Tytuł: Moja rodzina na piętrze

Copyright © Magda Louis, 2022

This edition: © Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S, Copenhagen 2022

Projekt graficzny okładki: Monika Drobnik

Redakcja: Witold Kowalczyk

Korekta: Justyna Kukian

ISBN 978-91-8034-999-4

Word Audio Publishing International/Gyldendal A/S | Klareboderne 3 | DK-1115 Copenhagen K

www.gyldendal.dk

www.wordaudio.se

Książkę dedykuję najważniejszym kobietom mojego życia: mamie, córce, siostrom, siostrzenicy, przyjaciółkom z I LO w Rzeszowie.

Rozdział 1

Kiedy skończyłam osiemdziesiąt lat, poczułam prawdziwą ulgę. Nie sądziłam, że dożyję tak ponurej rocznicy moich urodzin. Pan Bóg nie chciał mi w swojej niezrozumiałej łaskawości zgasić światła. Pytałam go wielokrotnie: „Czego jeszcze ode mnie chcesz, Panie? Mam jakieś zaległe prace do wykonania? Powinnam odpokutować winy? Bo jeśli nie masz dla mnie żadnych zadań, zakręcaj czym prędzej kurek, prędko bierz mnie do siebie, tak jak obiecywałeś”. Tymi słowy kończyłam modlitwę wieczorną od dziesięciu lat. Czasami proponowałam Mu moje życie za życie jakiegoś młodzieńca, który w upojeniu alkoholowym wsiada za kierownicę lub skacze do płytkiej rzeki na główkę i już nie wypływa na powierzchnię. Mówiłam Stwórcy: „Weź mnie, on niech wraca do domu, do matki, niech skończy szkołę, znajdzie dobrą pracę, poślubi dziewczynę z sąsiedztwa, spłodzi dziecko”. Tymczasem młodzieńcy umierali, w sile wieku, w środku marzeń o przyszłości, a ja żyłam dalej, wbrew sobie i całemu otoczeniu. Im mniej mi się chciało żyć, tym czułam się lepiej, dobrze jadłam, doskonale spałam, a wypróżnianie nie sprawiało mi kłopotu. Nie zażywałam żadnych tabletek oferowanych przez nachalne reklamy telewizyjne, nawet jeśli faktycznie przydarzały mi się wzdęcia czy ból w kolanach. Koncernom farmaceutycznym ogłupiającym biednego emeryta, naciągającego na tabletki cud, mówiłam pogardliwe „nie”. Starsi ludzie wydawali nędzne emerytury w aptekach, mizdrząc się do pani magister przez otwór w szybie, a ja byłam dumna, że ani złotówki od dziesięciu lat nie wydałam na leki. Skończyłam siedemdziesiątkę, a wraz z nią pożegnałam się definitywnie z wizytami w aptekach i przychodniach.

W dniu moich osiemdziesiątych urodzin podjęłam również inne zobowiązanie, przyznaję, bardziej drastyczne od nierealizowania recept. Spakowałam zawartość szafy do kilku czarnych worków i wystawiłam je przed drzwi. Sąsiadka, Florkowa, miała te rzeczy zabrać, wywieźć do rodziny na wieś, bo tam panowała prawdziwa bieda. Ugadałam się z nią tydzień wcześniej. Obiecała dyskrecję, nie pytała, dlaczego wyzbywam się rzeczy jeszcze dobrych, rozmiar 40, w przyzwoitych fasonach. Zostawiłam sobie dresy oraz jedną czarną sukienkę, którą mogłam ewentualnie zakładać na specjalne okazje, a okazją docelową miało być złożenie mnie w tej akuratnie skrojonej sukni, odziedziczonej po ciotce Poli, w trumnie. Suknia były elegancka, z drogiego materiału, ukoronkowana, zwracająca uwagę pań znających się na gatunkach tkanin. Miała metkę ze sklepu Marks & Spencer. Moja ciotka Pola fascynowała się tą siecią drogich sklepów, dumą i chwałą narodową Anglików. To od ciotki właśnie dowiedziałam się, że założycielem interesu był Michael Marks, Żyd ze Słonimia, dziś miasta należącego do nieszczęsnej Białorusi, oraz kasjer z Yorku, nazwiskiem Spencer. Pola wprost uwielbiała ten sklep, głównie tam zaopatrywała się w konfekcję oraz żywność, tylko obuwie kupowała w innym miejscu. Każdy prezent, jakim mnie obdarowała, pochodził z tego sklepu. Czarną suknię sprezentowała mi bardzo dawno, nie miałam okazji włożyć jej wcześniej, gdyż się w nią nie mieściłam, dopiero kiedy po siedemdziesiątce zaczęłam chudnąć, rozmiar 38 okazał się moim idealnym. Odłożyłam suknię do pudła wraz z parą czarnych botków na małym niezgrabnym obcasie, wzorzystymi rajstopami i kompletem bielizny. Na pudle napisałam drukowanymi literami – „Strój na ostatnią podróż”.

Nie widziałam sensu w dalszym ubieraniu się, przebieraniu, wciskaniu zmęczonego ciała w jakieś plisowane spódnice czy workowate kamizelki, golfy i spodnie na gumce. We wszystkim wyglądałam jak stara baba, nie pomagały ani żaboty, ani jaskrawe kolory. Najwygodniejszym, a przede wszystkim najpraktyczniejszym odzieniem dla kobiety w moim wieku był dres. Chciałam dobić do osiemdziesiątki, żeby ostatecznie rozstać się z fikuśną garderobą. Miało to oczywiście związek z ważniejszą życiową decyzją, nie chodziło bowiem tylko o strój. Postanowiłam, przemyślawszy sobie ewentualne konsekwencje, że nie będę więcej wychodzić z domu.

Moje ostatnie wyjście miało być już „nogami do przodu”.

Wszystko już w życiu widziałam, wielu rzeczy spróbowałam, spotkałam ciekawych i głupich ludzi, wylałam sporo łez, naśmiałam się aż do bólu w przeponie, zwiedziłam Anglię, Polskę, jej najbliższych sąsiadów, urodziłam dzieci, one postarały się o wnuki dla mnie, pochowałam męża, przyjaciółkę Wandzię, ciotkę Polę, a także wielu innych bliskich mi ludzi. Oceniłam, że bezpowrotnie wypaliło się u mnie pragnienie nowych wrażeń i przeżyć. Miałam dość. A poza tym, cóż może być gorszego niż staruszka oczekująca od innych pasażerów natychmiastowego ustąpienia miejsca w autobusie, tarasująca wózkiem alejki między półkami w supermarkecie, kuśtykająca po korytarzach przychodni, wymuszająca na młodych lekarzach oznak, że są ludźmi, nadstawiająca się do badań, które wykonuje się nie bez odrazy. Nie chciałam być ani dnia dłużej w gronie starców okupujących okienka na poczcie lub, nie daj Boże, w banku. Emeryturę przynosił mi pryszczaty listonosz, na którego też postanowiłam już nigdy nie czekać w oknie. Ani na pana z gazowni, ani na kuriera, który dostarczał mi kwiaty na Dzień Matki od moich zapracowanych dzieci. Starzy ludzie powinni siedzieć w domu, jeśli muszą wyjść do sklepu po zakupy, niechby unikali piątków i sobót, kiedy ludzie pracujący chcą się zaopatrzyć w żywność, nie tracąc przy tym cennego czasu. Emeryci, skoro upierają się przy długowieczności, powinni cicho, z godnością czekać na ostatni dzień żywota, nie zajmować otoczenia swoim istnieniem, nie wprowadzać zamieszania w życie swoich dzieci, wnuków czy sąsiadów. Mieli czas się wyhulać, nawdychać świeżego powietrza, namieszać w rodzinach, domach przyjaciół, niechby się z godnością wycofali, ustępując miejsca młodym. Ci też się zestarzeją, to wszystko przed nimi. Komu potrzebni są ludzie po osiemdziesiątce? I do czego? Co my mamy do zaoferowania światu zewnętrznemu? Nasze doświadczenie i mądrość? Chyba w pakiecie z demencją, zgagą, ciągłą sennością, starczym zmęczeniem, niestrawnością i narzekaniem na wszystko, choć już tak niewiele nas dotyczy. Niska emerytura? A ile jest w stanie skonsumować staruszka? Niechby jej tylko było ciepło, to powinno wystarczyć. Co ułożyłam sobie w głowie, nie nadawało się jednak do powiedzenia na głos.

Zwlekałam do dnia urodzin. Dzieci zaplanowały uroczystą kolację w ulubionej restauracji, gdzie biesiadowaliśmy niejednokrotnie podczas uroczystości rodzinnych. Artur ją sobie upodobał, gdyż przepadał za węgierską kuchnią. Dzień po moim jubileuszu nic już nie stało na przeszkodzie, aby zakomunikować nowinę dzieciom.

Na pierwszy ogień poszła córka Zuzanna. Trudno się z nią rozmawiało, zawsze miałam wrażenie, że mówię coś niestosownego, zadaję niewłaściwe pytania, udzielam niesatysfakcjonujących odpowiedzi. Pod jej wzrokiem często przepalały się w moim starym mózgu wszystkie kable, zamiast radosnych iskierek leciał ciemny dym. Zdumiewała ją jedynie moja sprawność fizyczna. Nie mogła się nadziwić, kiedy zgrabnie zapinałam sprzączki przy obuwiu, sprężystym krokiem wchodziłam po schodach. Nie jęczałam, nigdy nie sapałam przy wykonywaniu tych czynności. Zuzanna, walcząca z otyłością, zazdrościła mi energii oraz tej zaskakującej żywotności. Nigdy nie usłyszała ode mnie, że jestem zmęczona, podczas kiedy ona zazwyczaj „padała z nóg”. Od progu komunikowała mi, jaka jest „zajechana”, bo takiego wyrazu zwykła używać, aby opisać swoją niedyspozycję. Męczyła się pracą, spadkami ciśnienia, córką, politykami, wszystkimi sąsiadami, ludźmi w ogóle, oraz sobotnim programem telewizyjnym.

Wpadała do mnie jak burza, zakręciła się, wyrzucała z siebie tygodniowe frustracje, wykaszlała zmęczenie i uciekała. Nie czerpałam przyjemności z jej wizyt, ale czekałam na nie, gdyż tak niewiele działo się w życiu staruszki.

Tym razem bardzo starannie przygotowałam się na jej odwiedziny. Napiekłam, nagotowałam, resztką sił przetarłam szyby w oknach. Umyta i uczesana ubrałam się w szarą bluzę dresową z napisem – Boston University 1980 – oraz granatowe spodnie, pasujące kolorystycznie do bluzy.

Stanęła jak wryta, od progu okazując miażdżącą dezaprobatę.

– Mama źle się czuje? Skąd mama ma ten dres? Ze szmateksu? Nie, przecież mama tam nie kupuje. Wezwać pogotowie? Boston?

Jaki Boston? Co to ma oznaczać?

– Pogotowie?! Jeszcze czego! Żeby mi jakiś młokos pavulon wstrzyknął? – oburzyłam się. – Nic mi nie jest, nie hucz tak.

– To co się stało? – Rzuciła siatkę z zakupami na podłogę i podeszła do fotela, na którym siedziałam. Spojrzała mi w twarz, marszcząc czoło. Gdyby miała pod ręką małą latarkę, z pewnością zaświeciłaby mi prosto w źrenicę oka. Po wstępnych oględzinach podreptała do okna, zaczęła zamaszystymi ruchami odsłaniać zasłony. Zasapała się przy tej czynności, więc poprosiłam, żeby usiadła, i nie dopuszczając jej do głosu, opowiedziałam, co zamierzam. Chciałam mieć to za sobą, rozpocząć jak najszybciej nowe życie według własnego planu. Zuzanna słuchała z otwartymi ustami, jej reakcja nie wytrąciła mnie z równowagi, dociągnęłam opowieść o swoich zamierzeniach do szczęśliwego końca.

– A jeżeli chodzi o praktyczną stronę – zakończyłam – to powiem tyle, że chłopak z góry, Jacek Kubelski, będzie mi robił zakupy, już z nim uzgodniłam szczegóły. Wczoraj już załatwiliśmy, że emerytura będzie wpływać na moje konto w banku. Oczywiście jesteś upoważniona, nic się nie martw.

– Ja się nie martwię twoim kontem w banku, ale tobą, mamo. Dlaczego nie chcesz wychodzić więcej z mieszkania? – Zuzanna wyrzucała teraz produkty z ekologicznej siatki na stół kuchenny, wiele było złości w tym wypakowywaniu ciastek i serów. Kupowała za dużo żywności, spora część się marnowała.

– A co tam u ciebie w pracy, Zuziu? Nic ostatnio nie mówisz o swoich uczniach, a tu matury za pasem. – Usiłowałam zmienić temat.

– Mamo… a może ty chcesz zamieszkać z nami? Może to jest prawdziwy powód tej szopki? Zawsze mi się wydawało, że cenisz sobie niezależność, własne mieszkanie, że tutaj dobrze się czujesz. Tak przynajmniej twierdziłaś przez ostatnie lata! Artur cię nie chce wziąć do siebie?

– Nic się nie zmieniło – zapewniłam ją. – Uwielbiam swoją norkę.

Zuzanna przechadzała się po pokoju z ramionami założonymi na krzyż, zupełnie jakby spacerowała po klasie pomiędzy ławkami. Chciała mnie zrugać, dać mi złą ocenę z zachowania, ale nie wiedziała, jak to zrobić, nie mogła posunąć się za daleko, nie byłam jej uczennicą.

– Nic się nie zmieniło – ciągnęłam temat. – Lubię to mieszkanie, dlatego właśnie chcę tu sobie spokojnie doczekać śmierci. Nie u was, Zuziu, jak mogłaś tak pomyśleć? U Artura też nie chcę mieszkać, skąd ci to przyszło do głowy?

– Ale dlaczego mama nie chce wychodzić na świeże powietrze? – pisnęła.

– Mam balkon, wystarczy.

– Mamo! To jest jakaś kolejna fanaberia. Mamusia robi się taka sama jak ciotka Pola, zapatrzyła się mama na nią! – rzuciła i wymaszerowała z pokoju.

Wstałam z fotela i poczłapałam za córką do kuchni.

– Ciotka Pola nie ma tu nic do rzeczy, nie mieszaj jej w moje sprawy, Panie świeć nad jej duszą. Ja nie rozumiem, dlaczego tak się oburzasz, Zuziu. To chyba lepiej dla was, że nie będziecie musieli wozić mnie na te niedzielne wycieczki i tak dalej, wszystkim nam będzie łatwiej.

– A co ludzie powiedzą? Co oni sobie pomyślą? Że zwariowałaś!

Otworzyłam lodówkę, z szufladki wyciągnęłam pudełko z wędlinami.

– Zrobię nam po kanapce, zaparzę herbatkę, idź do pokoju, włącz telewizję. Zobaczymy, co tam w Klanie – powiedziałam, po czym zabrałam się do smarowania chleba masłem. Zuzanna stała obok mnie, patrzyła mi na ręce. Zapanowałam nad ich drżeniem, dodawałam sobie otuchy myślą, że już prawie miałam za sobą tę nieprzyjemną rozmowę.

– A co ludzie powiedzą? – westchnęłam. – Mój Boże, jak się ma tyle lat co ja i jest się o krok od sądu ostatecznego, to osądy ludzkie naprawdę nic nie znaczą.

– Artur wie? – zapytała nieco już spokojniejszym głosem.

– Ja mu nie mówiłam – powiedziałam wymijająco.

Zuzanna nie chciała ani moich kanapek, ani serialu na Jedynce.

Wyszła na balkon, podlała kwiatki, choć zwykłam sama ich doglądać, wypaliła papierosa, jednak zdenerwowania nie opanowała. Zadała mnóstwo pytań, na większość sama odpowiedziała i najwyraźniej zmęczona bezowocnym śledztwem pojechała do siebie. Nie żegnałyśmy się wylewnie, burknęła coś na dobranoc, sprawdziła, czy okna są domknięte, i wyszła. Usiadłam w fotelu z filiżanką herbatki, już chyba czwartą tego dnia, dolałam kropelkę rumu, chciałam się rozgrzać przed pójściem spać. Miałam wprawdzie koc elektryczny, który Artur przywiózł mi z Anglii, ale bałam się go podłączać, nie chciałam się spalić żywcem jak jedna moja znajoma.

Artur przyjechał do mnie dwa dni później, zaalarmowany przez siostrę. Byłam bardzo ciekawa ich rozmów na mój temat. Czy mnie obgadywali z zachowaniem specjalnej ostrożności, aby głośno nie powiedzieć tego, co naprawdę myślą? Zuzanna musiała mu przez telefon oznajmić, że jestem o krok od szaleństwa, ponieważ nie chcę opuszczać mojego mieszkania. Nikt nie przyjmował do wiadomości, że mam prawo być zmęczona po osiemdziesięciu latach snucia się po ziemi!

Artur podjechał przed blok pięknym nowym autem koloru czarnego. Nie znam się na markach samochodów, ale zawsze wyrażam opinię, czy pojazd mi się podoba, czy też nie. Samochód mojego pięćdziesięciosześcioletniego syna podobał mi się bardzo, miał skórzane, podgrzewane siedzenia, a skóra była pięknego koloru niczym piasek pustyni. Zuzanna dogryzała bratu, że takimi autami to tylko mafia jeździ, nie braliśmy jednak jej komentarzy na serio, doskonale orientując się na mapie jej kompleksów. Patrzyłam z balkonu na syna. Wysiadanie z auta sprawiało mu trudność, podglądałam zza firanki, jak gramoli się z siedzenia, obmacuje kieszenie spodni, marynarki, potem znów się nachyla do środka, sięga po coś, w końcu trzaska drzwiami, uruchamiając alarm. Stał jeszcze przez kilka sekund, patrzył na swój pojazd, coś mu się kotłowało w głowie. Wiedziałam, jaki jest zapracowany, ile wysiłku wkłada w prowadzenie firmy, jak mało czasu może mi poświęcić, tylko czekać, kiedy taki tryb życia zacznie go uwierać niczym za ciasny but.

Usadowiłam się wygodnie w rozłożystym fotelu, który również był prezentem od mojego syna. Sporo było żartów na ten temat, ponieważ ten fotel sterowany pilotem, rozkładając się, wysuwał podnóżek. Absolutna wygoda, ale też trochę inwalidzki luksus. Przesiadywałam w nim, ile się dało. Więcej nawet, miałam zamiar umrzeć, siedząc z uniesionymi nogami, oparta wygodnie, przygotowana do podróży w nieznane jak kosmonauta w rakiecie. Po śmierci wszyscy wystrzelimy w górę, zanim zakopią nas w ziemi.

Syn zastał mnie rozpartą we wzorzystym fotelu, popijającą herbatkę z jaśminu. Od progu zaczął robić mi wymówki, wymachiwać rękami, potem rzucił kluczyki na stół po to tylko, aby je zaraz zgarnąć z blatu nerwowym ruchem. Obserwowałam go spode łba, ale nasze spojrzenia się nie krzyżowały. Szybko się uspokoił.

– O co chodzi, mamo? Już przywykłem do twoich przedziwnych pomysłów, ale żeby tak w pełni sił fizycznych i psychicznych zamykać się w mieszkaniu na resztę życia, to już przesada…

– Reszta życia? Chyba resztka – parsknęłam ubawiona. – Jak dożyjesz osiemdziesiątki, to zobaczysz, że też nie będzie ci się już aż tyle chciało co dzisiaj. Czy o tej porze nie powinieneś być w pracy? Miałeś jechać do Anglii, jedziesz? Myślałeś o przeniesieniu prochów ciotki Poli do Polski? Może to wcale nie wymaga tyle zachodu, ile nam się wydaje…

Zastanawiałam się głośno.

– Niech mama nie zmienia tematu. Zuzka mnie wystraszyła i tu przysłała. Czasami mi się wydaje, że mnożenie problemów sprawia mamie jakąś dziką przyjemność. Nic mamy tak nie rajcuje jak afery, które sama mama nakręca. Ja mam teraz gorący okres, mogła mama poczekać do jesieni ze swoimi pomysłami! Jak się mama czuje?

Usiadł naprzeciwko mnie i ściągnął buty, a potem skarpetki. Oboje patrzyliśmy na jego wypielęgnowane stopy. Elektryczny czajnik pstryknął i się wyłączył. Podniosłam się z fotela, poszłam zaparzyć nam herbatę. Miałam ich w domu chyba z dwadzieścia gatunków, prawdziwych, liściastych, nie w torebkach. Wszyscy znali moją miłość do herbat i przywozili mi jej przeróżne gatunki z całego świata. Pola przysyłała mi przez lata kolorowe paczuszki, naturalnie aromatyczne, opisane w różnych językach. Mieszałam je w najdziwniejszych konfiguracjach, eksperymentowałam, zmieniałam proporcje, aż w końcu smak mikstury herbacianej zaspokajał moje podniebienie. Niektóre gatunki, te prosto z Chin, były tak mocne, że wystarczyło wrzucić dwa listki, aby uzyskać właściwy smak i kolor. Arturowi podałam chińską białą herbatę z maleńkimi suszkami cytryny i mango. Czekaliśmy przez chwilę w milczeniu, aż się zaparzy.

– Mamo… Jak mama przestanie się ruszać, to mama nam umrze – powiedział cicho.

Było mi przez chwilę przykro, że taką niewinną decyzją zmartwiłam swoje dobre dzieci. Słowa o śmierci nie robiły na mnie wrażenia. Na śmierć czekałam już od jakiegoś czasu jak na pociąg, który się wprawdzie spóźnia, ale już go zapowiadają przez megafon. Ale oni byli jeszcze młodzi, nawet nie chcieli wpisywać do swojego słownika takiego wyrazu jak „śmierć”.

– Synu, może byśmy porozmawiali o czymś przyjemnym, a nie o śmierci wskutek zatoru w płucach? Dawno cię nie widziałam. Jesteś zapracowany? Oktawia mówiła, że znów do Anglii lecisz. Kiedy? A jak było w Rosji? Postraszyłeś mnie ostatnio, mówiąc, że jak się robi interesy na Wschodzie, to rano trzeba się żegnać z żoną tak, jakby to było na zawsze…

– Żartowałem, mamo. Interesy dobrze idą, uruchomiliśmy linię ekologiczną, z naturalnych składników, superdrogą, ale już sprzedaję ją w Europie. To był strzał w dziesiątkę. Kobiety się zmieniają, chcą zatrzymać młodość, ale nie chcą ołowiu w swoich kremach tylko wyciągi z kwiatów i roślin.

Objaśnił mi, upił łyk herbaty i zaczął grzebać w swoim telefonie komórkowym. Kręcił głową, uśmiechając się tajemniczo. Czy zdradza swoją żonę? Wyczytałam ostatnio w gazecie, że większość romansów wychodzi na jaw właśnie przez telefony komórkowe. W dzisiejszych czasach łatwość nawiązywania kontaktów i utrzymywania ich niesie za sobą spore ryzyko, że w najmniej pożądanej chwili mleko się rozleje. Żona Artura rzadko tu przychodziła, ale wpadła tydzień temu ze słoikiem miodu spadziowego. Sprawiła mi przyjemność, przyznaję, jednak nigdy jej nie polubię, choćby mi nawet całą pasiekę zainstalowała na balkonie.

– Na długo lecisz do Anglii? – zadałam znacznie bardziej neutralne pytanie.

– Na dwa dni. Nawet nie wiem, czy uda mi się zobaczyć z Agnieszką. Jak wrócę, mamo, będę miał trochę więcej czasu, to może zabiorę mamę gdzieś w ładne miejsce, do Wiedeńskiej, do Łańcuta na spacer po parku, porozmawiamy sobie. – Artur wstał, cmoknął mnie w rękę i poszedł do przedpokoju.

– Posiedzimy sobie u mnie, a ciasta z Wiedeńskiej możesz kupić po drodze. Zjadłabym eklera, a mnie ciasto ostatnio się nie udaje, krem też jakiś plastikowy w smaku mi wyszedł.

Artur spojrzał na mnie i wzniósł oczy ku niebu. Nie zatrzymywałam dłużej mojego syna. Myślami już zjechał windą, wsiadł do swojego wygodnego auta, dzwonił do tej sekutnicy, żeby się jej wyspowiadać, dlaczego spóźnia się na kolację. A może dzwonił do kochanki i umawiał się na sekretne spotkanie? Miałam niedorzeczne myśli, na starość coraz gorsze!

Artur nie wyglądał na swoje lata. Farbował włosy na skroniach, obsesyjnie dbał o linię. Uprawiał nordic walking, regularnie grywał w tenisa z ważnymi ludźmi, a ostatnio z jeszcze ważniejszymi w golfa. Znał polityków, biznesmenów, dziennikarzy, ludzi z telewizji i sportowców. Jego pieniądze, jak każde duże pieniądze, przyciągały różnych ludzi, bardziej lub mniej znanych, a mój syn ubolewał nad tym, że to nie do niego się garną te znane twarze, ale do jego fortuny. Miał tylko jednego przyjaciela ze szkoły, a resztę stanowiła, jak sam to określał, „nowa gwardia”. Jego żona brylowała, jej marzenia spełniły się od najmniejszego do tego ostatniego, wielkiego, jednak mój syn nie wydawał się zaspokojony i ukontentowany. Towarzyszyła mu jakaś nerwowość, nerwowość poszukiwacza lub uciekiniera, nie miałam pewności. Cały czas był w ruchu, nie siadał za biurkiem, nie zasiadał za stołem przy okazji imprez rodzinnych, nie wylegiwał się na kanapie przed telewizorem, a mimo to miał problemy z kręgosłupem, łykał potajemnie tabletki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Jego wątroba musiała skamleć z przepracowania.

Moja ciotka Pola zwykła mawiać, że Artur mógłby być jej synem. „Jak nie znoszę dzieci, tak jego toleruję”, powtarzała. Nie miała własnych, może z wyboru, a może była bezpłodna?

U hrabiostwa Morawskich od niepamiętnych czasów posługiwali członkowie mojej rodziny. Moja matka Jadwiga, babcia Urszula i prababcia Antonina. Natomiast dziadek Michał, tak samo jak jego ojciec, był stangretem u Morawskich. Mój tatuś, Bogusław Wawel, do służby we dworze nigdy się nie najął, dość niechętnie patrzył na pracę jego żony u panów. Był zbyt dumny na to, aby z podkulonym ogonem i bojaźnią w oczach latać do dworu. Jego światły umysł po cichu tęsknił za równością społeczną, głośno krytykował nędzne ochłapy, jakie kobiety przynosiły ze dworu do domu. Rzadko były to pieniądze, raczej podniszczone pościele, garnki, czasami odzież lub buty. Ojciec zwykł mawiać, że dla Morawskich byliśmy bezimienni.

Jedynie Pola, siostra mojej matki, od maleńkości cieszyła się specjalnymi względami we dworze. Jako siedemnastolatka wyjechała do Lwowa studiować malarstwo pod okiem znanego profesora, a rodzona siostra hrabiny zgodziła się troszczyć o jej potrzeby. W tamtych czasach panienki nie wyjeżdżały z własnej inicjatywy, trzeba je było posłać pod wskazany adres niczym paczkę. Pola nawet kreski na płótnie nie zdążyła postawić, a już rozkochała w sobie kapitana Wojska Polskiego, Tadeusza Rostockiego, i zamiast do malarstwa, zaczęła sposobić się do małżeństwa.

Mój świętej pamięci ojciec zwykł mawiać, że posługiwanie we dworze zawsze kończyło się w ciemnej komorze, przy czym dzieciaki hrabia płodził bardzo osobliwe. Matka oburzała się na jego złośliwości, nie zaprzeczała jednak tak gwałtownie, jak by wypadało, bywało, że w przypływie gniewu sama pomrukiwała o rozpuście w biały dzień. Nie rozumieliśmy powodów, dla których dwór Morawskich upodobał sobie Polę. Nigdy nie dałam wiary plotkom, że była dzieckiem z nieprawego łoża hrabiego Jerzego Morawskiego i mojej babki Urszuli.

Czasami bywałam we dworze, pomagałam mamie w kuchni, rozwieszałam pranie ze służącą, ale państwa nie widywałam, oni również nie byli mnie ciekawi, gdyż nie zażyczyli sobie przez te wszystkie lata, aby matka mnie przedstawiła. Co innego moja ciotka. Podejrzałam kiedyś, jak wchodzi do pałacyku frontowymi drzwiami, nie jak gość z gminu, ale niczym dziedziczka, ze szpicrutą i chartem przy nodze.

Pola spędzała sporo czasu w posiadłościach Morawskich. Przyprowadzano ją do ich domu, odkąd zaczęła mówić, a że Morawscy mieli syna w jej wieku, to też dzieciaki szybko się zaprzyjaźniły, związały w przedziwną parę, gdzie chłopka zdominowała arystokratę. Ciotka musztrowała gapowatego panicza z większą surowością niż mój dziadek ich konie. Wiem od matki, która opowiadała mi, jak żyła w strachu, że pewnego dnia hrabina przepędzi nas wszystkich ze dworu z powodu bezczelności Poli. Hrabia zajęty był męskimi sprawami, częstymi podróżami do Francji, hrabina – zwykle odurzona morfiną – miała umiłowany święty spokój. Pola sprytnie dbała oto, aby jej wymyślne gry i zabawy nie odbywały się w miejscach, do których sięga ich wzrok. Dzieci spędzały ze sobą dużo czasu, nikt się nimi nie interesował, guwernantki młodego hrabiego uczyły również Polę, bo ten taki stawiał warunek. Jego gapowatość to pewnie była dysleksja połączona z chorobliwą nieśmiałością, jednak wtedy takich terminów się nie używało. Dzięki przymusowym lekcjom Pola już jako dziesięciolatka mówiła płynnie po rosyjsku i angielsku. Chętnie pomagała w kuchni, ponieważ jak nikt umiała ozdabiać torty i ciasteczka lukrowymi różyczkami, listkami, zawijasami własnych projektów. Podśpiewywała sobie przy tym, a młody panicz zaglądał jej przez ramię, podziwiał ruchy pewnej ręki, a potem nie chciał słodkości jeść i płakał, że zjada się dzieło jego przyjaciółki Poli. Otumanionej narkotykiem hrabinie zdawało się chwilami, że Pola to moja matka, a moją matkę myliła z jej matką, babką Urszulą, zdarzało jej się też zapominać, jak jej syn ma na imię. Teofil Morawski nie dorastał w zdrowej rodzinie, więc trudno było oczekiwać, że będzie normalny.

Miałam siedem lat, kiedy Pola wyjechała do Lwowa. Nie wiem dlaczego, ale zapamiętałam, że wyjeżdżała w pośpiechu. Dostała od hrabiny elegancki kuferek, komplet bielizny, hrabia podarował jej sztalugi i farby, a wszystko zostało zapakowane na drogę w solidną skrzynię. Bardzo byli dla niej łaskawi, choć z wielkiej szczodrości nie słynęli. Być może odesłali ją ze względu na swojego syna, który uzależnił się od towarzyszki zabaw w niezdrowy sposób, nie chciał nawet jeść, gdy ona nie siedziała obok niego, zachowywał się niedorzecznie, szantażując rodziców, że jeśli nie pozwolą mu się z nią ożenić, strzeli sobie w skroń z rewolweru ojca. Mieli po siedemnaście lat, zbliżali się niebezpiecznie do wieku, kiedy młode ciała mogą chcieć zakosztować podniety, najsurowsze pilnowanie obojga mogłoby okazać się niewystarczające, kiedy wtrąciłaby się matka natura. Nikt sobie nie życzył, aby ta dziecinna sympatia przerodziła się w coś więcej, najpewniej stąd wziął się pomysł jak najszybszego odseparowania panicza Teofila od Poli. Biedaczysko okrągły miesiąc za nią tęsknił, nawet do naszej chałupy zaszedł, spragniony wieści o ukochanej. Matka nie chciała mu powiedzieć, dokąd Polę wysłali jego zapobiegliwi rodzice, gdyż zobowiązała się dochować tajemnicy. Teofil zginął w kampanii wrześniowej. Kto wie, może zetknął się przed śmiercią z mężem Poli, kapitanem Tadeuszem? Los nie takie figle potrafi płatać.

Żegnaliśmy siedemnastoletnią Polę całą rodziną w upalny sierpniowy dzień 1937 roku. Pamiętam doskonale, trwały żniwa, od świtu do nocy pomagałam w domu, a kiedy wszyscy wychodzili w pole, zostawałam na gospodarstwie i udawałam sama przed sobą, że byłam hrabiną M. Pola często przyjeżdżała z pałacyku na koniu, przywoziła mi słodycze, kolorowe wstążki podkradzione hrabinie, ale zaraz potem znikała, kiedy koń panicza ukazywał się na górce. Wydaje mi się, że na długo przedtem przestała sypiać w naszej chałupie i że zostawała na noc u hrabiostwa. Moja matka chodziła tam już tylko sporadycznie, kiedy państwo mieli gości lub w okolicach świąt. Posyłali po nią ze dworu, bo wciąż piekła najwspanialsze ciasta, szykowała dla ich delikatnego podniebienia najsmaczniejsze pasztety z zająca. Miała swoje kucharskie tajemnice, którymi się nie podzieliła, może właśnie dlatego, aby do niej zwracali się o pomoc przy większych okazjach. Hrabiostwo przyjmowało gości kilka razy do roku, wtedy matka najwięcej przynosiła ze dworu, bo odbywały się generalne porządki, przegląd pościeli i serwisów.

Pewnie wyjazd Poli był planowany dużo wcześniej, ale mnie powiedziano w ostatniej chwili i nie zdążyłam się oswoić z tą informacją. Całując mnie na pożegnanie, Pola była smutna, nie umiała powiedzieć, jak długo się nie zobaczymy, do kogo jedzie, pod jaki adres, obiecywała często pisać. W naszej rodzinie wszyscy byli piśmienni, trzeba oddać mojej matce, że tego dopilnowała, sama również czytała i pisała, choć nigdy nie chodziła do żadnej szkoły, przyuczyła się we dworze Morawskich. Kiedy już wycałowałyśmy się na pożegnanie, moja matka pobłogosławiła znakiem krzyża na drogę swoją młodszą siostrę, nie uczyniła żadnego czulszego gestu, nie przytuliła do serca. Teraz mnie to dziwi, ale wtedy wydawało się normalne, ponieważ moja matka nie należała do wylewnych kobiet, więcej nawet, była zimna jak kawał kry, co płynie po rzece na wiosnę. Mnie nigdy nie hołubiła, ale też nie szturchała, pozwalała mi się czasem przytulić do fartucha.

Pożegnanie ciotki Poli rozdarło mi serce. Ja i mój brat Stasiek biegliśmy długo za powozem, aż padliśmy zasapani na wyboistą drogę w miejscu, gdzie skręcała w stronę miasteczka przy kapliczce. Pola machała do nas, machała, potem usadowiła się prosto w powozie, patrzyła przed siebie, głowy nie odwróciła. Moje łzy zmieszały się z piaskiem, zgniecionymi porzeczkami, które, nie wiem dlaczego, trzymałam w garści. Modliliśmy się tego dnia dłużej niż zwykle, dodatkowe zdrowaśki dołożyliśmy do codziennych modłów w intencji Poli. Było tak, jakbyśmy nigdy więcej mieli jej nie zobaczyć, dlatego tak rozpaczałam. Uznałam, że jeśli wyrusza się gdzieś z wielkim kufrem przytroczonym do powozu, to już nigdy się nie wróci. Kochałam ją, była mi bliższa niż matka, choć dopiero teraz, bez ogłupiającego poczucia winy mogę się do tego przyznać. Słowa „kocham” nie wypowiadało się na polskiej wsi, kiedy byłam mała. Było to słowo tajemnicze, zastrzeżone dla poetów, ludzi dobrze urodzonych, eleganckich pań i panów z miasta. Nie wyobrażałam sobie, że można by go było używać ot tak. Na wsi ludzie co najwyżej „byli za sobą”, a potem się zaraz żenili, o miłości nikt nie wspominał.

Pola dotrzymała słowa, po kilku miesiącach napisała do nas długi list o kapitanie Tadeuszu Rostockim, którego zaraz po przyjeździe do Lwowa poznała. Nigdy jednak go nie przywiozła do naszej wsi, żeby się pochwalić jego lampasami, manierami, modnym cieniutkim wąsem. Mogliśmy sobie tylko wyobrażać, jak wygląda i jaki jest dla niej dobry. Wyszła za niego za mąż w marcu 1939 roku. Moja matka dostała piękną, pozowaną fotografię ze ślubu Poli oraz liścik napisany na cieniutkim papierze, który ja uroczyście odczytałam.

Pola pisała: „Kochana moja Siostro Jadwigo, Bogusławie oraz Ty, słodka Antosiu, i Stasieńku. Jaka szkoda, że nie mogliście mnie zobaczyć w dniu ślubu z Tadeuszem! Wysyłam Wam fotografię, którą mi przynieśli przed chwilą z zakładu fotograficznego. Uroczystość odbyła się w kościele Świętej Anny w Warszawie w sobotę. W Warszawie teraz będziemy mieszkać, gdzie sztab Tadeusza. Jego rodzice bardzo dla mnie mili, brat również serdeczny. Na razie zamieszkaliśmy u jego ciotki w samym sercu miasta przy placu Dąbrowskiego. Opiekujemy się trochę staruszką. Jak ją Pan Bóg powoła do siebie, to dla nas będzie to mieszkanie. Bardzo ładne, cztery pokoje, wtedy przyjedziecie do mnie i pokażę Wam miasto. Ty, Antosiu, tak lubisz ciastka, w Warszawie zaprowadzę Cię do najlepszej cukierni. Martwię się tylko, czy mi Tadeusza nie zabiorą, bo dużo się mówi o wojnie, ale jak na razie jestem szczęśliwa i czekam na jesień, bo mamy do kurortu nad morze jechać w podróż poślubną. Wszystkich Was całuję i obiecuję napisać. Lwów piękniejszy od Warszawy, ale powoli się przyzwyczajam.

Pola Kapitanowa Rostocka”.

Do Warszawy z wizytą nie zdążyliśmy pojechać. Moja matka nie miała nawet takiego zamiaru, ale ja marzyłam o wyjeździe do ciotki i przezornie zachowałam ten list, żeby jej przypomnieć o zaproszeniu, jeśliby zapomniała. Nie planowałam zostać na naszej wsi, jak moi przodkowie jałową ziemię uprawiać, krowy paść, do powiatu jeździć raz na rok, chciałam czegoś więcej. Sama siebie przekonałam, że czeka mnie lepsze życie gdzieś w mieście, a może nawet w Ameryce? Z naszych okolic mnóstwo ludzi wyjechało do Ameryki za chlebem, prawie nikt nie wrócił, nawet żeby odwiedzić rodzinne strony po latach. Jako mała dziewczynka marzenia miałam coraz śmielsze, a kiedy dostaliśmy od sąsiada konserwy z etykietką z niemieckimi napisami, zaczęłam po starym atlasie szukać miejsca dla siebie. Niemcy były blisko, ale jakoś się tam nie paliłam, smaki i widoki miałam na Amerykę, na Chicago.

Po wybuchu wojny nie otrzymywaliśmy żadnych wieści od Poli. Zaraz w październiku 1939 roku aresztowano mojego ojca i po nim też słuch zaginął, a o jego tragicznych losach dowiedzieliśmy się dopiero po wojnie. O Poli myślałam często. Czy żyje? Czy jej mąż kapitan Tadeusz Rostocki walczył z Niemcami? Czy ich dom stoi? Mówiło się, że na Warszawę bomby spadły, całe dziesiątki bomb, że zniszczenia są wielkie. Moja matka też pewnie o Poli myślała, ale już jako o zmarłej, bo przecież gdyby żyła, dałaby znać. Ludzie przesyłali krewnym informacje na wszelkie sposoby, poczta chodziła. Faktem jest, że nikt Poli nie szukał. Uznaliśmy, że nie żyje, opłakałam ją, wycałowałam jej ślubną fotografię dziesiątki razy, z wolna zaczęłam zapominać, jaka była, jak brzmiał jej głos. Wojna przeszła i dopiero w 1949 roku dostaliśmy telegram, że Pola Rostocka przyjedzie do nas w najbliższą niedzielę. Popłakałam się ze szczęścia, ściskałam i całowałam na przemian telegram zwiastujący dobrą nowinę, ale mojej matce tylko bruzda na czole wyskoczyła, nie znalazłam cienia radości na jej twarzy. Nie pojmowałam, dlaczego nie okazuje choćby ulgi, wiedząc, że jej siostra żyje, odnalazła się i złoży nam wizytę!

Czekałam na niedzielę jak na pierwszą gwiazdkę. W przeddzień jej przyjazdu nie zmrużyłam oka, zamartwiając się, czy aby co złego się nie stanie i czy aby Pola dojedzie, jak obiecała w telegramie, czy też znów długie lata miną, zanim ją zobaczę. Stałam w nocy przy oknie, wwiercałam się wzrokiem w ciemności, zaklinając moce, złe czy dobre, żeby nic się nie wydarzyło, żeby przyjechała.

Polę przywiozła ze stacji kolejowej taksówka. Wysiadła z tego lśniącego auta, wolnym, tanecznym krokiem szła szeroką miedzą w dół w kierunku naszej chaty. Zaraz obok naszej chałupy, dosłownie kilka metrów, stały drewniana stodoła i stajnia, a przed nimi był kopiasty gnój. Dziś byłoby absolutnie nie do pomyślenia, aby odchody krów, koni i świń zmieszane ze słomą, wywalać przed stajnię, bezpośrednio na ziemię. Dziesięć kroków dalej znajdowało się wejście do chałupy, za mało, aby zapachy z gnojowiska wywietrzały. Matka regularnie zmieniała posłanie zwierzętom, widłami wybierała sterty odchodów, rozrzucając je przed stajnią. Największym marzeniem Staśka było dorosnąć choćby po to, żeby te widły od matki przejąć i panoszyć się w stajni przed zwierzętami.

Mieszkaliśmy bardzo biednie, w chałupie pobudowanej dawno temu, drewnianej. Wchodziło się do środka oszklonym gankiem, po lewej znajdowało się ciemne pomieszczenie zwane komorą, gdzie rodzice trzymali ziarno, beczki z kapustą, masło i ser. Dalej była kuchnia, jej dużą część wypełniał piec, na którym się gotowało, piekło chleb raz na dwa tygodnie. Pod oknem stał dębowy, masywny stół z czterema krzesłami. Z kuchni wchodziło się do dwóch izb mieszkalnych. Gnieździliśmy się tylko w jednej ogrzewanej piecem kaflowym, gdzie jedynym umeblowaniem były nasze łóżka wysłane siennikami ze słomy. Każde z nas miało swoje łóżko, matka – duże podwójne, my ze Staśkiem – mniejsze. Te nasze łóżka przypominały mi trumny, obudowane były deskami, wchodziło się do nich jak do pudeł. Druga izba nie była używana, stało tam jeszcze jedno drewniane łóżko, a na nim wypiętrzone kołdry w haftowanych pościelach, dębowa ponura szafa oraz mały stolik z lustrem otwierającym się jak ikona. Ten stolik z lustrem nazywany był psyche. Nad każdym łóżkiem w naszej chałupie wisiał święty obraz. Nad moim Pan Jezus Miłosierny, nad matki Pan Jezus Boleściwy, a nad łóżkiem Staśka Matka Boska Częstochowska. W gościnnej izbie wisiały dwa obrazki Świętego Antoniego i Świętego Franciszka. Wszystkie za szkłem. Żyliśmy naprawdę skromnie, nic się nie zmieniało od lat, matka pielęgnowała zastój, nie oczekiwała nowego.

Przyjazd Poli wprowadził zamieszanie, choć matka nie poczyniła symbolicznych nawet przygotowań, aby gościa godnie przyjąć. Niepokój wisiał w powietrzu, głowę sobie można było o niego rozbić.

Dostrzegłam Polę z daleka. Stałam pod czereśnią niezdecydowana, czy biec do niej, czy też jak moja matka stać dostojnie i złowieszczo na ganku. Ciocia ubrana była w piękną czarną sukienkę w białe grochy, na dłoniach miała białe rękawiczki, na głowie kapelusz z dużym rondem. Żadnego bagażu, tylko elegancka torebeczka w malinowym kolorze dyndała jej na ramieniu. Pamiętam jeszcze jej lakierowane buty na obcasie oraz pomalowane na czerwony kolor paznokcie u nóg. Stanęła na środku podwórka, rozejrzała się po obejściu wzruszona.

– No witajcie! Antosiu! Siostrzyczko! – Podeszła do mnie, pocałowała w policzek, a potem chciała się przywitać z moją matką, ale ta się wzdrygnęła, więc Pola zrezygnowana odstąpiła na parę kroków.

– Chodź do chałupy, są mleko i ser – powiedziała moja matka.

– Posiedźmy na polu, tak tu uroczo… – odparła szybko. Tego dnia panował straszny upał, kury zagrzebały się w ziemi, krowy nie przeżuwały trawy, gapiły się bezmyślnie przed siebie, nachalne muchy planowały nas zjeść żywcem, jak tylko z krowami skończą pojedynek. Tylko one żyły, nie przeszkadzała im duchota południa, cała reszta stworzenia zastygła w upale jak w piekielnym kotle. Pola zdjęła kapelusz, użyła go jako wachlarza, rozejrzała się w poszukiwaniu jakiegoś siedziska. Pokazałam jej zbitą z kilku desek ławkę pod czereśnią obok studni. Matka tymczasem wyniosła dwa krzesła przed dom, jedno dla niej, drugie dla siebie, słusznie oceniając, że Pola na koślawej ławce, przykrytej wyliniałym kocem siadać nie zamierza. Ja przycupnęłam na swetrze rozścielonym na trawie, zaraz obok szczupłej nogi krzesła i jeszcze szczuplejszej nóżki Poli. Mogłabym przysiąc, że czułam lawendowy zapach tej nóżki bez pończochy.

– Ale upał! Ledwie można oddech złapać – powiedziała i uśmiechnęła się do mnie. Nie śmiałam zacząć rozmowy, nie wiedziałam, o co pytać w pierwszej kolejności, matka zaś nie zwlekała z awanturą.

– Myślałam, żeś umarła! Ani słowa przez tyle lat! Dziesięć lat! Tak się nie godzi! Pogrzebaliśmy cię i opłakaliśmy, a ty nagle przyjeżdżasz jak jaka księżniczka, jak gdyby nigdy nic!

– Wiem, wiem, ale to nie było proste, wojna… – Pola pogłaskała naszego psa, który tak jak ja od razu się w niej zakochał. Jej biała rękawiczka straciła nieco ze swej bieli po tym odruchu czułości. Nasz pies był największym brudasem w okolicy, latał wolno po wsi, nigdy nie przywiązywaliśmy go do budy.

– Wojna się dawno skończyła, wszyscy już zdążyli wrócić z frontu, ze stalagu, tylko ty jedna nie! Tyle lat! Gdzieś ty była, Bronka?! – Moja matka nie pozwalała jej dojść do słowa, kipiała pretensją, w ogóle na nią nie patrząc.

Pola skrzywiła się na dźwięk swojego prawdziwego imienia. Tylko moja matka jeszcze pamiętała, że jej siostra na chrzcie dostała na imię Bronisława. Już jako dziecko przestała reagować na to imię, powiedziała wszystkim, że chce mieć na imię Pola, jak Pola Negri. Jak postanowiła, tak zrobiła. Kiedy wołano na nią Bronka, po prostu nie reagowała. Moja matka, przytłoczona śmiercią rodziców, którzy zapadli na tajemniczą chorobę i jak na komendę umarli w tym samym miesiącu, przejęła po nich obowiązki. Nie miała głowy do błahych sporów, po kilku tygodniach się złamała i dziesięcioletniej Bronce pozwoliła być Polą. Teraz Pola miała około trzydziestu lat, imię Bronka pasowało do niej jeszcze mniej niż kiedykolwiek przedtem. Jej twarz była piękna i szlachetna, nie mogłam od niej wzroku oderwać. Maleńki nosek z wąskimi dziurkami osadzony był idealnie pośrodku gładkiej twarzy, ogromne błękitne oczy, lekko wystające kości policzkowe, wydatne usta, jej największą ozdobę stanowiły naturalne blond loki. Nigdy nie upinała włosów, pozwalała im okalać frywolnie piękną buzię. Nie wiem, ile wtedy ważyła, ale była bardzo, ale to bardzo szczupła, jednak pod groszkami sukienki ukrywała sporych rozmiarów piersi. Kiedy się wachlowała, z trudem wciągając upalne, suche powietrze, jej biust unosił się lekko, a potem opadał równie ponętnie. Matka zaniepokojona tym urywanym oddechem Poli posłała mnie po wodę do studni. Pola nie chciała pić mleka ani kompotu z rabarbaru, miała życzenie napić się zimnej wody ze studni. Zanim ktoś wymyślił handlowanie wodą w butelkach, chyba francuska kompania Evian, Pola miała wizję, aby źródlaną wodę można było kupić w Warszawie, w zgrabnej szklanej butelce. To był jej pomysł, słyszałam na własne uszy! Przyniosłam garnuszek zimnej wody, którą piła małymi łykami. Zanim przyłożyła usta do brzegu metalowego garnuszka, wytarła go dyskretnie rąbkiem sukienki.

Nie doczekałyśmy się tłumaczenia, co robiła przez te lata, gdzie mieszkała i z kim ani dlaczego nie miała potrzeby odezwać się do siostry choćby najkrótszym listem czy telegramem. Pola jednym zdaniem zamknęła temat długiej, tajemniczej nieobecności.

– Wszyscyśmy sporo przeszli, ja nie byłam wyjątkiem, ale trzeba zapomnieć, jedyne lekarstwo to zapomnieć – mówiła śpiewnie. – Tułałam się, nie chciałam was martwić, chorowałam…

Matka popatrzyła na nią podejrzliwie, niechętnie odstąpiła od dalszego przepytywania. Lata później, kiedy spędzałyśmy dużo czasu razem, rozmawiałyśmy o wszystkim, ani razu nie powrócił temat jej wojennych losów oraz czasu po wyzwoleniu. Coś mnie zawsze hamowało, żeby o to pytać, czułam, że wiążą się z tym okresem jakieś wielkie przykrości i tragedie. Pola też milczała. Jednak tamtego lata przyjechała do nas z wizytą nie po to, aby opowiadać o pożodze wojennej czy swoim wdowieństwie, ale wręcz przeciwnie, przywiozła nam nowinę o powtórnym zamążpójściu.

– A co z twoim kapitanem, Tadeuszem? – zapytałam podniecona. Pola już nie głaskała psa, teraz sięgnęła w kierunku mojej głowy.

– Tadeusz nie żyje. Zginął w kampanii wrześniowej – powiedziała.

– O Jezu! – pisnęłam i pognałam do chałupy po tę fotografię ślubną, którą nam przysłała w roku 1939. Przechowywałam ją wraz z listem w małym pudełeczku, jakie moja matka dostała od Niemca w podziękowaniu za pranie i gotowanie. W czasie wojny stacjonowały u nas remontowo-budowlane oddziały niemieckie, szykujące drogi, mosty dla wojska. Dzięki Niemcom przeżyłyśmy wojnę, bo kiedy przyszli Ruscy, to tylko gwałcili, okradali i porzucali. Niemcy byli dobrzy, a pudełko było po prostu piękne. Pola wzięła ode mnie fotografię, przez chwilę na nią patrzyła szklącymi oczami.

– To jedyna fotografia ślubna, jaka się zachowała – powiedziała po chwili. Wpatrywała się w utrwalony moment szczęścia. – Wszystko się spaliło w Warszawie, po prostu wszystko. Antosiu, czy ja mogłabym ją od ciebie dostać?

Kiwnęłam tylko głową. Pola ściągnęła swoje białe rękawiczki i mi je podała.

– To dla ciebie, prosto z Paryża. Weź je ode mnie, noś na szczęście.

Wzięłam od niej te rękawiczki, ale nie śmiałam ich przymierzyć. Gdzie miałabym je nosić? Do jakiej sukienki, kiedy cała moja garderoba była w opłakanym stanie, pocerowana, od dawna niemodna? Miałam jedną praktyczną sukienkę, w zieloną kratę, długą prawie do samej ziemi, ale z pewnością nie pasowałyby do niej te rękawiczki.

Pola włożyła fotografię do torebeczki, potrząsnęła lekko złocistymi lokami. Na górnej wardze błysnęło kilka kropelek potu.

– Koniec wspomnień, już się za Tadeuszem dość napłakałam. Tydzień temu dostałam list z Czerwonego Krzyża potwierdzający, że nie żyje. Jestem wdową i jako wdowa postanowiłam ponownie wyjść za mąż.

Wszystko to Pola powiedziała bardzo szybko, jakby trochę wstydząc się tego anonsu. W jednym zdaniu wyszła za mąż, straciła męża na wojnie, dostała list z Czerwonego Krzyża, poznała nowego mężczyznę i dała na zapowiedzi. Moja matka złożyła ramiona na krzyż, świdrującym wzrokiem wpatrywała się w siostrę.

– Nie za szybko? Co ci tak pilno do ślubu? W ciąży jesteś? – zapytała. Pola nie zaprzeczyła, ale nie wyglądało na to, że spodziewa się dziecka.

– Przystojny? – wtrąciłam się. Przysunęłam się bliżej pachnącej Poli.

– Nazywa się Andrzej Kwolek. W każdym razie mamy zamiar się pobrać we wrześniu, czekaliśmy na ten list z Czerwonego Krzyża, teraz w końcu już nic nie stoi na przeszkodzie. Andrzej bardzo mi pomógł w ustaleniu, że mój mąż nie żyje. Gdyby nie on, to nadal żyłabym tak jak pani Stawska z Lalki, ni to wdowa, ni to mężatka. – Pola zmarszczyła czoło, ale tylko na moment, zaraz potem jej twarz pojaśniała na myśl o powtórnym zamążpójściu.

– To ten twój Andrzej chyba jakiś ważny jest, jak do Czerwonego Krzyża pisywał w twojej sprawie. – Wszystkie nuty w głosie mojej matki brzmiały zjadliwie. Wstyd mi było za nią. Nie dość, że nie miałyśmy czym przyjąć takiego wspaniałego gościa jak Pola, to jeszcze matka nie była życzliwa wobec tych planów na przyszłość.

– Przystojny? – powtórzyłam pytanie, wpatrując się w ciotkę rozmarzona. Zignorowała uwagi siostry i zwróciła się do mnie:

– Och, Tosiu, bardzo przystojny, choć nie tak jak Tadeusz. Tadeusz w mundurze wyglądał jak aktor filmowy, kobiety na ulicy bezwstydnie odwracały za nim głowę. Andrzej aż takiego uroku nie posiada, ale jest przystojny. – Pola mrugnęła do mnie, korzystając z okazji, że jej siostra podnosi się z krzesła. Zostałyśmy na chwilę same.

– Andrzej jest kimś ważnym w partii, a dopiero zaczął karierę. Wiem, że daleko zajdzie, wszyscy mu wróżą piękną przyszłość. Chodzi mi o to, żeby Jadwiga nie opowiadała nikomu, że ja kiedyś do Lwowa jeździłam za pieniądze hrabiostwa, że panicz za mną ganiał. Dzisiaj to może tylko zaszkodzić. Szczególnie Andrzejowi. Nie muszą wszyscy wiedzieć, że rodzina żony miała stosunki z arystokracją. Zresztą, to była tylko służba, a nie powiązania, ale wiesz, jakie są czasy, ludzie zawistni, mogliby przeinaczyć fakty, zaszkodzić nam.

– Ależ, ciociu, kto by tu do nas miał przyjechać i wypytywać? Czy kto w ogóle wie, że my istniejemy? – obruszyłam się. Nie rozumiałam dokładnie, o czym Pola mówi, ale byłam pewna, że umyślnie nikt by jej krzywdy nie zrobił jakimś złym słowem do obcych. Zapewniłam ją o tym.

– Wiem, aniołku, wiem, ale ludzie węszą, żeby wywęszyć. Biorą na spytki, udają serdeczność. A co z tobą? Szkołę jaką skończyłaś?

– Tak, w Strzyżowie, w naszym liceum – pochwaliłam się. – Maturę zdałam.

– Wspaniale! Trzeba się uczyć, Tosiu. Ja żałuję, że mam tylko dwie klasy gimnazjum. – Pola westchnęła. Nie byłyśmy długo same, matka wróciła na rozklekotane krzesło, z narzekaniem na ustach, że w upały to się nawet jeść nie chce. Pola przytaknęła, a zaraz potem powtórzyła swoją prośbę o zachowanie dyskrecji na jej temat. Miałyśmy obie milczeć jak grób, gdyby nas kto odnalazł na tej wsi. Pola chciała być taką samą chłopką, jaką była jej siostra Jadwiga, co w istocie się zgadzało, choć kiedy tak siedziały naprzeciwko siebie pod czereśnią w upalne lato, nikt by się nie domyślił, że to rodzone siostry. Jedna była lilią, a druga wrzosem.

Czarna taksówka stała na górce pod gruszą. Szofer, kimkolwiek był, nie zajechał przed chałupę, pewnie w obawie, że potem nie wyjedzie na utwardzoną drogę. Zerkałam w stronę wypolerowanego auta, denerwowałam się. Poli spieszyło się wracać, a ja chciałam, żeby została u nas jak najdłużej. Moja matka pozwoliła siostrze się wygadać, ale kiedy już zebrała myśli i siły, uderzyła z całą mocą, aż mnie dreszcz przeszedł:

– Przyjechałaś po błogosławieństwo na ślub z komunistą? No bo kim on może być? Pepeerowiec! W naszej rodzinie komunistów nam nie potrzeba, żebyś mi go tu nie przywoziła! Żydek Aszel dzięki nam wojnę przeżył, teraz z komunistami po wsiach jeździ, do Polaków strzela. Jak ci nie wstyd? Ilu to naszych harcerzy ze Strzyżowa poginęło na froncie, a ilu potem komuniści prześladowali, na Syberię wywieźli, na zmarnowanie! Ty za takiego chcesz iść?! – grzmiała moja matka.

– Andrzej to porządny człowiek. Ideowiec. – Pola włożyła kapelusz na głowę i zaczęła zbierać się do powrotu. – Proszę tylko, żebyś nikomu nie opowiadała o mojej przeszłości.

– Wstydzisz się? – Z gardła matki wydobywał się teraz piskliwy głos, jakiego nigdy wcześniej u niej nie słyszałam. – Morawscy wojnę przeżyli, Niemców przetrzymali, a Ruscy, komuniści, ich oboje bagnetami jak zwierzęta zadźgali. Krew hrabinie z gardła tak tryskała, że całą ścianę zapaskudziła na froncie pałacyku. Tam teraz szkoła jest, ale krwi nie zmyli, podobno w kamień wsiąkła głęboko…

– Niech mama da spokój – odezwałam się zaniepokojona wyrazem twarzy Poli. Była blada, nie wiedziałam, czy ma zamiar zemdleć, czy rzucić się z pięściami na swoją siostrę.

– Prawdę mówię! – Matka stawała się coraz surowsza. – Nie wiem, gdzie się podziewałaś przez te lata, z kim przestawałaś, kto cię utrzymywał przy życiu, ale może niepotrzebnie wojnę przeżyłaś, skoro teraz za komunistę idziesz!

– Jadziu! Ja bardzo proszę, nie mów takich rzeczy. Andrzej nikogo bagnetem nie dźgał, nie znasz go, nie posądzaj o takie potworności!

– Wszyscy oni tacy sami. – Matka weszła jej w słowo. – Najlepsi zginęli na wojnie albo w walce z UPA, jak rodzina mojego męża, a została sama szumowina, która teraz w Warszawie się zagnieździła. Ja tam swoje wiem, nie zachwalaj mi komunisty, tylko dlatego, że będziesz mu za chwilę dzieci rodzić! Jedź już. Dobrze, że twój ojciec tego nie dożył… Tośka, spakuj jej parę jaj i kawał sera. Nie chciała jeść tu, to może w drodze zje.

Pola spojrzała na mnie, zrozumiałam w lot, że jajek nie chce, sera tym bardziej. Wygładziła sukienkę, raz jeszcze pogłaskała psa, żeby zająć czymś ręce.

– W każdym razie… jak się urządzę z Andrzejem, to powinnaś do mnie Antosię przysłać, bo tu na tej wsi to całkiem przepadnie – zwróciła się do siostry. – Dziewczyna ma szkołę, zajmę się nią, niechby skorzystała z szansy…

Podskoczyłam na dźwięk tych słów.

– Przyjadę, ciociu, jak tylko mamusia pozwoli, przyjadę! – złożyłam ognistą deklarację. Przemknęła mi przez głowę myśl, że może Pola zabierze mnie do siebie już tego dnia. Nic mnie tu nie trzymało, matka miała Stasia, śmierć własnego męża dawno przebolała, nie byłam jej potrzebna. Czarna taksówka błyszczała w słońcu, mogła mnie przecież zabrać do lepszego świata. Pola jednak miała inne plany.

– W Warszawie jest co robić, budujemy nową Polskę, przydasz się, Antosiu, a może i Stasiek dołączy? Szkoda, że go nie spotkałam, szkraba jednego…

Staśka mama posłała do kuzynów mieszkających w Tarnowie, tak ją błagał o pozwolenie, że w końcu uległa, a na drugi dzień przyszedł telegram od Poli. Stasiek nie chciał wracać, miastem się zachłysnął, Pola była mu zupełnie obca.

– Jeszcze co? Całą wieś chcesz do Warszawy przenieść? – Matka wzruszyła ramionami. Przelękłam się, że i mnie uniemożliwi wyjazd. Byłam jednak przygotowana na taką ewentualność, mogłam w każdej chwili uciec się do szantażu. Wiedziałam, że moja matka w wieku czterdziestu pięciu lat szykowała się do ślubu z wdowcem, naszym sąsiadem Joachimem! Tyle u nas przesiadywał, więc było oczywiste, że smali cholewki, choć jeszcze nie udało mi się ich przyłapać na najmniejszej nawet czułości. Zresztą, czy moja matka zdolna była do jakiejkolwiek czułości? Nader wątpliwe. Joachim miał na wychowaniu czworo dzieci, szukał pomocy, moja matka nadawała się na macochę idealnie. Surowa, pracowita, świeżo owdowiała sąsiadka zza miedzy, czego więcej można było pragnąć? Joachim nie miał jeszcze czterdziestu lat, jednak nie znalazł w swoim roczniku chętnej do matkowania jego dzieciom, a dwoje z nich było upośledzonych. Latały po polach jak dzikusy, po nocach słyszałam, jak wyją, nie uśmiechało mi się z nimi zamieszkać, choć sam dom Joachima, murowany i piętrowy, bardzo mi się podobał. Tego wszystkiego Pola oczywiście nie wiedziała, kiedy ściskała mnie na pożegnanie. Matka podniosła się w końcu z krzesła, ale zrobiła to po to tylko, żeby na stojąco rzucić w twarz swojej siostrze jeszcze więcej cierpkich słów:

– Nie wiem, jaką ty tam Polskę ze swoim komunistą szykujesz, ale u nas bieda jak przed wojną, ale i Polska przedwojenna. Jedź, wychodź za mąż, nic mi do tego. Antosi nie kuś, zostanie na wsi, w tej starej Polsce.

– Jadziu, nie rozstawajmy się w gniewie. – Pola stanęła naprzeciwko swojej siostry, zgrabnym gestem pochwyciła jej dłoń, ale moja matka się wyrwała.

– Jedź, Bronka – powiedziała na pożegnanie.

Zostawiła nas same pod czereśnią. Pola stała niezdecydowana, patrzyła za odchodzącą siostrą, potem spojrzała na mnie. Nie umiałam czytać z grymasu twarzy, mogło mi się zdawać, że zbiera jej się na płacz.

– Nie gniewaj się, ciociu, na mamę, martwiła się przez te wszystkie lata, teraz sama nie wie, co mówi – powiedziałam szybko.

– Przyślę po ciebie. Obiecuję. – Pola przytuliła mnie do siebie, poczułam jej drobne ciało, wyczułam drżenie gdzieś na wysokości płuc. Komicznie wyglądałam w swojej pocerowanej odświętnej sukience, ale zdobiły mnie białe rękawiczki od Poli, które jednak naciągnęłam na spalone słońcem, podrapane dłonie.

– Przyjadę do cioci. – Pocałowałam ją w policzek, który był tak delikatny, jak jedwab.

Pola poszła sprężystym krokiem w kierunku taksówki. Nie odprowadziłam jej, nie byłam gotowa na zbliżenie się do jej nieznanego, ale z pewnością eleganckiego świata, do którego wracała. Ponad rok czekałam na spełnienie obietnicy.

Rozdział 2

Od roku planowałam w praktycznych szczegółach moje niewychodzenie z domu. Polska, mimo wielkich pretensji zamieszkujących ją ludzi, nie była krajem nowoczesnym, bez opuszczania domostwa nie można było funkcjonować. Trudno było przeciętnemu obywatelowi wyobrazić sobie życie bez wizyty w urzędzie, spotkania z niechętną światu panią w okienku. Obok wszelakich urzędów odwiedzało się regularnie osiedlowe sklepy spożywcze, pocztę, przychodnię, aptekę, no i oczywiście kościół. Ja nie byłam wyjątkiem, jak wszystkie „moherowe berety” dreptałam raz do roku na plebanię w celu wniesienia opłaty na Zaduszki. Chciałam, żeby imię mojego zmarłego męża wyczytano w trakcie nabożeństwa wraz z innymi pomarłymi mężami. Wdowy ofiarowały znacznie gorętszą miłość małżonkom po śmierci niż za życia, krzątały się przy porządkowaniu grobowców w ponurym tańcu, machały ścierkami, przelewały wodę z plastikowej butelki do doniczki, wymieniały wkłady zniczy, wielki harmider panował przy tych czynnościach. Wybierałam różne pory dnia, żeby się z tymi wdowami nie spotykać oko w oko, ale kiedykolwiek nie poszłam, one już tam były ze swoim wielkim sprzątaniem. Nigdy nie miałam poczucia, że odwiedzam mojego męża Waldemara czy pielęgnuję jego pamięć, wysiadując na cmentarzu, dlatego byłam rzadkim gościem przy jego rodzinnym nagrobku.

Kościół katolicki wyznaczył naprawdę nazbyt wiele okoliczności, przy których trzeba było uiścić opłatę, bardzo rzadko „co łaska”, jednak najdroższe na liście wydatków były pogrzeby oraz rytuały pośmiertne. Na wydatki związane z pochówkiem nikt nie szczędził, liczba wieńców rzucanych na świeży grób niosła komunikat, jak bardzo cierpimy, na szarfach złotymi literami składano wzniosłe deklaracje o dozgonnej pamięci, okazałość nagrobka miała podkreślić szacunek dla zmarłej osoby. Kamieniarze w Polsce prosperowali wyśmienicie, moda na wymyślne nagrobki trwała w najlepsze, a płytę ozdabiało się już nie fotografią, ale portretem.

Interesowałam się trochę swoim własnym pogrzebem, aby moje dzieci nie musiały, gdy umrę, robić zrzutki, więc byłam na bieżąco. W parafii, gdzie pochowałam męża, trzeba było księdzu i kościelnemu wręczyć osiemset złotych, zanim ruszą tyłek na cmentarz. Potem, jeśli się chciało wysłać duszę nieboszczyka na skróty do nieba, trzeba było opłacić codzienne msze święte, zwane gregoriankami. Przez miesiąc, dzień w dzień, ksiądz miał wyczytywać intencje za spokój duszy zmarłego, a wierni żarliwie się modlić i prosić Boga, aby Ten jak najszybciej podbił przepustkę do Wieczności. Nawet nie chcę myśleć, co się dzieje z duszyczkami zmarłych, których rodzin nie było stać na opłacenie całego miesiąca modlitw. Poniewierały się gdzieś pewnie pomiędzy niebem a ziemią, pomstując, że za życia same nie opłaciły sobie gregorianek w parafii. Według taryfikatora mojej parafii przyspieszony lot w kierunku spokoju wiecznego kosztował półtora tysiąca złotych. Nie wniosłam tej opłaty, ale dałam księdzu tysiąc złotych akonto własnego pogrzebu, żeby w razie nagłego uderzenia fali inflacji, nie musiał prosić moich dzieci o dołożenie stówki czy dwóch. Trochę się zdziwił, ale pieniądze szybkim ruchem zgarnął, bez przeliczania wrzucił do szuflady. Miał taki sam zamiatający gest jak lekarz ordynator, który mojego męża obiecywał wyleczyć z raka. Tak samo zagarniał koperty, które lądowały w szufladzie, zanim się człowiek zorientował, że w ogóle jakiś ruch został wykonany. Dobiłam targu z wielebnym zeszłego lata, zamówiłam sobie Te Deum w ostatnią drogę i ubłagałam, żeby baby idące za moją trumną nie śpiewały: „Dobry Jezu, a nasz Panie, daj jej wieczne spoczywanie”… gdyż ta pieśń przygnębiała mnie jeszcze za życia, a co dopiero po śmierci.

Jacek Kubelski nadawał się wprost idealnie na mojego asystenta. Nieznośny był jako dziecko, ale lubiłam go właśnie za tę nieznośność. Kiedy ja się wprowadziłam do bloku, po śmierci Waldemara zmuszona opuścić jego dom rodzinny, rodzina Kubelskich mieszkała na górze już od roku. Jacek miał skończone pięć lat, a jego siostra trzy. Często przesiadywali na klatce schodowej, jedli ciastka, lody, czasami nawet wyjadali coś z rondla. Zatrzymywałam się wtedy przy nich pogawędzić jak równy z równym. Jacek był bardzo rezolutny, z wiekiem bystrość jego umysłu błysnęła dowcipem, ale nie stał się przemądrzały jak inne dzieciaki pyskujące w szkole i przekrzykujące się na podwórku. Lubiłam go, przypominał mi mojego syna Artura, kiedy ten był w jego wieku. Ich matka, Irena Kubelska nie cieszyła się moją sympatią. Była to kobieta chuda i wysoka, przypominała mi jakieś drzewo. Jej zawsze podkrążone piwne oczy osadzone były bardzo głęboko, jednak to cienkie brwi, wyregulowane niczym łuk triumfalny, szpeciły ją najbardziej. Nigdy się nie uśmiechała, czasami przy mówieniu ukazywały się jej porcelanowe zęby, nienaturalnie wielkie, sztucznie lśniące. Fryzurę miała Irena Kubelska od wieków jednakową, precyzyjnie ułożone ondulacją kasztanowe loki, przez które prześwitywała biała skóra głowy. W uszach dyndały złote kolczyki ozdobione rubinami, typowy wyrób radzieckiego jubilera.

Wyglądała na surową matkę i żonę, co to nigdy nie sprawia sobie żadnych przyjemności, nawet myślą. Pan Kubelski był jej przeciwieństwem. Pogwizdywane modne melodie rozbrzmiewały na klatce schodowej, kiedy wracał z pracy w pogotowiu. Zdaje się, że był tam kierowcą. Jego żona pracowała w fabryce leków Polfa. Kubelski kłaniał mi się zawsze nisko, rzucił miłe słowo, zapytał nieraz o samopoczucie, ponarzekaliśmy na pogodę, mijając się na schodach. W czasie wymiany zdań pobrzękiwał wielkim pękiem różnych kluczy i kluczyków zawieszonych u szyi czerwonego, kudłatego diabełka. Miałam nieodparte wrażenie, że ten człowiek zawsze się dokądś spieszy, robił wokół siebie zamieszanie, wprowadzał nerwowość, więc nie zajmowałam go długo pogawędką. Irena Kubelska rozmawiała ze mną niezwykle rzadko. Kiedy spotykałyśmy się przypadkiem, posyłała mi wymuszone moim spojrzeniem suche „dzień dobry”, po czym uciekała do swojego mieszkania. Co niedziela, a także we wszystkie święta, matka prowadzała dzieci do kościoła, trzymając je mocno za rączki. W drodze do świątyni poprawiała im ubranka, grzebała w ich fryzurach, szturchała, przypominając, żeby prostowali plecy, nie rozglądali się na boki, nie stykali łokciami. Jackowi mówiła: „Nie garb się”, a Agacie: „Nie szuraj butami”. Nie słyszałam, żeby z nimi normalnie rozmawiała, wydawała dyspozycje głosem konduktorki pociągu. Istniało jednak spore ryzyko, że kiedyś się zbuntują, pod czuprynami czaiła się niezgoda na ten matczyny reżim, ale póki byli mali, podporządkowywali się bez szemrania. Nie wiem, na jakiej glebie wyrosła osobowość matki Jacka i Agaty, ale nie był to społeczny czarnoziem. Mieszkali bezpośrednio nade mną, a cienkie ściany nowoczesnego budownictwa PRL-u przepuszczały odgłosy życia codziennego tej typowej polskiej rodziny dwa plus dwa. W kalendarzu zaznaczyłam dzień, kiedy ojciec Jacka i Agaty wyszedł z domu „po papierosy”, i nie wrócił. Był to dzień po pierwszej komunii Agaty.

Pogoda tej niedzieli zapisała się w mojej pamięci jako wyjątkowo paskudna. Niebo pękło nad naszą dzielnicą, z chmur zaczęła się wylewać woda, ogromne ilości, cały wodospad. W samo południe deszcz nagle ustał, przejaśniło się, więc zdecydowałam się wyjść na balkon, oskubać stłuczone deszczem liście kwiatów. Wokół bloku, na trasie do kościoła, gdzie dzieciaki miały zadeklarować swoją wierność Kościołowi i przyjąć po raz pierwszy Komunię, utworzyły się brudne kałuże. Czarna maź kleiła się do butów, rozbryzgiwała przy każdym, najdelikatniejszym choćby kroku. Obserwowałam z okna, jak dziewczynki szły, unosząc w górę swoje przepyszne białe kreacje. Stąpały z wielką ostrożnością i namaszczeniem, a nie było to łatwe, ponieważ ich ścieżka usłana była małymi bajorkami niczym pole minami. Śledziłam uważnie ten szacowny pochód z balkonu, zastanawiając się, czy dziewczynki i chłopcy bezpiecznie doniosą do kościoła tę nieskazitelną biel. Może by im się to nawet udało, gdyby nie Jacek. Wyjechał zza rogu na swoim czerwonym rowerze górskim i gwałtownie z wielką prędkością przejechał obok dziewczynek, które niczym czaple kroczyły po wąskim chodniku. Brudna woda trysnęła po obu stronach przedniego koła roweru, ochlapując dziewczynki w wianuszkach, białych rękawiczkach, koronkowych balowych sukniach. Najgłośniej krzyczały matki, których kolorowe, elegancko odprasowane garsonki również zostały pochlapane błotem zmieszanym z kamyczkami i skoszoną dzień wcześniej trawą. Jacek tylko raz obejrzał się przez ramię, najwidoczniej zadowolony ze swojego dzieła zniszczenia, i popedałował przed siebie. Nie wiem, jaka spotkała go za to kara, ale znając jego surową matkę, dostał za swoje. Kilka lat później dowiedziałam się, dlaczego tak się brzydko zachował. On już wtedy wiedział, że następnego dnia ojciec porzuci ich na zawsze. Mama z Agatą poszły z rana do cukierni odebrać tort biszkoptowy na przyjęcie, Jacek objeżdżał osiedle na swoim rowerze w poszukiwaniu czegoś ciekawszego niż przygotowania komunijne.

– No i, pani Tosiu, nagle zachciało mi się do kibla… – opowiadał mi o zdarzeniu sprzed lat. – Przycisnęło mnie, że już nie było zmiłuj. Wchodzę do mieszkania, jak zawsze cicho, bo mama uczulona była na trzaskanie drzwiami, od progu widzę, że telefon przeciągnięty jest do łazienki, a w łazience pali się światło. Podszedłem pod drzwi, zacząłem nasłuchiwać. Położyłem się na podłodze, bo nasze drzwi do łazienki mają dziurki u dołu, wie pani, żeby się dwutlenkiem węgla nie zaczadzić chyba, bo przecież nie po to, żeby podsłuchiwać. Kabel szedł pod drzwiami, tam duża szpara była. No i tato, takim jakimś dziwnie zmienionym głosem, jakby Lindę udawał czy innego aktora, gadał do słuchawki takie rzeczy, że mi się stopy w skarpetce zapociły. Co plótł? Raczej świństwa, tyle na ten temat. Chciałem stamtąd uciec, ale mnie kompletnie sparaliżowało. Leżałem jak skóra z tygrysa przed kominkiem! Kiedy już skończył świnić, to dopiero nowina gruchnęła! Tato tej słuchawce przysięgał, że jeszcze tylko jeden dzień, jeszcze żeby tę cholerną pierwszą komunię odbębnić, i będą razem. Na zawsze! Wjechałem w to błoto, z żalu, ze złości, ale najbardziej to z bezsilności.

„Po papieroski wyskoczę, Irenko. Zaraz wracam”, miał powiedzieć kierowca Kubelski do swojej żony laborantki, zanim zniknął z jej życia. Istnieje taki gatunek mężczyzn, którzy nie potrafią obwieścić swojej żonie w kulturalnej rozmowie, że odchodzą do innej kobiety, tylko uciekają jak przestępcy z miejsca zbrodni. Pewnie, że taka szczera rozmowa z małżonką to nic przyjemnego, tym bardziej łatwego, szczególnie jeśli ma się zamiar porzucić wraz z żoną małe dzieci. Kubelski stchórzył, zmył się bez słowa wyjaśnienia. Irena zgłosiła jego zaginięcie na policję, porzucone tak nagle dzieci zachowywały się w tej całej niepokojącej sytuacji niezwykle spokojnie i godnie. Z mieszkania nie dochodziły żadne dźwięki, u mojego sufitu wisiała złowroga cisza, którą może wywołać tylko jakaś rodzinna tragedia. Dla osób wtajemniczonych te kilka dni przesiąknięte były atmosferą oczekiwania, aż w końcu dzielnicowy przyszedł do mieszkania Ireny Kubelskiej, miętoląc wąsa, zameldował jej, że pan Kubelski żyje, ma się dobrze, serdecznie ją pozdrawia z Gdańska, gdzie mieszka obecnie ze swoją nową kobietą, trzydziestoletnią Jolantą, matką rocznej córeczki. Dzielnicowy Oberek nie był porządnym człowiekiem, a na dodatek pasjami zwierzał się swojej żonie, zdradzając rozdziały akt objętych tajemnicą służbową. Kobieta, z niezdrowym rumieńcem na okrągłej jak księżyc w pełni twarzy, rozgadała historię rozstania Kubelskich na całe osiedle. Rozwlekła ich najstaranniej skrywane tajemnice po ławeczkach, windach i sklepach osiedlowych. Ja, która nie uczestniczyłam w plotkarskim życiu naszego bloku, również usłyszałam sporo na ten temat. W tamtych dniach Irena Kubelska wychodziła z klatki zawinięta chustką tak szczelnie, jak kiedyś jej córka chorująca na świnkę. Nie wiem, czy cierpiała, gdyż porzucił ją ukochany mężczyzna, ojciec jej dzieci, żywiciel rodziny, ale na pewno truchlała ze wstydu. Te nasze polskie bloki mają to do siebie, że brzydzą się anonimowością. Między blokami odbijają się jak piłki od ściany plotki, pomówienia, domysły, posądzenia, surowe sądy, nie sposób w samotności przeżyć cokolwiek lub zachować choćby namiastkę godności. Tropiły Irenę Kubelską wścibskie oczy sąsiadów, prowadziły od klatki do przystanku autobusowego, od kiosku do sklepu, od placu zabaw do kościoła i z powrotem. Mogłam jej nie lubić wcześniej, ale po tym, co zaszło, tylko jej współczułam.

Kiedy Jacek był jeszcze całkiem mały, targał dzielnie moje siatki z zakupami po schodach, wyprzedzał mój krok i moje myśli. Zuzanna zażartowała kiedyś, że Jacek zachowuje się w stosunku do mnie jak paź. Zupełnie nie pojmowała, jakie wspólne tematy do rozmów mogą mieć stara baba i młodzieniec. Dla swojej matki Jacek również bez ustanku ganiał do sklepu, a była to kobieta wielce zapominalska, wciąż jej czegoś brakowało w trakcie gotowania. Gdy tylko Jacek wyszedł na podwórko, żeby sobie pojeździć na tym swoim rowerze górskim, matka otwierała okno, drąc się wniebogłosy: „Jacek! Do domu! Ale już!”. A Jacek nigdy nie odkrzyknął: „Zaraz!”, jak miały w zwyczaju inne dzieci, tylko szedł posłusznie na górę, po chwili zbiegał po schodach z siatką oraz małą portmonetką, w której dźwięczały drobne. Czasami pukał do moich drzwi, pytał, zanim otwarłam:

– Sąsiadko, trzeba pani czegoś ze sklepu?

Dawałam mu symboliczne zlecenia, zawsze prosiłam, aby zatrzymał sobie złotówkę czy dwie za fatygę, ale grzecznie odmawiał. Nie chciał, abym myślała, że pomaga mi z chęci zysku.

Dwa lata temu, kiedy po raz pierwszy przyszła mi do głowy myśl, aby zaprzestać wychodzenia z domu, spotkałam Jacka przy naszej niedziałającej windzie. Rzadko go w tym okresie widywałam, ale pewnie dlatego, że coraz mniej chętniej sama wychodziłam z domu. Spojrzałam w górę, na schody, potem na Jacka. Bez słowa wziął ode mnie torbę pełną bananów i przejrzałych cytryn z przeceny. Trzy kilogramy w ekologicznej parcianej torbie nie miało wjechać dziś windą na czwarte piętro, ale wdrapać się tam na piechotę. Przyjrzałam się uważniej pomagającemu mi młodzieńcowi. Wydoroślał i zmężniał. Z dnia na dzień robił się coraz bardziej podobny do swojego ojca, którego nie widziałam od pamiętnej pierwszej komunii Agaty. Jacek Kubelski miał wesołe oczy po ojcu, jedną zmarszczkę na czole po wiecznie zatroskanej matce, z charakteru podobny był do mojego Artura.

Kiedy spotkaliśmy się przy nieczynnej windzie, dotarło do mnie, że jest już całkiem dorosły. Być może stanowił o tym gęsty zarost, może słuszny wzrost, w każdym razie przeraziło mnie, jak czas szybko gna, jak się z nami nie cacka. Marudziłam przy zepsutej windzie, przestępowałam z nogi na nogę, próbowałam uruchomić ją swoim gniewem, ale ani drgnęła. Jacek jak zwykle rzucił kilka śmiesznych powiedzonek, złapał moją siatkę z zakupami i ruszył naprzód krokiem sportowca.

– Szkoda się denerwować, pani sąsiadko. To co, spacerkiem na górę? – zapytał tonem, jakby mnie zapraszał na wystawną kolację.

– Ale powolutku, Jacku, coś mi dzisiaj w kolanach strzyka – powiedziałam. Odsapnęłam, ruszając wolno niczym czołg.

Winda nie działała średnio trzy miesiące w roku. Niby wyprodukowana w Niemczech, a dziadowska była zupełnie po polsku. Narzekałam na tę windę, Jacek mi grzecznie przytakiwał, człapaliśmy wolno pod górę w rytm naszych słów. Na trzecim piętrze zrobiliśmy sobie przystanek. Jacek wyprzedził mnie nieco, usiadł na szczycie schodów, czekając, aż do niego dołączę. W tym czasie sprawdzał swoją komórkę, bo przecież telefony komórkowe ważniejsze były niż woda i powietrze. Podkpiwałam sobie z jego miłości do telefonów, zgadzał się ze mną, że to obsesja. Przyjrzałam mu się uważnie, kiedy tak wdrapywaliśmy się na upragnione czwarte piętro, gdzie mieszkałam. Zapowiadał się na przystojnego mężczyznę, takiego, co to nigdy nie będzie miał problemu z kobietami, będzie sobie w nich przebierał jak w ulęgałkach. Agata podobna była do matki, choć panuje przekonanie, że pierwszy syn zawsze do matki jest podobny, a córka do ojca.

Kiedy dołączyłam do niego, zatrzymałam się, żeby choć chwilkę odpocząć.

– Powiem ci, Jacku, nie starzej się. Starość to potworna rzecz. – Oparłam się o poręcz. Przez chwilę uspokajałam oddech, latem męczyłam się znacznie szybciej.

– Ale tam, gdzie pani do starości, pani Tosiu! – ofuknął mnie.

– Nie ma nic interesującego w starości – ciągnęłam dalej. – Kiedyś po schodach skakałam jak sarenka, teraz dźwig by się przydał. Kiedy to się stało? Nawet nie zauważyłam, jak nadciągnęło to podłe niedołęstwo.

Pogroził mi palcem, nie lubił, jak tak o sobie mówiłam.

– Jak patrzę na panią, to się wcale nie boję dojrzałego wieku. Pani taka rześka i bystra. Schody wykańczają wszystkich, mnie też nogi bolą, niech się pani sąsiadka nie przejmuje. Z drugiej strony dlaczego pani mieszka tak wysoko? Na parterze mieszkają Bednarscy, może by się zamienili na mieszkania? Oni mają tylko dwa pokoje, a pani trzy, to jeszcze by coś dopłacili… Już kiedyś o tym myślałem, przecież te schody to jakiś, kurczę, koszmar jest, winda złom, oni młodzi, mogliby śmigać po schodach bez problemu.

Sama się kiedyś nad tym zastanawiałam, ale odkąd powzięłam postanowienie, że wychodzić z domu nie będę, wysokość piętra przestała mieć znaczenie, mogłam nawet na dziesiątym mieszkać. Co najwyżej, jak przyjdzie do wynoszenia zwłok, bo umrzeć też miałam zamiar w mieszkaniu, to się panowie trochę zmęczą po schodach, targając ciało na noszach.

– Jacuś, ty się nie martw o starą babę, jakoś sobie poradzę. W moim wieku to już nawet nie wypada przeprowadzek urządzać, chyba że na cmentarz… – powiedziałam.

– Jezu, no co pani? Po co takie rzeczy gadać? – denerwował się. Musiałam przestać wywoływać takie ponure tematy. Zapytałam go więc o Agatę, jego siostrę. Nie mogłam sobie przypomnieć, kiedy ją ostatni raz widziałam. Jako dziecko była bardzo cicha, rzadko uśmiechnięta, chodziła wolnym krokiem ze spuszczoną głową, kiedy usiłowałam z nią rozmawiać, sprawiała wrażenie przestraszonej. Jak podrosła, omijała mnie z daleka, ale nigdy nie odmówiła pomocy, kiedy jej brata nie było pod ręką.

– W ogóle nie widuję Agatki. Wyjechała? – zapytałam. Szliśmy wolno, schodek po schodku. Jacek przerzucił sobie moją torbę przez ramię. Nie odpowiedział od razu. Poczułam, że w jego sprawach rodzinnych nie panuje idealny porządek.

– Nie wyjechała – powiedział z takim przenikliwym smutkiem w głosie, że aż się zatrzymałam. On też się zatrzymał, stojąc trzy stopnie wyżej ode mnie, spojrzeliśmy na siebie. Mały Jacek wydał mi się dziwnie zgaszony, jego roześmiane oczy nagle zmieniły kolor na szarozielony. Nie trzeba było psychologa, żeby odgadnąć, że coś go dręczy.

– Choruje? – zapytałam, uważając, żeby jakaś wścibska nuta nie wybrzmiała w moim głosie. Zastanawiał się przez chwilę nad odpowiedzią.

– Obiecałem matce, że nie będę o tym trąbił, ale pani to chyba powiem. Nazywa się to hikikomori – powiedział.

– Nie będę udawać, że zrozumiałam.

Ruszył nagle z miejsca, ja za nim. Doszliśmy w milczeniu do moich drzwi. Wygrzebałam klucze z kieszeni swetra, wpuściłam nas do mieszkania, umordowana oparłam się o szafę. Jacek poszedł prosto do kuchni, położył torbę z zakupami na blacie, umył ręce w zlewie pod strumieniem zimnej wody i wypakował produkty. Rozbieranie w przedpokoju zajęło mi dobrą chwilę. Gdyby nie myśl, że niedługo skończy się to bezsensowne wędrowanie po świecie, sklepach, piętrach, zapadłabym na jakąś nowoczesną chorobę, jak na przykład depresja! Odwiesiłam płaszcz na wieszak, wsunęłam pantofle na stopy i poszłam do kuchni.

– Zmęczona jestem jak koń po westernie – powiedziałam do Jacka. Klapnęłam na taboret zupełnie bez sił w nogach.

– Pani to ma te swoje powiedzonka… – Składał moje garnki w zlewie. Wydawało się, że odeszliśmy daleko od tematu ledwie rozpoczętego na schodach. Nie zachodził do mnie ostatnio, nawet przyszło mi do głowy, że mnie unika, nie wiedziałam tylko z jakiego powodu.

– Harakiri? To słyszałam, ale hikikomori? Nie obiło mi się o uszy. Musisz mi opowiedzieć, na co Agatka choruje. Tak coś podejrzewałam, że może… bo nie było cię tu dawno.

– Problem mamy, pani Tosiu, nie chciałem się pani na głowę zwalać z tym wszystkim – odparł.

Stał pośrodku kuchni, patrzył na cytrusy gnijące w ozdobnej misie. Przebrał podgniłe, wrzucił je do kosza na śmieci, robiąc miejsce świeżym, które przyniosłam z wyprawy do warzywniaka. Poukładał je starannie w nowoczesnej kompozycji.

– Pamięta pani, żeby pomarańcze i cytryny sparzyć wrzątkiem przed jedzeniem? W telewizji mówili, żeby cytrusów nie trzymać w lodówce, bo soki wysychają.

Wyszedł na chwilę z kuchni, wrócił bez swetra. W mieszkaniu panowało przyjemne dla starszej osoby ciepełko, ale dla młodzieńca duszny ukrop. Nie dało się skręcić kaloryferów, musiały grzać na całą moc. Centralne to centralne. Jacek usiadł przy stole.

– Właśnie mija rok, odkąd Agata zamknęła się w swoim pokoju – zaczął, malując palcem kółka po obrusie. – Nie wychodzi, czasami nawet sika do miednicy. W dzień śpi, a w nocy żyje w sieci. Wie pani, w internecie. Zamurowało ją, nie ma z nią kontaktu. Przyszła do domu pewnego dnia i najzwyczajniej w świecie zabarykadowała się w pokoju. Mama myślała, że to przejdzie, że to taka chwilowa depresja, może ją chłopak rzucił albo pokłóciła się z koleżanką, tymczasem dni mijały, a Agata wycofywała się coraz bardziej i zanim żeśmy się zorientowali, już była w swoim świecie internetowym, z tamtymi ludźmi. Dla nas nie żyła.

– Czy to japońska choroba to całe hikikomori? – Wstałam z krzesła i podeszłam do zlewu. Nalałam zimnej wody do czajnika.

– Opisano ją w Japonii jako syndrom skrajnego wycofania społecznego. Już wszystko przeczytałem na ten temat, jestem ekspertem. Agata nie odezwała się do nas słowem od roku. Kiedy mama wtargnęła do jej pokoju, żeby posprzątać, to na jej oczach złamała oprawkę plastikową od długopisu i tak się poharatała po nadgarstkach i szyi, że matka mało zawału nie dostała. Bała się już potem wchodzić do jej pokoju, więc tylko pod drzwiami stawiała tackę z jedzeniem. Jak wezwała lekarza, to Agata przestała jeść. Chyba z tydzień tej tacki nie ruszyła, a lekarz jak przyszedł, tak poszedł, nawet jej nie widział. Głupi był, zalecił, żeby jej internet wyłączyć, to mama mi kazała wyłączyć. Wyłączyłem, siostra obcięła sobie włosy, część położyła na tacce z jedzeniem, resztę wrzuciła do talerza z pomidorówką. Ma w pokoju nożyczki, jak tylko próbowaliśmy coś zrobić, to się cięła, ale tak porządnie, do krwi. Po dwóch dniach podłączyłem router, chcąc nie chcąc, oddałem jej świat internetu, bo baliśmy się, że się zabije. Codziennie matka drży, że znajdzie ją martwą w pokoju, nawet nie będziemy wiedzieć kiedy, ona wychodzi do toalety tylko nocą, jak śpimy. Czekałem na nią kiedyś przy łazience, chciałem pogadać, ale jak mnie zobaczyła, przystawiła sobie do gardła nożyczki, narobiłem w gacie i uciekłem. Ona się zabarykadowała w pokoju, wierzy pani, że ja jej w ogóle nie widuję? Mama nie chce jej oddać do zakładu, boi się, że wtedy już oficjalnie będzie mieć córkę wariatkę. Ja znalazłem lekarza, a nie było łatwo, pogadałem z nim, objaśnił mi problem, a resztę doczytałem w internecie…

– Jacek… – przerwałam mu – ty twierdzisz, że Agata rok nie wychodzi z pokoju i milczy? Jezu, skąd ta choroba?! Internet jej w głowie pomieszał?

– Do internetu to ona uciekła przed realem. W sieci jej wszystko wychodzi, zajmuje się grami komputerowymi, ma przyjaciół, panuje nad wszystkim, czuje się bezpieczna, ale tylko tam, nie między ludźmi.

Jacek objaśniał mi cierpliwie, co stało się z jego siostrą. Słuchałam i truchlałam, ale jakaś podła świnka w mojej głowie zaczęła chrząkać, że to wina pani Ireny, bo tak te dzieciaki musztrowała od maleńkości. Czasami pokrywka musi się unieść, kiedy para zbyt mocno napiera. Jakże w takiej sytuacji mogłam go poprosić o pomoc przy płaceniu rachunków przez internet? Jak mogłam mu zakomunikować, że sama rezygnuję z wychodzenia z domu, kiedy jego siostrę dopadła taka kliniczna melancholia? Uciekłby ode mnie. Dwie osoby w życiu tego młodzieńca decydujące się na izolację to o dwie za dużo. Musiałam albo wybrać lepszy moment, albo nie powiedzieć mu całej prawdy. Postanowiłam jednak nie zawracać mu tym głowy w takiej chwili, kiedy przytłaczały go problemy tak dramatyczne.

– A jak to się leczy? – zapytałam, podając nam herbatę.

– Bardzo trudno. Znalazłem terapeutę, który podszyje się pod jej znajomka w sieci, będzie z nią grał w jej ulubione gry, zdobywał zaufanie, będzie ją chwalił, słodził jej, aż w końcu może ją przekona, że powinna się leczyć w jakimś specjalistycznym ośrodku. Taki jest plan, koleś wstępnie się zgodził, nawet za darmo, w ramach eksperymentu. Mama nic o tym nie wie, jest przeciwna nowoczesnym metodom terapii. Wolałaby, żebym przyprowadził egzorcystę, nawet coś mi napomknęła, bo według niej Agata jest opętana.

Tak się nagle zrobiło cicho, jakby sam lucyfer stanął pomiędzy nami. Nieprzyjemny dreszcz przeszedł mi po plecach. Jacek niczego nie zauważył, mieszał herbatę, raz po raz próbując, czy jest wystarczająco słodka.

– Gdybyś potrzebował pieniędzy… – zaczęłam nieśmiało.

– Nie, pani Tosiu, on obiecał leczyć za friko, ale czy to się uda? Ja swojej siostry nie poznaję, to już jest inna osoba. Nie chce przyjmować leków na depresję, nic nie chce, tylko żeby ją zostawić w spokoju przed komputerem. Taki stan może trwać latami. Mama już chyba też sobie zdaje sprawę, że Agata nie wyjdzie z pokoju tak jak gdyby nigdy nic i nie usiądzie z nami nad talerzem rosołu. Ale niech pani nikomu o tym nie mówi…

– Jacku, a komu ja bym miała opowiadać? Zastanawiam się tylko, czy ta diagnoza jest trafna. Może jej coś innego dolega? – powiedziałam spokojnie.

– To nie jest zwykła depresja. Zajęło mi kilka miesięcy, żeby to ustalić. Mało jest w Polsce od tego specjalistów, psychoterapeutów uzależnień od mediów cyfrowych. Znalazłem fajnego kolesia w Krakowie, dał mi trochę nadziei, przyjął mnie u siebie w domu, chyba mu się żal mnie zrobiło, jak tak go maltretowałem e-mailami. Ale pani rozumie, taka nowoczesna choroba to ponad siły mojej mamy, ona już ma dość, jak te tacki stawia pod drzwiami, ciągle nasłuchuje, czy Agata jeszcze żyje.

Jacek wstał nagle od stołu, z filiżanką w dłoni podszedł do okna.

– Mówię pani, nie jest lekko. – Stał plecami do mnie, zapatrzony w niebo.

– Domyślam się, dziecko. Bardzo bym chciała pomóc, ale nie wiem jak. Jestem już taka stara, że ledwie rozumiem znaczenie słowa internet, a to dzięki tobie, boś mi kiedyś objaśnił, jak on działa – powiedziałam, wzdychając. Niby rozumiałam dzisiejszy świat, jego zagrożenia i pułapki, ale kiedy słuchałam relacji Jacka, to jakbym jakiś program oglądała w telewizji. Nierealne problemy zagnieździły się piętro wyżej, realny był Jacek stojący pośrodku mojej kuchni.

– Mnie się dosłownie niedobrze robi, jak słyszę słowa internet i sieć. – Mówiąc to, potargał czuprynę lewą ręką i klepnął lekko w policzek, jakby się chciał przywołać do porządku.

Odstawił pustą filiżankę do zlewu, zaczął zabierać się do zmywania. Zaprotestowałam. Nie miałam nic innego do roboty, jak tylko przepłukać te dwie filiżanki leżakujące w zlewie, zrobić sobie grzankę na kolację. Zakazałam Jackowi zmywania u mnie garów, ale nie posłuchał, szybkimi, zwinnymi ruchami umył naczynia. Kiedy wychodził, zagadnęłam go niewinnie:

– Wpadnij kiedyś do mnie na dłuższą pogawędkę, bo mam prośbę, ale to nic pilnego. A co do twojej siostry, wiem, że z takim bratem Agata wyzdrowieje, będę cię wspierać. Gdyby coś trzeba było… żebyś mi się nigdy nie wahał przyjść poprosić o cokolwiek.

– Wpadnę w przyszłym tygodniu – obiecał. – Muszę iść, mama czeka na proszek do pieczenia.

Poszedł, nie słyszałam nawet, jak zamyka drzwi. Mnie do końca dnia pozostawały jeszcze dwa zadania: zjeść kolację oraz obejrzeć Szkło kontaktowe, pośmiać się z tych pań Teresek, Helen, Danut, które dzwoniły do programu, nie mając nic do powiedzenia, by skrzeczeć i piszczeć podniecone faktem, że się w ogóle dodzwoniły! Potem jeszcze przez pół minuty kadziły temu Sianeckiemu czy temu drugiemu, powtarzając jedna przez drugą, jacy oni świetni, jak dostojnie siedzą w fotelach, uwodząc kolorem skarpetek. Ich czas mijał, więc kończyły pobyt na antenie albo pochwałą prezesa Kaczyńskiego, albo jego krytyką. Nudziary przebrzydłe. Wydaje im się, że ich opinie czy poglądy kogoś interesują, więc uparcie starają się uraczyć kogo się da swoimi przemyśleniami. Dzwonią do telewizji, do radia, piszą listy, wystają pod kioskami, wysiadują na ławkach osiedlowych, opowiadając, co sądzą i czy coś im się podoba, czy też nie. Lubię myśleć, że nigdy taka nie byłam, a w moim wieku nie ma szans, że się taka stanę.

Jacek nie przyszedł do mnie w następnym tygodniu, jak obiecał, ale dopiero trzy miesiące później, i miał tragiczne wiadomości.

Rozdział 3

Zuzanna nie zjawiła się u mnie przez cały tydzień, tak się wściekła. Dobra była ta moja córka, ale mało tolerancyjna. Co nie mieściło się w jej głowie, nie mieściło się nigdzie. Nie przestawałam się dziwić, intensywnie zastanawiać, jakimi to drogami moja córka szła przez życie, że dotarła w takie nieciekawe i sztywne miejsce, gdzie obowiązują tylko jej racje. Przecież my z Waldemarem nie mieliśmy tak ciasnych umysłów, a wręcz przeciwnie, mogliśmy służyć za wzór tolerancji. Jak na tamte czasy oczywiście. Zuzanna chodziła z linijką, w przenośni i dosłownie, wszystko nią odmierzała, co się nie mieściło, odcinała nożyczkami lub wręcz odrąbywała siekierą. Szalenie trudno się z nią rozmawiało, bo od razu napadała na człowieka, wyszydzała inne poglądy i co było wręcz nie do zniesienia, wymieniała się ostentacyjnie porozumiewawczymi spojrzeniami ze swoim mężem. Nie byli w tym dyskretni, nawet mało bystry obserwator wychwytywał te spojrzenia ponad głowami towarzystwa, wymianę sygnałów wyrażającą nic innego jak tylko dezaprobatę.

Ja najczęściej ulegałam presji mojej córki, szczególnie ostatnio, gdyż brakowało mi już sił. Raz postawiłam się buńczucznie, gdy dziesięć lat temu uparłam się, ze polecę na pogrzeb Poli do Anglii. Byłam jej to winna, tym bardziej że nie spodziewałam się tłumów odprowadzających Polę Allen w ostatnią drogę. Dobrze, że pojechałam, przynajmniej na pogrzebie było okrągłe dziesięć osób, z tego trzy pracownice opieki społecznej oraz ksiądz z pomocnikiem, sąsiadka z niedorozwiniętą umysłowo córką oraz pasierb z synem.

Poleciałam na pogrzeb Poli i nie spotkał mnie żaden kataklizm przewidywany przez moją córkę Zuzannę. Nikt mnie nie okradł, nie zgubiłam się na lotnisku, nie wywróciłam na ruchomych schodach, a nawet nie musiałam dźwigać, bo dobrzy ludzie pomogli. Wtedy też była na mnie zła, przez kilka dni karała milczeniem, ostentacyjną nieobecnością w moich progach. Mógłby kto pomyśleć, że to jakaś próba sił między nami.

Artur po powrocie z Anglii tylko zatelefonował, nie znalazł czasu na wizytę, czego nie miałam mu za złe. Jak zawsze wypytał mnie najpierw o samopoczucie, potem delikatnie nawiązał do drażliwego tematu. Potwierdziłam, że nic się w tym względzie nie zmieniło, a syn sąsiadki z góry, Jacek, uruchomił moje płatności w internecie, abym mogła zza jego pleców obserwować, jak pieniądze płyną z banku ING wprost do zakładu energetycznego, do spółdzielni, do PZU. Mój Boże, jakie sprytne są te komputery! Wielka szkoda, że mój mąż Waldemar nie dożył dni, kiedy w kilka sekund następuje komunikacja z całym światem za pomocą małego urządzenia, doceniłby taki wynalazek, przyuczyłby się do jego obsługi, nie to co ja. Nie usiłowałam objąć umysłem zawiłości działania komputera, wystarczała mi świadomość, że coś takiego mam na biurku i mogę w każdej chwili to włączyć, połączyć się z dowolnym miejscem na ziemi. Czułam się ważna, siadając przed ekranem komputera, choć nigdy nie próbowałam sama się z nim zmierzyć, moje stosunki z ekranem odbywały się zawsze w obecności Jacka. Nabierałam pewności siebie, stawałam się coraz śmielsza w życzeniach, co jeszcze ma nam wyświetlić ekran. Cichaczem wyobrażałam sobie, że gdzieś tam w środku siedzi jakiś tajemniczy pan i wysyła te informacje, o jakie proszę, steruje tym, co trafia na mój ekran, oraz że ten mądry pan mnie zna. Był to pewnie absurd, tylko tak mogłam sobie wytłumaczyć działanie internetu. Świat i jego odkrycia pędziły do przodu, a my, ludzie starej daty, zostawaliśmy w naszych powojennych przytulnych mieszkankach, łudząc się, że rozumiemy, co się wokół nas dzieje.

Artur wprawdzie słyszał o Jacku Kubelskim już wcześniej, ale nie darzył go zaufaniem, więc kiedy mu oznajmiłam, że to właśnie on będzie moim sekretarzem nie dość, że wtajemniczonym, to jeszcze upoważnionym, nieco się zdenerwował. Wypytał, z zachowaniem pozorów obojętności, czy aby ten młodzieniec wywiąże się solidnie z zadań. Czy mnie nie zawiedzie? Moja córka Zuzanna, kiedy dowiedziała się o roli, jaką Jackowi powierzyłam w moim nowym życiu bez wychodzenia z domu, nakrzyczała na mnie gorzej jeszcze niż na uczniów w szkole. Cała się skurczyłam od tych jej podejrzeń.

– Żeby on mamie jakiejś krzywdy nie zrobił – grzmiała do słuchawki, kiedy w końcu do mnie zadzwoniła po dwóch tygodniach zawieszenia stosunków. – Tak go mama beztrosko do domu wpuszcza? Żeby się potem ta wasza dziwna znajomość nie znalazła w Uwadze! w TVN-ie. Mało to się słyszy historii o takich cwaniaczkach, co naciągają staruszki na pieniądze, wyłudzają, a czasami nawet mordują?

– Zuziu, znam Jacka od dziecka, nie wygaduj bzdur. Z dobrego serca mi chłopak pomaga…

– No nie wiem, nie wiem… trzeba mu się lepiej przyjrzeć…

Nie miałam zamiaru przyglądać się Jackowi, wszystko, co mnie interesowało, już o nim wiedziałam. Zuzannę wywiodłam w pole, opowiadając o swojej bezsenności oraz nasilających się kłopotach ze stawami. Szybko dała spokój dochodzeniu w sprawie Jacka. Rozmowa z Arturem również szybko zeszła na zupełnie inny temat.

– Miałeś czas dowiedzieć się czegoś w sprawie sprowadzenia prochów ciotki Poli do kraju? – przypomniałam mu po raz kolejny.

– Mamo, skoro obiecałem, to się tym zajmę, ale nie w tej chwili. Błagam mamę, nie teraz…

– Zawsze tak mówisz, od lat to samo. Chciałabym mimo wszystko dożyć dnia, kiedy Pola wróci do kraju. – Uderzyłam w rzewną nutę. Artur nie dał się sprowokować, zawsze, kiedy usiłowałam go postraszyć swoją rychłą śmiercią, zbywał mnie. Co innego Zuzanna, na nią to działało, wystarczyło wspomnieć, że stoję nad grobem. Bała się mojej śmierci bardziej niż ja, a przecież osiemdziesięcioletnia matka ma prawo zbierać się powoli na tamten świat bez poczucia winy, że osieroci swoje dzieci.

– Obiecałem i słowa dotrzymam, ale teraz to nie jest dobry moment. Mamo, ja właściwie dzwonię w innej sprawie, żeby uprzedzić. Lila do mamy zadzwoni, nie chcę psuć niespodzianki, ale zakomunikuje datę ślubu. Bardzo jej zależy, żeby jej babcia była obecna.

– Już zepsułeś niespodziankę! Nawet nie wiedziałam, że Lila ma narzeczonego! Podaruję jej ładny prezent ślubny, obejdzie się bez mojego kuśtykania po kościele. Nie będę im sprawiać kłopotu, musieliby mnie usadzić na końcu stołu, blisko toalety, przy jakiejś innej babci, żebyśmy mogły sobie porozmawiać o chorobach czy wojnie, jak młodzi pójdą tańczyć. Nie, dziękuję!

– Ale mama uparta jest! Zuzannie będzie przykro, Liliannie na pewno również, niech mama się zastanowi, dobrze? – Artur przemycał swoje pretensje w bardzo elegancki sposób. Słyszałam, jak przekłada na biurku papiery i szura szufladami, ostre szpilki sekretarki stukały gdzieś w pobliżu jego telefonu.

– Bez dramatu synu, bez dramatu. Myślę, że się ucieszą, że będą mieli o jeden kłopot mniej. Jak duże będzie to wesele? Za kogo Lila wychodzi?

– No, to już ona sama opowie, ja nie chcę się mieszać ani tym bardziej wypowiadać. Zuzanna mamie nie wspominała?

– Zuzanna ma w zwyczaju filtrować informacje z jej życia, nie wiem, czy jestem niegodna, czy też boi się, że będę miała coś niestosownego do powiedzenia.

– W każdym razie – Artur ziewnął – niech mama to sobie jeszcze przemyśli. Wpadnę w niedzielę, może nawet Oktawia się ze mną wybierze. Jestem taki zmęczony, gnam od kilku tygodni, śpię mało…

Oktawia, sekutnica z Krakowa, miałaby znaleźć czas w niedzielę na wizytę u teściowej? Wątpliwe. Gdy odłożyłam słuchawkę, zaczęłam się zastanawiać, kiedy ostatni raz byłam na weselu i czyim. Gdzieś pomiędzy robieniem sobie zalewajki a rozmyślaniem o ślubach, tych sławnych – za kilka dni miało się odbyć wesele księcia Williama z panną Kate – i tych rodzinnych, przypomniałam sobie wesele mojej matki.

Po wizycie Poli w 1949 roku wszystko się w naszym życiu zmieniło. Pod koniec żniw, kiedy już zboża zostały zwiezione do stodoły i kłóska wyzbierane ze ścierniska, Joachim Weltz przekonał moją matkę Jadwigę, aby za niego wyszła. Nie mam podstaw twierdzić, że były to romantyczne oświadczyny, w czasie których mężczyzna przyklęka na kolano, a kobieta oblewa się rumieńcem i mówi: „Tak”. Joachim Weltz był rolnikiem jak moja matka, gdyby mogła, sama by się do pługa zaprzęgała. Romantyczność była jej obca. Nie znałam nigdy kobiety bardziej surowej i tak pozbawionej chęci zrobienia sobie czy innym jakiejkolwiek, najmniejszej choćby przyjemności. Moja matka wierzyła tylko w ciężką pracę i miłosierdzie boskie. Chyba powodowała nią chęć pracowania jeszcze ciężej, aby zaskarbić sobie łask pańskich, kiedy decydowała się na ponownie zamążpójście. Wiedziała już, że jest wdową. Dostaliśmy rok wcześniej oficjalną informację na temat przypuszczalnej daty śmierci ojca i pewnego miejsca, gdzie nastąpiła. Nic nie stało już na przeszkodzie, żeby złożyć raz jeszcze przysięgę przed Bogiem, że się małżonka swego nie opuści ani w chorobie, ani w potrzebie. Moja matka była zakłopotana całą tą sytuacją. Gdyby nie bała się ludzkich języków, wyszłaby za Joachima po kryjomu, bez swoich oraz jego dzieci obecnych w pierwszych ławkach przed ołtarzem, jednak w tamtych czasach nie urządzało się ślubów cichych i skromnych.

Synowie Joachima, ci upośledzeni umysłowo, zostali na czas ceremonii zamknięci w stodole. Wstydził się mój ojczym tych chłopaków opóźnionych w rozwoju, a kiedy owdowiał, to już zupełnie stracił dla nich serce. Myślę, że cierpieli na głęboki autyzm, ale o tej chorobie genetycznej nic się wtedy nie wiedziało, nazywano ich debilami, kretynami, półgłówkami. Nie miał Joachim możliwości oddania synów do przytułku czy obarczenia kogoś z rodziny obowiązkiem ich wychowaniem, więc sam chłopaków doglądał, prawie tak solidnie i regularnie, jak swojej trzody. Nikt z nas nie zareagował, kiedy chłopcy zostali zamknięci z daleka od gości weselnych. Po prawdzie nikomu nie wydawało się to okrucieństwem. W niejednym domu na wsi upośledzone dzieci tak się traktowało, prawie nigdy nie dożywały dorosłości. Posiadanie upośledzonego potomstwa kojarzone było z karą boską, nie mam pewności, czy takie myślenie nie przetrwało do dziś. Moja serdeczna przyjaciółka Wandzia zwykła mi opowiadać, jak u niej w dzielnicy matki z upośledzonymi dziećmi w wózkach wychodzą na spacery już po zmroku, żeby uniknąć natrętnych spojrzeń, nierzadko bolesnych uwag w stylu: „Patrz, jaki debil, wielki a jeszcze na wózku!”.

Przyjęcie weselne odbyło się w ogrodzie u Joachima, równo wykoszonym, pięknie przybranym wstążkami powiewającymi z drzew. Pod nimi stały ławy zamiast stołów, ławeczki do siedzenia oraz parę krzeseł. Blaty ław od spodu obleczone zostały przypiętą pinezkami ceratą, na ławkach, gdzie rozsiedli się goście, położono kilka derek, aby jakiej kobiecie drzazga w pupę nie weszła. Joachim sam na okoliczność wesela te ławki zbijał, świeżo oheblowane deski łatwo mogły jakąś sukienkę zadrzeć albo co gorsza pończochę, a pończochy były towarem naprawdę luksusowym. Panna młoda, bez pończoch, siedziała za stołem sztywna, nieruchoma, jakby nieustająco pozowała do fotografii. Wystrojona w żółtą sukienkę bardzo mi przypominała baranka wielkanocnego z cukru. Na głowie miała taki niby-wianek, niby-kapelusik, w sumie szpecący dodatek do jej pozbawionej zmarszczek twarzy. Kiedy przed pójściem do kościoła robiła ostatnią przymiarkę stroju, zawołała mnie i chyba pierwszy raz zapytała o zdanie. A cóż ja mogłam powiedzieć matce w oczy, kiedy ona była przebrana, a nie ubrana. Ułożyłam posiwiałe z lekka włosy na czole, wygładziłam bufy u rękawów, ochoczo zapewniłam, że ładnie jej w tej sukience, dodałam w ostatniej chwili, że ludziom na pewno się spodoba. Zrobiłam matce przyjemność. Podczas przyjęcia, siedząc na najważniejszym miejscu przy ławie, tonęła w powadze i nadęciu. Nie uśmiechała się, żeby sobie broń Boże kto nie pomyślał, że jest szczęśliwa albo cieszy się na noc poślubną. Nie chciała też na widok wystawiać swoich braków w uzębieniu, a nie wiem, czy w dniu ślubu miała więcej niż dziesięć zębów. Jej mąż był bardzo przystojnym mężczyzną, silny w barach, ogorzały na twarzy, o dość delikatnych rysach. Ruchy miał lekkie jak młodzieniaszek, nawet mnie wydał się przystojny, choć oczywiście całkiem stary. Byłby dla każdej kobiety dobrym mężem i opiekunem, ale żadna się nie odważyła za niego pójść ze względu na upośledzenie umysłowe jego synów, a także przedwczesną śmierć żony. Tylko moja matka nie bała się głupich plotek i ludzkiego gadania o przekleństwie ciążącym na rodzinie Weltzów. Kiedy ją Joachim poprosił o rękę, zgodziła się bez wahania. Nie przysłał swatów, sam przyszedł z butelką wódki i złotym łańcuszkiem dla mamy zamiast pierścionka zaręczynowego. Myślę, że nosiła go jego pierwsza żona.

Mój brat Stasiek na wieść o planowanym połączeniu naszych domów najpierw się zezłościł, potem popadł w rozpacz, zaczął matkę dręczyć, żeby za Weltza nie szła, bo to może nieszczęście ściągnąć na nas wszystkich. My, ludzie normalni i bogobojni nie powinniśmy tak losu kusić, beztrosko przeklętego do rodziny wpuszczać. Stasiek dużo po wsi latał, nasłuchał się bredni, a potem matkę zaklinał, żeby go wysłuchała, wszystkich nas od pomsty niebios uchroniła. Perspektywa połączenia mieszkających po sąsiedzku rodzin wydawała mu się gorsza niż wszystkie plagi egipskie. Błagał matkę do ostatniej chwili, żeby nie szła za Joachima, ale jego zaklęcia odbijały się od ścian naszej chałupy i lądowały w błocie przed stajnią. Matka była zdecydowana na ponowne małżeństwo, choć nie umiała nam wytłumaczyć dlaczego. Myślę, że zdanie „Zakochałam się” nie przeszłoby jej przez gardło, zresztą, takich słów nie było w słowniku mojej matki. Wytłumaczyć ją można było prosto. Pewnie się bała, że na stare lata nie podoła gospodarce, już teraz z trudem obrabiała trzy hektary, tym bardziej że pola uprawne rozrzucone były po całej okolicy, a łąki, z których zbieraliśmy siano dla krów, położone były na stromych pagórkach. Wiele wysiłku kosztowało panowanie nad koniem z wozem, kiedy biegł z góry wąską miedzą, a matce sił nie przybywało.

Joachim Weltz miał ładne grunty pod lasem, brała to pod uwagę, decydując się na ślub.

Pod wieczór wesele zaczynało przypominać kocioł. Stasiek, rozklejony zupełnie, rozmamłany przez alkohol, rozpłakał się w pewnym momencie, wycierając nos w moją sukienkę, plótł bzdury, których aż strach było mi słuchać. Chciałam z nim zatańczyć, nawet nie zareagował na zaproszenie, mazgaił się. Mężczyźni bardzo często płaczą po alkoholu, wyciągają na światło dzienne wszelkie żale, wyrywają drzazgi spod skóry, robiąc przy tym wielki lament. Z odrazą odsunęłam się od brata.

Głaskałam delikatnie białe rękawiczki sprezentowane przez Polę, tęskniłam za nią, liczyłam, że zjawi się na weselu siostry, choć nie została zaproszona. Czułam się wytwornie na samą myśl, że kiedyś te rękawiczki należały do niej, przyjechały z samego Paryża specjalną przesyłką. Paryż był w delikatnym atłasie i niciach, wąchałam je wielokrotnie, czułam te światowe zapachy szuflad sklepów pod Łukiem Triumfalnym. Sukienkę dostałam od Joachima Weltza. Prześliczną, w błękitnym kolorze, z białym, haftowanym kołnierzykiem, dużymi mankietami, idealnie skrojoną. Nie była własnością jego zmarłej żony. Nie wyglądała jak spod igły, ale z pewnością nikt jej przede mną nie nosił. Miała złotą metkę sklepu KaDeWe z Berlina. Dla Staśka matka zdobyła białą koszulę z długimi rękawami, w której wyglądał dosyć elegancko, mimo iż była ze dwa numery na niego za duża. Stasiek miał gęstą czuprynę, żółtą niczym dojrzałe zboże, bardzo jasną cerę, zupełnie jak nasz tatuś. Ojca aresztowali zaraz na początku wojny, kiedy miałam niespełna dziesięć lat, widziałam go ostatni raz. Stasiek ojca nie pamiętał, wiele razy mi o tym mówił. Uważał się za sierotę, a fakt, że proboszcz namaścił Joachima na naszego ojczyma, nie przyniósł mojemu bratu ulgi, Stasiek nie czuł, że zyskał rodzica lub choćby opiekuna.

– Tosia, ja z tymi imbecylami nie chcę mieszkać – bełkotał o swoich przyrodnich braciach zamkniętych w stodole obok. – Zabij mnie, Tosia, ale nie mogę! Poderżną nam gardło w spaniu. Słyszysz, jak wyją?

– Nie wyją, zdaje ci się – odparłam.

– Poszłem się wysikać przed chwilą, wychodek był zajęty, to poszłem za stodołę, mówię ci, wyją jak zwierzęta – upierał się, ciągnąc moje ramię do siebie. – Pomiot piekielny… po co to naszej matce złe do chałupy zapraszać?

– Porozmawiam z mamą, może pozwoli, żebyśmy obydwoje wyjechali do Warszawy, do ciotki Poli. Ja w każdym razie jadę, jak tylko ciotka da znać – zdradziłam swoje plany, pierwszy raz głośno mówiąc o zamiarze wyjazdu.

Stasiek prychnął z pogardą. Odbiło mu się czosnkową kiełbasą pomieszaną z samogonem. Odwróciłam głowę z odrazą.

– Pola i Pola, gdzie ona ma teraz głowę do zaproszeń, jak grzeje kołdrę komuniście! – Mój brat wydał mi się wstrętny, kiedy to mówił. – Matka cię nie puści, ona strasznie na komunistów cięta… Tosia, zamieszkajmy razem w naszej chałupie, nową stodołę pobuduję, zobaczysz, konia kupię, machnij ręką na obietnice ciotki, ona już o tobie zapomniała

– Jak możesz?! Wyszła za mąż i jak tylko się urządzi, jadę do niej. Obiecała! – odparłam poirytowana, wyrywając dłoń, którą mi brat w swojej miażdżył. Od jej wyjazdu minęły trzy miesiące, wprawdzie nie dała jeszcze znaku życia, ale ja byłam cierpliwa. Telegram powiadomił nas, że jest już panią Kwolek, cała reszta miała się ziścić w najbliższym czasie. Stasiek głośno powątpiewał, czy jego siostra istotnie wyrwie się z zapyziałej wsi i wyjedzie do stolicy. Bełkotał bez ustanku, coraz mniej rozumiałam jego słowa, przestałam go słuchać, kiedy wychylił kolejny kieliszek. Zgniatał mi ramię swoją ciężką głową, w kółko majacząc, że nas Joachimowe syny wyrżną w pień. Nie było sensu się z nim spierać, bo miał już nie tylko głowę, ale również mowę bardzo ciężką od księżycówki. Ja też wypiłam duszkiem kieliszek, nawet się nie zakrztusiłam.

– Jak cię Joachim usłyszy, to będzie zły. Przestań już. Popatrz, jakie ma córki ładne i… zwyczajne. – Brodą wskazałam na bliźniaczki donoszące do stołu. Stasiek nie chciał nawet na nie spojrzeć.

– Czarownice! – szepnął mi do ucha. Odepchnęłam go z siłą i wstałam z miejsca. Mnie też zakręciło się w głowie, nie czułam się pijana, może tylko trochę oszołomiona. Stasiek oparł głowę o blat stołu, po czym momentalnie zasnął. Matka dawała mi znaki, żeby go wyprowadzić gdzieś, gdzie będzie mógł uniknąć spojrzeń, ale udawałam, że nie rozumiem jej języka migowego, nie ruszyłam się od stołu, wydłubując rodzynki z ciasta, które przede mną postawiono. Żal mi było Staśka, nie zaakceptował ponownego małżeństwa naszej matki, szczerze pogardzał Joachimem, choć z biegiem czasu ich stosunki przerodziły się w szorstką przyjaźń. Jego dzieci jednak w ogóle nie tolerował, w najlepszym razie ich istnienia nie zauważał. Nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek zwrócił się do bliźniaczek po imieniu, synów omijał z daleka, przekonany, że może się od nich zarazić tym pomieszaniem rozumu. Mój brat nie nadawał się na lekarza, nie wiem skąd taka niedorzeczna myśl mogła powstać w marzeniach naszej matki. Zaraz po skończeniu szkoły zaczął pracować w PGR-ze, zajął się mechanizacją rolnictwa. Do śmierci w 1975 roku był rolnikiem i kochał to, co robił.

Ja pamiętałam Joachima Weltza z czasów wojny. Nigdy mu nie powiedziałam, że wielokrotnie widziałam, jak pił bimber z Niemcami w czasie okupacji, zresztą, nie on jeden miał konszachty z najeźdźcą i robił z nim interesy. Matka posyłała mnie do kwatery niemieckiej z bańką mleka, czasami z jajkami. Wędrowałam przez łąkę, mały wierzbowy zagajnik, starając się nie uronić ani kropelki pochodzącej z wymion naszej Krasuli. Niemcy w zamian oferowali czekoladę, cukier, tytoń, pomarańcze, konserwy mięsne, czasami jakieś błyskotki dla kobiet. Ja byłam kurierem, szybko nawiązałam kontakty, wstyd powiedzieć, ale chętnie do Niemców łaziłam. Byli dla mnie dobrzy. Może zostawili w ojczyźnie swoje dzieci, więc teraz widok małej dziewczynki tak ich rozczulał? Może po prostu odpowiadały im ludzkie relacje w czasach tej okrutnej i bezsensownej wojny? To nie byli żołnierze frontowi, oni stanowili coś w rodzaju ekipy budowlanej, choć oczywiście nadal pozostawali wrogami. Joachim Weltz zapoczątkował więc symbiozę z okupantem. Przyszedł do nas i powiedział, że Niemcy chcieliby brać od nas mleko, jajka, chleb, co tam jeszcze mamy do jedzenia, co nie jest zapuszkowane, bo im już żołądki odmawiały posłuszeństwa. Moja matka oburzyła się, jak miała w zwyczaju, ale zaraz potem wyszła przed dom z Joachimem i po krótkiej naradzie zadecydowała, że moimi rękami do tej haniebnej współpracy z Niemcami się przyłączy. Dziś już wiem, co powiedział jej Joachim Weltz, który jako pół-Niemiec szybko wydreptał ścieżkę do kwatery Szwabów. Obiecał jej, że może który z tych wyższą rangą Niemców z Wehrmachtu, a we dworze Morawskich niejeden major przebywał, ustali coś w sprawie jej męża, a mojego ojca, strzelca podhalańskiego, Bogusława Wawela. Tatuś został aresztowany w 1939 roku i wszelki słuch po nim zaginął. Nikt wtedy nie wiedział, gdzie znajdują się Ostaszków, Miednoje czy Katyń. Matka żyła nadzieją, że jej ukochany mąż, jak tylko zawierucha wojenna przycichnie, wróci z niewoli lub z robót w Niemczech. Joachim udawał, że ma zażyłe kontakty z Niemcami, szepnie słówko jakiemu oficerowi w sprawie męża sąsiadki, kiedy nadarzy się sposobność. Matka mu uwierzyła, ja pewnie też bym tak zrobiła. Dwa dni później posłała mnie po raz pierwszy z bańką pełną świeżego mleka. Niemcy głaskali moją zgrabną główkę i pyzatą buzię, jeden zrobił mi nawet fotografię, dzięki tej pamiątce wiem, jak wyglądałam, mając jedenaście lat.

Wróciłam do domu po kilku godzinach, dostałam na powitanie solidne lanie od matki, która była przekonana, że mnie Szkopy zabiły. Gdybym dostarczyła mleko i wróciła natychmiast, cała wycieczka nie trwałaby dłużej niż pół godziny, ja zniknęłam na cztery, bawiąc się w wyprawę. Mimo że nie rozumiałam, co do mnie mówią, kręciłam się wokół Niemców zaciekawiona, zaglądając im do garnków, przymierzając ich hełmy, głaskając konie i zajadając się czekoladą. Kończyli budowę kantyny, którą we wsi nazywano – kasynem. To byli bardzo dobrzy Niemcy, nawet moja matka musiała to przyznać. Wkrótce inni mieszkańcy wsi z nimi handlowali, interes szedł na całego, dziewczyny podkochiwały się w mundurowych, nie zważając na to, że umizgują się do wroga. W Warszawie za takie stosunki z Niemcami paniom golono głowy, w naszej wsi było to jak najbardziej na miejscu. Siostra mojego ojca zaszła w ciążę ze swoim niemieckim kochasiem. Przybiegła z tym do matki, prosząc o pomoc w usunięciu pamiątki wojennej. Nie wiem, kto tej aborcji dokonał i jak, ale dziecko na świat nie przyszło. Moją specjalnością było podsłuchiwanie i dyskretne podpatrywanie. Znałam wszystkie sekrety, nawet te najbardziej chronione. Usunięcie niemieckiego bękarta nie było grzechem. Po prawdzie słowo „aborcja” dopiero niedawno zaczęło straszyć Polaków. Kiedyś katoliczki domowymi sposobami usuwały niechciane ciąże i ani myślały się z tego księdzu spowiadać. W każdej niemalże wsi była „Babka”, która miała skuteczne sposoby na kurzajki, przewlekły kaszel i spędzenie płodu. Dziś z zakazem aborcji na transparentach niektóre partie idą do wyborów, ale to jest zupełnie nowa moda. Raz jeden Waldemar posłał mnie w latach siedemdziesiątych do sanatorium w Iwoniczu-Zdroju, a tam poznałam emerytowaną sekretarkę, która powojennym władzom służyła w Warszawie. Imienia jej nie pamiętam, ale żywe w mojej pamięci wciąż jest przerażenie i szok, jakiego doznałam, kiedy mi opowiedziała o swoich przerywanych ciążach. Niechciane dzieci działaczy socjalistycznych usuwała siedemnaście razy! Jak się sama wyraziła, do jej służbowych obowiązków należało być „na każde zawołanie”, a jak się sekretarze popili, to tak, jak stała, musiała im ulegać.

Joachima Weltza przyłapywałam wielokrotnie na upijaniu się z Niemcami. Byłam małym szpiegiem, nie będę się wypierać. Cały wolny czas wypełniałam błąkaniem się po okolicy, podsłuchiwaniem rozmów w cudzych zagrodach, odwiedzaniem dworu, zdobywaniem rarytasów, bo tak nazywaliśmy ze Staśkiem produkty wycyganione od Niemców. Żona Joachima chorowała na raka. Gdzie się rak usadowił w jej ciele, nie wiedziałam, ale chorowała kilka długich lat. W 1942 roku jej stan się gwałtownie pogorszył. Joachim chodził do Niemców żebrać o morfinę. Cierpiała bardzo. Mimo że ich chałupa była oddalona od naszej o kilkanaście metrów, słyszeliśmy jęki chorej, prośby do Boga, żeby ją zabrał do siebie. Pod koniec życia to już jęczeć nie przestawała, a Joachim z bezsilności po całych dniach drewno rąbał, od świtu jeździł wierzchem na koniu. Moja matka żegnała się, kiedy opuszczał stajnię galopem, potem nakazywała się nam za niego modlić. Nie za nią, ale za niego. Obydwoje byli jeszcze młodymi ludźmi, Joachim miał ze trzydzieści pięć lat, jego żona była nieco młodsza. Urodziła mu zdrowe córki bliźniaczki, niedługo potem dwóch upośledzonych synów. Ludzie gadali, że raka dostała ze zgryzoty po tym, jak chłopaki okazały się felerne. Moja matka zabraniała nam roznoszenia głupich plotek. Muszę jej oddać sprawiedliwość, nie była plotkarą, zawsze interesowała się tylko swoimi własnymi sprawami. Nas uczyła tego samego. Kiedy po weselu przeniosła się do murowanego domu męża, ja ze Staśkiem zostaliśmy w naszej chałupie. Obydwa domostwa dzieliło może pięćdziesiąt metrów, więc chociaż spaliśmy w osobnych murach, prowadziliśmy wspólne życie. Stasiek kończył szkołę, prawie go nie widywałam, a kiedy w końcu przyszedł list od Poli, było jasne, że zaprasza do siebie tylko mnie. Musiałam to bratu powiedzieć. Machnął tylko ręką.

– Jedź. Ja sobie żonę wezmę i zostanę na gospodarce. Będę tytoń hodował, już się namyśliłem. Na łąkach pod lasem zasieję liście, a w stodole będzie suszenie. Jak matka mi pożyczy trochę grosza, to kupię kaczki, będę wątróbki sprzedawał do Francji, tam podobno to przysmak jest.

Pomysł bardzo mi się spodobał, więc zapewniłam, że jak tylko zacznę pracę w Warszawie na poczcie, tak jak obiecała Pola, to sama dam mu pieniądze na kaczki. Pomysł z tytoniem mniej mnie zachwycił, ale nie chciałam gasić entuzjazmu brata. Dziesięć lat później Stasiek był najprężniejszym gospodarzem i hodowcą drobiu w okolicy, jak tego dokonał w tamtych czasach, nie wiem. Mąż Poli w tym palce maczał, bo kaczki Staśka bardzo smakowały sekretarzom w Warszawie. Po śmierci Joachima w 1965 roku przejął jego ziemie, których właścicielką stała się nasza matka. Upośledzeni synowie zmarli rok po ślubie ich ojca, w odstępie kilku dni. Źli ludzie rozsiewali obrzydliwe plotki, że Joachim ich potopił w gliniance na prośbę swojej drugiej żony Jadwigi! Prawda była zgoła inna. Po kąpieli w zimnej rzece dostali zapalenia płuc, szybko zmarli w szpitalu, może nie byli odporni, a może się nie kwapił, aby ich leczyć? Mieszkałam już wtedy w Warszawie, o ich śmierci dowiedziałam się z listu matki miesiąc po zdarzeniu. Pamiętam, że zmówiłam „Wieczny odpoczynek” w intencji nieboraków. Ksiądz z naszej parafii nie chciał z początku pochować ich na cmentarzu, tłumacząc, że nie byli ani u pierwszej komunii, ani też nie przyjęli ostatniego namaszczenia, ale Joachim zapłacił proboszczowi i ten w końcu się zgodził, aby młodych Weltzów pochować obok ich matki. Mama mi pisała, że pogrzeb był bardzo skromny, modlitwy krótkie, jednak przyszło sporo sąsiadów, było uroczyście.

Ludzie we wsi nie lubili Joachima nie dlatego, że jego ojciec był Niemcem, ale z powodu jego zamożności. W czasach największej biedy Joachim oraz jego pierwsza żona dostawali paczki z Niemiec, przywoził je umyślny. Ich dzieci zawsze były odziane inaczej niż my. Materiały, z jakich wykonano ich ubrania, bardzo się różniły od tych parcianych, w jakie nas matka ubierała. Mimo że nie obnosili się ze swoją innością, wzbudzali niechęć, a potem agresję, kiedy zaczęła się wojna. Joachim czuł się Polakiem, urodził się w naszej wsi, jednak ludzie nie chcieli go za takiego uznać, szczególnie kiedy do głosu doszedł Hitler. Po wrześniu 1939 roku Joachim Weltz definitywnie przestał być dla wszystkich Polakiem, moja mama w 1950 roku wedle opinii gospodyń i gospodarzy wsi Grotowo też szła za Niemca, niedawnego okupanta. Mieszkaliśmy obok Weltzów całe życie, dla mnie byli po prostu sąsiadami, nigdy nie zastanawiałam się, skąd pochodzą. Myślę, że najbardziej zabolały Joachima pomówienia i rozsiewane plotki, że zadenuncjował rodzinę Raczyków jako tych, co ukrywają Żydów. Cała rodzina zginęła w potworny sposób, my musieliśmy na to patrzeć, ku przestrodze. Zaraz po wojnie zaczęły się opowieści, jak Joachim doniósł swoim kompanom od bimbru, że stary Raczyk w piwnicy ukrywa rodzinę żydowską, ci zrobili nalot, wywlekli Żydów, potem Raczyków postawili pod ścianą stodoły i zastrzelili. Niemcy zrobili sobie po fakcie pamiątkowe zdjęcia, pozując obok zwłok jedenastu osób. Od tamtej pory nie chciałam już chodzić z mlekiem do dworu, a matka nie uprała im więcej ani jednej pary gaci czy koszuli, choć to nie „nasi” Niemcy dokonali mordu, ale ściągnięte posiłki Gestapo. Nigdy nie wierzyłam, że Joachim zadenuncjował Raczyków, jednak większość mieszkańców naszej wsi zachowała w pamięci taką właśnie wersję i przekazywała z pokolenia na pokolenie, coraz to coś dodając do historii albo znów ujmując.

Joachim był dobrym mężem dla Jadwigi Wawel. Kiedy przyszedł dzień mojego wyjazdu do Warszawy, żegnał mnie ze łzami w oczach, na daleką drogę w nieznane wyposażył w komplet pościeli, pierzynę, elegancki płaszcz z kołnierzem z lisiej kity, parę nowiutkich butów zimowych oraz skórzaną torebkę ze złotą klamrą. Wiedziałam, że to dary z Niemiec, choć zawistni ludzie szeptali matce na ucho, że to rzeczy po ukrywających się Żydach, którzy zginęli wraz z rodziną Raczyków. Trudno było wymyślić coś bardziej absurdalnego, jednak mieszkańcom naszej wsi udało się taką historię wyhaftować na honorze naszej rodziny.