© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Jolanta Jedlińska

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Woińska

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Dariusz Miroński

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6048-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Materiały do pobrania na stronie: medycyna.pzwl.pl w zakładce Pobierz

Pamięci Ireny Sendlerowej

w setną rocznicę Jej urodzin

Autorzy

Spis treści

Od autorów

Z perspektywy czasu

1. Wiadomości ogólne

Zadania modelarstwa i rysunku we współczesnej protetyce dentystycznej

Mianownictwo i ogólne uwagi o kształcie zębów

Oznaczanie zębów

Cechy Mühlreitera

Sprawdź, czy wiesz

Zasady wykonania rysunków i ich podział

Rysunki perspektywiczne

Rzuty rysunkowe

Wstęp do modelarstwa i rzeźby

Przyrządy i materiały stosowane w modelarstwie dentystycznym

Wskazówki do nauczania modelarstwa

Plan kursu podstawowego

Sprawdź, czy wiesz

2. Techniki modelowania zębów

Modelowanie w materiałach plastycznych

Modelowanie w gipsie

Modelowanie w wosku

Modelowanie w masach syntetycznych

Wzorcowe etapy modelowania zębów

Etapy modelowania w gipsie według Wheelera

Etapy modelowania według Kulasa

Sprawdź, czy wiesz

3. Kształty anatomiczne zębów i technika ich modelowania

Zęby sieczne

Zęby sieczne górne

Ząb sieczny górny przyśrodkowy

Ząb sieczny górny boczny

Sprawdź, czy wiesz

Zęby sieczne dolne

Ząb sieczny dolny przyśrodkowy

Ząb sieczny dolny boczny

Sprawdź, czy wiesz

Sprawdź, co wiesz o zębach siecznych

Kły

Kieł górny

Kieł dolny

Sprawdź, czy wiesz

Zęby przedtrzonowe

Zęby przedtrzonowe górne

Ząb przedtrzonowy górny pierwszy

Ząb przedtrzonowy górny drugi

Sprawdź, czy wiesz

Zęby przedtrzonowe dolne

Ząb przedtrzonowy dolny pierwszy

Ząb przedtrzonowy dolny drugi

Sprawdź, czy wiesz

Sprawdź, co wiesz o zębach przedtrzonowych

Zęby trzonowe

Zęby trzonowe górne

Ząb trzonowy górny pierwszy

Ząb trzonowy górny drugi

Ząb trzonowy górny trzeci

Sprawdź, czy wiesz

Zęby trzonowe dolne

Ząb trzonowy dolny pierwszy

Ząb trzonowy dolny drugi

Ząb trzonowy dolny trzeci

Sprawdź, czy wiesz

Sprawdź, co wiesz o zębach trzonowych

Wymiary zębów stałych

4. Wzajemny układ zębów stałych

Kształt łuków zębowych

Wzajemny stosunek łuków zębowych w zwarciu centralnym

Sprawdź, czy wiesz

Wzajemny stosunek powierzchni żujących zębów przeciwstawnych

Kontakty guzków policzkowych zębów dolnych z zębami górnymi

Kontakty guzków podniebiennych zębów górnych z zębami dolnymi

Artykulacja

Drogi i pola artykulacyjne guzków policzkowych zębów bocznych dolnych

Drogi i pola artykulacyjne guzków podniebiennych zębów bocznych górnych

Sprawdź, czy wiesz

5. Modelowanie powierzchni żujących metodą nawarstwiania kropel wosku

Podstawowe narzędzia i materiały

Metoda kropelkowa z zastosowaniem wosków o różnych kolorach

Etapy odtwarzania powierzchni żującej metodą kropelkową

Modelowanie powierzchni żującej zęba 25

Modelowanie powierzchni żującej zęba 26

Sprawdź, czy wiesz

Metoda kropelkowa modelowania powierzchni żujących według Tanaki

Etapy odtwarzania powierzchni żującej według Tanaki

Metoda kropli wosku Renferta

Etapy odtwarzania powierzchni żującej zęba 26 metodą kropli wosku

Sprawdź, czy wiesz

6. Różnorodność kształtów zębów stałych u ludzi

Typ konstytucjonalny człowieka a kształt zębów

Typ leptosomiczny

Typ atletyczny

Typ pykniczny

Typy pośrednie

Typ asteniczno-leptosomiczny

Typ leptosomiczno-atletyczny

Typ atletyczno-pykniczny

Sprawdź, czy wiesz

Kształt twarzy a kształt zębów

Klasyfikacja Williamsa

Płeć a kształt zębów

Rasa a kształt zębów

Wiek a kształt zębów

Odmiany zębów stałych u ludzi

Odmiany zębów siecznych

Zęby sieczne górne przyśrodkowe

Zęby sieczne górne boczne

Zęby sieczne dolne

Odmiany kłów

Kły górne

Kły dolne

Odmiany zębów przedtrzonowych

Zęby przedtrzonowe górne pierwsze

Zęby przedtrzonowe górne drugie

Zęby przedtrzonowe dolne pierwsze

Zęby przedtrzonowe dolne drugie

Odmiany zębów trzonowych

Zęby trzonowe górne pierwsze

Zęby trzonowe górne drugie

Zęby trzonowe górne trzecie

Zęby trzonowe dolne pierwsze

Zęby trzonowe dolne drugie

Zęby trzonowe dolne trzecie

Sprawdź, czy wiesz

Sprawdź, co wiesz o różnorodności uzębienia ludzkiego

7. Zastosowanie wiedzy z modelarstwa we współczesnych technikach protetycznych

Modelowanie w wosku

Modelowanie w porcelanie

Modelowanie cyfrowe

Sprawdź, czy wiesz

8. Modele zębów stałych lewych z korzeniami w pięciu rzutach

Zęby sieczne górne

Zęby sieczne dolne

Kły – górny i dolny

Zęby przedtrzonowe górne

Zęby przedtrzonowe dolne

Zęby trzonowe górne

Zęby trzonowe dolne

9. Testy sprawdzające opanowanie materiału teoretycznego z zakresu modelarstwa

Wiadomości ogólne (test)

Techniki modelowania zębów (test)

Grupa zębów siecznych (test)

Modelowanie kłów (test)

Modelowanie zębów przedtrzonowych (test)

Modelowanie zębów trzonowych (test)

Wzajemny układ zębów stałych (test)

Modelowanie powierzchni żujących (test)

Różnorodność kształtów zębów stałych (test)

Zastosowanie wiedzy z modelarstwa we współczesnych technikach protetycznych (test)

10. Tematy praktycznych sprawdzianów z zakresu modelarstwa

Przykładowe tematy sprawdzianów z modelowania pojedynczych zębów

Przykładowe tematy sprawdzianów z modelowania powierzchni żujących zębów z zachowaniem zwarcia centralnego metodą nawarstwiania kropel wosku

Przykładowe tematy sprawdzianów z modelowania koron zębów z zachowaniem zwarcia centralnego na modelu gipsowym

11. Uwagi dotyczące nauczania modelarstwa dentystycznego

Od autorów

Modelarstwo dentystyczne to dziedzina, która wymaga nowego spojrzenia. Współczesna protetyka wymaga od techników dentystycznych i lekarzy dentystów wyobraźni przestrzennej. Wymaga umiejętności całościowego spojrzenia na wykonywane uzupełnienie, to znaczy kształt, czynność i estetykę. Nowe technologie wymuszają pogłębianie wiedzy z zakresu modelarstwa. Komputerowa „obróbka” konstrukcji protetycznych w metodach CAD/CAM, Procera jest oparta na nowoczesnej wiedzy z zakresu modelarstwa. Naszym głównym celem było ukazanie modelarstwa jako fundamentu kształcenia techników dentystycznych i lekarzy dentystów. Załączone w treści pytania sprawdzające i sprawdziany wiadomości w formie testów pozwolą uczniom i studentom rzetelnie przygotować się do egzaminów i zaliczeń, a dołączona płyta z kolorowymi zdjęciami i obszernym testem będzie dodatkowym urozmaiceniem nauki oraz dobrą pomocą dydaktyczną dla wykładowców.

Autorzy książki składają podziękowanie firmie Renfert oraz firmie Sirona za zgodę na udostępnienie materiałów ilustracyjnych, Klinice Implantologicznej dr. Krzysztofa Awiłło oraz Urszuli i Maciejowi Młynarskim w Warszawie za możliwość wykonania w ich laboratorium protetycznym zdjęć metody CAD/CAM. Szczególne podziękowanie kierujemy do uczniów Medycznej Szkoły Policealnej nr 3 w Warszawie za wyrażenie zgody na umieszczenie ich zdjęć w książce. Dziękujemy także wszystkim, którzy wspierali nas podczas pracy nad książką.

Z perspektywy czasu

Serdecznie dziękuję Paniom Nauczycielkom Dorocie Dargiewicz i Małgorzacie Grodner za trud współautorstwa tego podręcznika. Wyrażam im również wdzięczność za zorganizowanie uroczystości 60-lecia Medycznej Szkoły na Hożej, które się odbyły w 2006 roku w Warszawie. Uczelnia ta powstała w 1946 roku na gruzach totalnie zniszczonej stolicy jak feniks z popiołów w wyniku żarliwego patriotyzmu nauczycieli: Aleksandra Ujejskiego, Stefana Grzybowskiego, Kazimierza Grodnera, Jerzego Morawskiego i całego zespołu pracowników. Z wyrazami największego szacunku pragnę wymienić Irenę Sendlerową, która wniosła do szkoły na Hożej wartość etyki, głównie poświęcanie się dla uczniów, nauczycieli. Obdarowywała wszystkich życzliwością, a młodzież ciepłem i miłością. Za sprawą tych nauczycieli my uczniowie i młodzi nauczyciele pokonywaliśmy kalectwa, kompleksy, osiągając sprawności nie tylko zawodowe, bo szkoła ta była dla nas wszystkim.

W piątym wydaniu mego podręcznika z modelarstwa, a pisałem go dla uczących się i mego wnuka Konrada, powtórzyłem za Erazmem z Rotterdamu, że „dla chcącego nie ma nic trudnego”. Obecny poziom nauczania w szkołach polskich śmiało dorównuje poziomem uczelniom europejskim. Nie musimy więc gonić Europy ani Świata, co jest zasługą także naszych Szkół Medycznych. Często zapomina się o naszej chlubnej przeszłości. Proszę przeto, zwłaszcza młodych nauczycieli, słowami wieszcza nie burzcie przeszłości ołtarzy bo w nich się jeszcze dla Was święty ogień żarzy. Tak długo będę z Wami, jak długo potrzebny będzie ten podręcznik. Dlatego proszę o jego ciągłe udoskonalanie i unowocześnianie. Nie ma kresu w doskonaleniu zawodu i metod jego nauczania.

Przed Wami, Droga Młodzieży, rysuje się trudna, lecz ciekawa przyszłość. Badanie narządu żucia, jego kształtu oraz czynności za pomocą komputera pozwala bezbłędnie i odpowiednio nastawić symulator ruchu (artykulator) w celu modelowania protezy, a także ustawiania zębów standardowych. Oprócz tego komputeryzacja umożliwia skanowanie kształtu podłoża tkankowego, projektowanie w przestrzeni wirtualnej konstrukcji protetycznych w celu uzyskiwania doskonalszych rozwiązań. Nawet gdy do tego doda się osiągnięcia z zakresu fizyki, chemii i technologii nowych tworzyw o „zgodności biologicznej” z tkankami oraz możliwość precyzyjnego pasowania protez w stosunku do podłoża protetycznego, to nadal umiejętności modelarskie będą Wam nieodzowne.

Rycina 1. Model zęba wykonany przez Andrzeja Krocina w 1949 roku na wystawę organizowaną przez Centralny Zarząd Szkolnictwa Zawodowego.

a

b

Rycina 2. Wzorcowe dydaktyczne modele zębów według Krocina: a – zęby górne strona lewa, b – zęby dolne strona lewa w skali 3:1.

W mojej drodze zawodowej poznałem trud pracy technika dentystycznego i lekarza stomatologa. Zawsze podkreślałem wielkie znaczenie przedmiotu modelarstwa w obu tych zawodach. Wykonaniu pomocy naukowych do nauczania tego przedmiotu poświęciłem swoje życie zawodowe (ryc. 1, ryc. 2). Obecnie cały ten dorobek przekazałem mojej pierwszej Alma Mater – Medycznej Szkole Policealnej nr 3 w Warszawie przy ul. Hożej 88, aby dalej służyły nauczaniu zawodu.

W podsumowaniu mojej drogi zawodowej i nauczycielskiej stwierdzam, że starałem się być wierny przysiędze „Salus aegroti suprema lex esto” („Zdrowie chorego najwyższym prawem jest”).

Andrzej Krocin

1 Wiadomości ogólne

ZADANIA MODELARSTWA I RYSUNKU WE WSPÓŁCZESNEJ PROTETYCE DENTYSTYCZNEJ

Modelarstwo i rysunek zawodowy to podstawowe umiejętności technika dentystycznego oraz lekarza dentysty, które należy stale doskonalić. Modelarstwo jako przedmiot nauk stomatologicznych obejmuje wybrane zagadnienia wiedzy z zakresu propedeutyki stomatologicznej, zwłaszcza odontologii i gnatofizjologii stomatologicznej, które są podstawą umiejętności praktycznych. Skuteczność leczenia protetycznego zależy w tym samym stopniu od doskonałości metod i zabiegów klinicznych, co od odpowiednio wykonanych uzupełnień protetycznych.

Wykonanie protez zębowych składa się z dwóch etapów: projektowania i wykonania. O ile etap projektowania opiera się głównie na wiedzy, o tyle etap wykonania wymaga także dużych umiejętności manualnych. Tworzenie dzieła, jakim jest wykonanie uzupełnienia protetycznego, wymaga znajomości metod pracy, wiedzy z danego zakresu oraz opanowania umiejętności i nawyków praktycznych, niezbędnych do prawidłowego wykonania pracy. Ze względu na konieczność stopniowania trudności w nauczaniu modelarstwo i rysunek zostały wyodrębnione i stanowią oddzielny przedmiot nauczania zarówno dla techników dentystycznych, jak i lekarzy dentystów. Zapewnia to skuteczniejsze osiąganie sprawności zawodowych.

Uczenie się rysunku i modelarstwa wyrabia umiejętność widzenia przedmiotów przez analizowanie ich kształtów, proporcji i zależności przestrzennych, co w połączeniu z nabywanymi sprawnościami manualnymi jest podstawą kwalifikacji zawodowych.

Wykonywanie rysunku powinno poprzedzać proces modelowania, gdyż przeniesienie przestrzennej bryły na płaski wymiar, jakim jest kartka, wymaga dokładnej analizy kształtu rysowanej bryły zęba. W przyszłej pracy technika dentystycznego i lekarza dentysty rysunek będzie podstawą ich wzajemnej komunikacji w zakresie projektowania prac protetycznych, planowania przebiegu i rodzaju różnych uzupełnień protetycznych. Takie rysunki wykonywane bywają na papierze lub na powierzchniach gipsowych modeli jako projekt pracy lub jako objaśnienie warunków istniejących w jamie ustnej.

W pewnym zakresie modelarstwo łączy w sobie różne dziedziny wiedzy stomatologicznej: protetykę, materiałoznawstwo, anatomię. W zależności od materiału, z którym będziemy pracować, metody modelowania będą się różnić między sobą. Odtwarzając brakujące tkanki w obrębie twarzowej części czaszki, musimy wykazać się wiedzą z zakresu anatomii. Wiedza protetyczna jest niezbędna do wykonania każdego uzupełnienia – od etapu projektu do oddania gotowego uzupełnienia protetycznego.

Czynności modelarskie można podzielić na dwie grupy.

- Czynności podstawowe – odtwarzanie kształtów anatomicznych we wszystkich pracach protetycznych i stomatologicznych oraz modelowanie elementów protez, jak klamry, ciernie, płyty protez.

- Czynności pomocnicze – kształtowanie materiałów w pracach pomocniczych, np. opracowywanie powierzchni gipsowych w puszkach polimeryzacyjnych lub nadawanie odpowiedniego kształtu podstawom gipsowych modeli roboczych.

Modelarstwo i rysunek jako przedmiot nauczania obejmuje część modelarstwa podstawowego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy kształtów stałych zębów ludzkich i ich odtwarzania. Celem tego przedmiotu jest przekazanie wiadomości z odontologii i wyrobienie u ucznia w procesie nauczania umiejętności i nawyków prawidłowego kształtowania prac protetycznych, a zwłaszcza kształtów koron zębów. Umiejętności te będą doskonalone w czasie wykonywania uzupełnień protetycznych, jednak ich fundamentem jest przedmiot modelarstwa stomatologicznego.

MIANOWNICTWO I OGÓLNE UWAGI O KSZTAŁCIE ZĘBÓW

Jama ustna to pierwszy odcinek przewodu pokarmowego. Zęby znajdują się na granicy jamy ustnej właściwej i przedsionka. Osadzone są na środku wyrostków zębodołowych żuchwy i szczęki, symetrycznie po obu stronach płaszczyzny strzałkowej w ściśle określonej kolejności, tworząc łuki zębowe: górny i dolny. Człowiekowi w czasie życia wyrzyna się 20 zębów mlecznych (10 w szczęce, 10 w żuchwie), a następnie 32 zęby stałe (16 w szczęce, 16 w żuchwie).

Rycina 3. Prawidłowe uzębienie stałe.

a

b

Rycina 4. Modele z łukami zębowymi w zwarciu: a – powierzchnia licowa, b – powierzchnia językowa.

a

b

Rycina 5. Łuki zębowe: a – górny, b – dolny.

W zębach mlecznych wyróżniamy 4 zęby sieczne górne i 4 zęby sieczne dolne, 2 kły górne i 2 kły dolne, 4 zęby trzonowe górne i 4 zęby trzonowe dolne. Łuki zębów mlecznych mają kształt półkolisty.

W zębach stałych wyróżniamy 4 zęby sieczne górne i 4 zęby sieczne dolne, 2 kły górne i 2 kły dolne, 4 zęby przedtrzonowe górne i 4 zęby przedtrzonowe dolne, 6 zębów trzonowych górnych i 6 zębów trzonowych dolnych. Łuki zębów stałych mają kształt: górny – 1/2 elipsy, dolny – paraboli.

Rycina 6. Szeregi zębów mlecznych – górny i dolny.

Rycina 7. Szeregi zębów stałych – górny i dolny.

Rycina 8. Ząb sieczny górny przyśrodkowy w rzucie od strony przedsionkowej i ząb kieł górny w rzucie od strony stycznej z zaznaczeniem: a – części koronowej, b – części korzeniowej, c – szyjki zęba.

a

b

Rycina 9. Ząb przedtrzonowy dolny pierwszy: a – prawidłowo osadzony w zębodole, b – z obnażoną częścią korzeniową: A – korona anatomiczna, B – korona kliniczna.

Każdy ząb składa się z części koronowej, korzeniowej i szyjki zęba.

Korona zęba to ta jego część, która jest widoczna ponad dziąsłem.

Wyróżnić można koronę anatomiczną – jest pokryta szkliwem, wynika z budowy zęba, oraz koronę kliniczną – to ta część zęba, która nie jest objęta tkankami przyzębia i jest w warunkach prawidłowych:

- krótsza od korony anatomicznej, gdyż część przyszyjkowa korony jest zakryta dziąsłem brzeżnym,

- dłuższa od korony anatomicznej, w sytuacjach zaniku dziąsła.

Korzeń zęba tkwi w zębodole; jest pokryty cementem korzeniowym. Zęby mają od jednego do kilku korzeni.

Szyjka zęba to miejsce, gdzie styka się szkliwo korony z cementem korzenia zęba. Ząb w tym miejscu wykazuje pewne przewężenie.

Ze względu na funkcje oraz kształt zęby ludzkie dzielimy na 4 grupy. Omawiając poszczególne grupy zębów, należy zwrócić uwagę na różnice w ich kształcie, liczbie korzeni oraz nazewnictwie ich powierzchni.

Zęby sieczne (siekacze, dentes incisivi) – podstawowa funkcja to odcinanie kęsa pokarmowego. Są zębami jednokorzeniowymi; mają bezpośredni wpływ na wygląd twarzy i fonetykę (artykułowanie) głosek.

Kły (dentes caninus) – podstawowa funkcja to odrywanie kęsa pokarmowego. To najsilniej rozwinięte zęby jednokorzeniowe; mają bezpośredni wpływ na wygląd i położenie kącika ust.

Zęby przedtrzonowe (przedtrzonowce, dentes praemolares) – podstawowa funkcja to rozdrabnianie kęsa pokarmowego. Są zębami dwuguzkowymi, jednoi dwukorzeniowymi. Wraz z zębami trzonowymi odpowiadają za utrzymanie wysokości zwarcia oraz kontakt z łukiem przeciwstawnym.

Rycina 10. Ząb sieczny górny przyśrodkowy lewy: a – powierzchnia wargowa, b – powierzchnia podniebienna, c – powierzchnia styczna przyśrodkowa, d – powierzchnia styczna boczna, e – powierzchnia sieczna.

Rycina 11. Kieł górny lewy: a – powierzchnia wargowa, b – powierzchnia podniebienna, c – powierzchnia przyśrodkowa, d – powierzchnia tylna, e – powierzchnia sieczna.

Zęby trzonowe (trzonowce, dentes molares) – podstawowa funkcja to miażdżenie, przeżuwanie pokarmu. Są zębami wieloguzkowymi i wielokorzeniowymi. Są największymi zębami w uzębieniu człowieka.

Zęby sieczne i kły stanowią grupę zębów przednich, a zęby przedtrzonowe i trzonowe, grupę zębów bocznych. Na zębach przednich można wyróżnić cztery powierzchnie i brzeg sieczny, na zębach bocznych – pięć powierzchni.

Powierzchnia przedsionkowa – zwrócona na zewnątrz łuku zębowego, zwana także licową, lub w zębach przednich powierzchnią wargową, a w zębach bocznych powierzchnią policzkową.

Rycina 12. Ząb przedtrzonowy dolny pierwszy lewy: a – powierzchnia policzkowa, b – powierzchnia językowa, c – powierzchnia styczna przednia, d – powierzchnia styczna tylna, e – powierzchnia żująca.

Rycina 13. Ząb trzonowy górny pierwszy lewy: a – powierzchnia policzkowa, b – powierzchnia podniebienna, c – powierzchnia styczna przednia, d – powierzchnia styczna tylna, e – powierzchnia żująca.

Powierzchnia językowa – zwrócona do wewnątrz jamy ustnej, zwana także w zębach górnych powierzchnią podniebienną.

Powierzchnie styczne – na każdym zębie występują dwie takie powierzchnie. W zębach siecznych powierzchnia przyśrodkowa i powierzchnia boczna. W kłach, stojących na załamaniu łuku zębowego, występuje powierzchnia przyśrodkowa i tylna. W zębach bocznych (przedtrzonowych i trzonowych) występują powierzchnie przednia i tylna. W języku polskim często dla uproszczenia używa się określenia powierzchnia mezjalna dla powierzchni przyśrodkowych i przednich, a dla powierzchni bocznych i tylnych – powierzchnia dystalna (mesialis – bliższy i distalis – dalszy).

Powierzchnia żująca – występuje na zębach bocznych. Na niej zachodzi proces żucia oraz kontakt zwarciowy z zębami antagonistycznymi – przeciwstawnymi.

Rycina 14. Łuki zębowe z zaznaczonymi odcinkami zębów przednich i bocznych.

Rycina 15. Ząb trzonowy górny pierwszy: 1 – bruzda policzkowo-przedsionkowa, 2 – guzek policzkowy przedni (szczyt guzka), 3 – zmarszczka na stoku guzka policzkowego przedniego, 4 – bruzda łukowata przednia, 5 – listwa brzeżna przednia, 6 – grzbiet guzka podniebiennego przedniego, 7 – guzek podniebienny przedni (szczyt guzka), 8 – guzek Carabellego, 9 – guzek podniebienny tylny (szczyt guzka), 10 – bruzda podniebienno-tylna, 11 – listwa brzeżna tylna, 12 – dołek trójkątny, 13 – dołek środkowy, 14 – guzek policzkowy tylny (szczyt guzka).

Brzeg sieczny – występuje na zębach przednich. Utworzony w miejscu zetknięcia się powierzchni przedsionkowej i językowej. W przypadku znacznego starcia brzegu siecznego może dojść do powstania powierzchni zwanej powierzchnią sieczną.

Poszczególne powierzchnie łączą się ze sobą, tworząc krawędzie (linie rozgraniczające). Niektóre z nich są wyraźnie widoczne, natomiast inne tworzą zaokrąglenia i przechodzą jedna w drugą w sposób płynny. Wyznaczenie wyraźnych granic nie jest w takim przypadku jednoznaczne, lecz umowne, w zależności od ustawienia zęba w łuku zębowym lub w stosunku do płaszczyzny czołowej obserwatora. Każda krawędź ma nazwę dwuczłonową, z której jasno wynika, jakie powierzchnie się na niej łączą: np. krawędź policzkowo-żująca występuje w miejscu zetknięcia się powierzchni policzkowej z powierzchnią żującą; krawędź żująco-przednia występuje w miejscu zetknięcia się powierzchni stycznej przedniej z powierzchnią żującą. Wyjątek stanowi brzeg sieczny, który sam w sobie jest krawędzią.

Na zębach przednich wyróżniamy:

- krawędź wargowo-przyśrodkową,

- krawędź wargowo-boczną,

- krawędź językowo-przyśrodkową,

- krawędź językowo-boczną,

- krawędź sieczną.

Na zębach bocznych wyróżniamy:

- krawędź policzkowo-przednią,

- krawędź policzkowo-tylną,

- krawędź językowo-przednią,

- krawędź językowo-tylną,

- krawędź żująco-policzkową,

- krawędź żująco-językową,

- krawędź żująco-przednią,

- krawędź żująco-tylną.

Na powierzchni żującej w zębach bocznych występują liczne zagłębienia i wypukłości. Wklęsłości to bruzdy i dołki, natomiast wypukłości to guzki, wraz z odchodzącymi od ich szczytów stokami i grzbietami. Każdy guzek, stok, grzbiet i bruzda na każdym zębie mają swoją nazwę, wynikającą z jej położenia. Będzie to przedmiotem dokładnej analizy przy omawianiu kształtu poszczególnych zębów.

Jednoznaczna terminologia to podstawa prawidłowej wzajemnej komunikacji między technikiem dentystycznym i lekarzem dentystą.