MOC ZIÓŁ

Zielarki i ich sekretne przepisy

SYLWIA KAWALEROWICZ

Spis treści

- ***

- Zamiast wstępu. Zioła w pełni

- Na zdrowie

1. Z ziołami między nogami

2. Między tradycją a nauką

3. Zielnik na zdrowie

- Dla ciała

1. Ziołowe Spa

2. Destylowanie to moje powołanie

3. Zielnik dla ciała

- Na stole

1. Dzika kuchnia

2. Kuchnia survivalova

3. Zielnik na stole

- Podziękowania

- Bibliografia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

***

Zielarstwo to przygoda wspaniała, choć wymagająca uważności i cierpliwości. I to bez względu na to, czy droga prowadzi was przez drzwi pobliskiej apteki albo sklepu zielarskiego, czy wiedzie przez polne ścieżki, miedze, lasy i łąki. Mnie poprowadziła w dalekie zakątki Polski – dzikie Pogórze Przemyskie, tajemnicze Góry Sowie, w lasy Beskidu Sądeckiego, na polne ścieżki Kaszub i Lubelszczyzny. Przez pracownie, w których u powały suszą się pęki ziół, przez kuchnie zastawione alembikami do destylacji, małe laboratoria, gdzie półki uginają się od słojów z suszem i maceratami. Spotkałam na tej drodze wspaniałe, bardzo różne kobiety, które wyróżniają się ogromną miłością i szacunkiem do przyrody oraz niesamowitą wiedzą na temat roślin i ich wpływu na nasze zdrowie, samopoczucie, kondycję psychiczną i fizyczną. Na początku ogrom wiadomości, jakie trzeba przyswoić, żeby skutecznie wspierać się ziołami, może wydawać się onieśmielający, ale z czasem wszystko zaczyna układać się w logiczną całość.

Współczesne zielarki łączą akademicką wiedzę z naukowych podręczników z rytuałami i zwyczajami dawnych zielarek. Odnajdują siłę w postaciach przodkiń, które wiedziały, jak korzystać z bogactwa ziół. Razem z nimi zanurzałam się w parujące zielnym dymem kąpiele, jadłam zapiekane w cieście liście żywokostu i smażone huby, destylowałam krwawnik i kręciłam kremy z dzikiej marchwi. Uczyłam się, jak zrobić kadzidło z bylicy i rozpoznać dzikie oregano. Brodziłam w lepiężnikach i zrywałam niecierpek himalajski na smakowite pesto. To była wspaniała przygoda. Jeśli kusi i was – zapraszam na wyprawę tropem ziół i ich kapłanek.

Sylwia Kawalerowicz

Zamiast wstępu. Zioła w pełni

Ruta Kowalska

www.oczymszumiaziola.pl

www.ziolawpelni.pl

Instagram: @ziolawpelni

Biolożka i zielarka. Ukończyła studia magisterskie na kierunku biologia na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, roczny kurs zawodowy Zielarz – fitoterapeuta organizowany przez Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Krośnie, studia podyplomowe Zioła w profilaktyce i terapii na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Zioła i nutraceutyki – ich znaczenie dla gospodarki i zdrowia na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu oraz roczny kurs Fitoterapia szczegółowa w Instytucie Medycyny Klasztornej w Katowicach. Autorka książki O czym szumią zioła. Podręcznik ziołolecznictwa. Tom 1 oraz Receptariusza ziołowego z przepisami z zielników pochodzących z XIX i początków XX wieku, własnymi opowieściami z serii Przodkinie o zielarskim dziedzictwie kobiet oraz miejscem na zapisywanie receptur.

Dookoła gospodarstwa nie ma właściwie nic – tylko zagony, łąki, las. Jesienią na okolicznych polach gromadzą się setki żurawi szykujących się do odlotu. Klangor słychać z daleka. Chmury leniwie płyną po niebie. Szumi tatarak nad malutkim stawem. Do celu prowadzi szutrowa droga wijąca się wśród łąk. Za drewnianą furtką witają nas dwa wielkie psy. Po obejściu łażą kury i kurczaki, przy ogrodzeniu kwitną żółte kwiaty topinamburu. W dużym ogrodzie ziołowym za domem rosną bylica, szałwia, hyzop, melisa, lawenda, krwiściąg, kozłek, lubczyk, tymianek, jeżówka, nagietek.

Ruta Kowalska, gospodyni tego miejsca, jest jedną z zielarek najbardziej szanowanych w środowisku. Przeprowadziła się z wielkiego miasta na wieś wiele lat temu. Bo od zawsze wiedziała, że właśnie w przyrodzie czuje się najlepiej. Zbiera rosnące dziko zioła na okolicznych terenach, uprawia swoje, suszy je i przetwarza. Prowadzi warsztaty, uczy szacunku do przyrody i umiejętnego korzystania z jej zasobów. Własnym sumptem wydała zielarskie kompendium wiedzy, które zatytułowała O czym szumią zioła – to licząca ponad 400 stron osobista opowieść gromadząca wiadomości i doświadczenie, jakie Ruta zdobywała latami. Trafiłam do niej, gdy szukałam osoby, która odpowie na wszystkie moje pytania dotyczące zielarstwa i tego, jak rozpocząć swoją z nim przygodę. Ruta okazała się nauczycielką cierpliwą, chętnie dzielącą się swoją wiedzą. Wyjaśniła moje wątpliwości, porządkując informacje o ziołach i sposobach ich wykorzystania, zdradziła, czy zielarki mają swoje magiczne rytuały i dlaczego ziołami tak chętnie zajmują się przede wszystkim kobiety, a także wytłumaczyła, co oznacza zielarska etyka. Jednym słowem, znajdziecie tu wszystko, co chcielibyście wiedzieć o ziołach, ale nie mieliście kogo zapytać.

Masz swoją definicję zielarstwa? Czym jest dla ciebie?

Zielarstwo łączy się dla mnie z głębokim szacunkiem do roślin, byciem z nimi w bliskim kontakcie, traktowaniem ich jak najbliższych przyjaciół. Jest dla mnie czymś znacznie szerszym niż tylko korzystaniem z roślin i ich leczniczych właściwości. W ogóle nie lubię określenia „używanie” roślin. Bo od użycia blisko do nadużycia – patrzenia na przyrodę jako źródło zasobów. Dla mnie zielarstwo to element stylu życia, coś nierozerwalnie ze mną związanego. Rośliny towarzyszą mi od rana do wieczora – zajmuję się ich uprawą, zbieraniem, przetwarzaniem, myśleniem, pisaniem i uczeniem o nich. Ziołolecznictwo to szerokie określenie – każdy może rozumieć je trochę inaczej i znajdować w nim coś innego. Dla mnie bardzo ważny jest aspekt ekologiczny szacunku dla przyrody, roślin jako żywych istot. Z tego wynika też moja zielarska praktyka. Dla mnie to doświadczenie duchowe i mistyczne.

Jak zaczęła się twoja przygoda z ziołami?

Od kiedy pamiętam, byłam blisko ziemi, przyrody, roślin. Gdy miałam sześć, siedem lat, wiedziałam, jaka jest moja misja, co pragnę robić i wnosić do świata. Interesowałam się botaniką, czytałam mnóstwo książek na ten temat, godzinami przesiadywałam w lesie i na łąkach. Obce mi były dylematy typu „co dalej”. Wiedziałam, co chcę robić, kierunek rozwoju był dla mnie oczywisty. Zioła były u mnie w domu obecne zawsze. Mama zbierała miętę, kwiatostany głogu, owoce dzikiego bzu, ze skrzypu robiła odwary i piła na piękne włosy i paznokcie. Pamiętam stojący na oknie wyciąg olejowy z dziurawca. Dla mnie, małej dziewczynki, było to magiczne doświadczenie. Z dnia na dzień kolor złotych kwiatów i płowego oleju w butelce zmieniał się na mocny rubinowy.

Zielarstwo zyskuje dzisiaj na popularności, ale wciąż jest traktowane trochę jak rodzaj fanaberii i dziwactwa.

Żyjąc we współczesnym świecie, jesteśmy nauczeni oczekiwać natychmiastowych efektów. Dlatego część ludzi odruchowo sięga po leki syntetyczne – działają jak pocisk wycelowany w konkretną dolegliwość, szybko uśmierzają ból, wydaje się, że rozwiązują nasze problemy. Ale bardzo często niwelują tylko objawy, nie leczą przyczyny. Zioła działają w inny sposób, często wolniej, ale też szerzej, bardziej wielokierunkowo. Coraz więcej osób chce zadbać o swoje zdrowie w sposób łagodny, holistyczny. Zwracają się w stronę natury. I tu często zaczyna się zainteresowanie ziołolecznictwem.

W takim razie przejdźmy do konkretów. Zioła zbierać czy kupować?

Każdy podąża inną drogą. Ja nie kupuję ziół. Ważne jest dla mnie to, że już na etapie pielęgnacji, zbioru wchodzę w relację z rośliną. Poznaję cały jej cykl życiowy. Buduje się wtedy pewna bliskość. Samo uprawianie czy zbieranie roślin sprawia, że zwalniamy, wyciszamy się, spędzamy dużo czasu na świeżym powietrzu, a to wpływa na naszą kondycję zdrowotną. Prawda jest też taka, że zioła dostępne w sprzedaży często nie są tak dobrej jakości jak te, które możemy uzbierać sami – bywają suszone w zbyt wysokiej temperaturze, a żeby zostały dopuszczone do sprzedaży, muszą przejść procedury, które mogą częściowo pozbawiać je cennych składników. To widać i czuć – rośliny zbierane przez nas samych różnią się od kupnych smakiem, kolorem, zapachem. Ale – podkreślam – nie ma jednej właściwej drogi. Jeśli ktoś chce iść do sklepu i kupić zioła, to też jest w porządku. Otwiera tym samym furtkę, za którą może ukazać mu się jakaś nowa ścieżka. To może być początek przemiany.

No właśnie – od czego zaczynać? Na początku ilość wiedzy potrzebnej do rozpoczęcia przygody z zielarstwem wydaje się przytłaczająca!

Leczenie się roślinami wymaga zaangażowania, zagłębienia się w temat, podejścia holistycznego do swojego zdrowia. Warto się zastanowić, czy oczekujemy natychmiastowego efektu, czy jesteśmy gotowi na dłuższą podróż – a taką właśnie jest ziołolecznictwo. Oczywiście są zioła, które działają niemalże natychmiast – po naparze z liści senesu efekt przeczyszczający będzie bardzo szybki, ale jeśli chcemy całościowo zadbać o swoje zdrowie, warto uzbroić się w cierpliwość. Poznać rośliny, przekonać się, jak na nas działają, co służy nam najlepiej. Zioła z reguły działają powoli, trzeba je stosować regularnie przez dłuższy czas – wtedy dają efekt. Bogactwo składników zawartych w roślinach jest tylko częściowo zbadane przez naukowców. Wiele z nich oddziałuje na nasze organizmy, ale nie do końca wiemy, w jaki dokładnie sposób to robią. Izolując konkretne związki – jak chętnie robi to współczesna farmacja, rezygnujemy z całej reszty. A poza związkami leczniczymi rośliny zawierają też metabolity pierwotne, czyli białka, tłuszcze, węglowodany, mikro- i makroelementy. One też mają na nas wpływ – regulują funkcje organizmu, zaopatrują go w związki odżywcze. Dlatego zioła warto również stosować w kuchni, do przygotowywania dzikich potraw. Czym innym jest zjedzenie marchewki, a czym innym połknięcie tabletki z beta-karotenem. Trzeba pamiętać, że związki w roślinie niekiedy działają synergicznie – jedne mogą wzmacniać albo łagodzić działanie innych.

Zbiór ziół rządzi się swoimi prawami… Od razu widzę oczami wyobraźni zielarki zbierające zioła w czasie pełni Księżyca.

Zasada jest prosta – rośliny trzeba zbierać wtedy, kiedy poziom substancji aktywnych jest w nich najwyższy. Znaczenie mogą mieć pora roku, pora dnia, faza wzrostu i warunki atmosferyczne. Zasadniczo zioła zbieramy w suche, słoneczne dni, koło południa i po południu. Dotyczy to liści, kwiatów, mięsistych owoców. W bardzo upalne dni, kiedy rośliny są lekko przywiędnięte, warto zbierać zioła aromatyczne: melisę, tymianek, szałwię – w reakcji na upał w ich liściach gromadzą się olejki eteryczne, których rolą jest chronienie roślin przed nadmiernym wysychaniem, gorącem. Korę drzew zbiera się wczesną wiosną w dni pochmurne, wilgotne – łatwiej ją wtedy oderwać od drewna. Ważna jest też pora roku – korzenie i kłącza zbiera się wiosną, kiedy roślina nie wypuści jeszcze zielonych części, albo jesienią, kiedy już nadziemna część uschnie – wtedy w korzeniach jest najwięcej związków leczniczych. Igliwie świerkowe, jodłowe, jeśli zależy nam na wysokiej zawartości witaminy c, zaleca się zbierać zimą – latem poziom witaminy c spada w nich o połowę. Liście drzew zbieramy kiedy są młodziutkie, delikatne, miękkie, a kwiaty na początku kwitnienia. I generalna zasada – rośliny zbieramy z dala od dróg i pól uprawnych, na których stosowane są pestycydy. Tylko zioła dobrej jakości służą naszemu zdrowiu.

Mamy zebrane zioła. Co dalej?

Świeże zioła najlepiej przetwarzać tuż po zebraniu – aby jak najszybciej zatrzymać działanie enzymów, które w zerwanej roślinie rozkładają substancje czynne, lecznicze. Można to zrobić na dwa sposoby – albo susząc zioła (tu też obowiązują pewne zasady – inaczej suszymy np. rośliny o dużej zawartości olejków eterycznych, inaczej owoce), albo zalewając je odpowiednim rozpuszczalnikiem – wrzątkiem, gorącym olejem, alkoholem – w zależności od tego, jakiego rodzaju substancje z danej rośliny chcemy wydobyć. To bardzo rozległy temat, ale też bardzo ważny. To, czy dany gatunek zalejemy alkoholem, olejem, czy wodą, jest kluczowe, bo jeśli wybierzemy niewłaściwy rozpuszczalnik, możemy zrobić preparat zupełnie bezwartościowy. Na przykład śluzy roślinne dobrze rozpuszczają się w wodzie, źle w alkoholu. Jeśli chcemy otrzymać skuteczny wyciąg z lnu – zalewamy nasiona gorącą wodą albo robimy wodny macerat na zimno. Śluzy się uwalniają. W alkoholu to się nie wydarzy. Odwrotnie postępujemy w przypadku żywic, które rozpuszczają się nie w wodzie, tylko w alkoholu oraz tłuszczach. Podobnie rośliny bogate w olejki eteryczne dobrze rozpuszczają się w tłuszczach, dlatego robimy z nich najczęściej wyciągi olejowe albo alkoholowe (w alkoholu 70%). Napar z kwitnącego ziela dziurawca będzie miał znikome działanie przeciwdepresyjne. Inaczej niż nalewka czy wyciąg olejowy, bo hiperycyna i hiperforyna – substancje odpowiedzialne za działanie antydepresyjne dziurawca – dobrze rozpuszczają się w tłuszczach i alkoholu, a bardzo słabo w wodzie. Wydobywanie z roślin substancji leczniczych to ogromna dziedzina wiedzy i podstawowa kwestia, by ziołolecznictwo było skuteczne.

Gdzie się tego wszystkiego uczyć?

Najlepiej sięgać po specjalistyczną literaturę. Tam znajdziemy podstawowe, sprawdzone informacje. Bardzo dużo miejsca tym zagadnieniom poświęcam w swojej książce O czym szumią zioła. Nazwałam ją podręcznikiem, bo mocno czuję, że warto zawsze mieć ją pod ręką. Można też zapisać się na warsztaty, ale trzeba wybrać osobę, do której wiedzy i umiejętności mamy zaufanie. Potem warto eksperymentować, próbować, sprawdzać, jak konkretne preparaty działają na nas. Od suchej teorii jeszcze nikt zielarzem nie został.

Czy zioła mogą nam zrobić krzywdę?

Jeśli myślimy o ziołolecznictwie na poważnie i chcemy stosować je jako metodę samodzielnego leczenia – ważne jest zdobywanie rzetelnej wiedzy. Opierałabym się na pracach naukowych, książkach wydawanych przez solidne wydawnictwa. Z dystansem podchodziłabym do porad z internetu. Nawet zioła uważane za bezpieczne używane długo i w dużych dawkach mogą nam zaszkodzić. Przyjmowanie skrzypu polnego, stosowanego na poprawę stanu włosów, paznokci i skóry, może powodować niedobór witaminy b1, trzeba więc ją suplementować. Niektóre zioła mogą wchodzić w interakcje z lekami syntetycznymi, osłabiać, wzmacniać albo znosić ich działanie. Na przykład dziurawiec wchodzi w romanse m.in. z inhibitorami mao oraz selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny, stosowanymi w leczeniu depresji. Może osłabiać działanie leków przeciwzakrzepowych z grupy kumaryn, teofiliny i digoksyny oraz zmniejszać skuteczność środków antykoncepcyjnych. Trzeba uważać. Uczyć się. Stosować rozsądnie. Ważne też, aby zbierać tylko te rośliny, co do których mamy pewność, że są tym, za co je uważamy. W naszym kraju ponad 350 gatunków uznaje się za trujące. Dlatego jeśli ma się wątpliwości, lepiej zostawić roślinę na miejscu. Niektóre zioła, np. ruta, dziurawiec, mogą działać fototoksycznie – zwiększać wrażliwość komórek na promieniowanie słoneczne. Zioła należy stosować bardzo ostrożnie u kobiet w ciąży, w czasie laktacji, u dzieci do drugiego roku życia oraz osób w podeszłym wieku.

Jakie zioła polecałabyś na początek przygody z zielarstwem?

Najlepiej zaczynać od ziół bezpiecznych, łagodnie działających. Pokrzywa, lipa, rumianek, melisa, babka. Potem czym większą wiedzą dysponujemy, tym szersze mamy pole do działania. Zasoby są ogromne. Tajniki roślin można poznawać przez całe życie, a i tak nie mamy szans zgłębić tej wiedzy do końca.

Kiedy zaczynamy przygodę z ziołami, dostrzegamy, że rośliny lecznicze są dosłownie wszędzie dookoła nas! Wystarczy się schylić i zerwać!

Ja jestem daleka od tego, by traktować przyrodę jak zielony hipermarket. Dla mnie przyroda jest jak sanktuarium. W większości przypadków, aby zebrać jakąś roślinę, trzeba przed nią przyklęknąć, pokłonić się. Myślę, że nie bez powodu. To dobra okazja, aby poprosić ją o możliwość skorzystania z niej, a równocześnie podziękować. Mocno czuję, że takie symboliczne gesty mają znaczenie. Zbieram tylko tyle ziół, ile mi potrzebne, staram się wykorzystać całą roślinę, by nie zmarnować tego, że ją zerwałam. Rośliny żyją dla siebie samych, nie dla nas. Substancje lecznicze, które tak cenimy, produkują na swoje potrzeby, a nie po to, żeby jak mogłoby się wydawać, człowiek się nimi leczył. Ale rzeczywiście są na wyciągnięcie ręki – i to jest wspaniałe. Podoba mi się to, że ziołolecznictwo jest takie egalitarne, niezależne od naszego statusu majątkowego, płci itd. Wystarczy tylko otwartość na zdobywanie wiedzy i już możemy czerpać z tych darów natury.

Powinniśmy mieć wyrzuty sumienia, że zrywamy rośliny?

Wszystko, co żyje na ziemi – rośliny, grzyby, zwierzęta i my – jest powiązane siecią wzajemnych zależności. Oczywiście muszę coś jeść, gdzieś mieszkać, czymś się leczyć, ale ważne by dokonywać świadomych wyborów z poszanowaniem innych istot. Także tych roślinnych. Kwestia podejścia ma znaczenie, ważna jest intencja. Wierzę, że za jakiś czas rośliny będą miały swoje prawa. Dzisiaj wydaje się to absurdalne, ale tak samo myśleliśmy wieki temu o prawach kobiet czy zwierząt. Chodzi nie o to, by nie korzystać z dobrodziejstwa ziół, ale by robić to etycznie.

Zielarki mają swoją etykę?

Zielarstwo uczy szacunku do przyrody. Zasady, którymi kieruje się wiele zielarek, są bardzo proste. Zbieraj tylko tyle, ile potrzebujesz. Czuj wdzięczność, że roślina ci pomogła. Nie marnuj surowca – jeśli zerwałaś roślinę, zużyj ją w całości. Jeśli coś bierzesz – daj coś od siebie: posadź drzewo, wysiej łąkę kwietną dla dzikich zapylaczy, zaangażuj się w ekologiczny aktywizm. Powtarzam jak mantrę, że zioła są darem, a nie towarem. Bardzo zależy mi na tym, aby adepci ziołolecznictwa nie patrzyli na zioła jedynie „szkiełkiem i okiem”. Nie traktowali ich wyłącznie w sposób użytkowy.

Z jednej strony zbierasz tradycyjne przepisy zielarskie, korzystasz ze starych receptariuszy, a z drugiej strony skończyłaś biologię, wiele lat studiowałaś zielarstwo na uczelniach. Co jest dla ciebie ważniejsze – tradycja czy nauka?

U mnie zainteresowania rozkładają się pół na pół. Te dwa nurty doskonale się uzupełniają. Wiele tradycyjnych receptur czy zastosowanie ziół potwierdziły badania naukowe. Sytuacja wygląda jednak tak, że mamy w Polsce 3425 rodzimych gatunków roślin. Z tego w tradycyjnym ziołolecznictwie stosowano 1278. We współczesnym obrocie handlowym jest około 100 roślin zielarskich, a 170 gatunków oficjalnie uznaje się za lecznicze. Jak widać, pozostaje wielka pula roślin, która przez oficjalną fitoterapię nie jest uznawana. Nie warto, jak mi się wydaje, całkowicie z tego rezygnować. Medycyna ludowa, poza tym, że – podkreślę to jeszcze raz – jej dokonania regularnie są potwierdzane przez badania naukowe, była weryfikowana latami doświadczeń. Dlaczego by temu nie ufać? Ja jestem głęboko osadzona w nauce, rzetelna wiedza jest dla mnie podstawą. Ale ufam też intuicji. Rośliny postrzegam nie tylko z poziomu umysłu, ale i energii. Czuję, że rośliny to dużo więcej niż tylko materia, którą można zbadać, zmierzyć w laboratoriach, podając suche liczby i fakty.

Masz swoją zielarską rutynę?

Zioła towarzyszą mi cały czas. Każdy dzień zaczynam od wypicia ziołowego naparu i kończę w towarzystwie roślin zażywając ziołowych kąpieli. Robię je przeważnie w starej, żeliwnej wannie, ogrzewanej żywym ogniem. To jedna z moich ulubionych form obcowania z roślinami – wrzucam do wody to, co mam pod ręką, to, co mnie woła: zimą – świerkowe, sosnowe igliwie, latem – dziurawiec, maki, nagietki, melisę, lawendę. Systematycznie piję swoje ziołowe nalewki. Nalewka z bylicy piołunu doskonale sprawdzi się przy niestrawnościach, działa żółciopędnie, pobudza soki trawienne – jest idealna po ciężkim obiedzie. Nalewka z korzenia omanu z kolei jest bardzo skuteczna przy przeziębieniach, natomiast ta z kozłka lekarskiego wycisza, działa uspokajająco, nasennie i aplikuję ją sobie przed spaniem. Kozłeczek kołysze mnie do snu. Pod ręką mam cały arsenał ziołowych remediów: maści przeciwbólowych i rozgrzewających, cennych wyciągów olejowych, ziołowych octów, nalewek i zasypek.

Czy w twojej praktyce zielarskiej obecne są jakieś magiczne rytuały?

Nie postrzegam roślin wyłącznie w kontekście materii, ważna jest dla mnie również energia. W każdą pełnię przygotowuję eliksir księżycowy – ruszam na łąki i zbieram zioła, które w danej chwili są dla mnie ważne. Zalewam je zimną, przegotowaną wodą i stawiam na parapecie w świetle księżyca. Rano wypijam ten kwiatowy, listny albo szyszkowy macerat w jakiejś konkretnej intencji. W nów palę z kolei ognisko, wrzucając do niego wonne zioła. To dla mnie zakończenie cyklu i rozpoczęcie nowego. Okadzam dom i siebie. Ale nie obcymi ziołami, np. białą szałwią, tylko naszymi, które sprawdzają się równie dobrze – jak bylica boże drzewko, bylica piołun. Te rytuały budują głęboką więź z roślinami, dodają życiu soczystości i kolorów. Czerpię z nich mnóstwo radości.

Zielarstwo wydaje się dzisiaj dziedziną zdominowaną przez kobiety. Na twoich warsztatach pojawiają się niemalże wyłącznie panie. Jak sądzisz dlaczego?

Mamy potężne zielarskie dziedzictwo kobiet. Wiedza na temat ziół była przekazywana przez wieki z pokolenia na pokolenie i gdzieś głęboko tkwi w każdej z nas. Ziołolecznictwo wpisuje się w wartości stereotypowo uznawane za kobiece. Wymaga cierpliwości, skupienia, zwolnienia, nie daje szybkiego efektu, działa łagodnie. Być może też kobiety szukają dzisiaj dodatkowej siły w figurach naszych przodkiń. Nie mamy w historii wielu kobiecych postaci, na których można by się oprzeć – mówię o wzorcach kobiet będących w mocy, samostanowiących o sobie. Może stąd zainteresowanie wiedźmami i ich wiedzą. A może to potrzeba swego rodzaju nieokiełznania, które normy społeczne ograniczają? Zielarstwo może wnieść w nasze życie wiele dzikości – dużo chodzi się po lasach, po polach, dłubie się w ziemi, w błocie. Ziołolecznictwo daje też niezależność – ja od ponad 20 lat nie użyłam żadnego leku syntetycznego, wiem, jak sobie pomagać. Mogę o sobie stanowić bez zwracania się w stronę instytucji, koncernów, całego systemu, który często bywa wobec nas opresyjny.

Prowadzisz specjalne warsztaty poświęcone ziołolecznictwu w służbie kobiecego zdrowia.

To temat bardzo mi bliski. Ważne jest dla mnie to, by wspierać kobiety w dbaniu o swoje zdrowie na każdym etapie życia. Od dojrzewania, czyli rozwiązywania problemu np. bolesnych, skąpych albo zbyt obfitych miesiączek, stanów zapalnych pochwy, przez ciążę, poród, laktację po okres klimakterium. Zioła mogą być bardzo pomocne na każdym z tych etapów. Mamy np. wiele ziół zawierających fitoestrogeny, które działają wspomagająco w okresie klimakterium – jak chociażby najzwyczajniejsza koniczyna łąkowa, chmiel czy pluskwica groniasta – pochodzi z Ameryki Północnej, ale można ją uprawiać w ogrodzie. Zainteresowanie spotkaniami jest ogromne, bo jak się okazuje, kobiety właśnie w tych kwestiach szczególnie szukają wsparcia. Spora część z nich np. nie chce stosować hormonalnej terapii zastępczej. Na warsztatach spotykają się osoby w bardzo różnym wieku, dzielimy się doświadczeniami. To bardzo wzbogacająca perspektywa dla wszystkich uczestniczek. I tym też jest współczesne zielarstwo – to coś, co łączy ludzi, odpowiada na ich potrzeby, oferuje rozwiązania problemów i daje wsparcie, rozwija, łączy z przyrodą i innymi ludźmi, daje poczucie wspólnoty.

Nalewka kojąca nerwy

—

Składniki:

20 g kwiatostanów lawendy (najlepiej świeżych)

20 g ziela melisy

20 g kłącza tataraku

20 g kłącza kozłka lekarskiego

20 g szyszek chmielu

—

Zioła dokładnie rozdrabniamy i umieszczamy w słoju. Zalewamy je alkoholem 70% w proporcji 1:5 (szklanka ziół – 5 szklanek alkoholu). Pozostawiamy na miesiąc w ciemnym miejscu w temperaturze pokojowej. Codziennie wstrząsamy naczyniem. Następnie przecedzamy do butelki z ciemnego szkła. Zażywamy 3 razy dziennie po łyżeczce rozcieńczonej w połowie szklanki chłodnej wody. Nalewka działa uspokajająco, odprężająco, ułatwia zasypianie. W razie silnego pobudzenia nerwowego oraz bezsenności można zażyć jednorazowo 15 ml (łyżkę stołową) rozcieńczonych w ½ szklanki wody.

Napar przy przeziębieniu

—

Składniki:

50 g suszonego ziela tymianku

50 g kwiatów bzu czarnego

50 g kwiatów lipy

50 g kwiatów dziewanny

—

Dokładnie mieszamy składniki w dużym słoju. Łyżkę ziół zalewamy szklanką wrzącej wody. Parzymy 30 minut pod przykryciem. Przecedzamy, dokładnie odciskając masę roślinną. Pijemy 3 razy dziennie po szklance w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, kaszlu, chrypce oraz przy podrażnionym gardle. Mieszanka ma właściwości wykrztuśne, a dzięki zawartym w niej substancjom śluzowym działa powlekająco i łagodząco na błonę śluzową gardła oraz krtani.

Nalewka z kozłka lekarskiego na dobry sen i wyciszenie

Świeże kłącze kozłka lekarskiego rozdrabniamy i zalewamy alkoholem 70% w stosunku 1:5.

Zakręcamy słój i trzymamy przez miesiąc w ciemnym miejscu w temperaturze pokojowej. Codziennie delikatnie wstrząsamy. Po miesiącu przecedzamy i przelewamy do butelki z ciemnego szkła. Stosujemy przed snem 1–2 łyżeczki na ½ szklanki wody.

Na zdrowie

Ziołolecznictwo jest stare jak świat. Leki syntetyczne ludzkość zna dopiero od mniej więcej 200 lat. Wcześniej wszelkie dolegliwości – raz mniej, raz bardziej skutecznie – leczono ziołami. Zioła czczono i przypisywano im magiczne moce. Dzisiaj skuteczność leczniczych substancji zawartych w roślinach, ich właściwości i skład chemiczny są dobrze poznane, przebadane i udokumentowane. Wciąż jednak nie wszystko wiemy o roślinach i ich działaniu. Dlatego lecząc się w sposób naturalny, musimy być uważni i wnikliwie przyglądać się reakcjom swojego organizmu na ziołowe kuracje. Warto pamiętać, że leczenie ziołami wymaga cierpliwości i wiedzy. Zawsze też ich stosowanie w przypadku konkretnych dolegliwości powinno być poprzedzone postawieniem odpowiedniej diagnozy. Tylko wtedy zioła mają prawo zadziałać.

Z ziołami między nogami

Sara Grolewska – Sara Dobre Ziele

www.naparyodsary.pl

www.dobreziele.com

www.dziewczynywnaturze.org

Instagram: @naparyodsary, @saradobreziele

Kulturoznawczyni, dyplomowana fitoterapeutka, twórczyni stowarzyszenia Dziewczyny w Naturze, szerzącego wiedzę w zakresie etnobotaniki, ekofeminizmu i ekologii, znana jako Sara Dobre Ziele. Ukończyła kurs zawodowy Zielarz – fitoterapeuta pod okiem dr. Henryka Różańskiego w Krośnie oraz studia podyplomowe Zioła w terapii i profilaktyce na Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Tworzy autorskie ziołowe mieszanki pod szyldem Napary od Sary. Prowadzi szkolenia, warsztaty, spacery botaniczne. Jest współtwórczynią zina „Ekofemizin”, w którym publikowane są prace artystek i teksty kobiet w duchu ekofeminizmu.

„Jestem miejską czarownicą, zielarką, szukam cennych chwastów w centrum miasta, czasem zapuszczam się w dzicz. Szabruję opuszczone sady i podmiejskie ogrody. Kocham pyłek kwiatowy na twarzy, zapach bagna i rechot żab”. Tak Sara Grolewska, znana jako Sara Dobre Ziele, opisuje samą siebie. Poznajemy się podczas warsztatów „Z chwastami między nogami”, organizowanych przez stowarzyszenie Dziewczyny w Naturze, założone przez Sarę wspólnie z przyjaciółką znaną w zielarskim światku jako Ruta Pindyrynda. To etnobotaniczny kurs online z feministycznym, prokobiecym przesłaniem. W trakcie spotkań Sara i Ruta opowiadają o tradycyjnych rytuałach związanych z płodnością i seksualnością, o historii ziołowej antykoncepcji i aborcji, roślinnych afrodyzjakach. Sara podaje przepisy na ziołowe nasiadówki, globulki i olejki pomagające przy infekcjach intymnych, w czasie ciąży i w połogu, przydatne też w codziennej pielęgnacji. Pokazuje zioła, które można do tych praktyk wykorzystywać, a które rosną w naszej bezpośredniej bliskości. – Powrót do starych praktyk leczniczych bazujących na dzikich roślinach, otaczających nas na łąkach, miejskich nieużytkach, zarośniętych klombach, pozwala nie tylko na leczenie przeziębień czy niestrawności. To też możliwość dbania o nasze typowo kobiece sprawy – zdrowie naszych macic i wagin – deklaruje.

Był taki czas, kiedy Sara chciała leczyć ziołami innych. Skończyła studia zawodowe u dr. Różańskiego, guru polskiej fitoterapii, potem zielarskie studia podyplomowe na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Z czasem jednak dostrzegła, że ją, kulturoznawczynię, bardziej interesuje to, co dzieje się na styku tradycyjnego ziołolecznictwa, etnobotaniki i feminizmu. Zgłębia więc, jak kiedyś kobiety radziły sobie ze swoimi zdrowotnymi problemami, jakie zabiegi stosowały, co z tego możemy wykorzystać dzisiaj. Jest wielką propagatorką ziołowych nasiadówek. To jej zdaniem ekologiczny i neutralny dla środowiska sposób samoleczenia. Dla niej są też rytualną, antysystemową formą oporu wobec kapitalizmu, dewastacji środowiska substancjami chemicznymi i komercjalizacji zdrowia. – To także oddawanie hołdu przodkiniom i pielęgnowanie ich wiedzy o roślinach – tłumaczy Sara. Podkreśla, że wiedza o ziołach i o tym, jak możemy je wykorzystać dla zdrowia własnego i swoich rodzin, to element naszego dziedzictwa. – Przepisy i rytuały naszych przodkiń trzeba doceniać i pielęgnować pamięć o nich, bo są częścią naszej kultury – tłumaczy. Nurt ekofeminizmu jest jej bardzo bliski i łączy się z jej kobiecą potrzebą bycia bliżej przyrody.

Ale zielarstwo to w przypadku Sary także codzienna praktyka. Każdy poranek zaczyna od ziołowego naparu. W domu ma całą szafę nalewek, syropów, słoików z ziołami, które wykorzystuje w razie potrzeby. Z wyjazdów zamiast pamiątek przywozi rośliny i przerabia je na nalewki. Co roku robi syrop z bzu, trzy rodzaje piołunówki. Tworzy specjalne mieszanki do oczyszczających, wzmacniających, wyciszających naparów, które sprzedaje pod szyldem Napary od Sary. Lubi fizyczny kontakt z roślinami. Ich pyłki na twarzy, sok na dłoniach. Śmieje się jednak, że zielarstwo w praktyce jest znacznie mniej malownicze, niż można by było sobie wyobrażać. Wspomina czasy, kiedy w jednym z pokojów w mieszkaniu urządziła zielarnię – każdą wolną przestrzeń zajmowały suszące się badyle, wszędzie pełno było suchych liści, pajęczyn, po podłodze łaziły robaki, które przynosiła razem z ziołami. – To mało romantyczne, ale ma swój klimat – przyznaje.

Do jej ulubionych ziół należy bylica pospolita. Dzisiaj nikt jej specjalnie nie szanuje, a przez wieki była jednym z najpotężniejszych ziół, prawdziwym must have w praktykach ochronnych przed złymi mocami. Służyła do okadzania położnicy, a kobiety, które chciały pozostać płodne, obwiązywały bylicę wokół pasa. Jej korzeń stosowano także do spędzania niechcianych płodów. Dzisiaj wiadomo, że bylica działa na cykl miesięczny i może pobudzać miesiączkę. Działa też rozkurczowo na układ trawienny i macicę.

Gdy pytam, jakie zioła poleca na początek przygody z zielarstwem, wymienia owoc bzu czarnego – łatwo dostępny, pyszny i skuteczny jako remedium na przeziębienia, a także dziurawiec, czyli ziele Świętego Jana, z którego nalewka świetnie działa na obniżony nastrój, a macerat olejowy jest z kolei dobry na problemy ze skórą, bo ma silne właściwości regenerujące. Poleca też krwawnik – zioło bezpieczne, a skuteczne na problemy żołądkowe czy związane z regularnością miesiączek. – Rośliny mają bardzo szerokie zastosowanie. Kluczem do tego, by odczuć ich działanie, jest regularność stosowania. Zielarstwa nie można nauczyć się w rok. To żmudna nauka i nie ma co rzucać się na głęboką wodę. Uczmy się swojego ciała, zobaczmy, co na nas działa i jak – tłumaczy i zapewnia, że jeśli w domowej ziołowej apteczce będziemy mieć 10 ziół, których nauczymy się używać – to na początek zupełnie wystarczy.

Codzienna prokobieca herbatka ziołowa

—

Składniki:

20 g ziela i kwiatów krwawnika

20 g owoców kopru włoskiego

20 g ziela serdecznika

20 g płatków nagietka

20 g kwiatów koniczyny czerwonej

—

Łyżkę ziół zalewamy szklanką wrzątku, parzymy 10–15 minut pod przykryciem. Pijemy ciepły napar 1–3 razy dziennie. Nie stosować w ciąży ani w czasie karmienia piersią.

Mieszanka jest złożona z ziół, które wpływają pozytywnie na zdrowie kobiety, zwłaszcza na cykl menstruacyjny oraz dolegliwości, które towarzyszą menstruacji. Sprawdzi się jako codzienna herbatka ziołowa dla kobiet, ale można ją stosować także doraźnie w czasie przed miesiączką, aby złagodzić dolegliwości ze strony układów trawiennego oraz nerwowego związane z pms lub aby wzmocnić macicę, jej prawidłowe napięcie oraz pozytywnie wpłynąć na przepływ krwi menstruacyjnej. Mieszankę można stosować także w trakcie miesiączki, aby złagodzić ból. Działa łagodnie i jest dość uniwersalna, ponieważ zawiera zioła stymulujące produkcję zarówno progesteronu, jak i estrogenów. Warto jednak wiedzieć, że ten wpływ jest delikatny.

Tekst: Sylwia Kawalerowicz

Redaktorka inicjująca: Olga Święcicka

Redakcja: Weronika Girys-Czagowiec

Konsultacja merytoryczna: Anna Zajdel

Korekta: Justyna Tomas, Anna Dworak

Projekt graficzny i skład, projekt okładki: Magdalena Piwowar / Siostry Piwowar Studio

Tekst © by Sylwia Kawalerowicz, 2022

Zdjęcia: © by Ewa Dziduch, 2022

Copyright for this edition © by Grupa Wydawnicza Foksal, 2022

Wszelkie prawa zastrzeżone

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Wydawca:

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

ul. Domaniewska 48, 02-672 Warszawa

tel. 22 826 08 82, 22 828 98 08

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN: 978-83-66526-39-6

Wydanie I

Warszawa 2022

Niniejsza książka ma na celu wzbogacić znajomość naturalnych środków leczniczych i pielęgnacyjnych. W żaden sposób nie może zastąpić porady lekarza specjalisty. Przyjmowanie preparatów ziołowych najlepiej skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, ponieważ dobór odpowiedniego preparatu roślinnego wymaga równie dużej wiedzy, co w przypadku preparatu chemicznego. Należy pamiętać, że tego typu preparaty mogą wchodzić w interakcje z przyjmowanymi lekami, stanowiąc zagrożenie dla naszego zdrowia. Niektóre preparaty ziołowe mogą mieć bardzo silne działanie, dlatego należy przestrzegać wszystkich zaleceń i ograniczeń. Szczególną ostrożność przy ich stosowaniu muszą zachować kobiety w ciąży i matki karmiące.

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.