przepraszam”, ale zatrzymała się i stałyśmy w milczeniu obok siebie zapatrzone w klepsydrę. To ja odezwałam się pierwsza.

– Znała ją pani?

– Jak miałam nie znać? To była moja sąsiadka przez ścianę.

Mruknęłam: „aha” i spojrzałam w górę.

– Balkony mamy z drugiej strony bloku – wyjaśniła. – Bardzo żeśmy się lubiły z Tosią, choć ona miała różne swoje… obyczaje i przyzwyczajenia, co nie każdemu pasują, ale przymykałam oko, w końcu kobiecina dziesięć lat starsza ode mnie. Na starość ludzie dziwaczeją, ale sami tego nie wiedzą, tylko sąsiadom i rodzinie problemy stwarzają.

Spojrzałam uważniej na moją rówieśnicę.

– Nie wiem, dlaczego tu napisali lat osiemdziesiąt – brodą wskazała klepsydrę – przecież Pogorzelska miała osiemdziesiąt jeden, i to skończone. Pewnie Jacek coś pokręcił, rządził się u niej w domu, jakby u siebie był i w te ostatnie dni latał po klatce jak kot z pęcherzem, mało mnie nie wywrócił na schodach.

– Jacek to wnuk pani Pogorzelskiej? – weszłam jej w słowo.

– A gdzie tam! Po sąsiedzku mieszka, na górze. Jego matka powiesiła się w piwnicy, to niech sobie pani wyobrazi, co to za element… Przykleił się do Tosi jak rzep do psiego ogona, nie zdziwiłabym się wcale, gdyby się okazało, że wycyganił od staruszki jakieś pieniądze w testamencie. Przesiadywał u niej godzinami, wyjadał z lodówki i bezczelnie się do sąsiadów odnosił. Pewnie Tosia pani o mnie wspominała, jestem, to znaczy byłam, jej serdeczną koleżanką. Nazywam się Gierek. A pani z jakiej dalszej rodziny? Nigdy tu pani nie widziałam.

Zmieszałam się. Sąsiadka wydała mi się antypatyczna i zbyt agresywna w tej potrzebie prowadzenia dochodzenia i ocenach innych. Sączyła się z niej gorycz, która szuka ujścia przy każdej okazji, nie zważając, na kogo krople żalu kapią. Takie kobiety, wypełnione po brzegi pretensją i wyimaginowanym poczuciem krzywdy, zawsze trzeba omijać z daleka, żeby człowiek nie przesiąknął tą ich ponurą aurą.

– Idzie pani na pogrzeb? – zapytałam, ignorując jej pytanie.

– No przecież. Tyle lat się znałyśmy, trzeba się pomodlić za biedaczysko.

Spojrzałam na zegarek. Dochodziła dwunasta. Gierkowa również sprawdziła godzinę na swoim zegarku.

– Czekam na syna, ma mnie w jedną stronę zawieźć na cmentarz, potem może się z kimś zabiorę do miasta. Miał być godzinę temu, ale zatrzymali go w szpitalu. On lekarzem jest…

– Daleko jest do cmentarza? Nie jestem stąd, więc się zastanawiam, czy nie pojechać na pogrzeb, skoro już przyjechałam – powiedziałam i zaraz tego pożałowałam.

Gierkowa poprawiła kosmyk włosów, wsuwając go pod puszysty beret.

– Znaczy pani nie wiedziała, że Tosia umarła?

– Prawdę powiedziawszy, nie wiedziałam. Przyjechałam w odwiedziny. Jestem z Warszawy.

Pokiwała głową. Była zadowolona, że jest w tym momencie ważniejsza ode mnie, ponieważ wie więcej o zmarłej, ale nie dałam jej tej satysfakcji i nie ciągnęłam za język. Zgodnie z moimi przewidywaniami, nie wytrzymała dłużej niż pół minuty.

– Tosia umarła w piątek, siedzieli przy niej wszyscy, córka była, syn, wnuczka, na klatce ruch taki jak na skrzyżowaniu. Wchodzili, wychodzili, drzwiami trzaskali, potem lekarz przyjechał ze dwa razy, ale babki nie wzięli, pewnie trzeba było, jednak co szpital to szpital, no i po kilku dniach umarła. Na serce podobno, dokładnie nie wiem, tylko z Jackiem rozmawiałam, ale on nieznośny jest, nic mi nie chciał powiedzieć. Agnieszka, wnuczka Pogorzelskiej, w samochodzie siedziała, kiedy on klepsydrę wieszał. Nie wysiadła, żeby choć dzień dobry powiedzieć. W tej Anglii się taka harda zrobiła, wywyższa się. Nie wiadomo, co teraz będzie z mieszkaniem, komu przypadnie? Ciekawe, kogo z Pogorzelskich będę miała za sąsiada? Żeby się tylko ta druga wnuczka Lilka nie chciała tu wprowadzić ze swoim czarnym dzieckiem… Chyba pani słyszała, że Zuzanny córka ma dziecko z Murzynem?

Zeszłam wolno po schodach, trzymając się poręczy. Zdjęłam rękawiczki i wyciągnęłam z torebki telefon.

– Zadzwonię po taksówkę – wyjaśniłam zaglądającej mi przez ramię kobiecie. Odwróciłam się do niej plecami.

– Może się pani z nami zabrać, po co to przepłacać na taksówkę. O! Syn już jedzie!

Pod blok zajechał mercedes zabrudzony błotem po sam dach. Warunki na drodze były trudne, topniał śnieg, błoto czyhało na przechodniów i samochody, ale kierowca tego auta musiał chyba po leśnych wertepach jeździć, żeby doprowadzić pojazd do takiego stanu. Gierkowa, nie oglądając się na mnie, ruszyła w kierunku auta. Dopiero kiedy otworzyła drzwi, zorientowała się, że wciąż stoję pod klatką. Podniosłam rękę i wykonałam gest mówiący „jedźcie beze mnie”. O dziwo, zrozumiała. Wsiadła na przedni fotel i odjechali.

Zanim zadzwoniłam po taksówkę, zrobiłam aparatem zdjęcie klepsydry i wysłałam wiadomość do mojej Kazi, ponieważ wiedziałam, że siedzi jak na szpilkach i czeka na wiadomość z mojej podróży. Napisałam: „Kobieta nie żyje. Wracam z niczym”. Kazia natychmiast odpisała: „Niech spoczywa w pokoju, a ty wracaj szczęśliwie”.

Od bramy głównej do cmentarnej kaplicy prowadziła wydeptana ścieżka przykryta cienką warstwą zmarzniętego śniegu. Cmentarz położony był na łagodnym wzniesieniu, skąd można było patrzeć na kawałek miasta w oddali, nowo pobudowane domy, niezagospodarowane jeszcze pola i bezlistne drzewa. Ładna okolica, nawet w zimie. Zatrzymałam się na ostatnim schodku przed kaplicą cmentarną i przez moment nasłuchiwałam śpiewów dochodzących z wewnątrz. Msza żałobna już się rozpoczęła, więc kiedy uchyliłam drzwi, ludzie stojący z tyłu odwrócili się jak na komendę. Nie zważając na ciekawskich, przeszłam dalej, trzymając się prawej strony kaplicy. Przed ołtarzem, na skomplikowanej drewnianej konstrukcji, stała trumna z jasnego drewna. Spojrzałam ukradkiem na lewą stronę, gdzie na krzesłach i ławkach siedzieli członkowie najbliższej rodziny ubrani we wszystkie odcienie czerni. Nie sposób było odgadnąć, kto syn, kto zięć, która to córka, a która synowa, jedynie dwie młode dziewczyny bez nakryć głowy wyglądały na wnuczki pani Pogorzelskiej. Były w podobnym wieku, ładne, szczuplusieńkie, gładko uczesane z przedziałkiem na środku. Za nimi siedziały starsze panie i młody chłopak, który nie podnosił głowy ani na moment. W trzecim rzędzie wypatrzyłam Gierkową, jej pierzasta czapka górowała nad innymi kapeluszami i beretami. Nie było to zbyt duże zgromadzenie żałobników, w kaplicy nie doliczyłam się więcej niż pięćdziesiąt osób. Starszych ludzi nie żegnają tłumy, starsi ludzie chowają się nawzajem, a czym starsi, tym ich przy trumnie mniej. Nie sposób w takiej chwili nie pomyśleć o własnym pochówku.

Przeżegnałam się i zaczęłam uczestniczyć we mszy, którą ksiądz odprawiał w przyśpieszonym tempie. Zjadał słowa, energicznie gestykulował, fruwały kartki z jego modlitewnika i księgi rozłożonej nad ołtarzu. W kaplicy panował chłód, jakbyśmy w środku grobowca stali. Ministranci i organista założyli komże na grube kurtki, a ich zaczerwienione uszy wyglądały na odmrożone. Czułam, jak drętwieją mi palce u stóp, miałam na nogach skórzane kozaki, a w nich stopy w cienkiej pończosze. Nie byłam stosownie ubrana na tę okazję, jednak dzięki mojemu brązowemu płaszczowi nie wyróżniałam się na tle pozostałych osób modlących się o wieczny spokój dla Antoniny. Podczas krótkiego kazania ksiądz wspomniał w kilku słowach zmarłą gotowym tekstem nadającym się dla każdej babci i matki, która swoje w życiu przeszła, a mimo to pozostała w zgodzie z nauką Pana. I Pan ją teraz do siebie zaprosił na wieczne obcowanie z nim i z jego zastępami aniołów. Organista uderzył w klawisze, choć miałam wrażanie, że księżulek coś jeszcze chciał dodać do mowy pożegnalnej, bo dźwięki zastały go z otwartymi ustami i chwilę trwało, zanim je zamknął. Kiedy rozdawał komunię, pod ołtarz podeszła tylko jedna kobieta i jeden mężczyzna z ławki najbliższej rodziny, pozostali pospuszczali głowy, żeby nie napotkać spojrzeń tych, którym udało się nie zgrzeszyć między ostatnią spowiedzią a mszą pogrzebową. Ja również nie ruszyłam się z miejsca, ostatni raz u spowiedzi świętej byłam czterdzieści trzy lata temu…

W mężczyznę siedzącego obok wnuczek, który nie przyjmował komunii, wpatrywałam się tak intensywnie, że w końcu ściągnęłam go wzrokiem, przez krótką chwilę patrzyliśmy na siebie poprzez szerokość kaplicy i oboje w tym samym momencie ukłoniliśmy się sobie. Następnie nasze głowy odwróciły się w drugą stronę. Zaraz potem zrobił się ruch i ministranci oraz pracownicy domu pogrzebowego, których wcześniej nie zauważyłam, zaczęli podnosić z posadzki wieńce, żeby zrobić przejście dla trumny. Nikt z rodziny nie zerwał się z miejsca, żeby ją dźwignąć, to była robota dla panów w czarnych płaszczach, a kiedy już wsparli trumnę na swoich ramionach, pozostali ruszyli gęsiego w kondukcie. Wnuczki szły pierwsze, trzymając się pod rękę, obie, mimo braku słońca, pochowały zapłakane oczy za ciemnymi okularami. Wyższa coś szepnęła niższej do ucha, zerknęły na bok i skinęły na chłopaka, który siedział za nimi podczas mszy. Ten przyśpieszył kroku i znalazł się tuż obok nich, zaraz za nim przepychała się na przód Gierkowa. Była tak zajęta walką o dobrą pozycję w procesji żałobników, że nawet mnie nie zauważyła, choć nasze ramiona otarły się przelotnie przy wyjściu z kaplicy.

Wyszłam na dwór jako jedna z ostatnich. Odprowadziłam wzrokiem drepczący wolno kondukt do miejsca w drugiej alejce, gdzie rozpostarty był zielony baldachim, a pod nim otwarty, świeżo wykopany dół. Cóż to za barbarzyństwo tak ludzi ziemią zasypywać! Nie podeszłam bliżej, patrzyłam z daleka, jak wszyscy gromadzą się wokół trumny i patrzą pod nogi, choć to taki moment, że raczej by się powinno zerkać w niebo, nie w dół. Cała scena była nierealna, moja obecność na pogrzebie obcej osoby wydała mi się jak wyjęta z czarnej komedii. Kiedy samolot z Warszawy wylądował w Jasionce, czułam przypływ energii i podniecenie, najzwyczajniej cieszyłam się na to, co odkryję, choć zdrowy rozsądek podpowiadał, że najpewniej wrócę z niczym. Ale ja się nie bałam, naprawdę się cieszyłam i dopiero teraz, gdy patrzyłam, jak spuszczają na sznurach jej trumnę, dotarło do mnie, że może już nigdy się nie dowiem, dlaczego kiedyś śnili mi się ci ludzie, których dopiero dziś spotkałam po raz pierwszy w życiu.

Rozdział 2

Nigdy nie bałam się latać, jednak ten krótki moment, kiedy samolot rozpędzał się na pasie, nabierając odpowiedniej prędkości, by się oderwać od ziemi, trochę mnie niepokoił. Wtedy przypominałam sobie słowa Wojciecha o kupie żelastwa, która nie ma prawa unosić się w powietrzu, chyba że sam diabeł tym włada. Mój mąż był konsekwentny, mimo wielu okazji i gorących próśb nie odważył się wsiąść do samolotu, przez co jego świat był bardzo mały, rozciągał się od Bałtyku po Tatry. Mój pierwszy lot samolotem odbył się w latach siedemdziesiątych, była to cudowna podróż do Paryża, jaką dzisiejszym językiem można by nazwać służbową. Latanie jest łatwe, szybkie i wcale nie takie drogie, za bilet do Rzeszowa i z powrotem zapłaciłam zaledwie połowę swojej emerytury. Ostatnio podróżowałam bardzo rzadko, choć nie wiem, na co oszczędzałam siły i pieniądze, bo przecież w moim wieku ani jedno, ani drugie człowieka już tak nie cieszy. Wiele jest rzeczy nie do kupienia, jedną z nich jest zdrowie, drugą młodość i czy człowiek milioner czy żebrak, choruje i starzeje się bez względu na stan konta. Mój syn lekarz często powtarzał, że pieniądze w pewnym wieku są tylko po to, żeby się leczyć. Chcemy żyć długo i bez bólu, a to kosztuje, mówił. Ze mną synowie nie mieli kłopotu, ponieważ poza tabletkami na nadciśnienie nie zażywałam żadnej innej farmakologii i wiele recept po prostu wyrzuciłam do kosza, co Marek popierał i nigdy mnie nie ganił za tę beztroskę. Jak na lekarza był podejrzanie sceptyczny, jeśli chodzi o zażywanie leków, i sam pacjentom wypisywał tylko te, które są im absolutnie niezbędne – przeciwbólowe i przeciwzakrzepowe.

Zadzwoniłam do niego, czekając na taksówkę na Okęciu.

– Nie uwierzysz, ale zamiast na spotkanie z tajemniczą panią trafiłam na jej pogrzeb…

– Mamo! Jesteś w Rzeszowie?!

– Właśnie wróciłam, samolotem byłam.

– No nie wytrzymam!

– W każdym razie – przerwałam mu naganę – objechałam szczęśliwie i mogę ci powiedzieć, że wzięłam udział w pogrzebie tej tajemniczej kobiety.

Marek zaśmiał się nerwowo. W tle słyszałam terkot wózka rozwożącego pacjentom śniadanie.

– Może to i dobrze, dasz sobie nareszcie spokój. Ostatni świadek nie żyje, jak w powieści kryminalnej. Przeżyłaś przygodę, teraz możesz spokojnie wracać do rzeczywistości. Od jutra idę na urlop, jeśli masz ochotę, zabiorę cię na świąteczny obiad do restauracji.

– Obiecałam Kubie, że będę u nich na Wigilii. W tym roku wprawdzie wypada twoja kolej, ale jak wiesz, urodziło mu się dziecko, to jest wyjątkowa sytuacja, pierwsze święta dzidziusia. Wiem, że to rozumiesz i nie będziesz się boczył.

W naturze Marka nie leżało obrażanie się na matkę, choć temat świąt zawsze wywoływał u moich synów wzmożoną miłość do mnie i każdy chciał, abym to właśnie u niego świętowała Boże Narodzenie czy Wielkanoc. Doszło do tego, że na początku roku robiliśmy harmonogram, gdzie będę spędzać uroczystości świąteczne, zupełnie jakbym była ich dzieckiem, nad którym mają naprzemienną opiekę.

– W takim razie zjemy obiad przed Wigilią, może tak się zdarzyć, że wyjadę w góry.

– Sam?

– Mamo…

– Ach, przepraszam! Ale gdybyś kogoś chciał mi przedstawić, to zapraszam na obiad.

– Dobrze, będę pamiętał.

Marek rozłączył się pierwszy.

Taksówkarz nawet na mnie nie spojrzał w lusterku, zajęty był słuchaniem wiadomości w radio i bezmyślnie kręcił kółkiem. W 1999 roku liczba ludzi na Ziemi sięgnęła 6 miliardów. Pod koniec tego roku może ona przekroczyć 7 miliardów. Do 2050 roku populacja ludzi na świecie zwiększy się jeszcze o 2,3 miliarda, czyli tyle, ile mieszkało na Ziemi w 1950 roku. Według prognoz, w 2100 roku Ziemię będzie zamieszkiwało ponad 10 miliardów ludzi. Dla porównania, 300 lat wcześniej był to „tylko” miliard.

Zaludniona po ostatni skrawek kula ziemska! Rozmnażamy się jak króliki i coraz głośniej trzeba pytać: czy nas nasza matka planeta wyżywi? No, chyba że wybuchnie kolejna wojna, znacznie potężniejsza niż wszystkie poprzednie razem wzięte, i znów nas będzie „tylko” miliard. Pocieszająca była myśl, że ja prawdopodobnie tego kataklizmu nie dożyję.

Urodziłam się w czas wojny, ale pierwsze wspomnienie, jakie czasami przemykało w mojej głowie, pochodziło gdzieś z 1949 roku. Stoję przed naszą kamienicą na Chłodnej, mama trzyma mnie za rękę i wypatrujemy Aldony, która wtedy rezydowała w wydzielonym mieszkaniu obok nas ze swoim niedoszłym narzeczonym. Była dorosłą kobietą z nieprzeniknionym umysłem, który czasami pracował tak intensywnie jak u naukowca, czasami jak u dziecka kombinującego, jak tu podkraść babci cukierka z torebki. Niedoszły narzeczony, Antoni Podgórski, zaalarmował moją mamę, że jej siostra nie wróciła na noc do domu, trzeba by zebrać siły i iść jej szukać po mieście lub na komisariacie milicji. Byłyśmy same w mieszkaniu, mama kazała mi się ubrać, a gdy mówiła „prędziutko”, wiedziałam, że muszę przyśpieszyć, po czym wyszłyśmy na ulicę i tu skończyła się inicjatywa, ponieważ nie miała pojęcia, gdzie zacząć poszukiwania siostry. Iść w prawo, w lewo czy przed siebie? Stałyśmy przez bramą kamienicy bardzo długo i ten moment pamiętam, zmarzniętą dłoń mamy i moje dziurawe na jednym palcu czerwone rękawiczki. Pamiętam strach, choć nie do końca rozumiałam, czego się boję i co się właściwie stało, ale zdenerwowanie mamy promieniowało tak mocno, że do dziś je czuję.

Moi synowie rzadko wypytywali mnie o przeszłość, nie szarpali za klamkę do zamkniętych drzwi, może nie byli ciekawi, może ja nie umiałam ciekawie opowiadać, a pokolenie moich wnuków w ogóle nie było zainteresowane tym, co istniało przed komputerami.

W 1942 moja mama Maryla i jej siostra Aldona zostały wysłane do Krakowa, gdzie było znacznie bezpieczniej niż w Warszawie, choć stolica Generalnego Gubernatorstwa roiła się od Niemców. Krakowscy Niemcy zachowywali się inaczej niż ich koledzy w Warszawie, ponieważ od początku wojny zakładali, że wkrótce będzie tu czysta rasowo metropolia niemieckiego Wschodu i trzeba o nią dbać. Moi dziadkowie byli ludźmi, którym przez całe życie nikt się nie sprzeciwił i nie tylko surowy Ryszard siał postrach w rodzinie, ale i twarda Anna. Wspólnie postanowili, że czas rozdzielić małżeństwo moich rodziców i trzeba wysłać córkę Marylę do wuja Alberta, a zięcia Władysława zatrzymać w Warszawie dla własnego bezpieczeństwa. Aldonę dodali do wyprawy krakowskiej, jak się dziś nadaje ekstra bagaż na samolot. Nie traktowali swojej młodszej córki poważnie, była dla nich nie tylko kłopotem i wstydem, ale też „przedmiotem”, który sam o sobie przecież nie mógł zadecydować, bo był „martwą naturą”. Mama nie chciała rozstawać się z mężem, po stokroć wolała ryzykować życie każdego dnia w Warszawie niż spać spokojnie w Krakowie bez męża obok na pościeli. Ale nie miała w tej kwestii nic do powiedzenia.

– Wszystko już uzgodniłem z Albertem, oczekuje was – zadecydował dziadek Ryszard. Mama się rozpłakała, ale jej łzy nie zrobiły wrażenia, dziadek wybrał, żeby jej rozpaczy nie zauważać.

– Pojedziecie pociągiem, Władek pomoże wam się zainstalować i wróci do Warszawy, jak was tam ulokuje. Czas jest trudny, trzeba go przetrwać.

Ryszard Rostocki nie wymawiał słowa „wojna” i w głębi duszy chyba nie brał pod uwagę możliwości własnej śmierci. Czuł się bardzo pewny w czasach wojennego koszmaru, jakby mu kto w dzieciństwie wręczył dar nieśmiertelności, tylko zakazał o tym mówić bliskim. Mama nie odważyłaby się słowem czy nawet spojrzeniem sprzeciwić woli swojego ojca, który w 1936 roku wybrał jej na męża Władysława Jagiełłę, a sześć lat później nakazał separację wojenną. Mama płakała w poduszkę z bezsilności, pierze zrobiło się ciężkie od tych jej łez rozstania, ale co zaplanował senior rodu, musiało zostać wykonane do końca. Ojciec pewnie też nie chciał rozstawać się ze swoją żoną, gdyby to od niego zależało, wolałby wiotką i uległą Marylę mieć przy sobie, choćby po to, żeby mogła podziwiać jego zaangażowanie w konspirację, ale pokornie przytaknął teściowi i wywiózł nas do Krakowa.

Mama była przerażona widokiem miasta zawłaszczonego przez Niemców, które znała dobrze z czasów przedwojennych, ponieważ spędzała tam coroczne wakacje, odkąd skończyła jedenaście lat. Rynek udekorowany był czerwonymi, hitlerowskimi flagami, większość ulic i placów Niemcy zdążyli również przechrzcić, a lewy brzeg z Wawelem i rynkiem nosił teraz nazwę Adolf Hitler Platz. Po ulicach spacerowali żołnierze Wehrmachtu ze swoimi paniami w kapelusikach i dziećmi przy nodze. Przebywali w Krakowie na urlopach lub po prostu w ramach odzyskiwania „prastarego niemieckiego miasta” zaczynali się tu osiedlać jako rasa panów.

– Ależ oni się tu panoszą… – syczał ojciec, kiedy jechaliśmy dorożką przez miasto. – Czuję się, jakbym był w Berlinie, nie w Krakowie.

– Jutro urodziny Hitlera, pewnie stąd tyle flag. – Mama rozglądała się w trwogą, ale trzymała się dzielnie, mimo że następnego dnia jej mąż wracał do Warszawy i nie wiadomo było, kiedy go znów zobaczy. Dziadek kategorycznie nakazał, żeby nie przyjeżdżała do stolicy, aż ją zawezwie, nie wyznaczając przy tym żadnych, nawet przybliżonych terminów. Trzymała mnie na kolanach, Aldona przytulała się do jej wełnianego płaszcza z futrzanym kołnierzem i mocno ściskała mały tobołek, w którym trzymała swoje skarby: lusterko, szczotkę do włosów, spinki i puste fiolki po szminkach.

– Znasz ty dobrze tego Alberta? – zapytał ojciec, kiedy stanęliśmy pod bramą domu, w którym mieszkał wuj. Piękna secesyjna kamienica stała przy ulicy Józefa Piłsudskiego, ale dla Niemców była to Universität Strasse.

– Na tyle dobrze, na ile dzieci mogą znać swoich wujów. Przyjeżdżaliśmy tu latem, mieszkaliśmy u niego kilka dni, zawsze było miło, ciekawie… jak to na wakacjach.

– Dziwne, że dopiero teraz dowiaduję się o jego istnieniu, wcześniej nikt w twojej rodzinie o Albercie nie wspominał. – Ojciec podniósł walizkę i wskazał nam drogę przed sobą.

– Nie wszystko musisz wiedzieć – nagle odezwała się Aldona. Jej ton nie był grzeczny. Ojciec zganił ją wzrokiem, ale ciotka nic sobie z tego nie robiła, korzystała ze swojego „statusu wariatki” z wielkim wdziękiem.

– Wuj Albert poróżnił się z moim ojcem kilka lat temu – wyjaśniła mama dość oszczędnie, jakby stała na warcie sekretów rodzinnych.

– O co byli się łaskawi posprzeczać? – zainteresował się ojciec.

– O pieniądze! – wypaliła Aldona, zanim mama zdążyła ułożyć w głowie swoją odpowiedź.

– Nie pleć głupstw – skarciła ją siostra.

Mama była dobrze wytresowana przez swojego ojca, który w dniu jej ślubu z Władysławem Jagiełłą powiedział, że bez względu na sakrament, jaki ją połączy z tym mężczyzną, do jego wejścia do rodziny wiedzie daleka droga, i przestrzegł ją, jakby za wroga szła.

– Miej się na baczności, Marylo, ostatecznie to jest obcy człowiek.

Aldona wprawdzie znała surowe reguły ich ojca, ale nie czuła się w obowiązku ich stosować na co dzień. Kiedy szli po schodach, by dotrzeć na ostatnie piętro, gdzie mieszkał wuj Albert, opowiedziała w telegraficznym skrócie, kiedy to po śmierci ojca Alberta zniknęły kosztowności i malarstwo, które staruszek obiecał podarować w spadku swojej ulubionej siostrzenicy, Maryli. Jak wiadomo, niespisany testament to obietnica rzucona na wiatr, jedno się mówi przed śmiercią, drugie po śmierci odczytuje adwokat. Nie dość, że nic jej nie zapisał, to jeszcze musiała oddać Albertowi obraz Kossaka, który polski hrabia Jan Wodzicki tylko „pożyczył” rodzinie mojej mamy.

– Na litość boską, Aldona, to nie jest najlepszy moment na tę opowieść. – Mama obawiała się, że wuj Albert mógł stać w otwartych drzwiach i dosłyszeć, co się mówi o jego ojcu. – Patrz pod nogi i licz schody. W tym sporze nie chodziło o majątek, tylko zupełnie inne sprawy…

– Ale obraz zabrali! – huknęła Aldona i nagle wszyscy zatrzymali się w pół kroku.

Mama postawiła mnie na posadzce i zwróciła się do siostry. Ojciec nie miał zamiaru się wtrącać, stał obok, niewzruszony i jak zwykle zniesmaczony wybuchem młodej szwagierki. Maryla miała anielską cierpliwość do Aldony oraz zdolność powstrzymania jej ataków, jednak nie zawsze jej się udawało ją okiełznać, bywało, że nie zdążyła w porę zapobiec małym nieszczęściom i dużym tragediom.

– Obraz po prostu zwróciliśmy. A teraz posłuchaj uważnie. Wuj Albert zgodził się przyjąć nas pod swój dach, ciebie, mnie i Oleńkę. To bardzo szlachetnie z jego strony, zatem ja cię proszę, zachowuj się tak, żeby on tej decyzji nie pożałował. Mam na myśli nie tylko to, co zrobisz, ale co powiesz.

– Też mi szlachetnie ze starym dziadem mieszkać…

– Donia, ja cię błagam…

Aldona usiadła na schodach i zaczęła się ze mną bawić. Robiła śmieszne miny, zeza, wydymała policzki, co dwuletnie dziecko od razu rozśmieszyło. Nie odezwawszy się do swojej siostry, wzięła mnie na ręce i wszyscy ruszyli w górę.

Obraz, który rodzina Rostockich musiała oddać, wisiał w salonie na pomalowanej na niebiesko ścianie. Mama usiadła na kanapie pod obrazem przedstawiającym szarżujące, ogniste konie, ojciec na krześle, bliżej wuja, jegomościa z sumiastym, siwym wąsem.

– Dobrze, żeście przyjechali, miejsca tu dosyć dla wszystkich – powiedział, wskazując laską oszklone drzwi do sąsiedniego pokoju. – Leosia przygotowała dwa łóżka, pościel świeża, poduchy pękate, będzie wam się dobrze spało. A ta piękna dziewczynka to pewnie Aleksandra?

– Skończyła dwa latka w marcu. To nasze wojenne szczęście. – Mama postawiła mnie na dywanie i lekko pchnęła w stronę wuja. – Idź, przywitaj się.

Aldona, widząc, że się waham, podskoczyła do mnie i wzięła moją rękę. Podeszłyśmy do fotela. Mówiła za mnie, dziecinnym głosem.

– Nazywam się Aleksandra Jagiełło i jestem bardzo grzeczna. Nie sikam w majtki, najbardziej lubię pączki i lemoniadę.

Wuj roześmiał się i zapytał mamę ponad głową Aldony o samopoczucie siostry. Nie przyszło mu na myśl, żeby zwrócić się do niej wprost, choć potem, kiedy ją lepiej poznał, lubił z nią rozmawiać i niejednokrotnie zachwycał się skojarzeniami czy jej sposobem opisywania rzeczywistości. Jednak w pierwszej godzinie po naszym przyjeździe wuj Albert traktował Aldonę z pobłażliwą uprzejmością, jaka należy się osobom upośledzonym.

– Jakżeż ona się miewa? Wygląda, że dobrze… Jakby kto nie wiedział, to nawet by się nie domyślił.

Mama przytaknęła.

– Tak, tak, Donia ma się znakomicie, wszyscy mamy się dobrze. Rodzice przesyłają pozdrowienia i dziękują, że się wuj zgodził nas przyjąć.

Albert rozparł się w fotelu, założył nogę na nogę. Mimo że w mieszkaniu nie czuć było świeżości, sam wuj Albert pachniał wodą kolońską i tytoniem, jego strój był elegancki, dopasowany i odprasowany od góry do dołu. Nie mówił, a prawił, flegmatycznie wypowiadał słowa i robił długie przerwy między zdaniami.

– Szkoda, że twoi rodzice, Marylko, sami nie zdecydowali się przenieść do Krakowa. Choć to mnie szczególnie nie dziwi i bez wojny trudno im się było ruszyć z Warszawy… hm… jakby świat nie istniał poza tym miastem. Ryszard w szczególności gardzi podróżami, ileż to razy proponowałem, by wybrali się ze mną do Paryża lub choćby do Wiednia, trochę świata użyć, odetchnąć innym powietrzem.

– Teraz wojna, podróże są marzeniem jak czysta woda i świeży chleb – westchnęła mama.

Moi dziadkowie nie podróżowali przed wojną, wiele opowiadali o swojej podróży poślubnej do Salzburga, skąd wrócili zachwyceni i oczarowani klimatem oraz architekturą miasta i tam zrobiono im piękne fotografie, jakie do dziś stoją na komodzie mojego gościnnego pokoju. Wuj Albert natomiast uwielbiał wyjeżdżać, dobrze się czuł na ulicach światowych metropolii, które zawsze porównywał do Krakowa, i mało miast, jakie odwiedził, mogło z Krakowem konkurować.

Rodzice pili herbatę z porcelanowych filiżanek i uprzejmie słuchali tyrady gospodarza, dopóki nie zaczął tematu okupacji w Warszawie. Mój ojciec natychmiast się zjeżył.

– Dobrze, że waszej kamienicy nie wcielili do getta. Ludzie opowiadają okropne rzeczy o tym miejscu, ale nie wiem, czy to prawdziwe historie.

Ojciec odłożył filiżankę.

– Zapraszam do Warszawy, sam się wuj przekona, jak wygląda okupacja i nękanie Żydów, my to mamy na co dzień. Prawdziwe historie? Zapewniam, są tragiczniejsze niż ludzki rozum mógłby sobie wyobrazić.

Wuj Albert włożył fajkę do ust, mały dymek uniósł się w górę. Aldona kichnęła i poprosiła, by dał jej spróbować sobie pyknąć. Zanim mama zdążyła zareagować, już trzymała fajkę i wkładała ją do ust.

– Niedobre… – Jej kaszel rozdzielał słowa. – Gryzie w gardło.

– Dlatego gryzie, żeby dzieci nie paliły fajek! – Albert śmiał się i poklepywał kaszlącą dziewczynkę.

– Niechby wujaszek co przyniósł na przepłukanie gardła. – Aldona trzymała się za krtań.

– A oczywiście, zaraz każę podać kompotu z jabłek.

– A nie ma wujaszek zwykłej wódki? – Aldona przysiadła się obok niego na podłodze. Albert nie był pewien, czy buchnąć śmiechem, czy zawołać Leosię, żeby podała kieliszki. Moja mama zamknęła oczy, postanowiła w godnym milczeniu przeczekać ten moment. Wtrącił się mój ojciec.

– Niech wuj nie zwraca uwagi na Donię, ona lubi prowokować. A wracając do tematu. Macie tu zaskakujący spokój, wojny w ogóle nie czuć, ludzie spacerują po ulicach, ładnie ubrani, zadowoleni, dzieci się śmieją, przyznam szczerze, jestem zdumiony…

Wuj Albert spoważniał. Między nim a moim ojcem rodziła się niechęć.

– Nie myślcie sobie, że do Krakowa wojna nie dotarła. Rychło się przekonacie, że mniej jest tu Polski, więcej Niemiec, a królem obojga narodów mianował się Frank!

– Frank… – Ojciec pogardliwie wydął usta.

Na Wawelu rezydował Hans Frank, który z nominacji był gubernatorem, nie rządził gubernatorstwem, a panował i od wszystkich, nawet swoich żołnierzy, oczekiwał przynależnego królowi bicia czołem i składania hołdu. Ojciec nie chciał słuchać o gubernatorze ani o niedogodnościach życia mieszkańców rządzonego przez niego miasta. Każde słowo wypowiadane przez Alberta irytowało go i z trudem powstrzymywał wybuch oburzenia. Żona błagała go wzrokiem, żeby przemilczał długi wywód starszego pana na temat panoszenia się Niemców w Krakowie i umiarkowanej niechęci, jaką on sam żywił do okupanta.

– Ale cóż, trzeba żyć… jakiż mamy wybór? W moim wieku już się za szable nie chwyta ani nie ustawia barykad. Prawdę powiedziawszy, nie mam natury wojownika, mój świętej pamięci ojciec zaszczepił we mnie hedonizm…

– Hedonizm?! Ludzie umierają na ulicach w setkach, tysiącach, tuż obok nas za murem, na Szucha wyrywa się ludziom włosy i paznokcie, by zmusić do zadenuncjowania swoich braci, synów czy sąsiadów, strzela w tył głowy, wpycha do masowych grobów, za spojrzenie czy gest można dostać kulę, a wuj mówi o hedonizmie? Doprawdy… – Głos ojca wszedł na wysokie tony, co zawsze było oznaką skrajnej irytacji. – Wie wuj, co spotkało Żydów?!

– Oni sobie poradzą… co jak co, ale przetrwać to potrafią – odparł wuj, krzywiąc usta w uśmiechu.

– Niemcy mają zamiar zgładzić naród żydowski! To się już dzieje!

Wuj odłożył fajkę i schylił się, by podnieść z niskiego stolika książkę.

– To czysta propaganda… – powiedział. – Właśnie o tym czytam.

Mama znów spojrzała błagalnie na swojego męża. Władysław Jagiełło przez moment rozważał, czy stać go na to, by wdać się w kłótnię z wujem, i ostatecznie zadecydował, że nie warto. Zostawiał pod jego bezpiecznym dachem żonę, córkę i problematyczną szwagierkę, nie był to czas sporu, ale wdzięczności. Pozwolił wujowi prawić o Niemcach, Żydach i Polakach, jakby to byli bohaterowie przygodowej powieści.

Osiedlający się w Krakowie Niemcy mieli zakaz zadawania się z Polakami i Żydami, kontakty takie obłożone były sankcjami, z karą śmierci włącznie, tymczasem wuj Albert, u którego mieszkałyśmy aż do czerwca 1945 roku, utrzymywał konszachty z okupantem, a dzień zaczytał od lektury „Krakauer Zeitung”, gadzinówki wydawanej w gubernatorstwie, której nakład w 1942 roku przekroczył 140 tysięcy egzemplarzy. Elsa, matka Alberta, była Niemką, uwiedzioną przez polskiego hrabiego Jana Wodzickiego, czym wuj Albert szczególnie się nie chwalił, jako że była to kobieta bez rodowodu, ale gdy tylko do Krakowa wkroczyli Niemcy, fotografie matki wróciły na sekretarzyk tuż obok ojca Alberta, Jana. Dzięki zmarłej w zapomnieniu Elsie oraz jej czystej aryjskiej krwi mogliśmy spokojnie mieszkać w Krakowie nie niepokojeni przez Niemców.

Ojciec wyjechał następnego dnia, obiecując, że przyjedzie latem, najpóźniej na Boże Narodzenie. Pogłaskał mnie po głowie – nie miał zwyczaju manifestowania swoich uczuć w bardziej wylewny sposób, pocałował żonę w policzek i uścisnął mocno dłoń Alberta, zadowolony, że nie musi przechodzić na jego utrzymanie.

– Raz jeszcze dziękujemy wujowi za udzielenie schronienia naszym paniom. Bóg da, spotkamy się w lepszych czasach – powiedział na pożegnanie i zamknął drzwi.

Mama nie miała powodów do narzekań. Wuj okazał się miłym i serdecznym człowiekiem, nie wtrącał się w sprawy „naszego pokoju”, przynosił smakołyki, wieczorami czytał na głos Trylogię, a jego służąca Leosia opiekowała się nami, jakbyśmy należeli do jej bliskiej rodziny. Kamienica przy Piłsudskiego była oazą spokoju na tle tego, co się działo w Europie. Można było pomyśleć, że Hitler i jego armia po prostu zapomnieli o tym miejscu i dzięki temu ściany mogły porosnąć bluszczem, a na klatce schodowej nikt nigdy nie krzyczał. Naszymi sąsiadami byli w większości Niemcy, wprawdzie nie mówili „Guten Tag”, kiedy mijaliśmy się na schodach, ale też nie spotkały nas z ich strony żadne przykrości. Po doświadczeniach okupacji w Warszawie krakowski spokój, z jakim panowali tu Niemcy, wydawał się nierealny. Mama szybko przywykła do odzyskanego poczucia względnego bezpieczeństwa i jej plecy nie oblewały się zimnym potem, gdy sąsiad Niemiec przytrzymał jej drzwi do kamienicy lub pozbierał rozsypane na schodach kartofle. Wuj posiadał liczne przywileje, z których mama korzystała, usiłując nie myśleć, czy dopuszcza się zdrady, czy też pokazuje, jak wielka jest matczyna miłość, która każdą drogę przejdzie, nawet tę niechlubną, by chronić dziecko. Maryla miała nas dwie pod opieką i nie zawahałaby się przed niczym, żeby zapewnić nam bezpieczeństwo. Nie przyznała się nigdy przed mężem, a i Aldonie zakazała się chwalić, że niejednokrotnie do mieszkania wuja zachodzili niemieccy oficerowie i ona, Maryla Rostocka, podawała im koniak, czasami ciasteczka i podsuwała mosiężną popielniczkę. Wycofywała się szybko do naszego pokoju i pilnowała, żeby goście nie zobaczyli Aldony, która miała wciąż mało lat, ale bardzo dużo urody.

Wuj Albert udawał historyka sztuki i znawcę malarstwa, ubierał się jak paryski marszand i wzbudzał szacunek wszystkich lokatorów kamienicy, nawet tych mundurowych. Jakie on tam interesy z nimi prowadził, nie dowiedzieliśmy się nigdy, pozostały tylko spekulacje i podejrzenia, jakie mój ojciec spisał w notatniku wojennym, który został wydany kilka lat po wojnie. Nie znosił wuja Alberta, zatem pisanie lekką ręką „przypuszczeń”, bo tak nazywał opisy działań Alberta na szkodę kultury i narodu polskiego w czasie okupacji, przychodziło mu łatwo. Wuj kryształowy nie był, ale pewnie nie zajmował się tym, o co posądzał go ojciec – grabieżą dzieł sztuki w czasie wojny, choć wiadomym było, że skala tego bezprawia była ogromna i wielu eksponatów nigdy nie udało się odzyskać. Niemcy, zaraz po Rosjanach, to najbardziej złodziejskie nasienie, jakie widział świat, mawiał mój ojciec. Na ścianach krakowskiego mieszkania wuja Alberta wisiały obrazy Jacka Malczewskiego i Wojciecha Kossaka, Wojciecha Weissa, a także Williama Turnera oraz jeden Ludwiga Richtera, który podobno stanowił posag jego żony Elsy, córki kupca. Z całą pewnością nie pochodziły one z kradzieży wojennej. Wodziccy byli bogaci i choć większość majątku Jan przepuścił, podróżując po świecie w poszukiwaniu diamentów i miłości, Albert odziedziczył po ojcu nie tylko kilka nieruchomości, ale też obrazy oraz akcje kopalni diamentów w RPA, które okazały się niewiele warte, kiedy przyszło do rozliczeń z dawnymi wspólnikami Jana.

Obrazy długo nie cieszyły oczu mojej mamy i Aldony, która również próbowała rysować, kopiując nieudolnie dzieła mistrzów. Jesienią 1942 roku wuj nagle zadecydował, że całą kolekcję trzeba ukryć gdzieś poza Krakowem. Mama zadeklarowała swoją pomoc, ale wuj się nie zgodził, nie chciał, aby wiedziała, gdzie wywozi dzieła. Gdyby jej wtedy zaufał, może nie przepadłyby na zawsze. Albert zawierzył oficerowi Wehrmachtu, Kurtowi Wisbachowi, który zadeklarował się wywieźć dzieła sztuki do Niemiec i tam przechować, aż do chwili ostatecznego zwycięstwa Hitlera. Niestety zabrał do grobu tajemnicę lokalizacji skrytki i wszelkie powojenne próby ustalenia, co stało się z dziełami sztuki, spełzły na niczym, choć mój ojciec przez wiele lat usiłował czegoś się dowiedzieć od członków rodziny Wisbacha i innych organizacji zajmujących się tropieniem zaginionych dzieł. Obrazy gromadzone przez Wodzickich zdobią do dziś cudze ściany, piwnice czy strychy.

Mój ojciec miał swoje teorie wykute w towarzyszących mu całe życie podejrzeniach, że wszyscy dookoła są nieuczciwi i tylko czyhają na okazję, żeby lepszą połowę ludzkości oszukać, a wuj Albert był na jego czarnej liście aż do samej śmierci staruszka w 1965 roku. Ojciec nie uznawał kompromisów i mimo swojego młodego wieku – w 1942 roku ledwie przekroczył trzydziestkę – był nieustępliwy i zasadniczy, gdy przychodziło do opowiedzenia się po stronie honoru, prawdy czy prawdziwej Polski, w tamtym okresie – walczącej Polski. Postawa wuja Alberta była mu obrzydliwa, szczególnie kiedy wuj zaczynał rozpościerać wizję o powrocie stolicy do Krakowa i ofierze, jaką każdy mieszkaniec miasta musi ponieść, żeby miasto przetrwało w swojej chwale i cudowności.

– Niemcy to nie są barbarzyńcy – perorował Albert, siedząc z ojcem przy wigilijnym stole. – Nie podniosą ręki na miasto zbudowane na planie magdeburskim, miasto, które w przeszłości było domem dla niemieckiego mieszczaństwa, że o plemionach germańskich nie wspomnę. Nie powinniśmy myśleć kategoriami tu i teraz, bo teraz zaraz się skończy, a co wówczas pozostanie? Nie wolno niszczyć takich miast jak Kraków.

– Chciał wuj powiedzieć Krakau!

– To tylko nazewnictwo… Zrozum, Władysław, Polski nie stać na to, aby rzucić teraz wyzwanie Niemcom, musimy przeczekać. Widziałeś, ilu ich tu jest? Gubernator Frank od początku wojny zachęca Niemców, żeby się tu osiedlali, i czynią to, czy nam się to podoba czy nie. Trzeba umieć oszacować, na co ma się wpływ, a co trzeba tylko obserwować jak płynącą rzekę…

– Nie musicie biernie patrzeć, możecie stawić opór. – Ojciec zniżył głos. – Tak jak Warszawa. My walczymy, dywersją, zamachami, propagandą skierowaną przeciwko okupantom, nawet poezją.

Wuj Albert pokiwał głową, ale nie był to odruch uznania dla odwagi i bohaterstwa warszawiaków, przeciwnie, on miał to już wszystko przekalkulowane. Nie był odosobniony w takim „matematycznym” rozliczaniu akcji polskiego podziemia.

– Tak, oczywiście, docierają do nas wieści o zamachach w Warszawie. Zastrzelicie jednego Niemca i jego kierowcę, a powieszą setkę Polaków w odwecie… Jeśli ty to nazywasz walką… to ja cię przepraszam, ale…

– Co też wuj plecie! – przerwał mu ojciec. – Najłatwiej siedzieć w Krakowie, pić kawę na rynku i podrywać Niemki z Czerwonego Krzyża, a Polska niech się wykrwawia!

Maryla zaczerwieniła się w imieniu swojego wuja, który faktycznie dużo czasu spędzał w kawiarni na rynku i bywało, że brał mnie i Aldonę, by mu towarzyszyć.

– Ty się, Władysławie, tak nie gorączkuj, gdyż nie znasz tego miasta i jego mieszkańców, nie masz pojęcia, co tu się dzieje, czego okiem przyjezdnego nie widać. Myślisz, że nie ma tu ruchu oporu? Że ludzie tylko cicho siedzą i usługują Niemcom? Otóż nie!

– Nie przejdziecie do historii – podsumował długą dyskusję ojciec i zaczął rozmawiać z żoną, która w obecności wuja nie miała mu wiele do powiedzenia. Starała się zachować lojalnie wobec obydwu, ważyła słowa i filtrowała informacje, jakimi się dzieliła z mężem. Wiedziała, że nie pochwaliłby jej, gdyby się dowiedział, jak żyje w Krakowie i przed czym się nie wzdryga.

Kiedy w końcu położyli się spać, uwolnieni od towarzystwa wuja, mojego i Aldony, mama wtuliła się w ojca i zaczęła kwilić jak dziecko. Tak bardzo za nim tęskniła, jednak nie umiała swoich uczuć wyrazić słowami, przede wszystkim wstydziła się ubrać w słowa to, o czym myślała każdego dnia przed zaśnięciem. W obcym mieście, w obcym domu czuła się bezpieczna, ale potwornie samotna. Nie miała żadnego zajęcia ani potrzeby wychodzenia, poniedziałki czy niedziele, wszystko jedno, zaczynały i kończyły się tak samo. Zabierała mnie na spacery, z daleka od ludzi, wędrowałyśmy na Błonia, to znów w stronę Kopca Kościuszki, który Niemcy zamknęli dla zwiedzających, bo widoczny z Wawelu irytował gubernatora Franka. Moje małe nóżki zaprawiły się w marszu i przez całe życie lubiłam dużo chodzić, pewnie dzięki tym długim spacerom z matką, która w ten sposób leczyła swoją melancholię i tęsknotę za mężem.

– Kiedy to się skończy? Władek, powiedz mi, kiedy to się skończy?

Leżeli obok siebie w ciemności, ojciec palił papierosa.

– Wytrzymaj jeszcze trochę…

– Jak długo? Rok? Dwa?

– Nie wiem. Jeśli Hitler zdobędzie Stalingrad… może i dłużej, ale podobno Rosjanie bronią się jak lwy – powiedział, ściszając głos. Nie było pewności, czy wuj ich nie podsłuchuje.

– Nie obchodzi mnie Stalingrad, tylko Warszawa. Kiedy będę mogła wrócić do Warszawy? – Mama położyła obie dłonie na swojej twarzy. Nie liczyła rozłąki z mężem na miesiące, ale na lata i to prowokowało jej płacz.

– W Warszawie jest coraz gorzej, nawet nie rozważaj powrotu. Muszę przyznać, że zgadzam się z twoim ojcem, tutaj jesteście bezpieczne, a to dla mnie najważniejsze. Ludzie się boją, dzieją się okropne rzeczy, nie chcesz na to patrzeć. Musisz teraz myśleć o naszej córce i o sobie, ja nie jestem w stanie was ochronić w Warszawie. – Nie pocieszał żony, przemawiał rozsądnie, przytaczał wszystkie argumenty za pozostaniem w Krakowie, jednak mama czuła, że z każdym kolejnym słowem ją zdradza, i nie słyszała już swojego męża, ale ojca.

– Jeśli mamy zginąć, to razem… – powiedziała cicho.

– W tym rzecz, żeby nie zginąć! Pomyśl o Oleńce, jakie miałaby życie w Warszawie, jakie ma tu? Niedługo skończy trzy latka i będzie coraz więcej rozumieć, coraz więcej pamiętać. Przecież wuj dobrze was traktuje, macie tu wszystko to, czego ja nie mógłbym wam zapewnić. W Warszawie brakuje żywności, prądu, czasami wody, z każdym miesiącem jest coraz gorzej. Nie chciałem ci pisać o tych bombardowaniach z sierpnia, ale naloty trwały i trwały, Rosjanie spuszczali bomby na Mokotów, Żoliborz i naszą Wolę. Zniszczyli Dworzec Wileński, Dworzec Pocztowy, getto, Powązki, no i przede wszystkim Kercelak. Nasze targowisko poszło z dymem i ceny żywności w Warszawie poszybowały w górę. Będziemy głodować, jak tak dalej pójdzie.

Mama nie odzywała się długo, nie wiedziała, co się dzieje w Warszawie, ojciec nie dotrzymał słowa i nie słał do niej listów raz w tygodniu.

– Obiecałeś mi pisać o wszystkim.

– Nie wiem, kto te listy czyta, nie chcę cię narażać, poza tym w jakim celu miałbym cię martwić? Teraz o tym mówię, żebyś sobie zdała sprawę z tego, jak jest źle i jak blisko czai się śmierć. Moi koledzy giną, nasz sąsiad Kłosiński został aresztowany, żonę profesora Drepca zastrzelili w biały dzień na ulicy, a ty chcesz tam wracać?

Mama bezgłośnie szepnęła: chcę. Nie odzywali się przez dłuższą chwilę, każde myślało o czymś innym, nie byli już taką jednością jak kiedyś. Ojciec zapalił kolejnego papierosa.

– To ja też coś ci powiem. – Mama wstała z posłania i podeszła do okna. Nie odsuwając zasłony, uchyliła je. Dopiero teraz zauważył, jaką ma piękną nocną koszulę, ale nie zapytał, skąd pochodzi to koronkowe cudo w mlecznym kolorze.

– Coś niedobrego dzieje się z moją siostrą.

– Nowego niedobrego czy to co zwykle? – zapytał, ziewając.

– W zeszłym miesiącu Aldona musiała poddać się zabiegowi.

– Jakiemu zabiegowi?

– Zaszła w ciążę – odparła mama, stojąc tyłem do ojca. Trzymała palce zaciśnięte na fałdzie zasłony. – Hitler grozi karą śmierci Niemkom za aborcję, ale Polki mogą to robić bez ograniczeń i legalnie w szpitalu.

– Z kim miała to dziecko?

– Nie chciała powiedzieć. A czy to nie wszystko jedno? Aldona sama jest dzieckiem, pięknym i ufnym, a mężczyźni to wykorzystują. Wymknęła się z domu pewnego wieczora, prawdę mówiąc, więcej niż raz. Nie sposób jej upilnować, przecież nie możemy trzymać jej pod kluczem. Ma taki dojrzały wygląd, to nie jest dziecko, tylko siedemnastoletnia panienka. Matka usiadła na brzegu łóżka.

– Widzisz, Władziu, my też mamy tu swoje problemy, nie wszystko jest wojną, czasami toczy się zwykłe życie. Lekarz zasugerował, żeby jej wszystko wyciąć, żeby nie mogła mieć dzieci, ale ja nie byłam w stanie podjąć takiej decyzji.

– To by było najlepsze wyjście – powiedział po chwili i odrzucił róg kołdry. – Kładź się już, niczego nie wymyślimy po nocy.

– Uważasz, że powinniśmy ją tak okaleczyć?

– Po cóż takie wielkie słowa? – obruszył się. – Aldona nie nadaje się na matkę, w tej kwestii chyba się ze mną zgodzisz?

– Ja nie rozumiem jej choroby, nie wiem, skąd się wzięła i jak się rozwinie, po prostu trudno mi podejmować decyzje w imieniu mojej siostry. Szczególnie takie… zdrowotne.

– Obawiam się, że będziesz musiała podjąć jeszcze niejedną decyzję dla dobra twojej siostry – odparł i obrócił się na bok, dając znak, że rozmowa jest skończona i pora spać.

W 1943 roku ojciec przyjechał do Krakowa tylko raz latem i spędził z nami dwa tygodnie. Wspomnieniami z tych beztroskich dni mama napełniła swoje serce i wiele miesięcy po kolejnym rozstaniu układały ją do snu i dodawały siły. Ojciec ten jeden raz nie zachowywał się, jakby był jednoosobową Polską walczącą, tylko całą swoją uwagę poświęcił żonie i córce. Kąpaliśmy się w Wiśle, jedliśmy razem śniadania, ojciec bawił się ze mną i zaczął mnie uczyć języka francuskiego. Powtarzałam za nim pojedyncze słowa i kiedy wychodziło mi to szczególnie dobrze, nagradzał mnie kawałeczkami Wedlowskiej czekolady. Skrawki normalności tamtych dni uszczęśliwiły moją mamę.

Z początkiem lipca 1944 roku ojciec przyjechał do Krakowa po raz trzeci, ale tym razem nie miał zamiaru spędzić z nami krótkich wakacji – przyjechał, żeby się pożegnać. Opowiedział mamie i wujowi Albertowi o planowanym powstaniu w Warszawie, prosząc, żeby go nie usiłowali powstrzymać, ponieważ podjął już decyzję i pójdzie walczyć ze swoimi. Podkreślił, że dzieli się z nimi supertajną informacją, jest zaangażowany w organizację powstania i spoczywa na nim ogromna odpowiedzialność za wiele młodych istnień. Mówił spokojnie, bez emocji, nie stawiał wykrzykników i przez całą rozmowę zerkał wyniośle na Alberta, ale wuj zamiast go podziwiać, kręcił głową i wzdychał.

– Porywacie się z motyką na słońce…

Mama z początku siedziała milcząca i nieobecna, obserwowała swojego męża. jakby był aktorem i grał główną rolę w przedstawieniu, wydawało się, że zaraz zacznie klaskać, ale kiedy ojciec wstał i powiedział: „Na mnie już czas”, mama zerwała się z krzesła, stanęła pośrodku pokoju, rozkrzyżowała ręce i zaczęła krzyczeć. Z jej gardła nie wydobywały się żadne konkretne słowa, jedynie wrzask. Najpierw piskliwy, potem ochrypły. Aldona wybiegła z pokoju, wróciła po chwili z garnkiem napełnionym wodą i zanim ktokolwiek zdążył zareagować, chlusnęła wodą w mamę. Mama wytarła twarz rąbkiem sukienki i opadła na kolana. Była to przerażająca scena, którą ojciec dokładnie opisał w Notatniku wojennym i nawet po latach, gdy czytam jego słowa, przechodzi mnie dreszcz. Do klęczącej mamy podeszła Aldona i próbowała ją podnieść.

– Zostaw! – Ojciec jej przeszkodził. – Zostaw ją w spokoju, już dosyć zrobiłaś.

Aldona nie zrozumiała tej sarkastycznej uwagi. Kiedy ona zachowywała się tak jak jej siostra, bez powodu krzyczała lub wyła niczym wilk, ojciec spryskiwał jej twarz wodą, czasami w ubraniu kładł do wanny i puszczał wodę i trzeba przyznać, zazwyczaj ją to uspokajało.

– Maryla… proszę cię… – Nie było wiadomo, o co prosi żonę, żeby wstała i rozebrała mokrą sukienkę czy żeby zrozumiała, że on musi wracać do Warszawy, ponieważ obiecał to swojej ojczyźnie i jej atak histerii nie spowoduje zmiany planów. Tego samego dnia zapisał w Notatniku wojennym, że biorąc pod uwagę psychiatryczną słabość Aldony, nie można wykluczyć, że i u jej siostry Maryli coś się zaczyna.

– Nie wrócisz do Warszawy!

– Muszę, tam jest moje miejsce, moja rola w szeregu!

Aldona usiadła obok swojej siostry i mocno się do niej przytuliła. Patrzyła na Władysława złowrogo, gotowa go ugryźć lub opluć, gdyby sprawy zaszły za daleko. Wuj Albert wstał z fotela i podał dłoń Aldonie.

– Chodź, kochanieńka, poprosimy Leosię, niech nam zaparzy ziół na uspokojenie.

Poszła za nim bez protestów. Wuj zazwyczaj zasuwał skrzydła drzwi dzielące salon od kuchni, ale tym razem tego nie uczynił. Kiedy rodzice zostali sami, mama, nie wstając z podłogi, powiedziała, że odbierze sobie życie, jeśli ją zostawi teraz samą.

– Na litość boską… Maryla! Nie wolno ci nawet mieć takich myśli!

– A tobie nie wolno jechać do Warszawy.

– Nie spodziewałem się po tobie takiego egoizmu – odparł z wyrzutem.

– Nie jesteś żołnierzem, Władek, jesteś literatem, ojcem i mężem, to my jesteśmy twoim obowiązkiem. Mówisz – egoizm? Nie większy od twojego.

– Naprawdę sobie wyobrażasz, że stchórzę i nie pójdę do powstania? Chciałabyś mieć tchórza za męża? No powiedz głośno, czy chciałabyś, aby twój mąż zostawił przyjaciół w broni na pastwę losu, wypiął się na nich w najważniejszej godzinie?!

Maryla powoli podniosła się z podłogi. Miała na sobie zwiewną sukienkę w kolorze budyniu waniliowego i czarne buty, które służyły jej latem i jesienią. Suknia podkreślała jej wąską talię, była dość głęboko wykrojona przy dekolcie. Założyła ją specjalnie dla męża, ale on nie zauważył lekkości sukni i bladości na twarzy żony.

– Chcę mieć żywego męża. To jest jedyne moje pragnienie – powiedziała cicho.

Stanęli naprzeciw siebie. Władysław był wysoki, co najmniej o głowę wyższy od żony, żeby go pocałować, musiała stawać na palcach.

– Wuj twierdzi, że wojna już się skończyła, Niemcy przegrały i możemy zacząć żyć, nadrobić te lata, kiedy nie pozwolono nam być razem, więc nie… nie martwię się o twoich kolegów i losy powstania. Polska nie wygrywa powstań, wiesz to z historii.

– Będę udawał, że nie słyszałem tego, co powiedziałaś. – Wyciągnął rękę, jakby ją chciał położyć na ramieniu żony, ale ona się uchyliła. – Nie chcę jednak rozstawać się w gniewie. Zostanę w Krakowie jeszcze dzień, może dwa, żebyś się oswoiła z tą myślą.

– Jeśli mam żyć, nie opuścisz mnie – wyznała i wyszła z pokoju.

Ojciec został aresztowany przez Gestapo następnego dnia. Przyszli po niego wieczorem, kiedy Alberta nie było w mieszkaniu. Obeszli się z nim grzecznie, pozwolili nawet się ogolić i ucałować żonę oraz córeczkę na pożegnanie. Ojciec zachował się dostojnie, nie dał po sobie poznać, jak bardzo się boi. Mówił biegle po niemiecku, co w czasie wojny przydawało się w niejednych okolicznościach i jego elokwencja podobno zrobiła wrażenie na gestapowcach. Jak gdyby nigdy nic zapytał, dokąd go zabierają i czy na długo. Niemiec powiedział tylko, że wszystko w swoim czasie, ale nie poszturchiwał go i nie ponaglał. Mama trzymała mnie na kolanach, patrzyła na przeszukujących mieszkanie Niemców. Nie byli zbyt gorliwi przy rewizji. Mama bez słowa skargi czy protestu przyjęła aresztowanie męża, a po ich wyjściu nie czuła nic poza ulgą, że jej mąż nie dołączy do powstania. Przecież Gestapo nie puści go ze swoich łap przez wiele, wiele dni, tygodni, może go nie zobaczyć nawet do końca wojny, jednak wolała, żeby jej męża trzymali Niemcy w Krakowie, niż jeśli miałby stawać do walki na gruzach Warszawy. Mama była cichą i dzielną kobietą, opiekowała się mną i Aldoną, nigdy nie narzekała, nie obnosiła smutnej twarzy i nie oceniała tych, którzy bez heroizmu postanowili wojnę przetrwać. Nie każdy urodził się bohaterem, powtarzała.

Czternastego lipca 1944 roku ojciec trafił na Pomorską 2, do tak zwanego Domu Śląskiego, gdzie urzędowało i przesłuchiwało Gestapo. W celi podręcznego aresztu, w której ojciec przesiedział do upadku Powstania Warszawskiego, wciąż widnieje na ścianie napis wyryty guzikiem – „Polska walczy, sierpień 1944 W. Jagiełło”. Zwolnili go tak samo nagle jak aresztowali, nie podając żadnych przyczyn i wrócił na własnych nogach do mieszkania, skąd trzy miesiące wcześniej go zabrali. Po wojnie Władysław Jagiełło wydał zbiór opowiadań pod tytułem W podziemiach Domu Śląskiego, który przyniósł mu sławę i rozgłos, a tych dziesięć mistrzowsko spisanych historii współwięźniów przetłumaczyli i wydali zarówno Anglicy, jak i Rosjanie, na końcu również Niemcy.

Aldona miała swoją teorię na temat aresztowania mojego ojca, którą mnie uraczyła przy okazji jednego z naszych spotkań w latach osiemdziesiątych. Kiedy się spotykałyśmy, nigdy nie mówiłyśmy o sprawach bieżących, Aldona nie pytała o mojego męża, synów, o mnie, interesowała ją wyłącznie przeszłość. Tam żyła i stamtąd wyciągała nitki łączące ludzi i zdarzenia sprzed dziesiątek lat, którymi oplatała nasze rozmowy.

– Ola, ty słuchaj i nie ziewaj, jak ja coś opowiadam, bo ja wiem wszystko, nawet to, co oni nie przypuszczają.

– Oni? Czyli kto?

– No kto? Twoi rodzice!

– Dajże spokój staruszkom – protestowałam, ale Aldona brnęła dalej.

– Nie chcesz wiedzieć, jak to naprawdę było z aresztowaniem twojego ojca w czterdziestym czwartym w Krakowie? Ja ci chętnie opowiem. To wuj Albert spowodował aresztowanie Władka, ale twojej matce słówka nie pisnął. Sam wymyślił taki chytry plan, poszedł do swoich szkopskich kolesiów i załatwił sprawę.

– Wuj Albert miałby nasyłać gestapo na mojego ojca?! – Nie dowierzałam.

– Nie rozumiesz? Życie mu uratował tym aresztowaniem! Nie zrobił tego dla samego Władka, nie znosił go jak my wszyscy, ale dla mojej siostry, dla Maryli, którą bardzo kochał. I jeszcze to ci powiem, że ściągnął Kossaka ze ściany i zaniósł, gdzie trzeba, a kilka godzin później szkopy wpadły do mieszkania i Władka zabrali. Mieszkaliśmy na Piłsudskiego jak u Pana Boga za piecem, między Niemcami, między wrogami, i nikt nas nie niepokoił, poza tym jedynym razem.

– Ojciec należał do AK… szykował się do powstania, może o to chodziło?

Aldona wyśmiewała moją naiwność coraz głośniej.

– Zastanów się, Oleńka… Gdyby twój ojciec był kim ważnym, to by go rozstrzelali, a przecież puścili go wolno, nawet włos mu z głowy nie spadł – odparła i trudno było się z nią spierać.

Wuj Albert zabrał tajemnicę swojego udziału u aresztowaniu mojego ojca w ostatnią podróż w zaświaty, jego grób pękał od tajemnic, jakie tam ze sobą wziął, przynajmniej tak twierdziła Aldona. Dziś myślę, że wuj Albert faktycznie uratował mojemu ojcu życie, i wierzę, że zapłacił za nie Kossakiem.

Jako odwet za Powstanie Warszawskie Hitler rozkazał wymordowanie wszystkich mieszkańców miasta, bez wyjątku i bez wahania. Moi dziadkowie, Anna i Ryszard, zostali wypędzeni ze swojego mieszkania w kamienicy na Chłodnej i rozstrzelani na ulicy wraz z kilkunastoma innymi osobami, a było w tej grupie też dwoje małych dzieci. Niemcy palili, mordowali i gwałcili niczym wściekłe, choć już ranne psy, ganiali po mieście i zabijali dla samej przyjemności zabijania. Wiele lat po wojnie mojemu ojcu udało się ustalić, że jego teściowe zginęli z rąk siepaczy SS z pułku Dirlewangera, zbrodniarza wojennego, którego wierni kamraci zamordowali w czasie wojny ponad sto tysięcy ludzi, głównie cywilów. Na jego cześć Hans Frank wydał uroczysty obiad na Wawelu.

Trudno to dziś zrozumieć, dlaczego moi dziadkowie nie opuścili Warszawy, gdy był na to czas. Ludzie dziś nie są już tak sentymentalni i przywiązani do swego domu, ulicy, miasta, jak kiedyś. Łatwo zmieniają adresy, kraje, kontynenty, zakładają nie gniazda, ale tymczasowe obozy, z których w każdym momencie można wymaszerować z jedną walizką pod pachą. Dziadkowie nie chcieli opuścić Warszawy nie dlatego, że byli odważni, powodowały nimi przekonania i niezłomna wiara, że wojenna śmierć ich ominie. Czuli swoją wyjątkowość, którą miały im gwarantować losy bohaterskich przodków. Ci nie ginęli na wojnach, choć wojskowych w rodzinie Rostockich było wielu, umierali w wysłanych łóżkach otoczeni rodziną. Anna i Ryszard takiej śmierci wypatrywali, nie kuli w serce, pierś i głowę. Ich zwłoki ze zbiorowego grobu wydobyliśmy dopiero pod koniec 1946 roku dzięki dokumentom, jakie mieli w kieszeniach i ubraniach, które rozpoznał mój ojciec.

Kiedy po wyzwoleniu moi rodzice wrócili do Warszawy, zastali mieszkanie ograbione i zniszczone, nie przez bombardowania czy ogień, ale dzikich lokatorów, których mój ojciec rękami wynajętych opryszków po prostu wypędził. Nie było szyb w oknach, prądu i wody, ale pokoje na Chłodnej nadawały się do zamieszkania. Ciotka Aldona została jeszcze kilka tygodni w Krakowie, jednak kiedy zaczęła się w Warszawie akcja dokwaterowywania, musiała wrócić zawezwana przez mojego ojca telegramem i pokornie, choć nie było to w jej stylu, wykonała polecenie szwagra. Przywiozła ze sobą „narzeczonego” i jego kolegę, żeby nas w tych pięciu pokojach rozdzielonych na dwa mieszkania było jak najwięcej. Kolega nazywał się Bednarz i szybko znalazł zajęcie przy odgruzowywaniu miasta, przez co „zalatywał trupem”, jak to określił mój ojciec. Pewnego dnia po prostu nie przyszedł na noc do domu i nigdy więcej już go nie widzieliśmy. Ludzie ginęli w niewyjaśnionych okolicznościach i nikt ich specjalnie nie szukał.

Przyjazd Aldony z narzeczonym zmartwił moją mamę.

– Pewnym jest, że ona musi być cały czas przy nas. Ledwie miesiąc była sama w Krakowie i już się zaręczyła. Podobno wuj Albert ich pobłogosławił, bo ten Antoni Podgórski to nasz daleki, daleki krewny. Przecież oni nie mogą się pobrać! Czy on nie widzi, że Aldona jest inna?

Ojciec próbował powiesić na ścianie kawałek lustra i słuchał jednym uchem, co do niego mówi żona. Los Aldony był mu serdecznie obojętny, nigdy się specjalnie z tym nie krył.

– Niech sobie mieszkają obok, lepiej mieć Aldonę i Podgórskiego za ścianą niż obcych. Poza tym ona wydaje się być bardziej zrównoważona ostatnio. Już nie wychodzi nagusieńka na balkon, jak to bywało, nie plecie trzy po trzy, wojna ją nieco podleczyła.

– Może powinieneś z nim porozmawiać? Naświetlić Podgórskiemu sytuację, niech wie, że Donia miewa momenty, kiedy traci kontakt z rzeczywistością. Byłoby uczciwiej go uprzedzić, niechby był przygotowany na wypadek jej wybryków. Ach… to się już zaczęło w Krakowie, Donia dojrzała przedwcześnie i nosiło ją jak Żyda po pustym sklepie.

Ojciec przejrzał się w zamglonym lustrze. Poprawił krawat.

– Wolałbym się nie mieszać w wasze sprawy rodzinne – odparł. – Ale skoro nalegasz, obiecuję, że znajdę sposobność, żeby się z Podgórskim rozmówić, pod warunkiem, że ty rozmówisz się z siostrą. Wyperswaduj jej pomysł małżeństwa.

– Dobrze. Zabiorę ją jutro popatrzeć na miasto, zajdź do nich i porozmawiaj o przyszłości.

Ojciec dotrzymał słowa. Podgórski przyjął do wiadomości ostrzeżenie, ale ponieważ był to okres, kiedy Aldona czuła się dobrze i zachowywała bardzo zwyczajnie, uznał, że Władysław Jagiełło jest mu po prostu niechętny i próbuje na wszelkie sposoby odwieść go od planów poślubienia panny Rostockiej. Oficjalne zaręczyny Aldony z Antonim Podgórskim odbyły się w październiku 1946 roku, ale do ślubu nigdy nie doszło, choć to nie Antoni przestraszył się związku z szaloną dziewczyną, ale ciotka Aldona nagle zmieniła zdanie i wycofała dane słowo. Mimo to mieszkali razem na Chłodnej przez następnych kilka lat.

Odkąd Antoni zaczął pracować w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego, mama całkowicie się od niego odsunęła ze wstydu i ze zgrozy, a ojciec przestał wymawiać jego imię. Nazywał go „ten obok”, co czasami brzmiało jak „ten ubek”. Jego retoryka diametralnie się zmieniła, gładko przeszedł od „niech sobie mieszkają obok” do „trzeba ich będzie jakoś wykurzyć z naszej kamienicy”.

– Przyjęliśmy pod dach podłotę i padalca i nie będzie łatwo się go pozbyć, twoja siostra nieźle nas urządziła, trzeba przyznać.

– Przecież nie wiedziała, że Antek planuje pracować w bezpiece – protestowała nieśmiało mama. – Poza tym Aldona nie ma rozeznania, co jest dobre, co złe dla naszej ojczyzny, nie interesuje ją polityka.

– Jakaś ty naiwna, Marylo! Przecież ten obok tylko po to się z nią zaręczył, żeby tu zamieszkać i mieć mnie na oku!

– Ciebie? Dlaczego akurat ciebie?

Ojciec wzniósł oczy do nieba, jednak nie miał zamiaru udzielić odpowiedzi. Fakt, że nie był powstańcem, nie czynił go mniej podejrzanym i niewartym śledzenia przez nowe władze. Chętnie rozgłaszał swoją przynależność do struktur AK i oficjalnie wstawiał się za swoimi towarzyszami broni od samego początku, co było bez wątpienia aktem odwagi. Nie pozwalano mu wprawdzie drukować jego Apeli poległych ani publicznie wspominać tych, którzy walczyli za inną Polskę, ale też nie został ani razu aresztowany za swoje poglądy w powojennych rozliczeniach i starciach sanacji z socjalizmem.

Aldona przy Antonim wyciszyła się, ustały jej wybuchy nadpobudliwości, które tak martwiły mamę. Siedziała w domu, pichciła, czytała książki i śpiewała przedwojenne szlagiery, których słowa znała na pamięć. Stroiła się dla Podgórskiego, czekała na niego w oknie, sąsiedzi byli przekonani, że młodzi są już po ślubie. Nie zachodziła do naszego mieszkania, nie pozwalała się odwiedzać, jakby w obawie, że jej szczęście u boku Antoniego ktoś zechce zburzyć lub, co gorsza, podpatrzeć.

Rok później do mieszkania na Chłodnej, za zgodą Aldony – trzeba uczciwie dodać, wprowadziła się siostra Antoniego. Roześmiana, drobna panienka w okularach imieniem Teresa. Sprowadzona ze wsi dziewczyna miała sprzątać, gotować i pod każdym względem dbać o starszego brata i jego niedoszłą żonę, do której częściowo należało mieszkanie, w którym się rozgościli. Aldona zajmowała największy pokój z balkonem wychodzącym na ulicę, w kuchni posłanie miała Teresa, drugi pokój, zamykany na klucz, zajmował Antoni.

O tym, czy rodzeństwo Teresa i Antoni od początku spało w jednym łóżku, wiedziała tylko ich współlokatorka Aldona, nikogo innego nigdy do mieszkania nie wpuszczali, pilnie strzegli swojego grzechu, ciekawskim zamykając drzwi przed nosem. Kiedy dorosłam, nie postrzegałam Antka i Teresy inaczej jak małżeństwo i nikt mnie z tego błędu długo nie wyprowadzał. Widywałam ich razem na ulicy, czasami mijaliśmy się na schodach, a wieczorami, stojąc w oknie naszego salonu, obserwowałam, jak Antka przywoziło pod dom czarne auto i natychmiast z mieszkania obok zaczynały przenikać na klatkę schodową zapachy smażonej cebulki, wątróbki, jajecznicy albo flaków, wszystkich ulubionych potraw ubeka Antoniego Podgórskiego.

Miałam trzynaście lat, kiedy Aldona zaczęła mi się zwierzać i opowiadać o tym, co robiła ze swoim narzeczonym, zanim pojawiła się w ich mieszkaniu Tereska. Dostawałam gorączki policzków, słuchając dość szczegółowych opisów tej części ciała mężczyzny, która była dla niego najważniejsza. Aldona nazywała to „fają” i twierdziła, że to może uróść nawet do rozmiarów lagi kiełbasy.

– Ty się Ola szykuj, ciebie też to nie ominie, jak chcesz się stać kobietą…

– Na co mam się szykować? – pytałam zaciekawiona, ale też przestraszona.

Aldona wzruszyła ramionami.

– Paluchy mężczyźni mają grube, ale nie tak grube jak te ich faje, czerwone, jakby z nich krew zaraz miała trysnąć!

– I wujek Antek to wszystko… ma takie… czerwone?

– Aleś ty dziecko, Ola… On ma i inni też. Od pocałunków się zaczyna, ale potem robi się już ważniejsze rzeczy.

– Jakie?

– Robi się miłość. Twoja mama, przykładowo, nic nie wie o miłości, bo jej mąż kocha tylko samego siebie, i to z wzajemnością, a Antek kocha mnie. Więcej niż Tereskę.

Oprócz opowieści intymnych słuchałam o biesiadach, jakie sobie organizowali we trójkę, czasami nawet bez okazji, tak po prostu, żeby się zabawić. Antoni przynosił kawał wędzonego boczku, wódkę, chleb, konserwy, francuskie sery i czerwone wino oraz czekoladę, którą dostawała Aldona. Teresa robiła z tego zestawu małą ucztę, stroiła stół, zasuwała firanki i kotary, stawiała dwa rodzaje kieliszków i wołała do Podgórskiego: Jaśnie panie, podano do stołu. Antoni mył się w piątki bardzo dokładnie, przebierał z białej koszuli w szare polo, potem zasiadali z Teresą przy kuchennym stole, upewniwszy się uprzednio, że okna są szczelnie zamknięte i nikt już nie kręci się na podwórku. Zapraszali Aldonę do stołu, jedzenia zawsze było dość, jeszcze kilka dni po wystawnej kolacji zjadali z apetytem to, co Teresa przechowywała na balkonie w wiadrze przykrywanym deską, żeby darami amerykańskimi nie częstowały się gołębie.

– Tereska to jest taki wiejski garkotłuk, ale zna się na gotowaniu i pieczeniu, a Antek lubi zjeść na tłusto i na słodko. Nauczyłam ich oboje, jak się trzymać prosto przy stole, nie opierać łokci, nie mlaskać, nie siorbać i teraz można by Podgórskich nawet do jakiej ambasady wysłać. Tylko że języków nie znają, na to mają za ciasne głowy.

Siedziałyśmy z Aldoną w piwnicy, selekcjonując zawartość paczki z Ameryki, którą przyniósł Podgórski. On miał dostęp do skonfiskowanych przez władzę ludową paczek nadesłanych z zagranicy i wszyscy żeśmy z tego korzystali. Oczywiście poza moim ojcem, który konsekwentnie odmawiał poczęstunku z puszki.

Zanim władze komunistyczne nie zablokowały dostaw z UNRRA, przez krótki okres po wojnie Podgórscy gościli się przy smalcu z „małpiego tłuszczu” przysyłanego przez Amerykanów w ramach pomocy w odbudowywaniu kraju po wojnie, konserwach mięsnych i rybnych czy słodyczach, które smakowały jak sama Ameryka. Jako dziecko z dumą recytowałam wierszyk, który pamiętam do dziś: „Jedzie UNRRA na rowerze, marmoladę w kuble wiezie, a ludziska się radują, że se chlebek posmarują”.

Antoni przynosił do domu pod osłoną nocy różne skarby, zawinięte w szmatę lub w pudle owiniętym skrawkiem koca. Nie dzielił się z nikim poza nami.

– Patrz, jakie zmyślne gacie… – Aldona wyciągnęła z kartonu czerwone, koronkowe majtki. – Już widzę, jak Antek się będzie ślinił…

– Te majtki nic nie przykrywają – powiedziałam, biorąc od niej skrawek koronki. Nigdy nie widziałam takich seksownych części bielizny, byłam szczerze zachwycona.

– Po co w ogóle majtki zakładać, jak zaraz trzeba ściągać? – Aldona chichotała.

Aldona żyła z Podgórskimi na zasadzie członka rodziny, jednego ramienia trójkąta, ale nie była dopuszczana do rozmów czy tajemnic rodzeństwa. Paradoksalnie, świetnie się orientowała we wszystkich pieczołowicie chronionych przez nich sekretach, ponieważ do perfekcji doprowadziła sztukę podsłuchiwania.

– Ale z nich barany, może i jestem chora na umyśle, ale nie głucha…

Zamknęła karton z „amerykańskimi luksusami” i zabrałyśmy się za przebieranie kartofli. Większość bulw wypuściło kłącza lub było zgnite. W całej piwnicy rozchodził się smród, od którego robiło mi się niedobrze.

– Nieładnie tak podsłuchiwać ciotkę i wuja – powiedziałam, wycierając zgniliznę w drewnianą skrzynkę. Antoniego nazywałam wujkiem, do Teresy zwracałam się per „ciociu”, nigdy nie zastanawiałam się głębiej, dlaczego małżeństwo mieszka razem z Aldoną, i pewnie nigdy nie doznałabym olśnienia, gdyby pewnego dnia Aldona nie postanowiła wprowadzić mnie w skomplikowaną relację tej trójcy. Przy przebieraniu kartofli dowiedziałam się, że ten piękny związek cioci Teresy i wujka Antka to piekielne kazirodztwo jest, a nie pobłogosławiona w kościele miłość.

– Ciotka Teresa jest siostrą Antoniego?! Na serio?!

– Pewnie. Jak mi nie wierzysz, to pokażę ci ich metryki urodzenia, wiem, gdzie je chowają. Miałam ci już dawniej powiedzieć, ale czekałam, aż zrozumiesz, do takich delikatnych spraw trzeba mieć dorosły umysł.

– Czy moi rodzice wiedzą o tym sekrecie?

Aldona podniosła mały nożyk w górę i zakreśliła w powietrzu znak krzyża.

– Amen! Oczywiście, że wiedzą, przecież Antoni i Tereska są skoligaceni z naszą rodziną od strony babci. Odnoga rodziny, z której nikt nie jest dumny, ponieważ tam jakieś mezalianse były i ucieczki na Śląsk po ślub. Dość na tym, że Podgórscy trzymali się od wszystkich z daleka. Kiedy poznałam Antka, nie wiedziałam wiele na jego temat, po prawdzie dalej niewiele wiem, ale to, że jest bratem Tereski, a nie mężem, to jest sicher.

Kręciłam głową z niedowierzaniem.

– Dlaczego rodzice mi nie powiedzieli, że ciotka i wujek to brat i siostra?

Aldona wrzuciła ostatniego kartofla do koszyka.

– Zdradziłam ci rodzinną tajemnicę, nie wolno pary z ust puścić, rozumiesz? Żebyś się nie wygadała przed moją siostrą czy Władkiem, że wiesz o Podgórskich, bo ci już nigdy nic nie powiem.

Kurczyłam się, gdy Aldona mojego ojca nazywała Władkiem.

– A są jeszcze jakieś inne tajemnice w naszej rodzinie? – dopytywałam się zaciekawiona.

– Niejedna. Pożytecznie się złożyło, że się metryki urodzenia niektórym spaliły w trakcie wojny – odparła.

– Moja oryginalna metryka też się spaliła w powstaniu, mam tylko odpis – powiedziałam z przejęciem.

– Może tak, może nie. Osobiście wątpię. – Aldona spojrzała w małe okienko nad naszymi głowami, kiedy to mówiła.

Wtedy nie zrozumiałam, co miała na myśli, prychając „osobiście wątpię”, ale nawet gdybym drążyła temat, Aldona by mi tego dnia więcej nie powiedziała. Musiało minąć kilkadziesiąt lat, żeby temat powrócił.

Od tamtej pory zupełnie inaczej patrzyłam na Teresę i Antoniego, ale nie dałam po sobie poznać, że znam ich sekret, i oczywiście nie zapytałam rodziców o charakter ich relacji. Z czasem jednak narosły we mnie wątpliwości: czy aby na pewno Podgórscy robią coś złego? Nie chodzili za rękę, nie całowali się w bramie, nigdy nie przedstawiali się jako małżeństwo, nikt nie plotkował na ich temat. Nazywali się tak samo, traktowali z szacunkiem, więc mogli być małżeństwem. Ostatecznie doszłam do wniosku, że jednak Teresa i Antoni małżeństwem są, a całą historię o grzechu zmyśliła ciotka Aldona. Jej umysł działał bez schematu i trudno było ocenić na gorąco, czy wytwarza fakty czy fikcję. Jednego Aldonie odmówić nie można, zawsze była na bieżąco z wydarzeniami dnia i jakimś tajemnym sposobem wchodziła w posiadanie wiadomości przed wszystkimi. Innymi słowy, Aldona wszystko wiedziała jako pierwsza.

To od niej dowiedzieliśmy się, że umarł Józef Stalin, zanim informacja ta pogrążyła w smutku robotników, chłopów i inteligencję, zanim gazety zaczęły łkać, że odszedł ojciec narodu. Przez naszą ojczyznę przetoczyła się fala żałoby, płaczących po Stalinie było więcej niż tych wiwatujących z ulgą. Przynajmniej w pierwszym okresie zbiorowej rozpaczy. Poeci pisali wiersze ku czci zmarłego siepacza, zakłady pracy prześcigały się w zaciąganiu zobowiązań upamiętniających jego śmierć, Katowice stały się Stalinogrodem, a Pałac Kultury i Nauki dostał go za patrona. „Kochaliśmy Go. Jak Ojca i jak Przyjaciela” – pisał Leon Kruczkowski w „Życiu Warszawy”. Publikowane wówczas wypowiedzi, artykuły i wiersze tworzyły atmosferę, którą Jan Nowak Jeziorański ocenił jako „dni największego poniżenia polskiej inteligencji twórczej”. Mój ojciec przywłaszczył sobie to stwierdzenie, nieco zmodyfikował i często się nim posługiwał w wywiadach jako swoim. Lista opłakujących genialnego wodza, nauczyciela partii komunistycznej i narodu była długa i imponująca, od Władysława Broniewskiego, Tadeusza Konwickiego, poprzez Zofię Nałkowską, Marię Dąbrowską, aż po Juliana Tuwima. Pożegnalne noty pisała też Wisława Szymborska, a także Konstanty Ildefons Gałczyński. Rozliczanie polskich twórców nastąpiło wiele lat później, natomiast w roku 1953 Polska otwarcie rozpaczała, a krokodyle łzy kapały na pierwszą stronę „Trybuny Ludu”, wprost na wyretuszowaną fotografię Stalina. W tamtych czasach pisarze i poeci stanowili intelektualną elitę kraju, dlatego ich głos był dla ludzi tak ważny. Skoro uznane autorytety napisały, że umarł największy przyjaciel Polski, a w „Trybunie Ludu” rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Teodor Marchlewski oświadczył, że geniusz Stalina opromieniał naukę i ją uskrzydlił, prosty obywatel czuł bolesną stratę każdą kostką i mięśniem swojego ciała.

Antoni wrócił tego dnia do domu bardzo późno i przyniósł ze sobą tylko bimber w półlitrowej niebieskiej butelce. Dopiero następnego dnia, szóstego marca po piątej rano, Polskie Radio miało poinformować społeczeństwo, że Stalin nie żyje, ale dla Podgórskiego nie była to nowina. Powiedział o tym Teresie, jak tylko zdjął płaszcz i odłożył kapelusz na półkę. Aldona siedząca w kucki pod drzwiami kuchni aż przygryzła sobie wargę z wrażenia po tym, co usłyszała.

– Nie wiemy, jak umarł, czy aby nie pomogli, ale że trup, to pewne – mówił Podgórski dosyć głośno, jednocześnie walcząc z czkawką. Teresa napełniła kieliszki.

– Boże, taki silny człowiek, mocarz i nagle zgon? Przecież nawet nie chorował…

– Nawet jakby chorował, świat by o tym nie wiedział. Na moje oko okoliczności śmierci Stalina są cokolwiek podejrzane. Mieliśmy tajną informację, że kilka dni było z nim źle, jednak ostatecznie musimy poczekać na oficjalny komunikat. Coś w końcu powiedzą, przede wszystkim, kiedy pogrzeb. Musimy się przygotować i zastanowić, jak uczcić jego pamięć.

– Zjedz coś, nie pij tak na pusty żołądek… – poprosiła Teresa.

– Jadłem rano, teraz mam żołądek skurczony jak suszoną śliwkę. Jasny gwint! Co oni teraz zrobią? Kto na jego miejsce?! Beria? Malenkow? Poznałem Berię osobiście, nieprzenikniony człowiek, ale też, tak mi się zdaje, dobrze by pokierował naszymi krajami.

Podgórski nie mógł przewidzieć, że za kilka miesięcy po krótkim procesie Berię rozstrzelają jego partyjni koledzy i konkurenci do tronu ZSRR.

– A kogo ty byś wolał, Antoś? – zapytała Teresa.

– Ja? Kimże ja jestem, żeby kogoś woleć w takiej sytuacji?! Towarzysz Stalin był wielkim człowiekiem i ktokolwiek przyjdzie po nim, będzie miał cholernie trudne zadanie. Związek Radziecki to ogromne państwo, trzeba mądrze wybrać, żeby nie zaprzepaścić spuścizny Lenina i Stalina.

Kiedy to mówił, Teresa zamarła. Nie bała się swojego brata, ale czasami pokazywał nieznane oblicze i wtedy się zastanawiała, czy mówi do niej, czy do kogoś trzeciego, niewidzialnego. Tak było tego wieczora, w pewnym momencie Podgórski zaczął przemawiać jak członek partii ze świadomością, że towarzysze rozliczą go z każdego słowa, więc je ważył. Dla Aldony był to znak, że niczego ciekawego już się nie dowie, umiała rozróżnić propagandę od zwierzeń. Obudziła nas, ale ponieważ nigdy wcześniej nie zjawiła się w naszym mieszkaniu o tak późnej porze, wiedzieliśmy, że stało się coś złego albo bardzo ważnego.

– Lepiej sobie usiądźcie – zarządziła, kiedy zebraliśmy się w pokoju gościnnym. Ojciec był ubrany jak do wyjścia, mama zaspana, otulała się połami szlafroka. Ja w długiej nocnej koszuli, bosa, przysiadłam tuż obok Aldony. Jej ton był uroczysty.

– Towarzysz Stalin nie żyje – powiedziała i wskazała palcem na ścianę, na której wisiał ręcznie tkany dywan skrywający drzwi do mieszkania obok. Miały zostać zamurowane, ale skończyło się na zamknięciu kłódką, powieszeniu dywanu i przystawieniu szafą. Nikt jej nie zapytał, skąd wie, wystarczyło, że wszyscy jak na komendę spojrzeliśmy na to samo miejsce. Siedzieliśmy w ciszy przez dobrą minutę, zanim ojciec, zniżając głos, powiedział: „Panie świeć nad jego duszą i jak najszybciej zgaś”. Aldona zachichotała i uczyniła znak krzyża lewą ręką.

Mama spojrzała na ojca, niepewna jak zareagować. Władysław Jagiełło poprawił krawat i pogładził policzki.

– No cóż, modlić się nie będę za spokój jego duszy. Jeśli oczywiście to prawda…

– Prawda na sto procent! – Aldona przysiadła obok siostry i wzięła ją za rękę. – Nic się nie bójcie, Antoni was obroni, gdyby przyszło do jakich nieprzyjemności. Głupia Tereska beczy w kuchni jak jaki bóbr za ostatnim zębem, a mnie się zdaje, że to dobrze, że Stalin umarł.

– Bez wątpienia! – Ojciec uderzył otwartą dłonią w stół. – To była wyjątkowa kanalia, więcej, to był potwór!

– Władziu! Na rany Chrystusa, ciszej…

– A niech mnie aresztują!

– Antek mówił, że już szykują następcę, choć Stalin jeszcze ciepły. – Aldona znów spojrzała na ścianę.

– Mówi się, że niejaki Beria.

– Beria? Niewykluczone – potwierdził ojciec. – Jeden pies!

– Ale nie będzie nowej wojny? Władziu? – Mama była przerażona. Jej bladość jeszcze się pogłębiła, a oczy zapadły głębiej w czaszkę. Było jej obojętne, kto będzie rządził w ZSRR, obawiała się tylko jednego: czy nowe rządy nie zakłócą jej miru domowego, któremu przewodził ukochany mąż.

– Historia pokazuje, że między wojnami musi być kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt lat przerwy, żeby ludzie odpoczęli, żeby wyprodukować nową broń i tak dalej, zatem ja bym się tym nie martwił. – Ojciec rozejrzał się po kuchni. – Mamy coś mocniejszego do wypicia? Trzeba by uczcić odjazd towarzysza Stalina.

Aldona spojrzała na szafkę, w której rodzice trzymali nalewki i bimber.

– Ja bym się też chętnie napiła!

– Donia, ty wracaj do siebie, późno już. – Mama ponagliła ją wzrokiem, ale Aldona nie zwracała na siostrę uwagi. W tym domu decydował Władysław Jagiełło. Tak długo świdrowała go wzrokiem, aż w końcu pozwolił jej zostać i poczęstował ją wyśmienitym bimbrem.

Przysłuchiwałam się rozmowie rodziców, ale dla mnie najważniejsze było to, żeby na moje trzynaste urodziny przyszły wszystkie zaproszone koleżanki i by śmierć Stalina nie zepsuła tego święta. Tylko o tym myślałam i martwiłam się, obgryzając paznokcie, czy zaplanowane przyjęcie dojdzie do skutku. Nigdy wcześniej mama nie urządzała moich urodzin, byłam zbyt smarkata na tort, świeczki i prezent, ale w tym roku zrobiła mi prawdziwą przyjemność, proponując, żebym zaprosiła na poczęstunek koleżanki z klasy, Kazię, Teodora z mieszkania pod nami i oczywiście ciotkę Aldonę. Obiecała z tej okazji upiec ciasto orzechowe i zrobić lemoniadę.

Aldona wróciła do swojego mieszkania, a mój ojciec jeszcze długo siedział przy stole i rozmyślał, a potem swoje przemyślenia zapisywał, żeby pozostał ślad po tej przełomowej dla historii świata chwili. Następnego dnia rano Polskie Radio podało wiadomość o śmierci wodza i wkrótce potem poinformowało, że uroczystości pogrzebowe odbędą się w Moskwie dnia 9 marca w poniedziałek i będą transmitowane na żywo. Mama nie umiała odpowiedzieć na moje pytanie, czy w takiej sytuacji moje urodzinowe przyjęcie zaplanowane na niedzielę dojdzie do skutku.

– Zapytaj ojca – poradziła. – On ma najlepsze wyczucie, co wypada, a czego nie wolno. Jeśli o mnie chodzi, zrobię, co trzeba, ale ostatecznie niech twój ojciec decyduje, żebyśmy nie popełniły błędu.

Ojciec nie miał dla mnie czasu aż do soboty, biegał po mieście na różne tajne spotkania, żeby się dowiedzieć czegoś więcej na temat okoliczności śmierci Stalina i przy kieliszku spekulować, czy taki marny koniec tyrana da początek wyczekiwanym zmianom i czy wypada już mieć nadzieję. Nieśmiertelny Stalin padł trupem jak każdy przeciętny obywatel ZSRR, najtrudniej było ten fakt przetrawić jego wyznawcom, którzy widzieli w nim nadczłowieka. Siedemdziesięcioczterolatek umarł całkiem zwyczajnie, na wylew, ale po trzech dniach agonii, ponieważ nikt z jego świty nie pośpieszył z pomocą, gdy istniała jeszcze szansa go uratować.

Nagle wszystko stało się możliwe, ojciec nie mógł ni spać, ni jeść, tak był podniecony wizją lepszego jutra, wolnego od sowieckich porządków. Kiedy dowiedział się, że „Tygodnik Powszechny” jako jedyna gazeta w Polsce odmówił wydrukowania nekrologu Stalina, przez kilka godzin był przyjacielem miasta Krakowa, ale szybko mu przeszło i powróciła dawna retoryka o dupkach bladych. Nie widział powodu, żeby odwoływać moje urodzinowe przyjęcie, co więcej, zaoferował, że zorganizuje balony i kolorowe wstążki do dekoracji stołu, bo akurat znał kogoś, kto rozdzielał tego typu materiały do organizacji akademii i wieców w dużych zakładach pracy. Ojciec nie lubił płacić, najbardziej cieszyło go, kiedy udało mu się zorganizować coś za darmo, i był w tej sztuce pozyskiwania darmowych rzeczy bardzo dobry.

Dokładnie pamiętam uczucie szczęścia, jakie na mnie spłynęło, gdy patrzyłam na piękną sukienkę, którą mama zakupiła od naszej sąsiadki handlującej zawartością paczek z Ameryki. Sukienka była żółta, odcięta w pasie, z fikuśną czarną kokardą pod szyją i czarnymi guziczkami przy mankietach. Ktoś ją nosił przede mną, tu i ówdzie widoczne były maleńkie plamki jak po sosie pomidorowym lub czerwonej farbie, ale tylko bardzo bystre oko mogło to wypatrzyć.

W niedzielę o godzinie 15.00 przyszła do nas ciotka Aldona i był to jedyny gość, jaki zjawił się na moim urodzinowym przyjęciu. Nikt poza Aldoną nie odważył się przerwać na te trzy godziny żałoby narodowej, a tata mojej koleżanki Grażynki wystosował do moich rodziców list protestacyjny, ganiąc ich i potępiając. Kto w takim dniu mógłby cokolwiek świętować czy weselić się, gdy „człowiek epoki” nie został jeszcze pochowany?! Chyba tylko wrogowie ojczyzny, wrogowie ludu!

Aldona przyniosła mi na prezent złoty łańcuszek z krzyżykiem. Podając mi zawiniątko, przyznała z rozbrajającą szczerością, że go ukradła Antoniemu, szybko uznałyśmy, że mnie się bardziej przyda niż ateiście.

– On przynosi do domu różne przedmioty, niektóre drogocenne, i wszystko chowa w wersalce. Sam nie wie, co ma, ale ja czasami zaglądam do tej skrytki, oczywiście pod nich nieobecność. Tereska zaraz by wypaplała, że grzebię w skarbach… – Aldona zajadała się babeczkami z waniliową czapą i rodzynkami na szczycie, które mama upiekła zamiast placka. Piłyśmy kompot porzeczkowy z maleńkich filiżanek, ponieważ mama, mimo obietnic, nie przyrządziła najlepszej na świecie lemoniady. Nie udało jej się kupić cytryn.

– Skąd on bierze te wszystkie kosztowności? – dopytywałam się.

– Na pewno nie kupuje, tylko kradnie, więc pomyślałam, że mogę buchnąć coś dla ciebie. Podoba ci się?

Wyciągnęłam łańcuszek spod sukienki. Był delikatny, z ładnym splotem, na krzyżyku umierał Pan Jezus. Nie protestowałam, gdy Aldona poprosiła, żebym na razie tym prezentem się nie chwaliła rodzicom i po domu nosiła go pod bluzką, ale w szkole mogłam śmiało paradować z łańcuszkiem wyłożonym na wierzch.

– W tej wersalce przyszyta jest od spodu wielka kieszeń i tam Antek trzyma dokumenty oraz pistolet.

– Pistolet?! – wrzasnęłam.

Aldona zeskoczyła z krzesła, podeszła do mnie i przyłożyła otwartą dłoń do mojej buzi.

– Ciiichooo… To są poważne sprawy, nikt nie powinien wiedzieć zbyt wiele. Ale tobie powiem… Antek jest mordercą, na pewno już nieraz użył tego pistoletu na ludziach.

– Wujek miałby strzelać? Eee… Do kogo?

– Już on tam ma kolekcję wrogów, o to się nie martw.

– A ciotka Teresa? Wie, że on trzyma pistolet w wersalce?

– Pewnie, żebyś ty wiedziała, co oni mówią w nocy, co mają pochowane w szufladach, nawet boję się tam zaglądać… – zaczęła, ale nagle urwała zdanie.

Ciekawiło mnie, co takiego ukrywają w szufladach, ale nie miałam odwagi zapytać. Aldona zapatrzyła się w swoje paznokcie, polizała każdy z osobna, podniosła obie dłonie w górę i uśmiechnęła się do nich.

– Wzięłam dwa pierścionki i kolczyki tak wielkie, jak tylko Cyganki noszą. Niestety na razie nie mogę ci ich pokazać. Noś ten łańcuszek na szczęście, uważaj, żeby Tereska go nie wypatrzyła u ciebie, bo będzie awantura. Ona jest jak pies ze stróżówki, zagryzie prędzej niż pomacha ogonem. Ale w sumie to ją lubię, nigdy na mnie nie huczy i mogę spać, ile chcę.

Pogłaskałam krzyżyk i włożyłam go pod sukienkę. Czułam się piękna i dorosła, mając pierwszą złotą błyskotkę na własność, i byłam po stokroć wdzięczna ciotce Aldonie. To ona reżyserowała moje dorastanie przez te najważniejsze dla młodej panny lata, prowadziła moją seksualną edukację na swoim przykładzie, przestrzegała przed chłopakami, którzy jak tylko im pozwolisz od pasa w górę, to się zaraz rzucą na cały dół i już nic nie jest wstanie ich powstrzymać. Była jedynym źródłem wiedzy na ten temat i przekazywała mi ją bez cenzury. Namówiła mnie kiedyś, żebym zapytała rodziców, co oznacza termin „kobieta lekkich obyczajów”, żeby sprawdzić, czy im choćby oględne wytłumaczenie przejdzie przez gardło, i zapytałam którejś niedzieli przy obiedzie. Ojciec zachował zimną krew, ale mama nie trafiła łyżką do ust i krupnik wylał się na obrus.

Zaczynałam edukację w liceum z „dyplomem” stosunków damsko-męskich i niektórym zaufanym koleżankom przekazałam tę tajemną wiedzę o kobiecych miejscach wielkiej podniety, jak to nazywała Aldona, o tym, jak się całować z języczkiem, nawet o tym, jak nie zajść w ciążę, choć moje licealne koleżanki były do przesady cnotliwe i nie marzyły o czymś więcej jak tylko o „mokrym” pocałunku.

Wkrótce potem przestałam interesować się Podgórskimi, wyrosłam z tematów dotyczących lokatorów kamienicy i rewelacji ciotki Aldony, które coraz mniej mnie intrygowały, i coraz częściej myślałam o niej jako o dorosłym dziecku, któremu wierzyć nie warto. Dorastałam, w mojej głowie hulały coraz to odważniejsze myśli i malutkie pragnienia, teoretyczne rozważania ciotki Aldony zaczynałam wprowadzać w życie. Zakochałam się pierwszy raz w chłopaku z maturalnej klasy, który patrzył na mnie tak, że robiło mi się gorąco pod sukienką, potem podkochiwałam się w matematyku, chuderlawym okularniku w sztruksowym garniturze, latem przyjechali do Warszawy studenci z NRD i tam również wypatrzyłam przystojniaczka, któremu pozwoliłam na dosyć śmiałe pieszczoty przy okazji podciągania się w niemieckim.

Aldona nie pasowała do moich dojrzałych myśli, odsunęłam się zarówno od niej, jak i moich rodziców, którzy na szczęście nie interesowali się mną zbyt natarczywie. Pozwalali mi dojrzewać w moim własnym tempie. Ojca pochłonęły literackie dylematy i życie towarzyskie intelektualnej elity Warszawy, mama natomiast całą swoją energię i miłość poświęcała jednemu celowi – aby udało się wszystko to, co zaplanował sobie Władysław Jagiełło. Matka nie miała własnych planów czy ambicji, każdy oddech po to tylko wychodził z jej płuc, by grzać męża. Kobieta kochająca za bardzo, tak o mamie dziś myślę, ale nie oceniam jej surowo, a nawet trochę zazdroszczę. Poddańcza miłość do męża nie odbywała się moim kosztem, byłam dzieckiem kochanym i hołubionym, z mojego powodu nie pojawiła się ani jedna zmarszczka na czole mojego ojca czy matki. Problemy nadciągnęły później, kiedy weszłam w dorosłość i nie umiałam, a przede wszystkim nie chciałam podporządkować się woli ojca.

Pamiętam wyraźnie dzień wyprowadzki Podgórskich. Antoniemu za szczególne zasługi państwo przyznało mieszkanie w nowym bloku. Trzy pokoje z kuchnią i balkonem wychodzącym na południe! Ojciec był niezmiernie zadowolony, że Podgórscy się wyprowadzają i nie będzie już musiał mijać się z nimi na schodach. Kiedy Aldona przyszła do nas z tą nowiną, ojciec nalał do kieliszków koniaku i zaprosił żonę do stołu.

– Doczekaliśmy się! Alleluja! – Podniósł pękaty kieliszek w górę. – Twoje zdrowie, Aldona! I nas wszystkich przy tej wspaniałej okazji.

Ciotka po raz pierwszy została poczęstowana koniakiem i podeszła do tego wyróżnienia z należytym szacunkiem.

– No to zdrowie pięknych pań, może jeszcze przyjdą! – Wzniosła toast, czym rozbawiła mojego ojca, co nigdy wcześniej jej się nie udało. Wypiła porcję koniaku jednym haustem.

– Nalej, Władek, jeszcze po jednym. Raz nie zawsze, dwa nie wciąż! – Mrugnęła do szwagra, jakby byli koleżkami spod budki z piwem.

Mama patrzyła na siostrę zatrwożona. Język, jakim posługiwała się Aldona, był pokłosiem jej ciągłego przebywania z Podgórskim i kontaktów z ludźmi ulicy. Separacja Aldony od zwykłych ludzi, którym bliżej było do sfery niebieskiej niż do sfery towarzyskiej, Maryli Rostockiej po prostu się nie udała.

– Ja w każdym razie za Podgórskimi nie idę – powiedziała, sięgając po butelkę, widząc, że Władysław się nie kwapi. Nalała sobie do pełna.

– Donia… pij powoli… – jęknęła mama.

– Ja się już nie krztuszę przy piciu alkoholu jak kiedyś. – Odstawiła pusty kieliszek.

Na stole leżała paczka papierosów, przez chwilę zastanawiała się, czy nie poczęstować się wawelem, ale ostatecznie cofnęła rękę. Obserwowałam ją rozbawiona i jednocześnie zaskoczona. Aldona bardzo się zmieniła od czasów naszej zażyłości, kiedy byłam małą dziewczynką i potem panienką. Nie wydoroślała, ale zhardziała, rozwinęła się w kierunku męskim, nawet przy stole siedziała jak wójt gminy albo sekretarz partii. Trzymała ręce na stole z zaplecionymi palcami i przemawiała, wyciągając szyję. Była to próba naśladowania Podgórskiego, w jednej chwili stało się to dla mnie oczywiste, ale moi rodzice tego nie dostrzegali, dla nich Aldona była wciąż tak samo chora na umyśle.

– Bardzo się cieszę, że z nami zostajesz. Tu jest twój dom, nasz dom. Nic się nie martw, będziesz do nas przychodzić na obiady… – pocieszała ją Maryla.

Widziała i czuła, jak Aldona cierpi z powodu nadciągających zmian. Miała za chwilę stracić to, co było dla niej najważniejsze, poczucie bezpieczeństwa.

– Będę ich codziennie odwiedzać, to niedaleko, na Ochocie. Pojadę tramwajem albo taksówką, już mam to przemyślane. Antek powiedział, że jak się lepiej urządzą, to mogę zostawać u nich na noc.

Ojciec spojrzał na mamę ponad moją głową, tyle obojgu wystarczyło, żeby uzgodnić, że temat już się wyczerpał, dla dobra Aldony. Po jej wyjściu ojciec dał upust swojej radości.

– Wielki dzień nas czeka! Pozbyć się takiego człowieka to święto!

– Ciszej… – Mama przymknęła drzwi, za którymi się chowałam, przylegając do ściany. Sztuki podsłuchiwania nauczyłam się od Aldony.

– Panie i panowie, niech nikt się nie dowie… – Ojciec mówił to, patrząc w sufit, gdzie podobno zainstalowano podsłuchy. Przekonany był, że bezpieka ukryła w naszych żyrandolach pluskwy, czego nie można było wykluczyć, ale z drugiej strony, gdyby tak było, ojca aresztowaliby co najmniej raz w tygodniu za to, co głosił.

– Krzyżyk na drogę! Musimy utrzymać ich mieszkanie, żeby się jakiś kolejny ubek nie zechciał u nas zagnieździć.

– Władziu, ja bardzo proszę… – Głos mamy był łagodny niczym letni wietrzyk.

– Nie mówię tego, by ci zrobić przykrość, nie jesteś osobiście odpowiedzialna za każdego członka twojej licznej rodziny, jednak obecność Podgórskich za ścianą po prostu mnie mierziła.

– Dobrze, dajmy już spokój. Obawiam się, że z tego będą same problemy.

Wieść o wyprowadzce Podgórskich ucieszyła ojca, ale głęboko zasmuciła moją mamę. Przez ostatnich dziesięć lat Podgórscy opiekowali się Aldoną i choć nie była to łatwa w zdefiniowaniu opieka, fakt, że mieli ją na oku, karmili i sprawdzali, czy dobrze śpi, uspokajał mamę, jednocześnie zwalniał z obowiązku zajmowania się młodszą siostrą. Mama najlepiej wiedziała, że Aldona potrzebuje nadzoru oraz cierpliwości, mimo iż przez większość czasu sprawiała wrażenie normalnej, szczęśliwej kobiety.

– Martwię się. Co się stanie z moją siostrą po wyjeździe Podgórskich?

– W jakim sensie? – Ojciec udawał, że nie rozumie.

– Nie powinna mieszkać sama. Nigdy nie mieszkała sama.

– Odsuniemy szafę, zerwiemy dywan i połączymy mieszkania. W jednym z pomieszczeń mógłbym nareszcie mieć swój gabinet. – Miał na myśli pokój po Antonim, ale nie był w stanie wypowiedzieć tego głośno.

– Aldona zostanie u siebie, pokój gościnny może stać się naszą jadalnią, w końcu będziemy żyć na jakimś poziomie. Przecież to było nasze mieszkanie przed wojną. Cały metraż!

Nie było to do końca prawdą. Mieszkanie należało do dziadków Rostockich, po śmierci ich syna Tadeusza i ich własnej do mojej mamy i Aldony, ale ojciec czuł się prawowitym właścicielem lokalu na Chłodnej, mimo że sam wniósł w posagu tylko dobre maniery i kilka sztuk garderoby. Dziadkowie Jagiełło mieli syna i cztery córki, choć stać ich było ledwie na kota.

– Jestem niespokojna. – Mama miała szósty zmysł. – Aldona jeszcze nie zdaje sobie sprawy, jak to będzie po ich wyprowadzce, odczuwa niepokój, miota się, ale nie rozumie, co się z tym wiąże.

– Nic jej nie będzie. Tęsknota to nie śmiertelna choroba – burknął ojciec.

Nie miał wielkiej ochoty na rozmowę o szwagierce, ponieważ śpieszył się do swoich towarzyskich obowiązków, ale mama nie chciała zamknąć tematu, zanim czegoś nie postanowią.

– Aldona jest bardzo przywiązana do Antoniego… – powiedziała do męża, patrząc mu błagalnie w oczy. Chciała, by ją wsparł, by coś powiedział lub zrobił, żeby odpędzić jej złe przeczucia i czarne myśli. Ojciec modelował krawat, stojąc przed lustrem.

– Maryla, czy ty aby nie histeryzujesz? Ostatecznie zmiana jej nie dotyczy, zostaje w znajomym jej otoczeniu, wśród swoich. Twoja siostra ma nas, Oleńkę, swój kąt. Kiedy otworzy się drzwi pomiędzy mieszkaniami, będzie mogła do nas zachodzić w każdej chwili. Niepotrzebnie się zamartwiasz. Trzeba jej jasno wytłumaczyć, że mieszkamy razem.

– Ale jak jej wytłumaczyć, że Antoni już nie śpi za ścianą? Że nie będzie go codziennie widywać i nosić jego swetra? Życie Doni składało się dotychczas z drobiazgów obracających się wokół Podgórskich, ściślej mówiąc, wokół Antoniego.

– Uważasz, że ona coś czuje do Podgórskiego? – Ojciec skrzywił się z niedowierzaniem i wygładził włosy na skroniach. Był zadowolony z wyglądu mężczyzny, którego widział w lustrze.

– Władziu… Przecież ona go kocha…

– Doprawdy…?! Czy Aldona w ogóle odróżnia miłość od przywiązania?

Przysłuchiwałam się uważnie rozmowie rodziców i kiedy mama wspomniała o miłości Aldony do Antoniego, przypomniałam sobie zbereźne opisy, jakimi mnie Aldona raczyła. Antek był pod nią, nad nią, potem ona w nim. Antoni Podgórski w moich oczach był starym zgredem, mimo iż miał dopiero trzydzieści sześć lat, natomiast dwudziestoośmioletnią Aldonę uważałam za swoją rówieśnicę, więc wyobrażenia ich fizycznej miłości, które kiedyś mnie bawiły, teraz przyprawiały o mdłości. Myślę, że rodzice uważali ich dawne narzeczeństwo za nieskonsumowane i do głowy by im nie przyszło, jak sobie „młodzi” pofolgowali, nie będąc w pobłogosławionym związku. Nie wiedziałam tylko, czy Teresa odgrywała jakąś rolę w tych miłosnych igraszkach, o niej Aldona nigdy nie wspominała, opowiadając w szczegółach, na czym schodziły jej i Antoniemu gorące noce.

Podgórscy nie wzięli z mieszkania prawie nic poza swoimi ubraniami. Nie sprawdziły się przewidywania ojca, że ogołocą ściany, wywrócą szuflady do góry nogami, wynosząc tyle, ile będzie w stanie udźwignąć samochód ciężarowy.

W listopadzie 1956 roku Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego został zlikwidowany i powołano do życia nowy organ, Służbę Bezpieczeństwa przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, choć jak mawiał mój ojciec, jeden czort! Podgórski awansował po tej przemianie, w wyniku której wielu tajniaków i funkcjonariuszy starej gwardii straciło pracę. Był zaufanym człowiekiem Mieczysława Moczara, z którym znał się z dawnych czasów, i ten, gdy tylko wrócił do łask i objął stanowisko wiceministra, natychmiast zrobił Podgórskiego dyrektorem i dał mu mieszkanie, samochód służbowy oraz wiele cennych przywilejów. Wyprowadzili się z Chłodnej przed Bożym Narodzeniem 1956 roku.

Aldona z powodu straty ukochanego nie zażyła cyjanku ani nie podcięła sobie żył, leżąc w wannie. Kilka dni po wyprowadzce Podgórskich moja ciotka targnęła się na swoje życie. Podpaliła mieszkanie, a ściślej mówiąc, podpaliła siebie, siedząc na łóżku Antoniego.

Rozdział 3

Na dwa dni przed Bożym Narodzeniem wciąż nie mogłam się zdecydować, z którym synem będę świętować Wigilię. Otrzymałam, jak co roku, dwa zaproszenia. Jedno do Marka, drugie do Kuby. Domy moich synów były gościnne i czułam się tam dobrze na tyle, na ile kobieta w moim wieku może czuć się dobrze poza własnym legowiskiem. Miałam w ich domach kapcie, bieliznę na zmianę, ciepły sweter oraz zapasowe tabletki na nadciśnienie.

Marek mieszkał na strzeżonym osiedlu na Mokotowie w apartamencie, który przypominał mi pięciogwiazdkowy hotel. Wszystko tam było sterylne, proste, funkcjonalne i poza kolorem szarym, białym i czarnym występowała w nielicznych ozdobach butelkowa zieleń. Kupił trzy takie apartamenty jeden nad drugim, dla siebie zatrzymał największy na najwyższym piętrze z dwoma balkonami i ładnym widokiem.

Kuba natomiast zakupił starą nieruchomość w Marysinie Wawerskim z dużym ogrodem i pięknym drzewostanem, którą sukcesywnie remontował w miarę możliwości finansowych. Moi synowie od sześciu lat nie spędzali razem świąt. Ironią losu był fakt, że bez względu na to, czy przez ostatnich piętnaście lat jechałam do domu starszego syna czy młodszego, do wigilijnego stołu nakrywała Aneta.

Czasy nie zmieniły się wiele pod tym względem, synowie dorastają, chcą się żenić, zakładać własne gospodarstwa i zanim przystąpią do realizacji życiowych planów, przyprowadzają wybrane połówki do rodzinnego domu z nadzieją, że się spodobają i zostaną mile przyjęte przez ich matki. Obce dziewczyny z dnia na dzień wkraczają do rodziny męża wraz ze swoimi nawykami, tradycjami, poglądami i natychmiast zaczynają się licytacje, u kogo jest lepiej i kto jest ważniejszy. Nie ma na świecie dwóch takich samych rodzin, nawet tradycyjne domy różnią się między sobą, a co dopiero domy budowane w odmiennych tradycjach i historiach. Boleśnie się o tym przekonałam, wychodząc za mąż za Wojciecha. Nasz związek to był mariaż miasta ze wsią, inteligencji z klasą robotniczą. Jako mąż i żona ostatecznie porozumieliśmy się ponad tą głęboką fosą pochodzenia, niestety wszyscy inni członkowie obu rodzin do tej fosy wpadli.

Ani mnie, ani mojemu drugiemu mężowi Wojciechowi nie spodobała się dziewczyna Marka. Przyprowadził ją w dniu moich imienin i przedstawił od progu wszystkim gościom jako swoją narzeczoną, co nas ogromnie zaskoczyło, ponieważ nie mieliśmy pojęcia, że się zaręczył. Jego poprzednie dziewczyny – a było ich sporo, ponieważ nie dość że Marek to przystojny lekarz o dobrej reputacji, to jeszcze dowcipny i czarujący – pojawiały się w naszym domu regularnie, ale żadna nie rozgościła się na dłużej. Wszystkie ładne, uśmiechnięte, przeważnie pielęgniarki albo lekarki, zakochane i gotowe do małżeństwa, gdyby tylko Marek zdecydował się przyklęknąć na jedno kolano. Omawialiśmy każdą z osobna, jakbyśmy je przymierzali do głównej roli w filmie, ale nigdy nie zdążyliśmy podzielić się naszą opinią z Markiem. Jego związki nie trwały dłużej niż trzy miesiące i zaczynałam podpytywać męża, czy taka niemoc utrzymania związku nie jest aby podejrzana. Wojciech traktował i kochał mojego syna jak własnego, choć w dniu naszego ślubu Marek miał pięć lat. Jego ojcem był mój pierwszy mąż Stach Buchman.

Wojciech uspokajał mnie, że takie przebieranie w dziewczynach nie oznacza niczego niepokojącego. Nie ma się co śpieszyć przy pasowaniu obrączek, powtarzał. W jego ustach brzmiało to komicznie, biorąc pod uwagę, jak krótko my znaliśmy się przed ślubem.

Gdy tylko wyszli wszyscy goście, zaczęłam sprzątać puste talerze i szklanki wybrudzone szminką i taktownie wypytywać Wojciecha, co myśli o narzeczonej Marka i tej nagłej zapowiedzi ślubu. Mąż pomagał mi w kuchni, wycierał ociekające pianą półmiski, ustawiał je na stole, bo tylko ja wiedziałam, gdzie jest miejsce odświętnej zastawy i w której szufladzie przechowujemy komplet srebrnych łyżeczek stanowiący część mojego „posagu”.

– Wyglądają na zakochanych – mruknął, biorąc z moich rąk karafkę. Na dnie zostało kilka kropel wiśniówki domowej roboty. Nalał sobie do kieliszka i usiadł przy stole.

– Owszem, ale czy samo zakochanie wystarczy?

– Od czegoś trzeba zacząć – odparł.

– Chodzi mi o to – snułam dalej swoje wątpliwości – że w Anecie jest zbyt wiele sprzeczności. Ona udaje przed Markiem i przed nami osobę, którą nie jest. Poza tym jest zimna jak mrożony groszek. Jestem ciekawa twojego zdania, ostatecznie może ja się mylę? Jakie na tobie zrobiła wrażenie?

Wojciech rozparł się na krześle.

– Nie mam zdania, rozmawiałem z nią przelotnie, wydawała się miła.

– Myślisz, że naprawdę Marek się z nią ożeni, czy tylko tak dla hecy przedstawił Anetę jako swoją narzeczoną? – zapytałam z nadzieją w głosie.

Wojciech spojrzał na mnie, podnosząc kieliszek do ust.

– O takie poczucie humoru go nie podejrzewam. Moim zdaniem zakochał się na poważnie.

Wojciech wstał i zabrał się za składanie stołu jadalnego, przy którym w dni powszednie mogło siadywać sześć osób, od święta dwanaście.

– Przyznaję ci rację, że ta dziewczyna wytwarza dziwną, nerwową atmosferę. Po jej wyjściu w mieszkaniu zrobiło się weselej i chyba wszyscy twoi goście to zauważyli.

– To nie jest dobry znak – stwierdziłam zmartwiona.

Przez kilka następnych tygodni widywaliśmy Marka bardzo rzadko, a jeśli przychodził, bardzo się śpieszył do Anety, która już nas więcej nie odwiedziła i zobaczyliśmy ją dopiero podczas proszonego obiadu w restauracji, kiedy poznaliśmy jej mamę i dwie młodsze siostry. Straszy brat Anety studiował w Lublinie i nie mógł uczestniczyć w uroczystości. Zaplanowali ślub na wrzesień i zaraz po rosole, nie czekając na kotlety z frytkami i zestawem surówek, Marek otworzył dyskusję na temat finansowania wesela, zapewniając wszystkich obecnych, że młodzi sami za wszystko zapłacą. Młodzi, czyli Marek. Aneta usztywniła się jeszcze bardziej, kiedy omawiany był temat pieniędzy oraz liczby gości weselnych. Upięte na czubku głowy rude loki postarzały ją, a wielkie, tandetne kolczyki dyndały w uszach niczym dzwony. Ubrana była w białą, obcisłą sukienkę, spod której prześwitywał kolorowy biustonosz. Jej chude, odsłonięte ramiona kojarzyły mi się z czasami wojennego głodu. Obie siostry Anety, sympatyczne podlotki, wydawały się mieć w sobie więcej luzu i choć Aneta nie mogła się powstrzymać od strofowania ich przy stole, chichotały i dopowiadały, jakbyśmy wszyscy byli równolatkami. Mama Anety prawie się nie odzywała podczas obiadu, siedziała na końcu stołu, nieważna i bez prawa głosu. Przez lata dominował ją mąż, teraz córka. Jeśli ta kobieta o zniszczonej twarzy miała jakieś marzenia, to chyba tylko takie, żeby mogła istnieć trochę mniej, i to w jakimś zaciszu, gdzie nikt nie będzie na nią patrzył i o nic nie będzie pytał.

Przy deserze ustalaliśmy i spisaliśmy listę naszych gości, poczynając od tych ważnych i najbliższych, po znajomych, sąsiadów oraz dalsze kuzynostwo. Zebrało się czterdzieści sześć osób. Niespodziewanie mama Anety zabrała głos.

– Z naszej strony to naliczyłam sto osób.

Spojrzałam na Marka.

– Wszystkich gości będzie sto, musi pani coś spuścić… – odparował.

– Ludzie by się obrazili – powiedziała mocnym, stanowczym głosem. – Sto to tak na uduś, pasowałoby więcej zaprosić, ale Anetka się pewnie nie zgodzi.

Aneta nie zareagowała, ale z pomocą przyszedł Markowi jego ojczym. Wojciech podniósł szklankę piwa w górę, jakby wznosił toast.

– To już ustalą między sobą młodzi. Oni płacą, zatem wszystko od nich zależy. Wesele na sto osób w dzisiejszych czasach to już jest rozmach. Gdyby Marek chciał zaprosić wszystkich swoich kolegów i koleżanki ze szpitala, trzeba by było Salę Kongresową wynająć… Prawda?

Marek przytaknął. Aneta podała siostrze swój kawałek tortu, nie miała ochoty na żadne słodkości. Zjadła tylko rosół i kawałek mięsa z surówką, nie tknęła frytek ani sosu czosnkowego. Marek objął oparcie krzesła, na którym siedziała, i przytulił głowę do ramienia narzeczonej. Nie odpowiedziała na tę czułość, jej ciało było z wosku, nie umiała nim poruszyć. Tak mi było wtedy smutno i tak żal, że nie doczekam się synowej, z którą bym się mogła ułożyć jak z córką albo jak z koleżanką, ponieważ jasnym się stało podczas naszego drugiego spotkania, że nie będzie nam po drodze, i zamiast się cieszyć, denerwowałam się od samego patrzenia w jej kierunku. Po przyjściu do domu poszłam zaraz na górę i w złości rozbierałam garsonkę, a przy ściąganiu pończoch zrobiłam na palcu wielką dziurę. Wiedziałam, że nie jestem w stanie powstrzymać syna, cokolwiek bym mu powiedziała, tylko popsułabym nasze stosunki. On już zdecydował, szedł za głosem serca ślepy, głuchy, zdeterminowany. Czym jest ta choroba miłości, przejściowy stan umysłu, który właśnie na umysł najbardziej szkodzi?

Wojciech wszedł do sypialni tak cicho, że zauważyłam go dopiero, gdy stanął w drzwiach łazienki. Grzałam dłoń pod ciepłym strumieniem wody.

– Olu, czy ty pamiętasz nasze zaręczyny, które miały charakter stypy?

– Dajże spokój! – obruszyłam się.

– Przez dwadzieścia parę lat starałem się udowodnić twoim rodzicom, twojemu tatuśkowi w szczególności, że jestem ciebie godzien, a i tak pomarli przekonani, że zmarnowałaś sobie przy mnie życie. Nie rób tego swojemu synowi…

– Po prostu mam złe przeczucia – stwierdziłam.

„Wojtek bez portek” – niby żartem powiedział mój ojciec, kiedy dwa lata po śmierci Stacha przyprowadziłam mojego przyszłego męża do mieszkania rodziców na Chłodną. Nawet po latach pewne wydarzenia z młodości czy nawet z dzieciństwa pamięta się wyraźnie, choć w ostatecznym rozliczeniu nie okazały się ani przełomowe, ani specjalnie ważne, inne z kolei, choć bardzo by się chciało pamiętać wszystkie szczegóły, uleciały i przepadły na zawsze w tej najbardziej tajemniczej piwnicy do przechowywania staroci, jaką jest nasz mózg.

I tak na tablicy wydarzeń z dnia 1 maja 1971 roku wyświetla mi się w pierwszej kolejności obraz mojego ojca Władysława stojącego przed lustrem, ubranego w białą jak śnieg koszulę i czarne, wyprasowane na kant spodnie podtrzymywane szelkami. Wygładził kołnierzyk i poprawił perłowe spinki przy mankietach, a mama podała mu marynarkę. Nigdy na nią nie patrzył, kiedy mu usługiwała, jego wzrok zawsze szukał lustra. Szczupły, wysoki, lekko zgarbiony, jakby wciąż się obawiał, że nie zmieści się w drzwiach. Mama była małą kurką, pięknym dodatkiem do postawnego męża. Kiedy patrzył w swoje odbicie w lustrze, ona stała obok z przekrzywioną lekko głową i podziwiała go w milczeniu. Czasami poprawiała klapy marynarki albo biegła do szafy przynieść inny krawat, kiedy widziała, że Władysław nie jest do końca zadowolony z przygotowanej stylizacji.

Ojciec nie wybierał się na pochód pierwszomajowy, ale do restauracji na jedno z owych spotkań literackich, podczas których znani i nieznani twórcy mierzyli się na słowa, inspiracje i najbliższe plany. Przechwalali się, obgadywali nieobecnych, niekiedy opowiadali pikantne anegdoty i wtedy ich policzki nabierały koloru wnętrza świńskiego ucha. To było naturalne środowisko mojego ojca, wśród tych talentów ówczesnej Warszawy czuł się jak ryba w wodzie. Wszyscy go znali i on znał wszystkich wartych bliższej znajomości. W znakomitej większości jego towarzystwo stanowili mężczyźni, ponieważ w tamtych czasach o kobietach się opowiadało, ale nie zapraszało do intelektualnego stołu. Chyba że były to panienki bezpruderyjne i przesadnie niezainteresowane swoją reputacją lub sławne jak Kalina Jędrusik czy Elżbieta Czyżewska.

– Na którą ma być obiad? – Mama bardzo dbała, żeby na alkoholowe debaty literackie jej mąż szedł z pełnym żołądkiem.

– Umówiłem się na osiemnastą, wcześniej chciałbym jeszcze trochę popracować i zdrzemnąć się, zatem może usiądźmy do stołu około siedemnastej? – Ojciec, przymierzywszy strój na wieczór, zdjął marynarkę i odpiął spinki.

– Ja też mam dziś wychodne – wtrąciłam – pewnie nie wrócę na czas, żeby położyć Marka spać.

– A gdzie ty się, córcia, wybierasz? Nie widzę szturmówki… – Ojciec rozejrzał się ostentacyjnie po przedpokoju.

– Umówiłam się z koleżankami w Mozaice, będziemy świętować bez robotników i chłopów – odparłam, siląc się na sarkazm, którym miałam nadzieję przypodobać się ojcu.

– Thank you, Lord, przez moment myślałem, że idziesz na pochód.

Odwróciłam głowę przyłapana na kłamstwie. Obiecałam mojej przyjaciółce Kazi, że pójdę z nią na pochód pierwszomajowy, a dopiero potem wyskoczymy na kawę i koniak do Mozaiki. Kazia pracowała w Fabryce Samochodów Osobowych na Żeraniu, gdzie uczestnictwo w święcie ludzi pracy było obowiązkowe, a nieobecność w taki czy inny sposób karana. Kazia musiała iść, postanowiłam iść z nią, dla przyjemności, nie z obowiązku. Ojciec takiego rodzaju przyjemności na pewno by nie zrozumiał. Kazia kolegowała się z kilkoma naprawdę wesołymi dziewczynami, nowymi obywatelkami Warszawy, i czasami spotykałyśmy się w kawiarni na damskie ploteczki i ciastko z kremem. One umiały wypić kieliszek jednym haustem, podczas kiedy ja się krztusiłam przy każdej próbie i nie robiłam tego specjalnie, po prostu nie umiałam pić wódki po męsku, nie zdążyłam się takich praktycznych rzeczy nauczyć w moim surowym, tradycyjnym domu. Pod tym względem Aldona mnie wyprzedzała. Lubiłam towarzystwo tych nieskomplikowanych dziewczyn właśnie dlatego, że były inne od osób, jakie wcześniej znałam, i choć w niczym nie umiałabym czy chciałabym im dorównać, kiedy tylko Kazia mnie zapraszała, szłam.

Dziewczyny z FSO potrafiły przetrzymać każde spojrzenie mężczyzny, podczas gdy ja się płoszyłam po drugim mrugnięciu powiek. Nosiły kolorowe sukienki, nie zawsze modne, ale zawsze bardzo krótkie. Kazia przyjaźniła się z Wieśką od dnia, kiedy obie dostały pracę w FSO, i trzymały się razem również poza zakładem. Ja przystałam do nich niedawno, po roku dobrowolnego zamknięcia w domu zaczęłam powoli otwierać okna, a potem wychodzić do miasta.

Z Kazią znałyśmy się z czasów, kiedy jej mama, pani Marysia Jamróz, pracowała u nas jako pomoc domowa. Za pozwoleniem mamy pani Marysia przyprowadzała małą Kazię do pracy i mimo że czarnooka dziewczynka była ode mnie pięć lat młodsza, znajdowałyśmy wspólny język i spędzałyśmy ze sobą sporo czasu, który schodził nam na wymyślanych przeze mnie zabawach. Zamykałyśmy się w dużym pokoju albo w kuchni, gdzie szykowałyśmy różne przedstawienia lub przebierając się w męskie ubrania, udawałyśmy, że jesteśmy pierwszymi sekretarzami, którzy spotykają się, żeby ratować świat od zagłady. Ja byłam Stalinem, a ośmioletnia Kazia Bierutem, to znów ja odgrywałam rolę złego Trumana, a Kazia dobrej żony Fidela Castro, Mirty Díaz-Balart, o której mój ojciec opowiedział nam po powrocie jego kolegi pisarza z Kuby.

Prasławski podobno poznał przywódcę Kuby i jego żonę, pokazał kolegom literatom kilka wspólnych fotografii zrobionych na tarasie ich rezydencji, zatem dostałyśmy gotowy materiał do odgrywania scen małżeńskich, przedstawiając postawnego Castro jako skończonego romantyka, który co rusz padał na kolana przed swoją żoną. Kiedy rozpoczęłam naukę w XXI Liceum Ogólnokształcącym im. Hugona Kołłątaja, Kazia zniknęła z mojego radaru, choć pani Marysia jeszcze przez następne lata przychodziła do nas, żeby gotować i uprzątnąć bałagan po mnie i moim ojcu. Przychodziła rano, kiedy ja byłam w szkole, i czasami mijałyśmy się w drzwiach mieszkania. Pytałam ją o Kazię, prosiłam pozdrowić, ale byłam wtedy zalatana ze swoimi nowymi koleżankami i kolegami z liceum, zupełnie innymi niż Kazia czy Aldona. Obie moje przyjaciółki z dzieciństwa poszły chwilowo w odstawkę. Dopiero gdy jako młoda wdowa wróciłam ze Szczecina, odnowiłyśmy znajomość, a ta szybko przekształciła się w przyjaźń.

Kazia wymyśliła nasze wspólne wyjście do Cafe Mozaika na Puławskiej. W budynku, gdzie na parterze znajdowała się kawiarnia, mieszkała najweselsza koleżanka Kazi, Wieśka. Balkon jej mieszkania wisiał bezpośrednio nad wejściem do popularnego lokalu ozdobionego różowym neonem. Dziewczyna wynajmowała tam pokój u bezdzietnych nauczycieli i jak sama mówiła, absolutnie jej nie przeszkadzało, że pan geograf podgląda ją w łazience, a pani polonistka obdarowuje ubraniami pod warunkiem, że w jej obecności te bluzeczki i spódniczki przymierzy. Wieśka rozbierała się do nagusieńka i zakładała bardzo powoli darowane zwiewne łaszki albo sztywne jak kolczuga sukienki, a pani patrzyła. Polonistka miała szklane oczy niczym mokre denka butelek po oranżadzie i z trudem przełykała ślinę, podziwiając figurę Wieśki. Koleżka Kazi uwielbiała opowiadać nam o sprawach damsko-męskich i po prawdzie o niczym innym nie umiała tak interesująco mówić, jak o wygłodniałych mężczyznach biegających za nią z wywalonym jęzorem. Chełpiła się też tym, że widziała na własne oczy słynnych filmowców i aktorów wchodzących lub wytaczających się z Mozaiki, i przekonywała, że musimy kiedyś tam pójść, ponieważ przy dużym szczęściu możemy natknąć się na Wajdę czy Kieślowskiego.

„Kiedyś” zmieniło się w 1 maja, ponieważ Kazia postanowiła za nas wszystkie, że pójdziemy po pochodzie na piwo i śledzia. Najpierw dziewczyny musiały spełnić swój obowiązek i wziąć udział w oficjalnej części majowego święta. Były podekscytowane myślą, że na własne oczy zobaczą najważniejszych w Polsce dygnitarzy zasiadających na trybunie honorowej. Ja również chciałam zobaczyć nowego I sekretarza PZPR Edwarda Gierka, którego wszyscy znaliśmy tylko z telewizji, a ten postawny mężczyzna wyczesany na jeża bardzo się koleżankom z FSO podobał. Pamiętam, że przechodząc przed trybuną honorową, pomyślałam, że Gierek jest w rzeczywistości znacznie poważniejszy i smutniejszy niż na ekranie. Pewnie był już zmęczony machaniem do tłumów, może trochę znudzony, w każdym razie w tej jednej chwili, kiedy na niego patrzyłam, nie prezentował się jako silny, pewny siebie przywódca. Szłam w szeregu z innymi pracownikami FSO pomiędzy Kazią a Wieśką. Trzymałyśmy się pod ramię i żadna z nas nie niosła ani transparentu ani flagi, ale byłyśmy częścią tej socjalistycznej manifestacji. Ze wszystkich stron powiewały czerwone i biało-czerwone szturmówki oraz rozpisane na długich płachtach hasła: „Partia z narodem”, „Robotnicy nie dzielmy się”, „PZPR”, „Niech się święci 1 Maja”. Pomysłowość niektórych zakładów pracy czy organizacji była naprawdę imponująca, ludzie prześcigali się w podlizywaniu się władzy i wypisywali różne idiotyczne hasła na proporcach, wymachując nimi przez trybuną honorową tak energicznie, jakby chcieli niebo nad głową zadźgać na śmierć. Za nami szli hutnicy, ubrani w fartuchy i białe „kowbojskie kapelusze”, ze swoim ogromnym hasłem na czele: „Hutniczy trud partii i ojczyźnie”, a przed nami duża grupa młodych pielęgniarek w fartuszkach i czepkach. Dziewczyny maszerujące w pierwszym rzędzie trzymały w rękach kompozycje z papierowych kwiatów, ale nie machały nimi zbyt intensywnie, pewnie w obawie, że im się rozlecą, zanim dotrą przed trybunę honorową.

Zaraz po przemarszu przed trybuną wysunęłyśmy się z pochodu i nadal trzymając się za ręce, poszłyśmy wolnym krokiem wzdłuż Marszałkowskiej.

– Przystojniak z tego towarzysza Gierka – skomentowała Wieśka. – Trochę podobny do mojego wujka Mietka, tylko wyższy. Ciekawe, czy ta jego Stasia mu starcza? Ja bym się nim zajęła, gdyby ładnie poprosił…

– Raczej nie poprosi. – Kazia szturchnęła mnie łokciem. – Wyszykowałaś się jak piosenkarka do Opola, cała Mozaika oszaleje na twój widok.

Kazia i Wieśka ubrane były podobnie, w krótkie kraciaste spódnice mini i obcisłe białe bluzki podkreślające kształt piersi. Ja na pierwszomajowy pochód wybrałam dwuczęściowy komplet w zielonym kolorze składający się ze spodni i kamizelki spiętej paskiem z klamrą. Pod spód założyłam biały półgolf. Przyznam, że wyróżniałam się tego dnia w tłumie, głownie ze względu na tę intensywną zieleń mojego stroju.

– Nie muszę się dziś śpieszyć do domu, mama zajmie się Markiem – powiedziałam jej do ucha.

Kazia przycisnęła się do mnie.

– Czas najwyższy, żeby ktoś wreszcie się tobą zajął, ale tak, żebyś wrzeszczała na trzy piętra! Wiesz, co mówią najstarsi górale? Grzeczne dziewczynki robią grzeczne rzeczy, a niegrzeczne całą resztę…

– Nie jestem chyba gotowa na to, co myślisz – powiedziałam, wzdychając.

– Tutaj nie ma co myśleć, tu trzeba działać, zanim ci pusia mchem porośnie.

Śmiałam się, Kazia była jak zwykle w doskonałym humorze, a jej sprośne uwagi po prostu uwielbiałam. Przez moje gardło nie przeszłyby takie słowa, udławiłabym się po pierwszej sylabie. Ale jej to pasowało, nie była przy tym wulgarna, po prostu pikantnie zabawna, zupełnie inaczej niż Aldona.

– Nawet nie wiem, czy chciałabym kogoś poznać. Stach był miłością mojego życia.

– Skąd wiesz? Takie rzeczy można stwierdzić na godzinę przed śmiercią, a ciebie jeszcze wieko od trumny nie goni, więc się nie wypowiadaj ostatecznie.

Kazia była nieco pulchna jak na dzisiejsze standardy, ale to ją nie martwiło. Dziewczyna bez kompleksów, dziewczyna mądra życiowo, u której chłopski spryt przeplótł się z emocjonalną inteligencją, tworząc uniwersalną postać na wszystkie czasy, te peerelowskie przede wszystkim. Śmiała się z PRL-u, ale nim nie gardziła jak mój ojciec.

Kiedy przystanęłyśmy na moment, żebym mogła poprawić sprzączkę przy bucie, doszło do nas dwóch młodych mężczyzn. Nieśli duży transparent przedstawiający czarno-białą fotografię Gierka i Jaroszewicza spoglądających na zegarek z podpisem: „Przyśpieszamy obywatele”. Jednym z nich był Wojciech Pasternak, mój przyszły mąż, drugim Roman Klepacki, przyszły mąż Kazi.

Wojciech posiadał urodę Jamesa Deana i nic więcej nie mogę dodać, poza tym, że Dean zginął tragicznie, mając dwadzieścia cztery lata, a Wojciech skończył właśnie dwadzieścia sześć i 1 maja 1971 roku miał się całkiem dobrze. Zaczęli bardzo swobodnie z nami rozmawiać, jakbyśmy się znali od dawna. Wojciecha i Romana znała tylko Wieśka z jakiejś wcześniejszej uroczystości partyjnej, kiedy to świętowano wspólny wysiłek robotniczy Huty Warszawa i FSO, dla której to fabryki hutnicy produkowali blachę na karoserię. Bezwstydnie prężyła swoje wielkie cycki raz przed jednym, raz przed drugim hutnikiem i nie zadała sobie trudu, żeby nas przedstawić.

– Jeśli chcecie iść z nami do Mozaiki, musicie gdzieś odstawić transparent. – Brodą wskazała Gierka i Jaroszewicza. – Nie wpuszczą nas z tymi towarzyszami do środka.

Kazia przyglądała się przez chwilę twarzom najważniejszych osób w państwie, nagle wyprostowała się i wypaliła w stronę kurczącego się Romana:

– Ty mi się widzisz, chłopaku, mogę cię ostatecznie zabrać na ramę mojego roweru.

Roman zaśmiał się, powiedział, że odda transparent kolegom wracającym do huty, i prosił, żebyśmy chwilę na niego zaczekały. Wojciech nie poszedł z nim, wolał stać obok mnie i rysować czubkiem buta zygzaki na chodniku. Roman wrócił po kilku minutach i od razu zajął się Kazią. Patrzyliśmy, jak się do niej mizdrzy i stara się dorównać jej dowcipem, ale nie bardzo mu to wychodziło. Wieśką przez chwilę nikt się nie interesował, więc sięgnęła po swoją najpotężniejszą broń. Wygładziła sweterek na piersiach, dotykając pieszczotliwie bliźniaczych gór, i zaczęła się wyginać, przeginać i oblizywać usta. Chłopcy patrzyli na jej dłonie, potem ich wzrok zjechał niżej. Mnie w tym momencie zrobiło się smutno, nagle sobie uświadomiłam, że ja już nie będę prowadzić takich beztroskich flirtów ani otwarcie wodzić na pokuszenie, już nie poderwą się motyle w brzuchu i nie zawiśnie na drzwiach biała ślubna sukienka, ponieważ to wszystko już za mną. Wieśka i Kazia dopiero pukały do bram szczęścia, podniecone i ciekawe, co je spotka, kto tam czeka i dokąd je zabierze, ja się nie liczyłam.

Podniosłam przeciwsłoneczne okulary na czubek głowy i zahaczyłam je o włosy. Wojciech obrócił się do mnie twarzą, nie patrzył już na piersi Wieśki, ale w moje oczy.

– Pani mi kogoś przypomina.

– Kogoś z rodziny?

Wojciech pokręcił głową.

– Jest taka aktorka, w której na kilka dni zakochałem się bez pamięci, nazywa się Anna Dymna. W tamtym roku byliśmy w Krakowie na Weselu Wyspiańskiego i ona tam grała Isię i Chochoła. Pani jest do niej podobna!

Nie wiem, co zaskoczyło mnie bardziej. Fakt, że robotnik huty krakowskie teatry odwiedza, czy to, że tak bezceremonialnie stwierdza: zakochałem się bez pamięci. Kiedy kilka lat później poszliśmy z Wojciechem do kina na film Nie ma mocnych, w którym Anna Dymna tak cudownie zagrała rolę wnuczki Pawlaka, wspominaliśmy nasze pierwszomajowe spotkanie na Marszałkowskiej, spotkanie Anny Dymnej z Jamesem Deanem.

Wojciech Pasternak miał lśniące, jasne włosy zaczesane wysoko, prosty, zgrabny nos, głęboko osadzone granatowe oczy i usta jak czereśnie. Takiego kształtu głowy nie powstydziłby się żaden posąg grecki ani Aleksander Wielki. Każda kobieta musiała się przy nim czuć jak szara myszka. Nie uważałam siebie za szczególnie atrakcyjną – fakt, że w wieku trzydziestu jeden lat byłam wdową z małym synkiem przy boku, odbierał mi pewność siebie w kontaktach z mężczyznami. Wdowa z dzieckiem to tylko ciut lepiej niż panna z dzieckiem, przynajmniej wtedy tak było. Mężczyźni szukali nietkniętych i uczuciowo nienaruszonych dziewczyn, przed którymi mogliby otworzyć świat seksu i z dumą przedstawić rodzicom. Kobietą, która już raz przeszła nawet najkrótszą ścieżkę małżeństwa, bardzo trudno byłoby się pochwalić.

– Ma pani wolne popołudnie? – Wojciech odciągnął mnie od koleżanek na kilka kroków.

– Idziemy do Mozaiki, zdaje się, że koleżanka już was zaprosiła – odparłam, starając się zapanować nad zdenerwowaniem.

– A gdybyśmy tak odłączyli się od grupy i poszli na lody tylko we dwoje?

Zerknęłam na dziewczyny, one również patrzyły w moim kierunku, zaskoczone, że rozmawiam na osobności z hutnikiem, którego poznałam kilka minut wcześniej. Staliśmy bardzo blisko siebie, wystarczyło pochylić się lekko w przód i nasze głowy by się zderzyły.

– Umówiłam się z koleżankami, będą zawiedzione, nie chcę ich zostawiać na lodzie…

– Ja to załatwię – powiedział, ale nie ruszył się z miejsca.

– Może jednak pójdziemy wszyscy razem? Będzie weselej.

– Nie musi być wesoło, wystarczy, żeby było przyjemnie – odparł i jeszcze śmielej zaglądnął mi w oczy. Speszyłam się.

Kazia i Wieśka podeszły do nas i przez chwilę naradzały się głośno, czy nie kupić po drodze kiełbaski z rożna. Nie zdążyły rano zjeść śniadania, a wódka na pusty żołądek może bardzo zaszkodzić. Pierwszego maja na ulicach i bulwarach pojawiały się parasole, krzesełka, piwo, kiełbasa, same rarytasy niedostępne w zwykły dzień. Była to nagroda za udział w socjalistycznym święcie. Dla większości mieszkańców polskich miast był to bardzo miły dzień i prawie zawsze sprzyjała wtedy pogoda. Nie brakowało też i takich obywateli jak mój ojciec, którzy otwarcie bojkotowali to święto lub udawali, że wybierają się na pochód, a jak tylko ruszył, dyskretnie znikali w mijanych bramach czy przejściach między blokami.

Roman, już bez transparentu, dołączył do naszej grupy i Wieśka nagle zaczęła dyrygować nami jak przedszkolakami.

– Najpierw coś zjemy, potem, jeśli już tak bardzo chcecie, możecie z nami przejść się do Mozaiki. Romuś, jesteś przy kasie? Żeby nie było jak ostatnio…

– Zapomniałem wtedy portfela, ale ty mi ciągle wypominasz, jakbym był kutwą.

– Postawisz piwo i jesteśmy kwita. Wojtek? Mam nadzieję, że masz w kieszeni portfel? – Mówiąc to, Wieśka wzięła go pod ramię i obróciła w kierunku marszu. Wojciech zrobił dwa kroki i zatrzymał się. Delikatnie wysunął jej dłoń spod ramienia.

– My z panną Aleksandrą idziemy na spacer, potem do was dołączymy. – Stanął obok mnie i objął ramieniem.

– Jaka ona tam panna… – prychnęła Wieśka. – Ola jest wdową i ma dziecko.

Poczułam, jak twarda gula blokuje mi krtań i pewnie bym się zatoczyła, gdyby nie fakt, że ramię, którym obejmował mnie Wojciech, ani drgnęło. Stał przy mnie niczym rycerz przy swojej wybrance, nie cofnął słowa, kroku i postanowienia. Kazia skarciła Wieśkę wzrokiem i pierwszy raz byłam świadkiem, jak się koleżanki poprztykały, szkoda tylko, że świadkiem tej sceny było aż tyle osób.

– Napij się Wieśka wrzątku, to ci dziób wypali!

– Ale że co? Przecież to nie jej wina, że owdowiała za młodu, ale wdowa to jednak nie panna…

Wszyscy patrzyli na mnie, oceniając, czy widać po mnie wdowieństwo. Roman gapił się tak intensywnie, że aż go oczy zapiekły i musiał je przetrzeć.

– Nikt cię nie prosił, żebyś Oli życiorys opowiadała, nie jesteś kadrową. A tak w ogóle to się tak nie rządź, bo to ja organizuję wypad do Mozaiki.

– Ale to ja mieszkam nad Mozaiką, a nie w jakiejś pipidówce jak ty! – Wieśka poczerwieniała ze złości, ale nie miała zamiaru ustąpić. – Wiecie co? Mam was gdzieś, panny i wdowy! Romek, idziemy się zabawić. Do widzenia wam.

Roman patrzył w chodnik, nie ruszał się z miejsca.

– Idziesz?

Patrzyliśmy za odchodzącą Wieśką, trochę winni, że w taki sposób zakończyła się rozmowa. Nawet jej plecy były obrażone, a obcasy stukały tak głośno, jakby ktoś młotkiem w beton walił.

Kazia odezwała się pierwsza:

– Przejdzie jej, ale nie ma co liczyć, że wyciągnie wnioski. Wieśka to dobra dziewczyna z kościami, tylko zanim nabije, wypali. Tak czy owak, zostaliśmy we dwie pary i proponuję… rozejść się.

Ruszyliśmy w przeciwnych kierunkach. Wojciech nadal mnie obejmował, poczułam zapach wody kolońskiej, wdychałam tani aromat i byłam absolutnie wniebowzięta.

– Przepraszam za to nieporozumienie, ona nie kłamała, faktycznie mam małego chłopca w domu, jego ojciec zginął tragicznie dwa lata temu.

– Bardzo przykra historia… – powiedział Wojciech, nie zmieniając tempa. Szliśmy trochę za szybko, jakbyśmy oddalali się z miejsca przestępstwa.

– Może chłopiec miałby ochotę na lody? Dziś na każdej ulicy można kupić lody bambino.

– Mieszkam niedaleko, na Chłodnej. Marek uwielbia lody… jednak nie musimy… – Jąkałam się.

– Pewnie, że nie musimy, ale chcemy.

Długo nie podnosiłam głowy, wolałam patrzeć pod nogi niż przed siebie. Wszystko stało się tak szybko, usiłowałam zebrać myśli i przygotować historyjkę dla rodziców, którzy nie spodziewali się gościa. Nikt mnie nie odwiedzał na Chłodnej poza Kazią, żyłam jak pustelnica i wszyscy domownicy do tego przywykli, tymczasem prowadziłam do domu nieznajomego mężczyznę, który zachowywał się tak, jakbyśmy byli po słowie.

Po tragicznej śmierci Stacha wróciłam do Warszawy i wprowadziłam się na powrót do mieszkania rodziców. Nie miałam pracy ani sił, żeby w obcym mieście, jakim dla mnie był Szczecin, prowadzić gospodarstwo dla siebie i trzyletniego Marka, którego nie posłaliśmy ze Stachem ani do żłobka, ani do przedszkola, wychodząc z założenia, że najlepiej mu będzie przy niepracującej mamie. Stach dobrze zarabiał, ja nie miałam ambicji, żeby uwolnić swoją artystyczną duszę. Wystarczało mi malowanie akwareli, robienie swetrów na drutach i prowadzenie nienagannej kuchni. Śmierć Stacha wyrwała mi serce z piersi, ale najgorsze miało dopiero nadejść, kiedy, pozostawiona bez środków do życia, uświadomiłam sobie, że nigdy nie stałam na własnych nogach, tylko opierałam się o męża, a wraz z jego odejściem mogłam tylko upadać i podnosić się na zmianę.

Wojciech zdziwił się, że nie otwieram drzwi do mieszkania własnym kluczem, tylko dzwonię.

– Mieszkam z rodzicami, mama zawsze jest w domu – wyjaśniłam.

Mama otworzyła drzwi. Ojciec nigdy nie reagował na dzwonek, było to poniżej jego godności, żeby wcielać się w rolę odźwiernego. Trzymała kilka krawatów w jednej ręce i machała nimi.

– Tak szybko? – zdziwiła się. – Myślałam, że wrócisz wieczorem.

Zza moich pleców wychylił się Wojciech. Weszliśmy do środka.

– Mamo, poznaj. To kolega Kazi, a teraz mój – dokonałam szybkiej prezentacji. – Przyszliśmy po Marka, idziemy na lody.

– Bardzo mi miło. Miałaś iść z koleżankami. Stało się coś?

– Och, nic się nie stało, po prostu zmieniłam plany.

Wojciech pochwycił dłoń mamy i zgiął się wpół przy pocałunku. Jednobarwne krawaty ojca zadyndały w powietrzu, kiedy wskazała mu drogę wzdłuż wąskiego przedpokoju.

– Niech pan wejdzie i się rozgości. Marek jest u sąsiadów na górze, bawi się z małym Adasiem. Zaraz po niego pójdę.

Usiedliśmy na kanapie, która chyba pamiętała pierwszą wojnę światową. Sprężyny niczym żebra chudzielca przebijały się przez tapicerkę, pojękując na dwa głosy. W mieszkaniu rodziców wszystkie meble i sprzęty były stare, naznaczone historycznymi wydarzeniami, kupione przez naszych przodków lub przywiezione z domów tych członków rodziny, którzy umarli. Najładniejsze eksponaty pochodziły z mieszkania wuja Alberta, obdarował nimi Aldonę, ale ona nie chciała starych gratów i ostatecznie trafiły na Chłodną. Zarówno mama, jak i ojciec żywili głęboką niechęć do całego powojennego wzornictwa, celebrując rodzinne antyki jak świętość. Dywany były spłowiałe i w wielu miejscach łyse, przykrywały wydeptane i nierówne drewniane podłogi pięciu pokoi, z których składało się mieszkanie. Wojciech rozglądał się bez krępacji, jakby był w muzeum. Wstał i przeszedł przez pokój. Okazały fotel dziadka Henryka obejrzał ze wszystkich stron.

– Pamiątka z Wawelu? Po którym królu?

Roześmiałam się.

– Tylko na nim nie siadaj, może się rozlecieć, ma już swoje lata.

– Piękna robota… – pochwalił.

Ojciec nie przyszedł się przywitać, zanim nie doprowadził swojego wyglądu do perfekcji. Dopiero kiedy mama podała mu marynarkę, którą zapiął na dwa guziki, wysunął spod rękawów kawałek mankietu koszuli, wygładził klapy, wszedł do gościnnego pokoju, w którym Wojciech pił herbatę z wyszczerbionej porcelanowej filiżanki z cieniutkim uszkiem. Na widok mojego ojca wstał i odstawił filiżankę na stolik.

– Jagiełło. – Wyciągnął dłoń i kiedy Wojciech ją pochwycił, ojciec zrobił krok w tył, jakby się obawiał, że ten rosły, przystojny mężczyzna zapragnie go uściskać.

– Bardzo mi miło.

Ojciec usiadł w fotelu dziadka Henryka i Wojciech z trudem powstrzymał śmiech. Władysław Jagiełło na tronie.

– Rozumiem, że spełniliście już swój socjalistyczny obowiązek? – zwrócił się do mnie ojciec.

Nie było czasu, żeby uprzedzić Wojciecha o politycznych przekonaniach ojca, który protestował przeciwko wszystkim i wszystkiemu, co wyprodukował Układ Warszawski. Mógł sobie na to pozwolić, żyjąc w muzeum i pisząc historyczne książki drukowane od czasu do czasu we Francji i Anglii. Polskie wydawnictwa raz mu wybaczały, raz go odtrącały, w zależności od cenzora, który w danym roku decydował, co nadaje się w twarde okładki, a co trzeba odłożyć na półkę w oczekiwaniu na łagodniejsze czasy. Wojciech patrzył na ojca niezrażony faktem, że ten go jawnie ignoruje.

– Pan nie bierze udziału w pochodach pierwszomajowych? – zapytał go.

– Nie mam socjalistycznej duszy i nie tęsknię za reżimem – odparł ojciec, wciąż omijając Wojciecha wzrokiem. – Córcia, a ty gdzie zgubiłaś Kazię?

– Zdaje się, poszła do Mozaiki z naszym kolegą Romanem, może się tam potem zejdziemy. Na razie mamy zamiar zabrać Marka na lody – odparłam.

Ojciec skinął głową, jakby łaskawie dawał pozwolenie. Po chwili rozpoczął swoje przemówienie, od którego mnie zrobiło się gorąco, a Wojciech, kompletnie zdezorientowany, chrząknął kilka razy, zakrywając usta mankietem.

– Na pochody nie chodzę, skoro już pan pyta, młody człowieku, ale zapewniam, że literaci również honorują święta robotnicze. Nie chodzimy po ulicach z portretami Gierka i Lenina, ale pierwszego maja wznosimy toast za trud robotników, szczególnie tych mniej posłusznych. A pan, gdzie, za przeproszeniem, pracuje?

Wojciech wyprostował się.

– W hucie.

– W hucie… w Hucie Warszawa zapewne. – Ojciec przeżuwał to słowo jak kawał niedogotowanej wołowiny. – Ciężka praca połączona z aktywnością socjalistyczną. Wszyscy hutnicy są członkami partii?

– Nie wiem, czy wszyscy… – odparł bardzo szybko Wojciech i uprzedził kolejne pytanie. – Ja akurat jestem członkiem partii.

– To oczywiste. – Ojciec uśmiechał się łagodnie i kąsał dalej. – W takich kolosach socjalistycznej propagandy jak huta nie zajdzie się za daleko bez czerwonej legitymizacji. Odwiedzał was Breżniew i Nixon, jest się czym chwalić na świecie. Ja pamiętam ten teren na Młocinach z czasów, gdy wywłaszczano tam chłopów pod te dwieście dwadzieścia hektarów inwestycji, bez litości były te wywłaszczenia. Ale cóż, władza socjalistyczna potrzebowała na gwałt sukcesu, tylko nie wiedziała, od czego zacząć. Zna pan tę historię? Przywieźli Ślązaków, żeby im postroili hutę na miarę czasów, i ściągnęli okoliczne chłopstwo do pracy, żeby im w tym martenowskim piecu nie wygasło. Czym wam płacą za lojalność? Rublami czy wczasami pracowniczymi?

– Za pozwoleniem… – Wojciech spojrzał na mnie, żeby się upewnić, czy może pozwolić sobie na stawienie kontry. Wyczytał z mojej twarzy, że nie mam nic przeciwko temu, chciałam, żeby postawił się mojemu ojcu.

– Pan uważa, że źle się stało? Że przemysł ciężki Polsce nie jest potrzebny? – zapytał spokojnie, choć jego żyłka na skroniach zaczęła gwałtownie pulsować.

– Polsce jest potrzebnych wiele rzeczy, młody człowieku, ale nie socjalizm. – Ojciec już się nie uśmiechał. Wojciech aż podskoczył na kanapie.

– Mnie socjalizm dał wszystko. Szkołę, miejsce pracy i mieszkanie. Co więcej, dał mi poczucie godności…

– A mnie socjalizm wszystko odebrał i to nas zawsze będzie różnić. – Ojciec, mówiąc to, już wstawał z miejsca. – Nie warto jednak psuć sobie humoru, życzę wam dobrej zabawy, ja wracam do swoich…

Nie dodał „obowiązków” i zanim zebraliśmy się, żeby coś powiedzieć, już go nie było. Słyszałam, jak zamknął drzwi do kuchni. Wojciech spuścił głowę. Z pewnością nie tak sobie wyobrażał wizytę u moich rodziców. Godzinę wcześniej szliśmy ulicami majowej Warszawy radośni i ciekawi, a przestępując próg mieszkania, wkroczyliśmy na pole bitwy. Mogłam winić tylko siebie, ojciec zachowywał się jak zwykle, nie była to żadna niespodzianka i całe zajście mogło mnie drogo kosztować, bo przecież mało kto wytrzyma taką wrogość, jaką mój ojciec częstował tych, którzy nie myśleli jak on.

– Na jakim wydziale pracujesz? – zapytałam po długiej chwili milczenia.

– W-35. Stalownia.

– A gdzie dostałeś mieszkanie? – pytałam dalej, żeby rozładować atmosferę, jaką zostawił po sobie ojciec.

– Na naszym osiedlu Wrzeciono. Na ulicy Marymonckiej, dwa pokoje z kuchnią na szóstym piętrze. Dopiero się urządzam, dosłownie tydzień temu otrzymałem klucze.

Westchnęłam.

– Szczęściarz z ciebie. Jak już zdążyłeś się zorientować, ja skazana jestem na mieszkanie kątem u rodziców i nie zanosi się, żeby w najbliższym czasie miało się to odmienić.

– Bardzo piękne mieszkanie… – Wojciech wstał i podszedł do okna. – Takie jasne i wysokie. To pewnie zabytkowa kamienica?

– Przedwojenna. Urodziłam się w tym domu.

– Naprawdę?

Wyjrzał przez okno.

– Tak, moja mama również się tu urodziła.

– Pochodzisz z dobrej rodziny.

– Dobrej? A co masz konkretnie na myśli? – zapytałam podenerwowana. Wszystko szło jak po grudzie, najpierw moja sytuacja z dzieckiem, potem ojciec wywrotowiec, teraz kamienica. Zbyt okazała, żeby nie wzbudzać podejrzeń, jakim to cudem znalazła się w posiadaniu mojej rodziny. Byłam bliska załamania i nie widziałam sposobu, żeby wyprowadzić rozmowę na inne tory.

– Mam na myśli wszystko to… – Wojciech wykonał szeroki gest ręką – …to są za wysokie progi jak na moje nogi. Szkoda, bo bardzo cię polubiłem.

Zerwałam się z kanapy i podbiegłam do niego.

– Ja też cię polubiłam – powiedziałam szybko i wzięłam go za rękę. Skórę miał szorstką i suchą. Za paznokciami cieniutką drzazgę brudu.

– Skoro ja się nie przejmuję zachowaniem mojego ojca, ty też nie powinieneś. Chyba że chodzi o Marka, mojego synka…

– Nie żartuj – obruszył się. – Z tego wszystkiego nawet mi go nie przedstawiłaś.

– Może nie dziś, za dużo naraz się wydarzyło. Zaczekaj tu na mnie, powiem mamie, że wychodzimy. Powłóczymy się po mieście, opowiesz mi o sobie, naprawdę jestem ciekawa.

Wojciech podniósł moją dłoń i ją pocałował.

– Oleńka, jakie ładne imię.

– Zaraz wracam.

Zamknęłam Wojtka w saloniku i poszłam do kuchni. Rodzice siedzieli przy stole. Na półmisku piętrzyły się kartofle i pieczeń.

– Mamo, kolejna zmiana planów. Wychodzimy na spacer. Sami.

Mama podłożyła serwetkę pod sztućce i podsunęła je bliżej dłoni męża.

– Właśnie miałam iść po Mareczka, ale skoro go nie zabieracie, to niech się jeszcze pobawi. O której mogę się ciebie spodziewać?

– Późno, może zajrzymy do Mozaiki… nie wiem, ale nie czekaj.

– Zabierz klucze w takim razie, dziś się wcześniej położę, od rana boli mnie głowa.

Ojciec udawał, że nie interesuje go nasza wymiana zdań. Odkroił sobie maleńki kawałek mięsa i zamoczył w sosie. Powolutku podniósł widelec do ust.

– Dziękuję, mamo… – Podeszłam do niej i pocałowałam ją w policzek.

– Przystojny ten pan Wojciech, niczym aktor filmowy – powiedziała, kiedy już szłam do drzwi.

Odwróciłam się.

– Bardzo go lubię, ma na mnie dobry wpływ.

Ojciec odłożył widelec.

– Znajomość krótka i już ci zawrócił ci w głowie… no, no, ekspres polecony… Czy ten urodziwy hutnik zna twoją sytuację?

– Zna.

– I co on na to?

– Na co?

– Nie lubię, kiedy prowadzisz ze mną taką nędzną rozmowę. Pytam, czy mu opowiedziałaś o życiu, jakie prowadzisz od śmierci męża.

– Nie mam zamiaru się zwierzać na pierwszej randce – odparłam, wychodząc z kuchni.

Nie miałam zamiaru powiedzieć Wojciechowi tego dnia, że od dwóch lat jestem na utrzymaniu ojca i nie mogę ruszyć z miejsca, nawet nie próbuję, przytłoczona tym, co mnie spotkało. Wciąż niezdolna do szczerej rozmowy z rodzicami czy nawet z samą sobą, omijałam bolesne tematy, wypychając je ze swojego terytorium. Dzisiejszy terapeuta powiedziałby: „Nie przerobiła pani traumy”, ale wtedy za moimi plecami mówiło się, że Oleńka nie potrafi się otrząsnąć po stracie męża i zupełnie nie nadaje się do życia.

Kiedy wróciłam do pokoju, Wojciecha tam nie było. Stałam przy otwartym oknie, patrząc za odchodzącym pięknym chłopcem, i nie byłam w stanie za nim pobiec i prosić go, żeby spróbował jeszcze raz. Wojciech szedł powoli, dawał mi szansę, miał nadzieję, że obudzi się we mnie szalona dziewczyna, która zarzuci sweter na ramiona, zbiegnie ze schodów i wymachując rękami, będzie krzyczeć: „Stój!”. Chciałam być taką dziewczyną, mogłam ją sobie wyobrazić, ale nie umiałam dopuścić jej do głosu. Jeszcze nie.

Mama przyszła do mojego pokoju, kiedy Marek już spał. Leżałam z radiem przy uchu i patrzyłam na cienie przecinające sufit. Zasunęła zasłony, zrobiło się nagle bardzo ciemno.

– Nie śpisz jeszcze? – Usiadła na brzegu łóżka.

– Słucham muzyki, to mnie uspokaja.

Spojrzała na Marka, który spał na rozkładanym fotelu. Nad jego głową na słomiance przypięta była mała lampka i kilka breloczków z mojej i ojca kolekcji.

– Obraził się na nas? – zapytała, używając liczby mnogiej, aby Boże broń choć odrobina winy nie spadła na ojca. Nie chciałam robić jej przykrości, przede wszystkim nie chciałam, by po raz kolejny tłumaczyła karygodne zachowanie ojca, stawiając wokół niego wysoki mur, którego moja złość nie była w stanie sforsować. Miała wprawę w objaśnianiu mi, dlaczego ojciec coś przykrego powiedział, gdzieś nie przyszedł, kogoś uraził, z kogoś boleśnie zadrwił i zazwyczaj miękłam pod wpływem jej bezgranicznej i bezwarunkowej miłości do niego. Był jej wszechświatem, wielką przestrzenią, w którą patrzyła codziennie z takim samym zachwytem i uwielbieniem, nic nie było w mocy wytrącić mojej matki z miłosnego transu.

– Mamo, to tylko kolega… Pewnie się gdzieś śpieszył, nie martw się nim.

– Nie martwię się twoim kolegą, ale tobą. Boję się, że znów zamkniesz się w pokoju jak po przyjeździe ze Szczecina i odsuniesz od nas. Tyle miesięcy ci zajęło, żeby wrócić do życia… Oleńka… – Pogłaskała mnie po głowie. Jej dłoń była ciepła i pachniała tytoniem. Palenie papierosów to była jedyna słabość mojej mamy i jedyny luksus, jakiego zaznała.

– Spodobał mi się – przyznałam. – Chciał Marka wziąć na lody, nie wystraszył się, nie wyśmiał, tak zwyczajnie nam się rozmawiało i dobrze się czułam przy tym… hutniku… Pierwszy raz od bardzo dawna chciało mi się rozmawiać i ładnie wyglądać. Ale cóż… stchórzył.

– Twój ojciec…

– Mamo, nie! Proszę… – jęknęłam.

– Chciałam tylko powiedzieć, że gdy twój ojciec przyszedł pierwszy raz na Chłodną, też chciał uciekać. Wystraszył się moich rodziców, zapomniał, z czym przyszedł, tak był zdenerwowany, ale dzielnie przebrnął przez ten chrzest bojowy i ostatecznie poprosił tatę o moją rękę. Wszystko się dobrze potoczyło, polubili go i szanowali, mimo że pierwsza wizyta była niezbyt obiecująca.

– Wojciech nie przyszedł prosić o moją rękę, mieliśmy po prostu iść na lody, ale nawet to się nie udało po tym, jak przyjął go ojciec. Mamo… on nikogo nie zaakceptuje, właśnie sobie z tego zdałam sprawę i chce mi się krzyczeć. Nikt nie sprosta jego wymaganiom i oczekiwaniom, przecież na początku nawet na Stacha kręcił nosem, że biedny, że student …

Mama westchnęła.

– Władziu już taki jest… szorstki, ale to tylko powłoka.

– Skorupa! Pancerz! Zbroja!

– Oleńka, nie mów tak o swoim ojcu…

Odrzuciłam kołdrę i wstałam z łóżka.

– Może sobie zapalimy w kuchni? Albo na balkonie? – Sięgnęłam po futrzany szlafrok, który grzał mnie i w zimie, i w lecie. Mama nie była pewna, czy się nie przesłyszała.

– Palisz papierosy?!

Wyciągnęłam z torebki paczkę zefirów i wyciągnęłam dwa papierosy, jednego podałam mamie, drugiego włożyłam do ust. Z zefirem w ustach powiedziałam:

– Palę od matury i na razie nie zamierzam rzucać.

Mama poszła za mną do kuchni, gdzie na stole wciąż stały talerze po kolacji, którą przyszykowała ojcu, by jego żołądek miał tłusty podkład przed wyjściem na spotkanie literackie. Odsunęłam filiżankę i brudny nóż, mama bez słowa postawiła przede mną popielniczkę. Poczekałam, aż pierwszy dym wpłynie głęboko do płuc.

– Nie mogę z wami dłużej mieszkać. Jestem w trudnej sytuacji, która się nie poprawi, dopóki będę na waszej łasce.

– Oleńka, to nie jest łaska, tylko nasza miłość do ciebie. Chcemy cię chronić, opiekować się tobą. – Drgania palców wprawiały w ruch papieros. Trząsł się jak drucik w spalonej żarówce.

– Mamo, nie potrzebuję ochrony czy opieki, tylko kopa w tyłek. Jestem tu gościem, waszym gościem, może nawet honorowym, ale to nie jest moje miejsce na ziemi. Tyle się wydarzyło od czasów, kiedy przychodziłam tu ze szkoły, kiedy ubierałaś mnie w ślubną suknię, kiedy rodził się Marek, ale to już przeszłość, tam się nie da wejść.

– To były piękne chwile, córeńko, nie zaprzeczysz. Ja często myślę o tym, ile z tobą i twoim ojcem przeżyliśmy wspólnie szczęśliwych chwil. Właśnie tu, na Chłodnej. Jeśli nas porzucisz, zrobisz wielką przykrość ojcu i mnie. Jesteś aż tak rozgoryczona z powodu tego chłopaka? Naprawdę?

Mama nie rozumiała sedna naszej rozmowy, pilnowała, by żadne złe światło nie padło na jej męża, by nie zostało powiedziane coś przeciwko niemu, moje dylematy gnieździły się w przedsionku i nie puszczała ich dalej. Ojciec był najważniejszy, jego zawód, talent, potrzeby codzienne, jego arbitraż, i mama nie umiałaby przestawić szczebli w hierarchii, dawno już przestałam tego oczekiwać.

– Nie jestem rozgoryczona, tu w ogóle nie chodzi o niego, tylko o mnie – powiedziałam, gasząc papierosa. – Chodźmy spać, od jutra zaczynam szukać pracy i własnego kąta.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki