Jules Verne, Paul Verne

Mistrz Zachariusz

Maître Zacharius

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i francuskiej

Version bilingue: polonaise et française

Przekład anonimowy

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Théophile Schuler (1821-1878), Ilustracja opowiadania Juliusza Verne'a "Mistrz Zachariusz" (1853),

(licencja public domain), źródło: http://jv.gilead.org.il/rpaul/Maître Zacharius/

(This file has been identified as being free of known restrictions under copyright law, including all related and neighboring rights).

Tekst na podstawie edycji:

polskiej: Juliusz Verne, Mistrz Zachariusz, "Dziennik Polski", Lwów 1886,

francuskiej: Jules Verne, Maître Zacharius, J. Hetzel et Compagnie, Paris 1874

Copyright © 2015 by Wydawnictwo „Armoryka”

Wydawnictwo ARMORYKA

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

tel +48 15 833 21 41

e-mail: wydawnictwo.armoryka@interia.pl

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7950-098-6

Mistrz Zachariusz

I. ZIMOWA NOC

Miasto Genewa leży na zachodnim brzegu jeziora podobnego imienia. Rodan dzieli je na dwie poszczególne części i w środku miasta tworzy wyspę, wskutek czego jego bieg dzieli się na dwa ramiona. Położenie tego miasta jest nader korzystne; wszędzie też, gdzie rzeka podobnym płynie korytem, musi w wysokim stopniu zakwitnąć handel i przemysł. Podobne uformowane rzeki Pascal trafnie tymi nazywa słowy: „Ces chemins, qui marchent tout seuls – drogi, które idą same”. Drogi na Rodanie można nazwać nie tylko „idącymi”, ale i „biegnącymi”.

W czasie, kiedy zaczyna się nasze opowiadanie, nie wznosiły się jeszcze na wyspie tak piękne i regularne zabudowania, jak dzisiaj; przeciwnie, domy miasta były bez ładu porozrzucane, przyjemny jednak dla oka przedstawiały widok. Zdawały się one wznosić jedne ponad drugimi, gdzieniegdzie nawet, przez wzgląd na ograniczoną rozległość wyspy, zbudowane były na palach, które wynurzały się z rączych fal Rodanu. Słupy te zniszczone już zębem czasu i sczerniałe z powodu, że tak długo pozostawały w wodzie, miały fantastyczne, dziwaczne formy, niby olbrzymie nożyce raka. Hucząc i pieniąc się płynęła rzeka pośród tych słupów, między którymi rozpięte sieci rybackie poruszały się za każdym powiewem wiatru, podobne do kolosalnych, żółtawych sieci pajęczych.

Szczególnie jeden dom na wyspie zwracał na siebie uwagę każdego dla swej ciekawej, starożytnej budowy. Mieszkał w nim stary zegarmistrz Zachariusz wraz ze swą córką Gérande, czeladnikiem Aubertem Thün i starą służącą Scholastyką.

Stary ten zegarmistrz był nader niezwykłym człowiekiem. Jak długo już żył, tego niepodobna było odgadnąć; i najstarsi bowiem mieszczanie nie przypominali sobie, kiedy po raz pierwszy zobaczyli mistrza Zachariusza, idącego przez miasto z białym, bez osłony na wiatr puszczonym włosem i głową tak dziwacznie kiwającą się między ramionami. Człowiek ten był rzeczywiście szczególnym; zdawało się, że nie ma w nim żadnego życia, że umarłby, gdyby stanęły wszystkie jego zegarki. Jego suche, blade oblicze stawało się z czasem coraz ciemniejszym, jak stare obrazy Leonarda da Vinci.

Gérande zajmowała najpiękniejszy pokój w domu, którego okna wychodziły na śnieżyste szczyty gór Jury; warsztat i sypialnia jej ojca leżały zaś prawie bezpośrednio na palach, niemal na równej wysokości z powierzchnią rzeki; z miejsc tych nigdy nie wydalał się mistrz Zachariusz, wyjąwszy, kiedy szedł na obiad lub udawał się do miasta dla regulowania zegarów. Resztę dnia przepędzał on siedząc przy stoliku, na którym porozrzucane leżały rozmaite narzędzia do zegarków, po największej części przez niego samego wynalezione.

Mistrz Zachariusz był bardzo zręcznym człowiekiem, a jego wyroby szacowano w całej Francji i Niemczech. Najzdolniejsi nawet robotnicy uznawali jego wyższość; miasto Genewa uważało za zaszczyt, że było miejscem jego urodzenia, a wszyscy mieszkańcy wskazując nań, zawsze z dumą powtarzali:

– Jemu to należy się sława wynalezienia hamulca.

I rzeczywiście dopiero od tego wynalazku datuje się powstanie właściwej sztuki zegarmistrzostwa, jak to nieraz będziemy mieli sposobność przekonać się w dalszym ciągu naszego opowiadania.

Powiedzieliśmy, że przez cały dzień pracował mistrz Zachariusz w swoim warsztacie; ukończywszy dopiero pracę, kładł wszystkie narzędzia na zwykłe miejsca, okrywał je szklanym kloszem i oddalał się. Potem otwierał zwykle klapę znajdującą się w podłodze jego pracowni i spoglądając w fale Rodanu przepędzał tak całe godziny, owiany mgłami wznoszącymi się z wód rzeki.

Pewnego zimowego wieczoru zasiedli wszyscy do wieczerzy – według starego zwyczaju jedli bowiem i Scholastyka i czeladnik Aubert wspólnie ze swym państwem. Potrawy jak zwykle były bardzo smaczne i starannie przyrządzone; mimo to mistrz Zachariusz nie skosztował dziś niczego, siedział milcząc uparcie i nic nie odpowiadając na słowa Gérande, która strapiona tym jego milczeniem troskliwie wypytywała się o powód jego zmartwienia. Ale on ani jej nic nie odpowiadał, ani Scholastyce, nie zważając prawie na gadaninę starej kobiety, lubo przedtem z przyjemnością jej słuchał. Po wieczerzy podniósł się stary zegarmistrz i milcząco opuścił pokój, nikomu „dobranoc” nie powiedziawszy, ani nie pocałowawszy w czoło swej córki, co było jego zwyczajem. Zszedł potem do swej pracowni po schodach, które pod jego ciężarem lekko skrzypiały – jakby się skarżyły.

Gérande, Aubert i Scholastyka stali przez chwilę pogrążeni w głębokim milczeniu. Na dworze panowała szkaradna pogoda; wolno wlokły się ciężkie chmury ku Alpom, co chwila grożąc ulewnym deszczem. Brzydki ten stan powietrza niemile nastrajał ducha, a południowe wiatry świstały nic dobrego nie wróżąc.

– Uważam, kochana panienko – poczęła po chwili Scholastyka – że od kilku dni nasz pan zupełnie się zmienił. Maryjo dziewico! kiedy on na pytania swej córki odpowiada ciągłym milczeniem, czegóż się dziwić, że nic w usta nie weźmie? Doprawdy, wątpię, czyby kto potrafił teraz słowo z niego wydobyć.

– Ojciec ma jakieś zmartwienie – rzekła na to Gérande – na twarzy jego malował się niepokój i boleść, wyczytałam to z jego oczu...

– Panienko, nie martw się tym tak bardzo – znasz przecie dziwne nałogi mistrza Zachariusza, wiesz, że nie tak łatwo wyczytać mu myśl z czoła. Musiała go spotkać jakaś nieprzyjemność; dziś jest strapiony, jutro zapomni już o tym i będzie panienkę przepraszał, że ją zaniepokoił.

Tak starał się ją pocieszyć Aubert, czeladnik starego zegarmistrza, przy czym z lubością wpatrywał się w piękne oczy Gérande. Jego to tylko jednego przypuścił mistrz Zachariusz do uczestnictwa w swych pracach, cenił go nawet dla jego dobrych przymiotów, rozwagi, rozsądku i dobrego serca. Będąc powiernikiem ojca, przylgnął Aubert całym sercem do młodego dziewczęcia, które go nawzajem lubiło.

Gérande skończyła osiemnaście lat. Okrągła jej i rumiana twarzyczka przypominała żywo obrazy Madonny, z których oblicza najczystsza niewinność przemawia. Skromna i miła dziewczyna ubierała się w mało uderzające barwy, najczęściej odziana skromną, białą sukienką. Wychowała się pod okiem ojca w Genewie, do której nie wkradły się jeszcze wówczas suche nauki kalwinizmu.

Codziennie rano i wieczór modliła się Gérande ze swej książki do nabożeństwa; wyczytała ona także w sercu Auberta głęboką ku sobie miłość, widziała, że on skoro tylko pracę ukończył i opuszczał warsztat jej ojca, najmilej w jej towarzystwie czas spędzał.

Stara Scholastyka nie mogła nie zauważyć tego wzajemnego stosunku ich ku sobie; milczała jednak o tym i rozpowiadała tylko rozmaite plotki w mieście, które doszły jej uszu. A trzeba wiedzieć, że gdy raz zaczęła o czymś mówić, to nikt nie starał się jej przerywać; pewnie nie udałoby mu się to nawet. W tym zakresie podobna była Scholastyka do genewskich tabakierek, które raz nakręcone tak długo nie zamilkną, aż wszystkie swoje piosenki wygrają i które tylko przez popsucie można przywrócić do milczenia.

Scholastyka spostrzegłszy, że Gérande zatopiona w przykrych myślach wcale się nie odzywa, powstała, zapaliła świecę, wetknęła ją do świecznika i postawiła we framudze, obok posągu Matki Boskiej, do której codziennie modliła się Gérande, błagając o opiekę i błogosławieństwo na nadchodzącą noc i o łaskę we wszystkim.

– Cóż, kochana panienko – rzekła Scholastyka, widząc, że młoda dziewczyna nie zabiera się jeszcze do modlitwy – nie idziesz jeszcze spać? Chcesz może czuwać przez całą noc?... Ach! do czegoż to? Czyż to nie lepiej położyć się, zasnąć i śnić o pięknych rzeczach? Mój Boże! przynajmniej zapomni panna o smutku i strapieniu.

– Może by posłać po lekarza dla ojca? – odezwała się Gérande, jakby nie słysząc gadaniny starej służącej.

– Po lekarza? – zawołała Scholastyka. – Ale na cóż lekarstwa dla mistrza Zachariusza? To jego zegarki potrzebują medycyny, ale nie on sam!

– Cóż teraz uczynić wypada? – szepnęła Gérande – gdybym choć wiedziała, że ojciec udał się na spoczynek?

– Gérande! upominał ją Aubert – ręczę, że mistrzowi Zachariuszowi nic nie jest! Doznał pewnie jakiej przykrości, i to wszystko!

– Ach! ty wiesz pewnie, Aubercie, o co chodzi!

– Być może, Gérande.

– To powiedzże nam przecież – zawołała Scholastyka, gasząc świecę z roztropnej oszczędności.

– Słyszałaś zapewne, Gérande – począł młody chłopak – że od kilku dni dzieje się coś niepojętego. Wszystkie zegary, z taką troskliwością niegdyś przez twego ojca sporządzone i sprzedane, stają nagle, jeden po drugim. Właściciele odesłali już nam znaczną ich ilość; mistrz Zachariusz opatrzył je starannie i spostrzegł, że nic w nich nie jest zepsute. Rozebrał nawet wszystkie kółka i sprężyny i złożył je znowu z jeszcze większą starannością – mimo to nie mógł ich w ruch wprawić...

– Sprawcą tego wszystkiego musi być diabeł! – rzekła Scholastyka.

– Jak możesz mówić coś podobnego – odpowiedziała Gérande – wszak to jest całkiem naturalne! Wszystko na ziemi ma swój koniec i zegarki musiały więc stanąć po pewnym przeciągu czasu.

– Mimo to widocznym jest – odparł Aubert – że działa tu jakaś tajemnicza siła. Ja sam wraz z mistrzem Zachariuszem starałem się wynaleźć przyczynę nagłego zatrzymania się zegarków. Daremnie! Nic nie znalazłem i nieraz już przy tej robocie zupełne ogarnęło mię zwątpienie...

– Pytam bowiem, dlaczego wdajecie się w tę bezbożną robotę – odrzekła Scholastyka. Nigdy nie uwierzę, ażeby człowiek sam, bez żadnej pomocy, zdołał sporządzić taka małą maszynkę, która o własnej mocy idzie i wskazuje godziny. Na to są przecież zegary słoneczne.

– A czy wiesz ty, Scholastyko, kto wynalazł zegar słoneczny...

– No, któż taki?

– Kain.

– Kain! Wielki Boże! Czy to podobna?

– Chodźcie – rzekła Gérande – pomodlimy się do Boga, ażeby przywrócił życie zegarkom kochanego ojca.

– I owszem – odpowiedział Aubert – chętnie pomodlę się wraz z wami.

– O, pewnie będą to bezskuteczne modły – odrzekła stara Scholastyka – spodziewam się, że przynajmniej je Bóg wybaczy.

Zapalono na powrót świecę; Scholastyka, Gérande i Aubert uklękli następnie na ziemi i złożyli ręce do modlitwy. Młoda dziewczyna modliła się głośno, najpierw za duszę matki, potem za podróżnych, za więźniów, za dobrych i złych – ale szczególnie błagała Boga, by ukoił dziwna boleść jej ojca.

Pokrzepieni modlitwa, powstali wszyscy następnie i rozłączyli się.

Aubert wrócił do swego pokoju, Scholastyka zamknęła zaś wielkie drzwi wchodowe na dwa rygle i zgasiła ogień na kominku, po czym udała się na spoczynek i wnet spała już jak zabita.

Tylko Gérande nie myślała o spoczynku, rozmaite myśli snuły się w młodej główce dziewczęcia; zbliżyła się do okna i wyjrzała na zewnątrz.

W mieście gasły już ostatnie światła i nieprzenikniona ciemność panowała dokoła. Burza srożyła się ciągle z równą gwałtownością; hucząc toczyły się wzburzone fale Rodanu, a wicher wył i świstał uderzając silnie o dom, który trzeszczał pod jego naciskiem. Ale młoda dziewczyna nie zważała wcale na tę walkę rozhukanych żywiołów; siedząc u okna puściła ona wolny bieg swym marzeniom – jej myśl była przy ojcu. Od chwili, kiedy jej Aubert Thün odsłonił tajemnicę jego smutku, w bardzo fantastycznym świetle przedstawiło się jej życie tej tak drogiej jej istoty i żadną miarą nie mogła odpędzić od siebie tej myśli, że istnienie kochanego ojca było tylko maszyną, która sztucznie poruszała się na sprężynach.

Nagle okiennica pchnięta gwałtownym uderzeniem wichru, uderzyła z hukiem o ścianę. Obudzona z zadumy, krzyknęła Gérande, przerażona niespodzianym hałasem. Rozglądnęła się do koła, nie pojmując jednak jego przyczyny; dopiero kiedy ochłonęła nieco z przestrachu, otworzyła okno i wychyliła głowę na zewnątrz. Pogoda była okropna, deszcz lał strumieniem – zdawało się młodej dziewczynie, że chmury i rozhukane wody Rodanu złączyły się ze sobą, ażeby słaby ten dom, który trzeszczał pod naciskiem wichru, zniszczyć i z ziemia zrównać. Wychyliła się mocno – chciała przyciągnąć do siebie okiennicę, na wszystkie strony wiatrem miotaną – ale strach odjął jej siły. Postanowiła więc odejść od okna i opuścić pokój – nagle spostrzegła światło wychodzące z okna jej ojca, przez chwilę zdawało jej się nawet, że wśród wycia wichru słyszy wyraźnie głos dochodzący do jej uszu z tego samego okna... Jeszcze raz usiłowała przyciągnąć okiennicę, ale wiatr wyrwał ją ze słabych rąk dziewczyny i wpadł świszcząc do pokoju.

Dreszcz trwogi przeszedł Gérande od stóp do głów... Spiesznie wyszła do przyległego pokoju i macając rękami – bo było zupełnie ciemno – dostała się na schody prowadzące do warsztatu jej ojca, po czym blada jak śmierć, drżąc z trwogi otworzyła drzwi i stanęła cicho na progu.

Ryk rzeki rozlegał się po całym pokoju – na środku stał mistrz Zachariusz i gestykulując żywo mówił coś sam ze sobą. Włos jego był najeżony a twarz miała złowrogi wyraz – słowem, wyglądał strasznie.

– To jest śmierć!... – wołał stary zegarmistrz – tak... śmierć! Bo i na cóż mi żyć jeszcze... na co... kiedy moje istnienie na świecie już przeminęło!... Ja, mistrz Zachariusz, jestem rzeczywistym twórcą tych zegarków, w każdy z nich włożyłem cząstkę własnego życia!... I każdym razem, kiedy stanie któryś z tych przeklętych zegarków, czuję, że ustaje bicie mego serca, że życie ze mnie ucieka...

Nagle wzrok starca padł przypadkiem na stolik, na którym leżały porozrzucane wszystkie części składowe zegarków, starannie przez niego rozebranych. Wziął do ręki rodzaj cylindra, w którym złożone leżały rozmaite sprężyny; z pośród nich wybrał jedne skręconą, ale mimo wszelkich jego usiłowań, wbrew prawom elastyczności nie dała się rozwinąć i pozostała skręconą, jak śpiąca żmija. Daremnie starał się ją mistrz Zachariusz rozkręcić swymi chudymi wynędzniałymi rękami, których cień niezmiernie powiększony padał na ścianę – po bezowocnych wysileniach rzucił ją wreszcie gniewnie w wir Rodanu przez otwartą klapę w podłodze.

Gérande stała nieruchomo, jak w ziemię wryta, przy drzwiach – chciała iść, rzucić się ojcu na szyję, ale nie miała sił ruszyć się z miejsca – straciła zupełnie przytomność, odchodziła prawie od zmysłów.

Nagle znany jej głos szepnął jej do ucha:

– Gérande, droga Gérande – błagam cię, wyjdź stąd, połóż się; noc jest ciemna i burzliwa...

– Aubert! Ty?... Ty tu?... – rzekła drżącym głosem dziewczyna.

– Zaniepokojony o ciebie, moja kochana, przyszedłem tutaj, proszę cię, oddal się – dodał błagalnie.

Słysząc te słowa uczuła Gérande, jak wszystka krew spływa jej do serca; wsparła się lekko na ramieniu młodego chłopca i odezwała się cicho:

– Ojciec jest chory, bardzo chory, Aubercie! Dostał on pomieszania zmysłów – ten całkiem naturalny wypadek, o którym mi mówiłeś, przyprowadził go do tego stanu obłąkania. Cóż ja teraz pocznę? Czy mam go pocieszać? To mu pewnie nic nie pomoże – to ty tylko, Aubercie, jesteś w stanie go uleczyć, jeżeli przyczynisz się do naprawienia zegarków...

– O, Boże! – dodała po chwili wzdrygając się na samo wspomnienie tego – więc to prawda, że życie mego ojca związane jest ściśle z życiem jego zegarków?...

Aubert nie na to nie odpowiedział.

– Chyba zawód mojego ojca nie podoba się Bogu!...

Młody czeladnik wziął zziębłą rękę dziewczęcia do swej dłoni i ogrzewał ją własnym ciepłem.

– Idź już – rzekł – idź do pokoju, biedna Gérande... zrobię, co będzie w mej mocy.

Wolnym krokiem oddaliła się Gérande i położyła się do łóżka; sen jednak nie kleił znużonych powiek, a przykre myśli ani na chwilę nie dawały jej zasnąć.

II. WYNIOSŁOŚĆ WIEDZY

Kupcy genewscy słyną na całym świecie ze swej rzetelności, a uczciwość ich poszła w przysłowie; można sobie tedy wyobrazić gniew i oburzenie mistrza Zachariusza, gdy mu zewsząd zaczęto odsyłać zegary, które niegdyś sam z takim staraniem sporządził.

Wszystkie te zegary stawały teraz nagle i bez żadnej widocznej przyczyny. Kółka znajdowały się przecież w wybornym stanie, sprężyny nie straciły jeszcze elastyczności. Nadaremnie rozbierał mistrz Zachariusz te zegarki i na powrót je składał – daremnie w miejsce starych sprężyn starał się wstawić nowe – zegarki nie chciały iść. Nareszcie biedny starzec zwątpił o wszystkim i zaczął podejrzewać, że czary zdziałały to, co on na próżno starał się sobie wytłumaczyć.

Zdawało się przecież, że po owej okropnej nocy mistrz Zachariusz znowu przyszedł do siebie; skoro dzień zaświtał, wstał natychmiast, udał się do warsztatu i ochoczo zabrał się do roboty – nawet kiedy Aubert wszedł do pracowni, grzecznie go pozdrowił.

– Jest mi już o wiele lepiej – przemówił do niego – wczoraj dolegał mi dziwny ból głowy, ale dziś ustało wszystko i czuję się zupełnie zdrowym.

– Jest to całkiem zwykły wypadek – odparł Aubert – Ja także nie lubię nocy i ciemności.

– Wierzę ci, Aubercie. Jeżeli kiedyś zostaniesz sławnym i wielkim, pojmiesz, że światło jest ci tak potrzebne, jak pożywienie dla ciała. Uczony potrzebuje uznania i szacunku ludzi, aby zrobić coś wielkiego.

– Mistrzu, znowu porywa cię szatan pychy...

– Pycha, Aubercie! Zniszcz moją przeszłość i teraźniejszość, odejmij mi nadzieję na przyszłość, a będę żył w zapomnieniu. Ale ty, biedny mój chłopcze, nie rozumiesz wzniosłego mego powołania... jesteś tylko narzędziem w mem ręku.

– A jednak musicie przyznać, mistrzu Zachariuszu, że nieraz zyskałem wasze zadowolenie, kiedy udało mi się dobrze złożyć któryś z kieszonkowych lub ściennych zegarków.

– Nie przeczę, Aubercie, że jesteś dobrym robotnikiem, ale cóż z tego, kiedy ty, skoro trzymasz w rękach miedź, złoto lub srebro i pracujesz niemi, nie czujesz w tych kruszcach ducha, który w nich przebywa...

Po tych słowach zamilkł mistrz Zachariusz, lecz Aubert starał się zręcznie wznowić rozmowę.

– Z prawdziwą przyjemnością widzę – odezwał się – jak wy niezmordowanie pracujecie, mistrzu. Skoro nadejdzie święto naszego cechu, to będzie się z czym pochwalić, bo kryształowy zegarek jest już, zdaje mi się, na ukończeniu.

– W samej rzeczy, Aubercie – co za zaszczyt będzie to dla mnie, skoro pokażę to moje dzieło, tak przedziwnie sporządzone. Ja sam, lubo z niemałym trudem, oszlifowałem i wygładziłem pięknie ten kamień, który jest tak twardy, jak diament.

To mówiąc, wziął mistrz Zachariusz do ręki zegar, zrobiony z pięknie szlifowanego kryształu. Kółka, osie, ściany, wszystko to było z tego samego materiału; rozwinął on przy tym cały swój talent, ażeby wykończyć to cacko sztuki zegarmistrzowskiej.

Z upodobaniem, ze wzruszeniem, przyglądał się mistrz Zachariusz swojemu dziełu.

– Popatrz-no – rzekł – jak pięknie to wygląda. Przez kryształową powłokę tego zegarka widać chód jego i można zliczyć uderzenia jego serca!

– Założę się, mistrzu – zawołał młody chłopak – że będzie on szedł wybornie i ani o jedna sekundę na cały rok nie zboczy.

– Pewnie! Pewnie! Wszak włożyłem weń połowę własnego życia. Chyba moje serce przestanie bić...

Aubert nie poważył się w tej chwili spojrzeć na mistrza.

– Powiedz mi szczerze – ciągnął starzec po chwili dalej – czy nigdy nie miałeś mnie za wariata? Ja już nie raz uważałem, że ty i moja córka sądzicie, iż ja wpadam czasami w rodzaj chorobliwego szaleństwa. Sprawia mi to wielką przykrość, wierz mi Aubercie; zwłaszcza ty powinieneś to raz już zrozumieć, że to ja zbadałem tajemnicę istnienia, tajemnicę misternego zjednoczenia duszy z ciałem...

Przy tych słowach widać było, że pycha ogarniała mistrza Zachariusza. Oczy jego świeciły blaskiem prawie nadnaturalnym, duma przebijała się w całej jego postawie, w każdym prawie słowie i poruszeniu.

I w samej rzeczy, próżność mistrza Zachariusza była nawet uzasadniona. Aż do jego czasów sztuka zegarmistrzowska pozostawała jeszcze w kolebce. Od czasu, kiedy Plato w czterysta lat przed Chrystusem, wynalazł rodzaj klepsydry, tak zwany zegar nocny, nie wymyślono nic nowego. Zegarmistrze nie sporządzali dobrych zegarków, starali się tylko misternie je wyrzeźbić i upiększyć; często tworzono na owych zegarkach grupy poruszających się figur, które za pomocą melodyjnych dzwonków odgrywały liczbę godzin. Wówczas, kiedy fizyczne i astronomiczne wiadomości nie opierały się na dokładnym odmierzaniu czasu, kiedy jeszcze nie było kolei żelaznych, które stosują się podług sekundy, nikt nie troszczył się o uregulowanie biegu czasu. We dnie dzwon ogłaszał godzinę, w nocy obwoływano ja głośno. Nie obliczano czasu ściśle, ale za to obszerne zastosowanie znajdowały sztuki piękne. Nie robiono wiele, ale robiono dobrze. Na jednym kościele budowano dwa wieki; w ciągu swego życia malarze nie wiele wykańczali obrazów, poeci tworzyli zaledwie jeden poemat, ale były to tylko same sztuki mistrzowskie, które do dziś jeszcze są cenione.

Gdy potem inne umiejętności zrobiły postęp, podniosła się i sztuka zegarmistrzowska, ale ciągle jeszcze stała jej na przeszkodzie jedna okoliczność, mianowicie, że chód zegarka nie był jeszcze ujednostajniony, wskutek czego niepodobna było czasu regularnie odmierzać.

W tym to właśnie czasie wynalazł mistrz Zachariusz hamulec, za pomocą którego uregulował ruch wahadła i przez to osiągnął matematyczną regularność; od tego wynalazku pomieszało się w głowie staremu zegarmistrzowi. Pycha w nim wzrastała z każdym dniem, jak rtęć w termometrze, aż wreszcie osiągnęła stopień zupełnego obłąkania i tak uniesiony dumą starzec wyobrażał sobie, że przy fabrykacji zegarków zbadał zjednoczenie duszy z ciałem...

Dzisiaj, widząc, że Aubert go uważnie słucha, nie myślał wcale hamować swego zapału i tak dalej mówił w uniesieniu:

– A czy wiesz ty, mój synu, co to jest życie? Czy ty pojąłeś działalność sprężyn, które powodują byt? Czy zbadałeś samego siebie?... Nie, bo w takim razie poznałbyś wewnętrzny węzeł, który dzieła Boga łączy z moimi i zrozumiałbyś, że w urządzeniu kółek naśladowałem jego twory.

– Mistrzu! – zawołał Aubert żywo – czyż można maszynę ze stali lub miedzi równać z tchnieniem boskim, które nazywamy duszą, z tym tchnieniem, które ożywia nasze ciało? Czyż podobna, żeby istniały jakieś kółka, które by ruch naszym członkom nadawały, sprężymy, które by budziły w nas myśli?

– W to ja nie wchodzę – rzekł mistrz Zachariusz spokojnie, ale z zaciętością ślepego, który zapamiętale kroczy w przepaść. – Jeżeli chcesz mnie zrozumieć, to musisz najpierw pojąć cel wynalezionego przeze mnie hamulca. Spostrzegłszy nieregularność chodu zegarków, poznałem, że całe dotychczasowe ich urządzenie nie wystarcza, i że trzeba jeszcze innej niezawisłej siły, do uregulowania chodu; przekonałem się, że tego celu dopnę przez ujednostajnienie ruchu wahadła. Co za wzniosła myśl przywrócić ma utracona siłę przez ten sam ruch zegarka, który uregulować było jego celem!...

Aubert skinął głową potakująco.

– A teraz, Aubercie – ciągnął dalej stary zegarmistrz z coraz większym ożywieniem – wglądnij w samego siebie, a znajdziesz w sobie dwie siły: siłę ducha i ciała, a więc ruch i regulator! Duch jest głównym czynnikiem życia, jest więc ruchem. Nie wchodzę w to, czy ruch ten wzniecany bywa przez dźwignię, sprężynę lub inny materialny, albo nie materialny wpływ – dość, że koncentruje się w sercu. Bez ciała byłby jednak ten ruch nie równy, nie jednostajny, nawet niemożliwy! Tak więc ciało reguluje dusze, samo zaś, jak wahadło, zawisłe jest od regularnych wahań, a że wszystko tak jest urządzone, jak mówię, to można z tego poznać, że człowiek ma się źle, jeżeli jedzenia, picia, snu, lub innych potrzeb cielesnych należycie nie wypełnia. Tak więc, jak u moich zegarków, dusza przywraca ciału utraconą przez wahanie siłę. A cóż może być przyczyną tej wewnętrznej łączności duszy z ciałem, jeżeli nie jakiś dziwny hamulec, za pomocą którego urządzenie pierwszej spojone jest ściśle z urządzeniem drugiego? Otóż masz teraz wzór, według którego uregulowałem chód zegarków... Nie ma już więcej dla mnie tajemnicy w tym życiu, wszystko zbadałem własnym rozumem, własną pracą!

Wspaniale, ale zarazem strasznie wyglądał mistrz Zachariusz wypowiadając te swoje myśli i urojenia.

Córka jego, Gérande słyszała to wszystko; przed chwila bowiem weszła niepostrzeżona do pokoju i teraz nie mogąc się dłużej powstrzymać, rzuciła się ojcu na szyję.

– Co ci jest, dziecię moje! – zapytał starzec przyciskając ją kurczowo do piersi.

– Ojcze, drogi ojcze! Gdybym tu – zawołała kładąc rękę na sercu – miała choćby jedną tylko sprężynę, nie mogłabym ciebie tak bardzo kochać!

Przez chwilę spoglądał mistrz na swoją córkę osłupiałym wzrokiem – nagle jednak krzyknął głośno, chwycił się gwałtownie ręką za serce i upadł bezwładnie na fotel.

– Ojcze! kochany ojcze! co ci się stało?

– Na pomoc! Scholastyko! – zawołał Aubert.

Ale stara kobieta nie nadeszła zaraz, poszła bowiem otworzyć najpierw drzwi, do których ktoś zapukał.

Tymczasem stary zegarmistrz powrócił już do przytomności, właśnie w chwili, kiedy Scholastyka zamknąwszy na powrót drzwi wchodowe weszła do warsztatu.

Zobaczywszy ją, zawołał:

– Nieprawdaż Scholastyko, że przynosisz mi znowu jeden z tych przeklętych zegarków, który stanął?

– Ach! w istocie, zgadłeś pan – rzekła Scholastyka podając zegarek kieszonkowy Aubertowi.

– Moje serce nigdy nie myli się w tej sprawie!... jęknął starzec.

Tymczasem Aubert starannie opatrzył zegarek, mimo wszelkich jednak usiłowań nie mógł go naprać.

III. NIEZWYKŁE ODWIEDZINY

Mistrz Zachariusz z każdym dniem zapadał coraz bardziej na zdrowiu; widząc to biedna Gérande cierpiała wraz z ojcem i pewnie życie jej ustałoby wraz z życiem starca, gdyby nie przywiązywał jej do tego świata jeden węzeł, mianowicie miłość ku Aubertowi.

Stan duchowy starego zegarmistrza był okropny; życie ziemskie uciekało z niego powoli, ażeby ustąpić miejsca nadnaturalnemu, sennemu życiu. Nadto niektórzy jego przeciwnicy starali się o nim jak najgorsze roznosić wieści, co jeszcze zwiększało jego cierpienia.

Wiadomość o nagłym, dziwnym psuciu się zegarków rozbiegła się szybko po całym mieście i różne wywołała wrażenie. Wszyscy, którzy mieli zegarki od mistrza Zachariusza, skarżyli się na ich nieregularność; do samego mistrza nie było jednak tak łatwo się dostać. Gérande, chcąc oszczędzić ojcu ciągłych a nużących odwiedzin, odprawiała wszystkich bez wyjątku, mówiąc, że starzec jest chory.

Przeciwko tej dziwnej chorobie nie pomagały żadne lekarstwa, które lekarze przepisywali. Czasami zdawało się, że serce nieszczęśliwego starca zupełnie bić przestało, potem zaczynało na nowo kołatać, ale z niepokojącą nieregularnością.

Był wówczas zwyczaj, że na święto swojego cechu starał się każdy rzemieślnik odznaczyć przez piękność i trwałość swoich wyrobów. Mistrz Zachariusz miał przed wszystkimi pierwszeństwo; jego wspaniałe zegary z dźwięcznymi dzwonkami i poruszającymi się figurami, wzbudzały ogólny podziw i miały wielki odbyt tak we Francji, jak w Niemczech i Szwajcarii. Dawni konkurenci jego, widząc wszędzie jego wyższość, żywili też dlań nietajoną nienawiść i teraz kiedy się już go więcej obawiać nie potrzebowali, z tym większą złością wystąpili przeciwko niemu.

Dzięki troskliwości Gérande i Auberta, powracało powoli zdrowie starca; dumne jego myśli nie opuszczały go jednak. Skoro już mógł chodzić o własnej sile, zaraz wyprowadziła go troskliwa córka na przechadzkę, ażeby odetchnął świeżym powietrzem i przyszedł całkiem do siebie. Aubert tymczasem pracował sam w warsztacie, starając się przyprowadzić do ładu popsute zegarki, ale wszystkie jego usiłowania były bezowocne. Niekiedy przy tej robocie ogarniało go zwątpienie i wtedy brał się rękami za głowę, jakby się obawiał, żeby tak jak jego pryncypał, nie utracił zmysłów.

Gérande wychodząc z ojcem na przechadzki, starała się wyszukiwać jak najpiękniejsze miejsca; często kierowała swe kroki ku Saint-Antoine, skąd widok rozciąga się na jezioro i całą okolicę. Podczas pięknej pogody można było stąd widzieć wszystkie szczyty Mont Buet, które z dala rysowały się na horyzoncie. W czasie choroby ucierpiała bardzo pamięć starca, dla tego bardzo chętnie słuchał, jak mu córka wszystkie te miejscowości nazywała po imieniu; sprawiało mu to nawet wielką radość, powracał więc zwykle do domu wesoły i spokojny.

Raz zastanawiał się nad tym mistrz Zachariusz, że jest już stary i niedołężny, i wkrótce musi rozstać się z tym światem; a cóż wtedy stanie się z jego córką? Piękna, młoda dziewczyna podobała się wszystkim, nie jeden też z genewskich czeladników starał się o rękę Gérande, ale nikt nie miał przystępu do ukrytego, cichego domu starego zegarmistrza. Podczas kiedy rozmyślał tak nad losem córki, spostrzegł z radością, że Aubert Thün kocha ją prawdziwą miłością, a młode dziewczę również nie jest na to obojętnym.

Widząc to, mistrz Zachariusz postanowił oddać dzielnemu chłopcu rękę córki i powiedział o tym Scholastyce; uradowana stara kobieta poprzysięgła, że wkrótce całe miasto o tym się dowie. Ledwie z wielkim trudem wymógł na niej stary zegarmistrz, że zachowa milczenie w tej sprawie.

Scholastyka nie mogła jednak utrzymać języka za zębami: wkrótce też wiadomość o połączeniu Gérande i Auberta rozniosła się po całej Genewie.

Tymczasem wydarzyło się, że gdy raz rozmawiano o tym przedmiocie, dały się nagle słyszeć szydercza słowa:

– „Gérande nie pójdzie za Auberta...” – a gdy się wszyscy zdziwieni rozglądnęli, zobaczyli małego starca, zupełnie im nieznanego.

Nikt nie umiałby powiedzieć, w jakim wieku było to szczególne stworzenie; przynajmniej nie ulegało wątpliwości, że już dawno, bardzo dawno żyje na tym świecie. Całe jego ciało było krępe, niskie, plecy niezmiernie szerokie, a na ramionach spoczywała wielka, pękata głowa. Śmieszna ta i dziwaczna figurka wielkie miała podobieństwo do ściennego zegara; płaska jego twarz przedstawiała bowiem cyferblat, a wahadło wygodnie mogłoby się poruszać w szerokich piersiach. Nos cienki i ostro zakończony, podobny był do wskazówki słonecznego zegara, a rzadkie, dziwnie wyglądające zęby porównać by można z zębami koła. Gdy mówił, głos jego można by wziąć za metaliczny dźwięk dzwonka, serce zaś biło tak głośno i osobliwie, że mogło uchodzić za tik-tak ściennego zegara; ręce jego poruszały się jak wskazówki na cyferblacie. Szedł zawsze prosto przed siebie i nigdy nie oglądał się w tył; gdy zaś kto za nim postępował, spostrzegał, że w jednej godzinie zawsze tylko jedną godzinę drogi robił a chód jego był nieco kołowy.

Od dłuższego już czasu błąkała się, albo raczej obracała ta szczególna istota po mieście; codziennie w chwili, kiedy słońce przechodziło przez południk, zatrzymywał się przed kościołem św. Piotra i dopiero wtedy szedł dalej, gdy na zegarze wybiła dwunasta godzina. Karzeł ów szedł zawsze krok w krok za mistrzem Zachariuszem, gdy ten ze swą córką spacerował po mieście i ukazywał się wszędzie tam, gdzie była mowa o starym zegarmistrzu, tak, że z przestrachem się zapytywano, co za łączność może istnieć między nim a tym starcem.

Razu jednego na przechadzce spostrzegła Gérande, jak mały ten potworek idąc ciągle za nimi, z uśmiechem na nią spoglądał; przestraszona przytuliła się do ojca, który ściskając ją troskliwie, zapytał:

– Co ci jest takiego, moja Gérande?

– Ja nie wiem... – odpowiedziało dziewczę.

– Zdaje mi się, że jesteś zmieniona, moje dziecię – tylko żebyś mi nie zachorowała. Ach! Gdyby Bóg dopuścił to nieszczęście, to pielęgnowałbym cię tak troskliwie, jak ty mnie w czasie choroby pielęgnowałaś, droga Gérande!

– Ach! nie jest mi nic, kochany ojcze, tylko...

– No, cóż tylko, Gérande?

– Ten człowiek mię trwoży – odpowiedziała, cicho – postępuje zawsze krok w krok za nami.

Mistrz Zachariusz popatrzył na karła i z zadowoleniem zatarł ręce.

– Nie obawiaj się kochana córko – to nie jest człowiek, lecz zegar; pokazuje właśnie czwartą godzinę.

Z przestrachem spojrzała Gérande na ojca; jakim sposobem potrafił on odczytać godzinę z twarzy tego dziwacznego stworzenia?

– Ale co stało się z Aubertem? – zabrał na nowo głos stary zegarmistrz, zmieniając zupełnie przedmiot rozmowy – już od kilku dni go nie widziałem.

– Jest ciągle w domu, kochany ojcze – odrzekła Gérande wesoło.

– Cóż on tam robi?

– Pracuje, drogi ojcze.

– Ach tak! – rzekł starzec – zapewne pracuje przy zegarkach i stara się je naprawić. To mu się nigdy nie uda... one bowiem nie dadzą się naprawić... potrzeba je wskrzesić.

Gérande nie wiedziała, co na to odpowiedzieć.

– Chciałbym się dowiedzieć – ciągnął po chwil mistrz Zachariusz – czy odesłano nam jeszcze więcej tych przeklętych zegarków, na które diabeł rzucił zarazę...

Milcząc już przybyli do domu; Gérande zasmucona udała się do swego pokoju, ojciec jej poszedł zaś do warsztatu, i pierwszy raz od swego wyzdrowienia otworzył drzwi pracowni.

Zaledwie usiadł, jeden z zegarków, które wokoło na ścianach wisiały, uderzył piąta godzinę. Dawniej zegary te wszystkie naraz się odzywały, co zawsze wielką radość sprawiało staremu zegarmistrzowi; dziś przeciwnie, jeden bił po drugim, tak, że dźwięk ich trwał przez cały kwadrans. Zniecierpliwiony, nie mógł mistrz ustać na swym miejscu, chodził od jednego zegarka do drugiego i dawał im takt ręką, jak kapelmistrz.

Gdy ucichł ostatni dźwięk w powietrzu, otworzyły się drzwi i wszedł ów mały, podstarzały człowieczek, lodowatym wzrokiem spoglądając na zegarmistrza.

Mimo woli wzdrygnął się mistrz Zachariusz.

– Czy mógłbym z panem pomówić? – spytał karzeł.

– Kto pan jesteś? – zagadnął starzec niechętnie.

– Współcechownik... mam polecenie regulować słońce.

– Ach! więc pan regulujesz słońce? – rzekł żywo mistrz Zachariusz. – No, kiedy tak, to pozwól sobie pan powiedzieć, że dość źle spełniasz swoje zadanie; słońce idzie bardzo nieregularnie i jeżeli chcemy, by nasze zegary szły z nim zgodnie, to musimy je ciągle naprzód lub w tył posuwać.

– Masz słuszność mistrzu... na Belzebuba, masz słuszność! Słońce nie pokazuje tak samo, jak twoje zegarki. Przyjdzie jednak czas, kiedy ludzie się dowiedzą, że nieregularność ta pochodzi z nierówności obrotu ziemi i kiedy wynajdą przeciętną godzinę południową, która wszelką niejednostajność usunie.

– Czy też dożyję ja tego? – zawołał stary zegarmistrz, a jego oczy świeciły żywym blaskiem.

– Ty, mistrzu? – oczywiście... ty przecież wiecznie żyć będziesz!

– A jednak, tak teraz jestem chory.

– Otóż właśnie w tym celu tu przybyłem, ażeby z panem pomówić w tej sprawie.

Przy tych słowach skoczył mały potworek na fotel mistrza Zachariusza i rozparł się na nim wygodnie, założywszy nogi na krzyż, tak jak malarze rysują kości leżące pod trupimi główkami.

– Powiedz mi, mistrzu Zachariuszu – rzekł następnie – co mają znaczyć te baśni, które ludzie o tobie opowiadają. Powszechne jest mniemanie, że bardzo podupadło twoje zdrowie, a zegarki niemniej potrzebują lekarza.

– Ach! cóż dziwnego! toż pan nie wiesz, że między mną a mymi zegarkami zachodzi wewnętrzny stosunek?

– Ale te zegarki mają swoje braki i błędy; trzeba je najpierw uporządkować, bo jeżeli idą nieregularnie, to jest jedynie twoja wina, mistrzu.

Mistrz Zachariusz zapłonął gniewem, słysząc karła mówiącego doń sarkastycznym tonem.

– Cóż nazywasz pan brakami i błędami? – zapytał go.

– Co? – odezwał się karzeł – zaraz ci wyjaśnię, mistrzu. Zegarki twoje uchodzą za najlepsze i mają wstęp do najszlachetniejszych domów i najpierwszych familij; od niejakiego czasu zaczynają się jednak psuć, czemu ty, mistrzu, zaradzić nie umiesz – pierwszy zręczny terminator w Genewie mógłby z tobą dziś iść o lepsze...

– Ze mną? Ze mną? Z mistrzem Zachariuszem?! – wykrzyknął starzec, okropnie wzruszony.

– Tak jest, z tobą, mistrzu, który nie umiesz swych zegarków znowu do życia przywołać.

Starzec jęknął głucho, a zimny pot wystąpił mu na czoło.

– Pochodzi to stąd – rzekł – że ja mam febrę, a moje zegarki mają ją także!

– Skoro więc nie umiesz pan przywrócić im życia, to niezawodnie umrzesz wraz z nimi...

– Umrę? nie! – wszak sam przed chwilą powiedziałeś, że ja wiecznie żyć będę – ja, pierwszy zegarmistrz na świecie, który raz na zawsze chód zegarków z absolutną dokładnością uregulowałem. Czas musiał bezwzględnie poddać się mym prawom, według których ja go urządziłem. Na jakich bezdrożach błądziły przedtem losy ludzi, nim powstał mój geniusz, który czas uporządkował i ujął w pewne reguły? Ale ty, kimkolwiek jesteś, diabłem czy człowiekiem, nigdy jeszcze nie pomyślałeś o wzniosłej mej sztuce, która w sobie łączy wszystkie umiejętności. Nie, nie, ja, mistrz Zachariusz, nie mogę umrzeć – gdyż to ja czas uregulowałem – chyba więc razem z nim skończę. Ale on jest nieskończony, ja wyrwałem go z otchłani nicości – nie! ja umrzeć nie mogę – jak stwórca wszechświata – gdyż ja stałem się równym Jemu, ja dzielę Jego potęgę – On bowiem świat stworzył, a ja czas stworzyłem!

Stary zegarmistrz podobny był teraz do upadłego anioła, który powstał przeciwko swemu stwórcy – bezbożne te jego słowa cieszyły jednak widocznie małego potworka, który mu się z upodobaniem przypatrywał.

– Dzielnie powiedziane, mistrzu! – zawołał – rzeczywiście, większe masz prawo czynić się równym Bogu, jak Belzebub. Sława twoja skończyć się nie może, tym mniej, jeżeli ja podam ci środek, za pomocą którego nieposłuszne zegarki znowu do porządku przyprowadzisz...

– Jakiż to środek? – zawołał mistrz Zachariusz.

– Poznasz go, mistrzu – ale dopiero wtedy, kiedy mi oddasz rękę swej córki...

– Gérande?...

– Tak, Gérande, mistrzu.

To szczególne żądanie bynajmniej nie obraziło starego zegarmistrza, nawet go nie zdziwiło.

– Serce mej córki nie jest wolne – rzekł.

– Ba!... Gérande nie jest najgorszą z twych zegarków... wreszcie jednak i ona stanie...

– Jak to! – Moja córka? Gérande?... Nie!...

– Wróćmy więc do zegarków, mistrzu – możesz je sobie dalej rozbierać i składać, jak ci się podoba; możesz nawet przygotować wszystko do ślubu Gérande i Auberta, możesz ich pobłogosławić – ale pamiętaj moje słowa: zegarki twoje nigdy iść nie będą, Aubert i Gérande nigdy się nie połączą...

Po tych słowach podniósł się mały człowieczek i wyszedł – ale postępował tak powoli, że mistrz Zachariusz wyraźnie słyszał, jak w jego piersi biła szósta godzina.

IV. KOŚCIÓŁ ŚW. PIOTRA

Coraz bardziej, prawie z każdym dniem tracił siły mistrz Zachariusz; pomimo to zabrał się na nowo tak usilnie do pracy, że go Gérande na żaden sposób od niej odwieść nie mogła.

Zamiast upaść, wzrosła jeszcze jego duma od owego czasu, kiedy odwiedził go mały potworek; z niezłomnym postanowieniem pokonania tego złego wpływu, który ciężył na jego zegarkach, opatrzył najpierw mistrz Zachariusz wszystkie odesłane mu miejskie zegary, ale i teraz nie mógł znaleźć przyczyny ich zepsucia się, wszystkie bowiem kółka, sprężyny i gwoździe w jak najlepszym znajdowały się, stanie.

Często Aubert i Gérande byli przy tym obecni i widzieli, jak wielką przykrość sprawia to starcowi, że żadna miarą nie może złemu zaradzić.

Powróciwszy z przechadzki natychmiast brał się stary zegarmistrz do pracy i choć już naprzód wiedział, że jego usiłowania żadnego nie odniosą skutku, ciągle jednak rozbierał i na powrót składał odsyłane mu zegarki.

Aubert także na próżno łamał sobie głowę nad odkryciem przyczyny złego.

– Chyba cała ta maszyneria z czasem się zużywa – rzekł razu jednego do mistrza.

– Ach, Aubercie! – odparł tenże gwałtownie – znajdujesz w tym jakieś szczególne upodobanie, kiedy mnie smażysz na wolnym ogniu. Czyż te zegary są dziełem dziecka? Czyż myślisz, żem niedostatecznie nad tym pracował, żem nie wygładził należycie kółek? Przeciwnie, ażeby większą twardość osiągnąć, sam je kułem, sam o ile możności jak najmocniej zahartowałem sprężyny. Musisz wreszcie przyznać, że to, co mówisz, jest niepodobieństwem i uwierzyć, że sam djabeł przyłożył rękę do tego...

Od rana do wieczora dochodziły zewsząd niepomyślne wieści, tak, że stary zegarmistrz nie wiedział, kogo ma najpierw słuchać i komu odpowiadać.

– Mój zegarek spóźnia się i nie podobna go uregulować – mówił jeden.

– Mój stanął, jak słońce Jozuego i nie da się żadną miarą w ruch wprawić – donosił inny.

Przeważnie jednak mówiono:

– Jeżeli to prawda, mistrzu Zachariuszu, że pańskie zdrowie działa na pańskie zegarki, to z serca życzymy panu rychłego wyzdrowienia.

Błędnym wzrokiem spoglądał starzec na skarżących się, kiwał głową i odpowiadał:

– Poczekajmy, kochani przyjaciele, aż powrócą dni piękne i ciepłe – wtedy ożywi się moje znużone ciało, słońce ogrzeje nas wszystkich i wszystkim będzie lepiej.

– Wszystko to pięknie – odzywali się na to niektórzy – mamy czekać na wiosnę, a przez zimę będą stać nasza zegarki. Doprawdy, mistrzu, imię pańskie, które stoi na wszystkich zegarkach, wcale panu nie przynosi wielkiej chwały...

Z początku cierpliwie znosił mistrz Zachariusz te wyrzuty, w końcu atoli sprzykrzyło mu się to; wyjął ze starej skrzyni w pocie czoła dawniej zapracowany pieniądz i zaczął odkupywać popsute zegarki. Wkrótce ulotnił się cały szczupły majątek starca, ale honor został natomiast uratowany. Coraz więcej zgłaszało się klientów, którzy oddawali mu swe zegarki, tak, że w końcu i Aubert musiał ofiarować swoje zaoszczędzone pieniądze.

– Co stanie się z mą córką? – pytał starzec czasami, kiedy odzywały się w nim rodzicielskie uczucia.

Aubert nie odważył się na to powiedzieć, że dość w sobie sił czuje, ażeby w przyszłości zapracować na Gérande; tego samego dnia byłby go jeszcze mistrz Zachariusz uściskał jako swego zięcia i w ten sposób ukarał owego szczególnego potworka, który niegdyś wyrzekł te słowa: – Gérande nie pójdzie za Auberta!

* * *

W końcu zrzekł się mistrz Zachariusz całego swego majątku; piękne, starożytne wazy, wspaniałe, kunsztownie rzeźbione skarbonki, stanowiące ozdobę mieszkania, przeszły w cudze ręce, piękne obrazy zdobiące ściany pokoju, nawet szacowne narzędzia przez samego mistrza wynalezione, wszystko sprzedano, byle tylko zaspokoić niezadowolonych.

Tylko Scholastyka nie rozumiała tego wszystkiego i starała się natrętnych od drzwi odsyłać: usiłowania jej jednak żadnego nie miały skutku, umiano się bowiem dostać aż do warsztatu, gdzie stary zegarmistrz wszystkich kosztownym jakimś przedmiotem obdarzał. Poczciwa Scholastyka usiłowała także zbijać wszystkie pogłoski o czarnoksięstwie, które krążyły o mistrzu Zachariuszu, chociaż sama mocno przekonaną była o prawdziwości tych wieści i dlatego codziennie mnóstwo modlitw odprawiała, chcąc naprawić to niewinne kłamstwo.

Od niejakiego czasu zauważyli także mieszkańcy Genewy, że stary zegarmistrz nie wypełniał swych religijnych obowiązków; dawniej zawsze wraz z Gérande chodził na Mszę świętą i w modlitwie szukał w smutku pociechy; teraz przeciwnie, zaniechał całkiem tych pobożnych zwyczajów, co jeszcze bardziej umocniło pogłoski o styczności mistrza z diabłem. Ażeby ocalić dobre imię ojca, postanowiła go więc Gérande znowu nawrócić do Boga, i w tym celu starała się starca nakłonić do powrócenia do dawnych zwyczajów. Ale słowa jej, pełne wiary i pokory chrześcijańskiej, rozbijały się zawsze o niezmierna pychę mistrza Zachariusza.

W takich okolicznościach postanowiła młoda dziewczyna zaprowadzić w przyszłą niedzielę ojca do kościoła na sumę, na co tenże ostatecznie się zgodził. Gérande była tym zachwycona, a Scholastyka również nie posiadała się z radości, mając teraz niezbite dowody przeciwko rozmaitym plotkom, rozpuszczanym w mieście o mistrzu Zachariuszu. Rozpowiadała też o tym wypadku swym przyjaciółkom, znajomym i nieznajomym, słowem wszystkim, kogo tylko spotkała.

– Ależ bajki nam opowiadasz Scholastyko – mówiono jej na to – wszyscy przecież wiedzą, że mistrz Zachariusz już od dawna stoi w porozumieniu z diabłem.

– Jak możecie mówić coś podobnego – wołała wtedy z zapałem Scholastyka – popatrzcież na tyle wież kościelnych, gdzie znajdują się zegary przez mego pana sporządzone, których dźwięk tak często zwoływał was na modlitwę... Alboż nie widzieliście tego pięknego zegarka w zamku Andernatt, tego dzieła mistrzowskiego, na którego zakupienie bogactwa całej Genewy nie wystarczyły. Co godzina rozlega się w nim tak cudny śpiew, że rozkosz słuchać go – powiedzcież, jestże to dzieło diabła, mógłby przyjaciel złego ducha wykonać coś podobnego?

W istocie mistrzowskie to dzieło, o którym stara kobieta mówiła, a które przed dwudziestu blisko laty sporządził mistrz Zachariusz, uczyniło jeszcze głośniejszym jego imię. W obecnym jednak czasie powszechnie posądzano go o czarodziejstwo, Gérande słusznie atoli na to liczyła, że ukazanie się ojca w kościele zmusi do milczenia wszystkie złe języki.

Zapomniawszy o danem córce przyrzeczeniu, wziął się mistrz Zachariusz do pracy. Poznał, że zepsutym zegarkom nie zdoła już życia przywrócić, porzucił więc te bezużyteczne wysiłki i zaczął dalej pracować nad kryształowym zegarem, który według niego miał być dziełem mistrzowskim. Ale daremnie starał się go wykończyć, daremnie używał rubinów i diamentów, ażeby opór tarciu stawiły – gdy raz chciał go nakręcić, kunsztowne dzieło rozprysło się w jego rękach!

Jakby grom uderzył w starca; od tej chwili do reszty stracił energię, a siły jego całkiem go opuściły. Życie jego podobne było teraz do ostatnich ruchów wahadła, które coraz słabiej się porusza, jeżeli mu kto pierwotnej siły nie przywróci; zdawało się, że te same prawa ciężkości stosowały się do starego zegarmistrza i nieodwołalnie ciągnęły go do grobu.

Starzec zataił przed córką ten wypadek, Gérande czekała tymczasem z upragnieniem niedzieli. Gdy wreszcie nadeszła, wyszła z ojcem i skierowała swe kroki ku kościołowi św. Piotra. Dzień był cudny wiosenny, powietrze świeże i ciepłe; mieszczanie szli ulicami rozmawiając ze sobą wesoło. Troskliwie podpierając ojca szła naprzód Gérande, a za nimi postępowała Scholastyka z książkami do nabożeństwa.

Wszędzie ścigały ich oczy przechodniów; mistrz Zachariusz dał się prowadzić bezwiednie, jak dziecko, lub raczej jak niewidomy, skoro jednak przestąpił próg domu Bożego, pobożni ze strachem nań spoglądali i zdawali się od niego odsuwać.

Suma zaczęła się natychmiast; Gérande uklękła na zwykłem miejscu i modliła się z głębokim przejęciem, podczas gdy starzec obok niej stanął.

Ceremonia Mszy św. odbywała się z majestatyczną uroczystością, ale mistrz Zachariusz żadnego w niej nie brał udziału – nie błagał Boga o zmiłowanie, kiedy inni z okrzykiem Kyrie prosili Pana o miłosierdzie; gdy rozległ się hymn „Gloria in excelsis,” nie głosił chwały boskiej wraz z drugimi; nawet czytanie Ewangelii nie zdołało go obudzić z zamyślenia, nie oddał też i podczas „Credo” winnej czci Najwyższemu.

Stał dumnie, bez ruchu, jak niemy posąg bez czucia i nawet w tej uroczystej chwili, kiedy dzwonek zwiastował cud przemienienia, nie ugiął kolana i błędnym wzrokiem spoglądał na hostię, którą kapłan do góry ponad wiernych podnosił.

Gérande widziała to zachowanie się ojca i łzy głębokiego zmartwienia stanęły jej w oczach.

W tej chwili dzwon na wieży uderzył pół do dwunastej; mimowolnie odwrócił mistrz Zachariusz głowę w stronę, skąd dochodziły dźwięki i zdało mu się, że cyferblat zegara patrz na niego, że cyfry oznaczające godziny wyryte są ognistymi znakami, a wskazówki ze swych ostrych końców wyrzucają iskry elektryczne.

Msza się skończyła; pobożni nie powrócili jednak jeszcze do domów, lecz pozostali na dziedzińcu kościelnym, czekając, aż zegar na wieży wybije dwunastą i będą wtedy mogli, według zwyczaju, odmówić Anioł Pański.

Jeszcze kilka minut, a modlitwa do Najświętszej Panny wzniesie się do góry...

Nagle ruch zrobił się wśród tłumu – mistrz Zachariusz krzyknął przeraźliwie...

Doszedłszy do dwunastej, wielka wskazówka na cyferblacie zatrzymała się nagle i godzina nie uderzyła.

Gérande starała się ratować ojca, który upadł bez zmysłów.

Musiano go wynieść z kościoła.

– To jego śmiertelny upadek! – łkała biedna córka.

Zaniesiono mistrza Zachariusza do domu i położono na łóżku. Życie starca podobne było do płomyka przygasającej lampy, który to zupełnie znika, to znowu silnie wybucha.

Powoli przyszedł jednak do przytomności, Aubert i Gérande klęczeli obok niego.

Przez chwilę błędnym wzrokiem spoglądał, na nich potem wyciągnął ku nim rękę i rzekł słabym głosem:

– Kochany Aubercie, oddaję ci mą córkę...

Tak połączyli się kochankowie u jego łoża śmierci.

Ale zaraz obudziła się zwykła duma w mistrzu Zachariuszu – słowa szczególnego karła przyszły mu znowu na myśl.

– Ja nie chcę umrzeć! – zawołał. – Ja nie mogę umrzeć!... Moje książki!... Moje rachunki!...

I z wysiłkiem zerwawszy się z łóżka pobiegł do warsztatu i otworzył księgę, w której notował sobie nazwiska kupców i sprzedane im przedmioty. Przewróciwszy kilka kartek z pośpiechem, położył na jednym miejscu wychudzony palec i rzekł:

– Tu!... Tu!... Ten stary żelazny zegar jest jedynym, który jeszcze nie stanął! Sprzedałem go Pittonacciowi! Ale muszę go na powrót odebrać! Tak! I będę go tak pielęgnował, ażeby nigdy żyć nie przestał i żeby śmierć żadnej mocy nade mną nie miała!

I bezsilny upadł na łóżko.

Aubert i Gérande uklękli przy nim i modlili się za niego.

V. GODZINA ŚMIERCI

Kilka dni upłynęło od ostatniego wypadku, gdy mistrz wstał z łóżka i szybko powracał do sił. Zdawał się żyć dumą. Ale Gérande nie cieszyła się z tego; wiedziała ona, że dusza i ciało ojca na wieki już zgubione.

Nie troszcząc się o nic, co się dokoła niego działo, rozsprzedał stary zegarmistrz resztę swego mienia, wyszukując wszystko, co jeszcze miało jakąś wartość.

Jednego dnia rano Gérande wszedłszy do warsztatu, nie znalazła tam ojca. Przerażona do najwyższego stopnia wyglądała go ciągle z największym niepokojem, spodziewając się, że zapewne zaraz powróci, ale godziny upływały a mistrz Zachariusz się nie zjawiał.

Aubert pospieszył do miasta, aby zasięgnąć wiadomości i przyniósł tę smutną nowinę, że starzec miasto opuścił.

Usłyszawszy o tym, postanowiła Gérande bądź co bądź go odszukać.

Atoli jedna trudność leżała im na przeszkodzie: nie wiedziano, dokąd udał się mistrz Zachariusz.

W tym przyszła szczęśliwa myśl Aubertowi. Wiedział on, że od pewnego czasu ciągle tylko o żelaznym zegarze, znajdującym się w zamku Andernatt, mawiał starzec; zapewne więc musiał wyruszyć dla jego odszukania.

Aubert udzielił tej myśli Gérande. Postanowiono szukać wyjaśnienia w tej sprawie w księdze mistrza Zachariusza.

Udali się przeto do pracowni i znaleźli księgę otwartą, leżącą na stole. Powiedzieliśmy już, że notował on tam wszystkie sporządzone przez siebie i sprzedane zegary, a te, które teraz odebrał, starannie przekreślał.

Tylko jedna nota nie była przemazana, a brzmiała mniej więcej w tych słowach:

„Sprzedany panu Pittonaccio żelazny zegar ścienny, o poruszalnych figurach; umieszczony w jego zamku, Andernatt”.

Był to ów sławny zegar, o którym Scholastyka z takimi wyrażała się pochwałami.

– Tam z pewnością musi być ojciec! – zawołała z radością Gérande.

– Spieszmy tam, może go jeszcze uratujemy! – rzekł Aubert.

– Nie dla tego świata, ale może dla drugiego – szepnęła młoda dziewczyna.

– Wybierajmy się więc w imię Boże, Gérande! Zamek Andernatt leży w wąwozach Dents du Midi, o dwadzieścia mil oddalony od Genowy.

Jeszcze tego samego dnia wyruszyli w drogę Aubert, Gérande i Scholastyka. Postępowali brzegiem Jeziora Genewskiego, minęli Bessinge i Ermance, gdzie znajduje się ów sławny zamek Mayor, i nigdzie się nie zatrzymując, tej samej jeszcze nocy zrobili pięć godzin drogi. Z wielkim trudem przebyli dalej w bród rzekę Dranse, a we wszystkich tych miejscowościach, przez które przechodzili, wypytywań się troskliwie, czy nie szedł tędy mistrz Zachariusz. Wkrótce też się przekonali, że nie myliło ich przeczucie; starzec istotnie ta drogą postępował.

Nazajutrz, ku wieczorowi, minęli Thonon i osiągnęli Evian, skąd wspaniały widok rozciąga się na szczyty gór szwajcarskich w obrębie mil dwunastu. Ale obaj kochankowie nie byli dziś wcale usposobieni do podziwiania cudnego widoku. Szli tylko ciągle naprzód, ile im sił starczyło. Aubert, silniejszy od swych towarzyszek, wspierał je to jedną, to drugą, sam zaś tylko nadzwyczajna siłą woli utrzymywał się na nogach. Idąc gościńcem, prowadzącym przez wąską wyżynę, wysoko ponad brzegiem jeziora, rozmawiali przy tym o swych troskach i nadziejach.

Przybywszy do Bouvert, gdzie Rodan wlewa się do jeziora, opuścili brzeg tegoż i zwrócili się w inną stronę. W górzystych okolicach Vionnaz, Cheffel, Collombay, wzrosło jeszcze ich znużenie. Nogi odmawiały im posłuszeństwa, a stopy kaleczyły się na ostrych kamykach, pokrywających wąską ścieżkę, którą postępowali.

Nigdzie ani śladu mistrza Zachariusza!

Pomimo niewymownego znużenia, nie szukali jednak kochankowie spoczynku w leżących tu samotnie chatach – nie zatrzymali się też w zamku Monthey, który Małgorzacie sabaudzkiej nadany został na apanażę. Wreszcie na samym schyłku dnia dostali się na pustą okolicę Notre-Dame du Sex, która leży na wysokości sześciuset stóp nad Rodanem w pobliżu Dents du Midi.

Noc już zapadła, a biedacy nie mogli kroku dalej postąpić, znalazłszy wiec samotny domek pustelnika, postanowili tu nieco odpocząć.

Pustelnik przyjął ich gościnnie, ale nie umiał im nic powiedzieć o mistrzu Zachariuszu, tak, że biedna Gérande zwątpiła już zupełnie o tym, iż uda im się odnaleźć ojca w tej puszczy. Na dworze panowała nieprzenikniona ciemność, wicher huczał i świstał ponuro, a niekiedy rozlegał się straszny grzmot, pochodzący od lawin, które ze szczytów dzikich skał staczały się w doliny.

Powiesiwszy swoje przemokłe płaszcze w kącie dla wysuszenia, usiedli Aubert i Gérande przy ognisku, ażeby się nieco ogrzać. Przed drzwiami chaty dawało się chwilami słyszeć żałosne wycie psa, które mieszało się z wyciem burzy.

Wkrótce opowiedzieli pustelnikowi powód swego zmartwienia.

– Duma przywiodła dobrego anioła do upadku – rzekł on na to. – Jest to straszny występek, moje dzieci, o który często rozbijają się losy ludzi, tym straszniejszy, że go żadna siła powstrzymać nie zdoła...

Wszyscy czworo uklękli. Nagle pies gwałtownie zaszczekał, a równocześnie ktoś mocno do drzwi zastukał.

– Otwórzcie w imieniu diabła!...

Pod silnymi uderzeniami otworzyły się drzwi gwałtownie i jakiś człowiek z rozwianym włosem, pomieszanym wzrokiem i w podartym odzieniu wpadł do izby.

– Mój ojciec! – krzyknęła Gérande przerażona.

W istocie, był to mistrz Zachariusz.

– Gdzie jestem? – zawołał – w wieczności!... czas skończył się... godziny nie biją więcej..., wskazówki stanęły!...

– Ojcze! drogi ojcze! – zawołała młoda dziewczyna tak porywającym głosem, że starzec zdawał się być nim na powrót przywołanym na świat prawdziwy.

– Ty tu, moja Gérande? – wykrzyknął – i ty Aubercie!... Moje kochane dzieci, czy dostaniecie wy ślub w naszym starym kościele!...

– Ojcze! – błagało dziewczę – zostań tu, wróć z nami do domu...

– Nie porzucaj swych dzieci – dodał Aubert.

– Dlaczegóż powrócić mam do tych miejsc, gdzie nie ma już dla mnie życia, gdzie zagrzebana jest część mojej własnej istoty?

– Twoja dusza nie umarła, nieszczęśliwy człowieku – rzekł pustelnik poważnie – ona żyje!

– Moja dusza!... Tak... żyje!... Sprężyny jej znajdują się w dobrym stanie... czuję, jak bije równo...

– Twoja dusza nie jest materialna – jest nieśmiertelna!

– Tak, nieśmiertelna, jak moja sława!... Ale znajduje się teraz zamknięta w zamku Andernatt i chcę ją właśnie odzyskać.

Pustelnik przeżegnał się, Scholastyka umierała prawie ze strachu, Aubert objął Gérande ramionami.

– W zamku Andernatt mieszka bezbożnik – dodał pustelnik – który nigdy się nawet nie żegna.

– O ojcze, nie idź tam! – błagała Gérande.

– Chcę mojej duszy!... Moja dusza do mnie należy!...

– Zatrzymajcie go, zatrzymajcie mego ojca! – zawołała Gérande.

Ale już zerwał się starzec z miejsca i znikł w ciemnościach nocy.

– Mnie! Moja duszę!... – wołał jeszcze z daleka.

Młoda dziewczyna, Scholastyka i Aubert rzucili się za nim, biegnąc po bezdrożnych ścieżkach, po których pędził stary zegarmistrz jak orkan, gnany gorączka i jakąś siłą nadludzką. Ścieg padał gęsto wielkimi płatami, a górskie potoki wystąpiły z brzegów i hucząc toczyły swe wzburzone wody.

Przechodząc obok kaplicy, zbudowanej przy drodze, przeżegnali się Scholastyka, Gérande i Aubert, ale mistrz Zachariusz głowy nie odkrył.

Na koniec w tej pustyni ukazała się z dala miejscowość Evionnaz, ale starzec obszedł ją dokoła i bez wytchnienia biegł dalej, aż dostał się w wąwozy Dents du Midi, okolone dzikimi skałami, których niebotyczne szczyty zdawały się sięgać niebios. Nagle w ciemności ukazały się posępne stare ruiny, jakby z ziemi wyrosły.

– Wreszcie!... zawołał mistrz Zachariusz i biegł dalej z podwójną szybkością.

Podówczas leżał zamek Andernatt prawie w gruzach. Stare pochylone mury, wznoszące się wśród zwalisk i kamieni, wysoka poszczerbiona wieża, grożąca lada chwila upadkiem, oto widok tych ponurych ruin, wśród których zachowało się jeszcze tylko kilka pustych komnat na pół rozwalonych i zasypanych gruzami i rumowiskiem.

Wąska, ciasna brama, stojąca pośród zwalisk i szczątków murów, prowadziła do zamku Andernatt.

Zapewne w zamku tym mieszkał niegdyś jakiś margrabia, pół-rozbójnik, pół-rycerz, później miejsce jego zajęli bandyci, trudniący się rozbojem, którzy na tym samem miejscu zostali powieszeni.

Dzisiaj, jak wieść chodziła, ruiny te w posiadaniu szatana były, który w burzliwych nocach zimowych zjawiał się tutaj i wyprawiał swe harce ponad głęboką, czarną przepaścią.

Starego zegarmistrza posępny ten i złowrogi widok wcale nie zatrwożył; odważnie wszedł przez bramę na ponury dziedziniec zamkowy. Nikt nie bronił mu wstępu, postępował więc dalej i zapuścił się w jakiś długi, straszny korytarz o sklepionej powale. Aubert, Gérande i Scholastyka nie spuszczali go jednak z oczu i bez wytchnienia biegli za nim.

Zdawało się, jakby jakaś niewidzialna ręka prowadziła mistrza Zachariusza. Na końcu korytarza znalazł stare spróchniałe drzwi i wyłamał je siłą. Kilka zbudzonych nietoperzy wzleciało do góry i ukośne kręgi zatoczyły ponad jego głową.

Znajdował się teraz w ogromnej sali, dosyć dobrze jeszcze zachowanej. Ściany zdobne malowidłami i rzeźbami otaczały ją dokoła, a na nich zdawały się poruszać Larwy, Gule (potwory ludożercze) i Taraski (smoki poczwarne). Długie, wąskie okna, podobne do strzelnic, drżały pod naciskiem orkanu.

Stanąwszy na środku sali, mistrz Zachariusz krzyknął radośnie. Przed nim wisiał zegar, ten zegar, w którym całe jego istnienie się zamykało. Było to rzeczywiście wspaniałe dzieło i wyobrażało stary kościół romański o słupach żelaznych i wysokiej wieży, z której codziennie odzywał się dzwonek, odgrywając Antyfonę dnia, Mszę, Nieszpory, Completorium i Salve. Ponad drzwiami tego kościoła, które się w czasie służby bożej otwierały, znajdowała się rzeźbiona rozeta, stanowiąca tarczę. Pomiędzy tą rozetą a drzwiami ukazywała się zaś każdej pory dnia odpowiednia przypowieść, jak to jużeśmy od Scholastyki słyszeli. Przypowieści te niegdyś mistrz Zachariusz z wielkim staraniem wybrał i duchem chrześcijańskim ułożył, tak że w porządku następowały po sobie godziny modlitwy, pracy, posiłku i wypoczynku i każdy trzymając się tych przepisów, niewątpliwie byłby prawdziwie szczęśliwym.

Upojony radością, chciał mistrz Zachariusz objąć zegar rękami, gdy nagle usłyszał poza sobą śmiech szyderczy.

Drgnął i oglądnąwszy się, poznał owego dziwacznego karła, którego znał tak dobrze.

Gérande przytuliła się trwożliwie do narzeczonego.

– Dzień dobry, mistrzu Zachariuszu... – odezwał się pierwszy mały starzec.

– Kto pan jesteś?...

– Pittonaccio, do usług! Spodziewam się, że przybyłeś tu po to, aby mi swą córkę dać za żonę. Przypomniałeś sobie przecież moje słowa! Gérande nie pójdzie za Auberta!

Na te słowa oburzony rzucił się młody czeladnik na Pittonaccia, ale ten jak cień, wyśliznął się z rąk jego.

– Dobranoc! – rzekł Pittonaccio szyderczo i znikł.

– Uciekajmy stąd, uciekajmy! – zawołała z przestrachem młoda dziewczyna.

W tej chwili mistrz Zachariusz zerwawszy się z miejsca, popędził przez rozpadłe schody za widmem Pittonaccia i znikł wkrótce w ciemności. Pełni zwątpienia, nie wiedząc co robić, pozostali Aubert, Scholastyka i Gérande w obszernej sali. Stara kobieta uklękła na ziemi i zaczęła się modlić, młode dziewczę usiadło na wielkim kamieniu zupełnie z sił wyczerpane, a Aubert stanął obok niej i strzegł jej. Głęboka cisza panowała dokoła, tylko małe robaczki pracując w spróchniałem drzewie, pukaniem swym zakłócały ogólny spokój...

Wreszcie zaświtało – pierwszy brzask dnia wtargnął oknem do środka i słabo oświetlił salę. Skoro zrobił się dzień – wyszli kochankowie z komnaty i postanowili odszukać starego zegarmistrza. Ale daremnie błąkali się po pustych korytarzach i krużgankach, daremnie wołali go po imieniu, nie widzieli ani żywej duszy i tylko echo im odpowiadało. Raz znajdowali się pod ziemią, w ciemnych piwnicach, to znowu wdrapywali się wysoko na wieżę, skąd piękny widok na okoliczne lasy, skały i wzgórza się rozciągał.

W końcu, po długich błąkaniach, zaszli przypadkowo znowu do sali, w której tę straszną noc przepędzili. Ale nie była ona teraz pusta – mistrz Zachariusz znalazł już bowiem Pittonaccia i siedząc przy marmurowym stoliku, prowadził z nim ożywioną rozmowę.

Zobaczywszy wchodzącą swą córkę, powstał starzec, który dotychczas nieruchomo jak posag siedział, i wziąwszy Gérande za rękę, przyprowadził ją przed Pittonaccia.

– Oto moja córka – rzekł – a to twój pan i przyszły małżonek.

Młoda dziewczyna wzdrygnęła się.

– Nigdy nie będzie ona należeć do niego – zawołał Aubert porywczo – bo jest moją narzeczoną.

– Nigdy! przenigdy! – powtórzyła ze wstrętem Gérande.

Pittonaccio zaśmiał się szyderczo.

– Chcecie więc mojej śmierci? – zawołał mistrz Zachariusz. – Ten zegar jedynym jest jeszcze, który nie stanął – w nim zamknięte jest moje życie – a ten człowiek powiedział: „Daj mi córkę, a zegar będzie twój!” Jeżeli mu ciebie nie oddam, moja córko, to go zburzy, a przez to mnie zabije...

Przyszedłszy po chwili do przytomności wyszeptała Gérande:

– Mój ojcze!

– Gdybyś ty wiedziała, moje dziecię, ile ja cierpię w oddalenia od tego głównego czynnika mego życia... – Jak łatwo mógłby się on w mej nieobecności popsuć, jego sprężyny się zużyć, a kółka pomieszać! Ale skoro już raz będę go miał przy sobie, to nigdy go więcej nie porzucę i tak go będę pielęgnował, aby nigdy nie stanął, a ja, najsławniejszy na świecie zegarmistrz, żył wiecznie. – Patrz Gérande, jak pięknie posuwają się wskazówki na tarczy... Cyt! Właśnie uderzy piąta – słuchaj i uważaj na piękną przypowieść, która się naszym oczom ukaże...

W istocie uderzyła po chwili piąta, a w miedzianych ramach, ponad drzwiami kościoła, ukazały się następujące słowa:

„Trzeba jeść owoc z drzewa umiejętności”.

Aubert i Gérande spojrzeli zdziwieni na siebie. Nie były to wcale owe pobożne przypowieści, które niegdyś ułożył mistrz Zachariusz; widocznie zaraził już ten zegar oddech szatana.

Starca jednak wcale to nie dziwiło; owszem, z największa radością zawołał:

– Słyszysz, moja Gérande? – Ja żyję, ja jeszcze żyję!... Nowe życie we mnie wstępuje... krew raźniej krąży w mych żyłach!... Nieprawdaż, moje dziecię, ty nie chcesz śmierci twego ojca, ty oddasz rękę temu człowiekowi, ażebym ja był nieśmiertelny i wreszcie, potęgę Boga osiągnął...

Na te bluźniercze słowa przeżegnała się Scholastyka, podczas gdy Pittonaccio roześmiał się z zupełnym zadowoleniom.

– Z tym człowiekiem, Gérande, będziesz szczęśliwa – zabrał znowu głos starzec – nada ci on najzupełniejszą dokładność, każda twoja czynność jak najskrupulatniej będzie odmierzana! O, Gérande, ja tobie dałem życie, teraz ty nawzajem daj życie twemu ojcu!

– Gérande – wyrzekł Aubert – tyś moja, och! ty moją zostaniesz...

– On jest mym ojcem!... zawołała młoda dziewczyna i upadła zemdlona na ziemię.

– Weź ją sobie, Pittonaccio – rzekł mistrz Zachariusz – i dopełnij obietnicy.

– Oto klucz od zegara – odparł potworek i podał starcowi narzędzie, podobne do zwiniętej żmii...

Mistrz Zachariusz pochwycił je skwapliwie, pobiegł ku zegarowi i począł go nakręcać. Sprężyna zaskrzypiała niemile, ale stary zegarmistrz nie zważając na to kręcił dalej i dalej; zdawało się, prawie że ruch ten nie jest od niego zawisły, że ręka jego machinalnie kluczem obraca. Kręcił ciągle, coraz szybciej i szybciej, aż wreszcie wycieńczony, prawie bez duszy osunął się na ziemię.

– Teraz na cały wiek go nakręciłem – zawołał.

Aubert tymczasem opuścił salę i sam nie wiedząc co się z nim dzieje, błąkał się po okolicy, aż wreszcie znalazł domek ubogiego pustelnika i zaklinał go, ażeby z nim poszedł do zamku Andernatt. W końcu dał się staruszek nakłonić i udał się drogą ku zamkowi.

Gérande niema, nie zdolna słowa wymówić, siedziała w sali – nie płakała nawet, łzy bowiem wyschły w jej oczach.

Mistrz Zachariusz, stojąc na miejscu, przysłuchiwał się z zadowoleniom regularnemu tykotaniu zegarka.

Tymczasem wybiła dziesiąta, a w ramach miedzianych ku wielkiemu zmartwieniu i przerażeniu Scholastyki, następujące ukazały się słowa:

„Człowiek może się stać równym Bogu”.

Starca cieszyło bardzo to zdanie, przypatrywał mu się z wielkim upodobaniem, prawie z zachwytem.

Akt małżeństwa podpisać miano o północy, ale Gérande, biedna ofiara, nie czuła nic, nie słyszała, ani nie widziała nic, co się wkoło niej działo. Głęboka cisza panowała do koła i tylko czasem przerywały ją słowa i okrzyki mistrza Zachariusza lub śmiech szyderczy Pittonaccia.

Uderzyła jedenasta godzina, przy czym następując słowa się ukazały:

„Człowiek jest niewolnikiem wiedzy, dla niej powinien poświęcić wszystko, mienie, rodziców i rodzinę”.

– Tak, tak – wołał stary zegarmistrz w uniesieniu – nic nie ma na świecie wyższego nad wiedzę...

Wskazówki posuwały się z sykiem węża na żelaznej tarczy, a godziny biły w przyspieszonych uderzeniach.

Mistrz Zachariusz zamilkł. Upadł na ziemię a z piersi jego wydobywał się chrapliwy oddech.

– Życie... wiedza... szeptał.

Scena otrzymała dwóch nowych świadków. Byli to Aubert i pustelnik. Zobaczyli mistrza Zachariusza leżącego na ziemi, a obok niego Gérande modlącą się gorąco do Boga.

Wtem dał się słyszeć lekki szmer, poprzedzający zwykle każdą uderzyć mającą godzinę.

Mistrz Zachariusz zerwał się.

– Północ! – zawołał.

Pustelnik wyciągnął rękę ku zegarowi i dwunasta nie uderzyła.

Mistrz Zachariusz krzyknął tak strasznie i przeraźliwie, że musiał być w piekle usłyszanym.

W miedzianych ramach ukazały się słowa:

„Kto stara się być równym Bogu, jest przeklęty na wieki”.

Zegar pękł z hukiem grzmotu, a sprężyna upadła na ziemię i w dziwnych, fantastycznych drganiach poczęła biegać po sali.

Starzec rzucił się za nią i starał się ja pochwycić, wołając strasznym głosem:

– Moja dusza! Moja dusza!

Coraz szybciej skakała naprzód sprężyna...

Starzec nie mógł jej żadną miarą pochwycić.

Na koniec rzucił się na nią Pittonaccio, pochwycił ją i znikł, wyrzekłszy straszne przekleństwo.

Mistrz Zachariusz upadł na wznak bez życia...

* * *

Stary zegarmistrz leży pogrzebany około zamku Andernatt. – Aubert i Gérande żyli jeszcze długo szczęśliwie i modlili się za biedną duszę, która przez pychę na takie bezdroża została sprowadzona.

Maître Zacharius

I. UNE NUIT D’HIVER

La ville de Genève est située à la pointe occidentale du lac auquel elle a donné ou doit son nom. Le Rhône, qui la traverse à sa sortie du lac, la partage en deux quartiers distincts, et est divisé lui-même, au centre de la cité, par une île jetée entre ses deux rives. Cette disposition topographique se reproduit souvent dans les grands centres de commerce ou d’industrie. Sans doute, les premiers indigènes furent séduits par les facilités de transport que leur offraient les bras rapides des fleuves, « ces chemins qui marchent tout seuls », suivant le mot de Pascal. Avec le Rhône, ce sont des chemins qui courent.

Au temps où des constructions neuves et régulières ne s’élevaient pas encore sur cette île, ancrée comme une galiote hollandaise au milieu du fleuve, le merveilleux entassement de maisons grimpées les unes sur les autres offrait à l’œil une confusion pleine de charmes. Le peu d’étendue de l’île avait forcé quelques-unes de ces constructions à se jucher sur des pilotis, engagés pêle-mêle dans les rudes courants du Rhône. Ces gros madriers, noircis par les temps, usés par les eaux, ressemblaient aux pattes d’un crabe immense et produisaient un effet fantastique. Quelques filets jaunis, véritables toiles d’araignée tendues au sein de cette substruction séculaire, s’agitaient dans l’ombre comme s’ils eussent été le feuillage de ces vieux bois de chêne, et le fleuve, s’engouffrant au milieu de cette forêt de pilotis, écumait avec de lugubres mugissements.

Une des habitations de l’île frappait par son caractère d’étrange vétusté. C’était la maison du vieil horloger, maître Zacharius, de sa fille Gérande, d’Aubert Thün, son apprenti, et de sa vieille servante Scholastique.

Quel homme à part que ce Zacharius ! Son âge semblait indéchiffrable. Nul des plus vieux de Genève n’eût pu dire depuis combien de temps sa tête maigre et pointue vacillait sur ses épaules, ni quel jour, pour la première fois, on le vit marcher par les rues de la ville, en laissant flotter à tous les vents sa longue chevelure blanche. Cet homme ne vivait pas. Il oscillait à la façon du balancier de ses horloges. Sa figure, sèche et cadavérique, affectait des teintes sombres. Comme les tableaux de Léonard de Vinci, il avait poussé au noir.

Gérande habitait la plus belle chambre de la vieille maison, d’où, par une étroite fenêtre, son regard allait mélancoliquement se reposer sur les cimes neigeuses du Jura ; mais la chambre à coucher et l’atelier du vieillard occupaient une sorte de cave, située presque au ras du fleuve et dont le plancher reposait sur les pilotis mêmes. Depuis un temps immémorial, maître Zacharius n'en sortait qu'aux heures des repas et quand il allait régler les différentes horloges de la ville. Il passait le reste du temps près d'un établi couvert de nombreux instruments d'horlogerie, qu'il avait pour la plupart inventés.

Car c'était un habile homme. Ses œuvres se prisaient fort dans toute la France et l'Allemagne. Les plus industrieux ouvriers de Genève reconnaissaient hautement sa supériorité, et c'était un honneur pour cette ville, qui le montrait en disant :

« À lui revient la gloire d'avoir inventé l'échappement ! »

En effet, de cette invention, que les travaux de Zacharius feront comprendre plus tard, date la naissance de la véritable horlogerie.

Or, après avoir longuement et merveilleusement travaillé, Zacharius remettait avec lenteur ses outils en place, recouvrait de légères verrines les fines pièces qu'il venait d'ajuster, et rendait le repos à la roue active de son tour ; puis il soulevait un judas pratiqué dans le plancher de son réduit, et là, penché des heures entières, tandis que le Rhône se précipitait avec fracas sous ses yeux, il s'enivrait à ses brumeuses vapeurs.

Un soir d'hiver, la vieille Scholastique servit le souper, auquel, selon les antiques usages, elle prenait part avec le jeune ouvrier. Bien que des mets soigneusement apprêtés lui fussent offerts dans une belle vaisselle bleue et blanche, maître Zacharius ne mangea pas. Il répondit à peine aux douces paroles de Gérande, que la taciturnité plus sombre de son père préoccupait visiblement, et le babillage de Scholastique elle-même ne frappa pas plus son oreille que ces grondements du fleuve auxquels il ne prenait plus garde. Après ce repas silencieux, le vieil horloger quitta la table sans embrasser sa fille, sans donner à tous le bonsoir accoutumé. Il disparut par l'étroite porte qui conduisait à sa retraite, et, sous ses pas pesants, l'escalier gémit avec de lourdes plaintes.

Gérande, Aubert et Scholastique demeurèrent quelques instants sans parler. Ce soir-là, le temps était sombre ; les nuages se traînaient lourdement le long des Alpes et menaçaient de se fondre en pluie ; la sévère température de la Suisse emplissait l'âme de tristesse, tandis que les vents du midi rôdaient aux alentours et jetaient de sinistres sifflements.

« Savez-vous bien, ma chère demoiselle, dit enfin Scholastique, que notre maître est tout en dedans depuis quelques jours ? Sainte Vierge ! Je comprends qu'il n'ait pas eu faim, car ses paroles lui sont restées dans le ventre, et bien adroit serait le diable qui lui en tirerait quelqu'une !

— Mon père a quelque secret motif de chagrin que je ne puis même pas soupçonner, répondit Gérande, tandis qu'une douloureuse inquiétude s'imprimait sur son visage.

— Mademoiselle, ne permettez pas à tant de tristesse d'envahir votre cœur. Vous connaissez les singulières habitudes de maître Zacharius. Qui peut lire sur son front ses pensées secrètes ? Quelque ennui sans doute lui est survenu, mais demain il ne s'en souviendra pas et se repentira vraiment d'avoir causé quelque peine à sa fille. »

C'était Aubert qui parlait de cette façon, en fixant ses regards sur les beaux yeux de Gérande. Aubert, le seul ouvrier que maître Zacharius eût jamais admis à l’intimité de ses travaux, car il appréciait son intelligence, sa discrétion et sa grande bonté d’âme, Aubert s’était attaché à Gérande avec cette foi mystérieuse qui préside aux dévouements héroïques.

Gérande avait dix-huit ans. L’ovale de son visage rappelait celui des naïves madones que la vénération suspend encore au coin des rues des vieilles cités de Bretagne. Ses yeux respiraient une simplicité infinie. On l’aimait, comme la plus suave réalisation du rêve d’un poëte. Ses vêtements affectaient des couleurs peu voyantes, et le linge blanc qui se plissait sur ses épaules avait cette teinte et cette senteur particulières au linge d’Église. Elle vivait d’une existence mystique dans cette ville de Genève, qui n’était pas encore livrée à la sécheresse du calvinisme.

Ainsi que, soir et matin, elle lisait ses prières latines dans son missel à fermoir de fer, Gérande avait lu un sentiment caché dans le cœur d’Aubert Thün, quel dévouement profond le jeune ouvrier avait pour elle. Et en effet, à ses yeux, le monde entier se condensait dans cette vieille maison de l’horloger, et tout son temps se passait près de la jeune fille, quand, le travail terminé, il quittait l’atelier de son père.

La vieille Scholastique voyait cela, mais n’en disait mot. Sa loquacité s’exerçait de préférence sur les malheurs de son temps et les petites misères du ménage. On ne cherchait point à l’arrêter. Il en était d’elle comme de ces tabatières à musique que l’on fabriquait à Genève : une fois montée, il aurait fallu la briser pour qu’elle ne jouât pas tous ses airs.

En trouvant Gérande plongée dans une taciturnité douloureuse, Scholastique quitta sa vieille chaise de bois, fixa un cierge sur la pointe d’un chandelier, l’alluma et le posa près d’une petite vierge de cire abritée dans sa niche de pierre. C’était la coutume de s’agenouiller devant cette madone protectrice du foyer domestique, en lui demandant d’étendre sa grâce bienveillante sur la nuit prochaine ; mais, ce soir-là, Gérande demeura silencieuse à sa place.

« Eh bien ! ma chère demoiselle, dit Scholastique avec étonnement, le souper est fini, et voici l’heure du bonsoir. Voulez-vous donc fatiguer vos yeux dans des veilles prolongées ?… Ah ! sainte Vierge ! c’est pourtant le cas de dormir et de retrouver un peu de joie dans de jolis rêves ! À cette époque maudite où nous vivons, qui peut se promettre une journée de bonheur ?

— Ne faudrait-il pas envoyer chercher quelque médecin pour mon père ? demanda Gérande.

— Un médecin ! s’écria la vieille servante. Maître Zacharius a-t-il jamais prêté l’oreille à toutes leurs imaginations et sentences ! Il peut y avoir des médecines pour les montres, mais non pour les corps !

— Que faire ? murmura Gérande. S’est-il remis au travail ? s’est-il livré au repos ?

— Gérande, répondit doucement Aubert, quelque contrariété morale chagrine maître Zacharius, et voilà tout.

— La connaissez-vous, Aubert ?

— Peut-être, Gérande.

— Racontez-nous cela, s’écria vivement Scholastique, en éteignant parcimonieusement son cierge.

— Depuis plusieurs jours, Gérande, dit le jeune ouvrier, il se passe un fait absolument incompréhensible. Toutes les montres que votre père a faites et vendues depuis quelques années s’arrêtent subitement. On lui en a rapporté un grand nombre. Il les a démontées avec soin ; les ressorts étaient en bon état et les rouages parfaitement établis. Il les a remontées avec plus de soin encore ; mais, en dépit de son habileté, elles n’ont plus marché.

— Il y a du diable là-dessous ! s’écria Scholastique.

— Que veux-tu dire ? demanda Gérande. Ce fait me semble naturel. Tout est borné sur terre, et l’infini ne peut sortir de la main des hommes.

— Il n’en est pas moins vrai, répondit Aubert, qu’il y a en cela quelque chose d’extraordinaire et de mystérieux. J’ai aidé moi-même maître Zacharius à rechercher la cause de ce dérangement de ses montres, je n’ai pu la trouver, et, plus d’une fois, désespéré, les outils me sont tombés des mains.

— Aussi, reprit Scholastique, pourquoi se livrer à tout ce travail de réprouvé ? Est-il naturel qu’un petit instrument de cuivre puisse marcher tout seul et marquer les heures ? On aurait dû s’en tenir au cadran solaire !

— Vous ne parlerez plus ainsi, Scholastique, répondit Aubert, quand vous saurez que le cadran solaire fut inventé par Caïn.

— Seigneur mon Dieu ! que m’apprenez-vous là ?

— Croyez-vous, reprit ingénument Gérande, que l’on puisse prier Dieu de rendre la vie aux montres de mon père ?

— Sans aucun doute, répondit le jeune ouvrier.

— Bon ! Voici des prières inutiles, grommela la vieille servante, mais le Ciel en pardonnera l’intention. »

Le cierge fut rallumé. Scholastique, Gérande et Aubert s’agenouillèrent sur les dalles de la chambre, et la jeune fille pria pour l’âme de sa mère, pour la sanctification de la nuit, pour les voyageurs et les prisonniers, pour les bons et les méchants, et surtout pour les tristesses inconnues de son père.

Puis, ces trois dévotes personnes se relevèrent avec quelque confiance au cœur, car elles avaient remis leur peine dans le sein de Dieu.

Aubert regagna sa chambre, Gérande s’assit toute pensive près de sa fenêtre, pendant que les dernières lueurs s’éteignaient dans la ville de Genève, et Scholastique, après avoir versé un peu d’eau sur les tisons embrasés et poussé les deux énormes verrous de la porte, se jeta sur son lit, où elle ne tarda pas à rêver qu’elle mourait de peur.

Cependant, l’horreur de cette nuit d’hiver avait augmenté. Parfois, avec les tourbillons du fleuve, le vent s’engouffrait sous les pilotis, et la maison frissonnait tout entière ; mais la jeune fille, absorbée par sa tristesse, ne songeait qu’à son père. Depuis les paroles d’Aubert Thün, la maladie de maître Zacharius avait pris à ses yeux des proportions fantastiques, et il lui semblait que cette chère existence, devenue purement mécanique, ne se mouvait plus qu’avec effort sur ses pivots usés.

Soudain l’abat-vent, violemment poussé par la rafale, heurta la fenêtre de la chambre. Gérande tressaillit et se leva brusquement, sans comprendre la cause de ce bruit qui secoua sa torpeur. Dès que son émotion se fut calmée, elle ouvrit le châssis. Les nuages avaient crevé, et une pluie torrentielle crépitait sur les toitures environnantes. La jeune fille se pencha au dehors pour attirer le volet ballotté par le vent, mais elle eut peur. Il lui parut que la pluie et le fleuve, confondant leurs eaux tumultueuses, submergeaient cette fragile maison dont les ais craquaient de toutes parts. Elle voulut fuir sa chambre ; mais elle aperçut au-dessous d’elle la réverbération d’une lumière qui devait venir du réduit de maître Zacharius, et dans un de ces calmes momentanés pendant lesquels se taisent les éléments, son oreille fut frappée par des sons plaintifs. Elle tenta de refermer sa fenêtre et ne put y parvenir. Le vent la repoussait avec violence, comme un malfaiteur qui s’introduit dans une habitation.

Gérande pensa devenir folle de terreur ! Que faisait donc son père ? Elle ouvrit la porte, qui lui échappa des mains et battit bruyamment sous l’effort de la tempête. Gérande se trouva alors dans la salle obscure du souper, parvint, en tâtonnant, à gagner l’escalier qui aboutissait à l’atelier de maître Zacharius, et s’y laissa glisser, pâle et mourante.

Le vieil horloger était debout au milieu de cette chambre que remplissaient les mugissements du fleuve Ses cheveux hérissés lui donnaient un aspect sinistre. Il parlait, il gesticulait, sans voir, sans entendre ! Gérande demeura sur le seuil.

« C’est la mort ! disait maître Zacharius d’une voix sourde, c’est la mort !… Que me reste-t-il à vivre, maintenant que j’ai dispersé mon existence par le monde ! car moi, maître Zacharius, je suis bien le créateur de toutes ces montres que j’ai fabriquées ! C’est bien une partie de mon âme que j’ai enfermée dans chacune de ces boîtes de fer, d’argent ou d’or ! Chaque fois que s’arrête une de ces horloges maudites, je sens mon cœur qui cesse de battre, car je les ai réglées sur ses pulsations ! »

Et, en parlant de cette façon étrange, le vieillard jeta les yeux sur son établi. Là se trouvaient toutes les parties d’une montre qu’il avait soigneusement démontée. Il prit une sorte de cylindre creux, appelé barillet, dans lequel est enfermé le ressort, et il en retira la spirale d’acier qui, au lieu de se détendre, suivant les lois de son élasticité, demeura roulée sur elle-même, ainsi qu’une vipère endormie. Elle semblait nouée, comme ces vieillards impotents dont le sang s’est figé à la longue. Maître Zacharius essaya vainement de la dérouler de ses doigts amaigris, dont la silhouette s’allongeait démesurément sur la muraille, mais il ne put y parvenir, et bientôt, avec un terrible cri de colère, il la précipita par le judas dans les tourbillons du Rhône.

Gérande, les pieds cloués à terre, demeurait sans souffle, sans mouvement. Elle voulait et ne pouvait s’approcher de son père. De vertigineuses hallucinations s’emparaient d’elle. Soudain, elle entendit dans l’ombre une voix murmurer à son oreille :

« Gérande, ma chère Gérande ! La douleur vous tient encore éveillée ! Rentrez, je vous prie, la nuit est froide.

— Aubert ! murmura la jeune fille à mi-voix. Vous ! vous !

— Ne devais-je pas m’inquiéter de ce qui vous inquiète ! » répondit Aubert.

Ces douces paroles firent revenir le sang au cœur de la jeune fille. Elle s’appuya au bras de l’ouvrier et lui dit :

« Mon père est bien malade, Aubert ! Vous seul pouvez le guérir, car cette affection de l’âme ne céderait pas aux consolations de sa fille. Il a l’esprit frappé d’un accident fort naturel, et, en travaillant avec lui à réparer ses montres, vous le ramènerez à la raison. Aubert, il n’est pas vrai, ajouta-t-elle, encore tout impressionnée, que sa vie se confonde avec celle de ses horloges ? »

Aubert ne répondit pas.

« Mais ce serait donc un métier réprouvé du Ciel que le métier de mon père ? fit Gérande en frissonnant.

— Je ne sais, répondit l’ouvrier, qui réchauffa de ses mains les mains glacées de la jeune fille. Mais retournez à votre chambre, ma pauvre Gérande, et, avec le repos, reprenez quelque espérance ! »

Gérande regagna lentement sa chambre, et elle y demeura jusqu’au jour, sans que le sommeil appesantît ses paupières, tandis que maître Zacharius, toujours muet et immobile, regardait le fleuve couler bruyamment à ses pieds.

II. L’ORGUEIL DE LA SCIENCE

La sévérité du marchand genevois en affaires est devenue proverbiale. Il est d’une probité rigide et d’une excessive droiture. Quelle dut donc être la honte de maître Zacharius, quand il vit ces montres, qu’il avait montées avec une si grande sollicitude, lui revenir de toutes parts.

Or, il était certain que ces montres s’arrêtaient subitement et sans aucune raison apparente. Les rouages étaient en bon état et parfaitement établis, mais les ressorts avaient perdu toute élasticité. L’horloger essaya vainement de les remplacer : les roues demeurèrent immobiles. Ces dérangements inexplicables firent un tort immense à maître Zacharius. Ses magnifiques inventions avaient laissé maintes fois planer sur lui des soupçons de sorcellerie, qui reprirent dès lors consistance. Le bruit en parvint jusqu’à Gérande, et elle trembla souvent pour son père, lorsque des regards malintentionnés se fixaient sur lui.

Cependant, le lendemain de cette nuit d’angoisses, maître Zacharius parut se remettre au travail avec quelque confiance. Le soleil du matin lui rendit quelque courage. Aubert ne tarda pas à le rejoindre à son atelier et en reçut un bonjour plein d’affabilité.

« Je vais mieux, dit le vieil horloger. Je ne sais quels étranges maux de tête m’obsédaient hier, mais le soleil a chassé tout cela avec les nuages de la nuit.

— Ma foi ! maître, répondit Aubert, je n’aime la nuit ni pour vous, ni pour moi !

— Et tu as raison, Aubert ! Si tu deviens jamais un homme supérieur, tu comprendras que le jour t’est nécessaire comme la nourriture ! Un savant de grand mérite se doit aux hommages du reste des hommes.

— Maître, voilà le péché d’orgueil qui vous reprend.

— De l’orgueil, Aubert ! Détruis mon passé, anéantis mon présent, dissipe mon avenir, et alors il me sera permis de vivre dans l’obscurité ! Pauvre garçon, qui ne comprend pas les sublimes choses auxquelles mon art se rattache tout entier ! N’es-tu donc qu’un outil entre mes mains ?

— Cependant, maître Zacharius, reprit Aubert, j’ai plus d’une fois mérité vos compliments pour la manière dont j'ajustais les pièces les plus délicates de vos montres et de vos horloges !

— Sans aucun doute, Aubert, répondit maître Zacharius, tu es un bon ouvrier que j'aime ; mais, quand tu travailles, tu ne crois avoir entre tes doigts que du cuivre, de l'or, de l'argent, et tu ne sens pas ces métaux, que mon génie anime, palpiter comme une chair vivante ! Aussi, tu ne mourrais pas, toi, de la mort de tes œuvres ! »

Maître Zacharius demeura silencieux après ces paroles ; mais Aubert chercha à reprendre la conversation.

« Par ma foi ! maître, dit-il, j'aime à vous voir travaillant ainsi sans relâche ! Vous serez prêt pour la fête de notre corporation, car je vois que le travail de cette montre de cristal avance rapidement.

— Sans doute, Aubert, s'écria le vieil horloger, et ce ne sera pas un mince honneur pour moi que d'avoir pu tailler et couper cette matière qui a la dureté du diamant ! Ah ! Louis Berghem a bien fait de perfectionner l'art des diamantaires, qui m'a permis de polir et percer les pierres les plus dures ! »

Maître Zacharius tenait en ce moment de petites pièces d'horlogerie en cristal taillé et d'un travail exquis. Les rouages, les pivots, le boîtier de cette montre étaient de la même matière, et, dans cette œuvre de la plus grande difficulté, il avait déployé un talent inimaginable.

« N'est-ce pas, reprit-il, tandis que ses joues s'empourpraient, qu'il sera beau de voir palpiter cette montre à travers son enveloppe transparente, et de pouvoir compter les battements de son cœur !

— Je gage, maître, répondit le jeune ouvrier, qu'elle ne variera pas d'une seconde par an !

— Et tu gageras à coup sûr ! Est-ce que je n'ai pas mis là le plus pur de moi-même ? Est-ce que mon cœur varie, lui ? »

Aubert n'osa pas lever les yeux sur son maître.

« Parle-moi franchement, reprit mélancoliquement le vieillard. Ne m'as-tu jamais pris pour un fou ? Ne me crois-tu pas livré parfois à de désastreuses folies ? Oui, n'est-ce pas ! Dans les yeux de ma fille et dans les tiens, j'ai lu souvent ma condamnation. — Oh ! s'écria-t-il avec douleur, n'être pas même compris des êtres que l'on aime le plus au monde ! Mais à toi, Aubert, je te prouverai victorieusement que j'ai raison ! Ne secoue pas la tête, car tu seras stupéfié ! Le jour où tu sauras m'écouter et me comprendre, tu verras que j'ai découvert les secrets de l'existence, les secrets de l'union mystérieuse de l'âme et du corps ! »

En parlant ainsi, maître Zacharius se montrait superbe de fierté. Ses yeux brillaient d'un feu surnaturel, et l'orgueil lui courait à pleines veines. Et, en vérité, si jamais vanité eût pu être légitime, c'eût bien été celle de maître Zacharius !

En effet, l'horlogerie, jusqu'à lui, était presque demeurée dans l'enfance de l'art. Depuis le jour où Platon, quatre cents ans avant l'ère chrétienne, inventa l'horloge nocturne, sorte de clepsydre qui indiquait les heures de la nuit par le son et le jeu d'une flûte, la science resta presque stationnaire. Les maîtres travaillèrent plutôt l'art que la mécanique, et ce fut l'époque des belles horloges en fer, en cuivre, en bois, en argent, qui étaient finement sculptées, comme une aiguière de Cellini. On avait un chef-d'œuvre de ciselure, qui mesurait le temps d'une façon fort imparfaite, mais on avait un chef-d'œuvre. Quand l'imagination de l'artiste ne se tourna plus du côté de la perfection plastique, elle s'ingénia à créer ces horloges à personnages mouvants, à sonneries mélodiques, et dont la mise en scène était réglée d'une façon fort divertissante. Au surplus, qui s'inquiétait, à cette époque, de régulariser la marche du temps ? Les délais de droit n'étaient pas inventés ; les sciences physiques et astronomiques n'établissaient pas leurs calculs sur des mesures scrupuleusement exactes ; il n'y avait ni établissements fermant à heure fixe, ni convois partant à la seconde. Le soir, on sonnait le couvre-feu, et la nuit, on criait les heures au milieu du silence. Certes, on vivait moins de temps, si l'existence se mesure à la quantité des affaires faites, mais on vivait mieux. L'esprit s'enrichissait de ces nobles sentiments nés de la contemplation des chefs-d'œuvre, et l'art ne se faisait pas à la course. On bâtissait une église en deux siècles ; un peintre ne faisait que quelques tableaux en sa vie ; un poëte ne composait qu'une œuvre éminente, mais c'étaient autant de chefs-d'œuvre que les siècles se chargeaient d'apprécier.

Lorsque les sciences exactes firent enfin des progrès, l'horlogerie suivit leur essor, bien qu'elle fût toujours arrêtée par une insurmontable difficulté : la mesure régulière et continue du temps.

Or, ce fut au milieu de cette stagnation que maître Zacharius inventa l'échappement, qui lui permit d'obtenir une régularité mathématique, en soumettant le mouvement du pendule à une force constante. Cette invention avait tourné la tête du vieil horloger. L'orgueil, montant dans son cœur, comme le mercure dans le thermomètre, avait atteint la température des folies transcendantes. Par analogie, il s'était laissé aller à des conséquences matérialistes, et, en fabriquant ses montres, il s'imaginait avoir surpris les secrets de l'union de l'âme au corps.

Aussi, ce jour-là, voyant qu'Aubert l'écoutait avec attention, il lui dit d'un ton simple et convaincu :

« Sais-tu ce qu'est la vie, mon enfant ? As-tu compris l'action de ces ressorts qui produisent l'existence ? As-tu regardé dans toi-même ? Non, et pourtant, avec les yeux de la science, tu aurais vu le rapport intime qui existe entre l'œuvre de Dieu et la mienne, car c'est sur sa créature que j'ai copié la combinaison des rouages de mes horloges.

— Maître, reprit vivement Aubert, pouvez-vous comparer une machine de cuivre et d'acier à ce souffle de Dieu nommé l'âme, qui anime les corps, comme la brise communique le mouvement aux fleurs ? Peut-il exister des roues imperceptibles qui fassent mouvoir nos jambes et nos bras ? Quelles pièces seraient si bien ajustées qu'elles engendrassent les pensées en nous ?

— Là n'est pas la question, répondit doucement maître Zacharius, mais avec l'entêtement de l'aveugle qui marche à l'abîme. Pour me comprendre, rappelle-toi le but de l'échappement que j'ai inventé. Quand j'ai vu l'irrégularité de la marche d'une horloge, j'ai compris que le mouvement renfermé en elle ne suffisait pas et qu'il fallait le soumettre à la régularité d'une autre force indépendante. J'ai donc pensé que le balancier pourrait me rendre ce service, si j'arrivais à régulariser ses oscillations ! Or, ne fut-ce pas une idée sublime que celle qui me vint de lui faire rendre sa force perdue par ce mouvement même de l'horloge, qu'il était chargé de réglementer ? »

Aubert fit un signe d'assentiment.

« Maintenant, Aubert, continua le vieil horloger en s'animant, jette un regard sur toi-même ! Ne comprends-tu donc pas qu'il y a deux forces distinctes en nous : celle de l'âme et celle du corps, c'est-à-dire un mouvement et un régulateur ? L'âme est le principe de la vie : donc c'est le mouvement. Qu'il soit produit par un poids, par un ressort ou par une influence immatérielle, il n'en est pas moins au cœur. Mais, sans le corps, ce mouvement serait inégal, irrégulier, impossible ! Aussi le corps vient-il régler l'âme, et, comme le balancier, est-il soumis à des oscillations régulières. Et ceci est tellement vrai, que l'on se porte mal lorsque le boire, le manger, le sommeil, en un mot les fonctions du corps ne sont pas convenablement réglées ! Ainsi que dans mes montres, l'âme rend au corps la force perdue par ses oscillations. Eh bien ! qui produit donc cette union intime du corps et de l'âme, sinon un échappement merveilleux, par lequel les rouages de l'un viennent s'engrener dans les rouages de l'autre ? Or, voilà ce que j'ai deviné, appliqué, et il n'y a plus de secrets pour moi dans cette vie, qui n'est, après tout, qu'une ingénieuse mécanique ! »

Maître Zacharius était sublime à voir dans cette hallucination, qui le transportait jusqu'aux derniers mystères de l'infini. Mais sa fille Gérande, arrêtée sur le seuil de la porte, avait tout entendu. Elle se précipita dans les bras de son père, qui la pressa convulsivement sur son sein.

« Qu'as-tu, ma fille ? lui demanda maître Zacharius.

— Si je n'avais qu'un ressort ici, dit-elle en mettant la main sur son cœur, je ne vous aimerais pas tant, mon père ! »

Maître Zacharius regarda fixement sa fille et ne répondit pas.

Soudain, il poussa un cri, porta vivement la main à son cœur et tomba défaillant sur son vieux fauteuil de cuir.

« Mon père ! qu'avez-vous ?

— Du secours ! s'écria Aubert. Scholastique ! »

Mais Scholastique n'accourut pas aussitôt. On avait heurté le marteau de la porte d'entrée. Elle était allée ouvrir, et quand elle revint à l'atelier, avant qu'elle eût ouvert la bouche, le vieil horloger, ayant repris ses sens, lui disait :

« Je devine, ma vieille Scholastique, que tu m'apportes encore une de ces montres maudites qui s'est arrêtée !

— Jésus ! C'est pourtant la vérité, répondit Scholastique, en remettant une montre à Aubert.

— Mon cœur ne peut pas se tromper ! » dit le vieillard avec un soupir.

Cependant, Aubert avait remonté la montre avec le plus grand soin, mais elle ne marchait plus.

III. UNE VISITE ÉTRANGE

La pauvre Gérande aurait vu sa vie s’éteindre avec celle de son père, sans la pensée d’Aubert qui la rattachait au monde.

Le vieil horloger s’en allait peu à peu. Ses facultés tendaient évidemment à s’amoindrir en se concentrant sur une pensée unique. Par une funeste association d’idées, il ramenait tout à sa monomanie, et la vie terrestre semblait s’être retirée de lui pour faire place à cette existence extra-naturelle des puissances intermédiaires. Aussi, quelques rivaux malintentionnés ravivèrent-ils les bruits diaboliques qui avaient été répandus sur les travaux de maître Zacharius.

La constatation des dérangements inexplicables qu’éprouvaient ses montres fit un effet prodigieux parmi les maîtres horlogers de Genève. Que signifiait cette soudaine inertie de leurs rouages, et pourquoi ces bizarres rapports qu’elles paraissaient avoir avec la vie de Zacharius ? C’étaient là de ces mystères que l’on n’envisage jamais sans une secrète terreur. Dans les diverses classes de la ville, depuis l’apprenti jusqu’au seigneur qui se servaient des montres du vieil horloger, il ne fut personne qui ne pût juger par lui-même de la singularité du fait. On voulut, mais en vain, pénétrer jusqu’à maître Zacharius. Celui-ci tomba fort malade, — ce qui permit à sa fille de le soustraire à ces visites incessantes, qui dégénéraient en reproches et en récriminations.

Les médecines et les médecins furent impuissants vis-à-vis de ce dépérissement organique, dont la cause échappait. Il semblait parfois que le cœur du vieillard cessât de battre, et puis ses battements reprenaient avec une inquiétante irrégularité.

La coutume existait, dès lors, de soumettre les œuvres des maîtres à l’appréciation du populaire. Les chefs des différentes maîtrises cherchaient à se distinguer par la nouveauté ou la perfection de leurs ouvrages, et ce fut parmi eux que l’état de maître Zacharius rencontra la plus bruyante pitié, mais une pitié intéressée. Ses rivaux le plaignaient d’autant plus volontiers qu’ils le redoutaient moins. Ils se souvenaient toujours des succès du vieil horloger, quand il exposait ces magnifiques horloges à sujets mouvants, ces montres à sonnerie, qui faisaient l’admiration générale et atteignaient de si hauts prix dans les villes de France, de Suisse et d’Allemagne.

Cependant, grâce aux soins constants de Gérande et d'Aubert, la santé de maître Zacharius parut se raffermir un peu, et au milieu de cette quiétude que lui laissa sa convalescence, il parvint à se détacher des pensées qui l'absorbaient. Dès qu'il put marcher, sa fille l'entraîna hors de sa maison, où les pratiques mécontentes affluaient sans cesse. Aubert, lui, demeurait à l'atelier, montant et remontant inutilement ces montres rebelles, et le pauvre garçon, n'y comprenant rien, se prenait quelquefois la tête à deux mains, avec la crainte de devenir fou comme son maître.

Gérande dirigeait alors les pas de son père vers les plus riantes promenades de la ville. Tantôt, soutenant le bras de maître Zacharius, elle prenait par Saint-Antoine, d'où la vue s'étend sur le coteau de Cologny et sur le lac. Quelquefois, par les belles matinées, on pouvait apercevoir les pics gigantesques du mont Buet se dresser à l'horizon. Gérande nommait par leur nom tous ces lieux presque oubliés de son père, dont la mémoire semblait déroutée, et celui-ci éprouvait un plaisir d'enfant à apprendre toutes ces choses, dont le souvenir s'était égaré dans sa tête. Maître Zacharius s'appuyait sur sa fille, et ces deux chevelures, blanche et blonde, se confondaient dans le même rayon de soleil.

Il arriva aussi que le vieil horloger s'aperçut enfin qu'il n'était pas seul en ce monde. En voyant sa fille jeune et belle, lui vieux et brisé, il songea qu'après sa mort elle resterait seule, sans appui, et il regarda autour de lui et autour d'elle. Bien des jeunes ouvriers de Genève avaient déjà courtisé Gérande ; mais aucun n'avait eu accès dans la retraite impénétrable où vivait la famille de l'horloger. Il fut donc tout naturel que, pendant cette éclaircie de son cerveau, le choix du vieillard s'arrêtât sur Aubert Thün. Une fois lancé sur cette pensée, il remarqua que ces deux jeunes gens avaient été élevés dans les mêmes idées et les mêmes croyances, et les oscillations de leur cœur lui parurent « isochrones », comme il le dit un jour à Scholastique.

La vieille servante, littéralement enchantée du mot, bien qu'elle ne le comprît pas, jura par sa sainte patronne que la ville entière le saurait avant un quart d'heure. Maître Zacharius eut grand'peine à la calmer, et obtint d'elle enfin de garder sur cette communication un silence qu'elle ne tint jamais.

Si bien qu'à l'insu de Gérande et d'Aubert, on causait déjà dans tout Genève de leur union prochaine. Mais il advint aussi que, pendant ces conversations, on entendait souvent un ricanement singulier et une voix qui disait :

« Gérande n'épousera pas Aubert. »

Si les causeurs se retournaient, ils se trouvaient en face d'un petit vieillard qu'ils ne connaissaient pas.

Quel âge avait cet être singulier ? Personne n'eût pu le dire ! On devinait qu'il devait exister depuis un grand nombre de siècles, mais voilà tout. Sa grosse tête écrasée reposait sur des épaules dont la largeur égalait la hauteur de son corps, qui ne dépassait pas trois pieds. Ce personnage eût fait bonne figure sur un support de pendule, car le cadran se fût naturellement placé sur sa face, et le balancier aurait oscillé à son aise dans sa poitrine. On eût volontiers pris son nez pour le style d'un cadran solaire, tant il était mince et aigu ; ses dents, écartées et à surface épicycloïque, ressemblaient aux engrenages d'une roue et grinçaient entre ses lèvres ; sa voix avait le son métallique d'un timbre, et l'on pouvait entendre son cœur battre comme le tic-tac d'une horloge. Ce petit homme, dont les bras se mouvaient à la manière des aiguilles sur un cadran, marchait par saccades, sans se retourner jamais. Le suivait-on, on trouvait qu'il faisait une lieue par heure et que sa marche était à peu près circulaire.

Il y avait peu de temps que cet être bizarre errait ainsi, ou plutôt tournait par la ville ; mais on avait pu observer déjà que chaque jour, au moment où le soleil passait au méridien, il s'arrêtait devant la cathédrale de Saint Pierre, et qu'il reprenait sa route après les douze coups de midi. Hormis ce moment précis, il semblait surgir dans toutes les conversations où l'on s'occupait du vieil horloger, et l'on se demandait, avec effroi, quel rapport pouvait exister entre lui et maître Zacharius. Au surplus, on remarquait qu'il ne perdait pas de vue le vieillard et sa fille pendant leurs promenades.

Un jour, sur la Treille, Gérande aperçut ce monstre qui la regardait en riant. Elle se pressa contre son père, avec un mouvement d'effroi.

« Qu'as-tu, ma Gérande ? demanda maître Zacharius.

— Je ne sais, répondit la jeune fille.

— Je te trouve changée, mon enfant ! dit le vieil horloger. Voilà donc que tu vas tomber malade à ton tour ? Eh bien ! ajouta-t-il avec un triste sourire, il faudra que je te soigne, et je te soignerai bien.

— Oh ! mon père, ce ne sera rien. J'ai froid, et j'imagine que c'est….

— Eh quoi, Gérande ?

— La présence de cet homme qui nous suit sans cesse, » répondit-elle à voix basse.

Maître Zacharius se retourna vers le petit vieillard.

« Ma foi, il va bien, dit-il avec un air de satisfaction, car il est justement quatre heures. Ne crains rien, ma fille, ce n'est pas un homme, c'est une horloge ! »

Gérande regarda son père avec terreur. Comment maître Zacharius avait-il pu lire l'heure sur le visage de cette étrange créature ?

« À propos, continua le vieil horloger, sans plus s'occuper de cet incident, je ne vois pas Aubert depuis quelques jours.

— Il ne nous quitte cependant pas, mon père, répondit Gérande, dont les pensées prirent une teinte plus douce.

— Que fait-il, alors ?

— Il travaille, mon père.

— Ah ! s'écria le vieillard, il travaille à réparer mes montres, n'est-il pas vrai ? Mais il n'y parviendra jamais, car ce n'est pas une réparation qu'il leur faut, mais bien une résurrection ! »

Gérande demeura silencieuse.

« Il faudra que je sache, ajouta le vieillard, si l'on n'a pas encore rapporté quelques-unes de ces montres damnées sur lesquelles le diable a jeté une épidémie ! »

Puis, après ces mots, maître Zacharius tomba dans un mutisme absolu jusqu'au moment où il heurta la porte de son logis, et pour la première fois depuis sa convalescence, tandis que Gérande regagnait tristement sa chambre, il descendit à son atelier.

Au moment où il en franchissait la porte, une des nombreuses horloges suspendues au mur vint à sonner cinq heures. Ordinairement, les différentes sonneries de ces appareils, admirablement réglées, se faisaient entendre simultanément, et leur concordance réjouissait le cœur du vieillard ; mais, ce jour-là, tous ces timbres tintèrent les uns après les autres, si bien que pendant un quart d'heure l'oreille fut assourdie par leurs bruits successifs. Maître Zacharius souffrait affreusement ; il ne pouvait tenir en place, il allait de l'une à l'autre de ces horloges, et il leur battait la mesure, comme un chef d'orchestre qui ne serait plus maître de ses musiciens.

Lorsque le dernier son s'éteignit, la porte de l'atelier s'ouvrit, et maître Zacharius frissonna de la tête aux pieds en voyant devant lui le petit vieillard, qui le regarda fixement et lui dit :

« Maître, ne puis-je m'entretenir quelques instants avec vous ?

— Qui êtes-vous ? demanda brusquement l'horloger.

— Un confrère. C'est moi qui suis chargé de régler le soleil.

— Ah ! c'est vous qui réglez le soleil ? répliqua vivement maître Zacharius sans sourciller. Eh bien ! je ne vous en complimente guère ! Votre soleil va mal, et, pour nous trouver d'accord avec lui, nous sommes obligés tantôt d'avancer nos horloges et tantôt de les retarder !

— Et par le pied fourchu du diable ! s'écria le monstrueux personnage, vous avez raison, mon maître ! Mon soleil ne marque pas toujours midi au même moment que vos horloges ; mais, un jour, on saura que cela vient de l'inégalité du mouvement de translation de la terre, et l'on inventera un midi moyen qui réglera cette irrégularité !

— Vivrai-je encore à cette époque ? demanda le vieil horloger, dont les yeux s'animèrent.

— Sans doute, répliqua le petit vieillard en riant. Est-ce que vous pouvez croire que vous mourrez jamais ?

— Hélas ! je suis pourtant bien malade !

— Au fait, causons de cela. Par Belzébuth ! cela nous mènera à ce dont je veux vous parler. »

Et ce disant, cet être bizarre sauta sans façon sur le vieux fauteuil de cuir et ramena ses jambes l'une sous l'autre, à la façon de ces os décharnés que les peintres de tentures funéraires croisent sous les têtes de mort. Puis, il reprit d'un ton ironique :

« Voyons, ça, maître Zacharius, que se passe-t-il donc dans cette bonne ville de Genève ? On dit que votre santé s'altère, que vos montres ont besoin de médecins !

— Ah ! vous croyez, vous, qu'il y a un rapport intime entre leur existence et la mienne ! s'écria maître Zacharius.

— Moi, j'imagine que ces montres ont des défauts, des vices même. Si ces gaillardes-là n'ont pas une conduite fort régulière, il est juste qu'elles portent la peine de leur dérèglement. Il m'est avis qu'elles auraient besoin de se ranger un peu !

— Qu'appelez-vous des défauts ? fit maître Zacharius, rougissant du ton sarcastique avec lequel ces paroles avaient été prononcées. Est-ce qu'elles n'ont pas le droit d'être fières de leur origine ?

— Pas trop, pas trop ! répondit le petit vieillard. Elles portent un nom célèbre, et sur leur cadran est gravée une signature illustre, c'est vrai, et elles ont le privilège exclusif de s'introduire parmi les plus nobles familles ; mais, depuis quelque temps, elles se dérangent, et vous n'y pouvez rien, maître Zacharius, et le plus inhabile des apprentis de Genève vous en remontrerait !

— À moi, à moi, maître Zacharius ! s'écria le vieillard avec un terrible mouvement d'orgueil.

— À vous, maître Zacharius, qui ne pouvez rendre la vie à vos montres !

— Mais c'est que j'ai la fièvre et qu'elles l'ont aussi ! répondit le vieil horloger, tandis qu'une sueur froide lui courait par tous les membres.

— Eh bien ! elles mourront avec vous, puisque vous êtes si empêché de redonner un peu d'élasticité à leurs ressorts !

— Mourir ! Non pas, vous l'avez dit ! Je ne peux pas mourir, moi, le premier horloger du monde, moi qui, au moyen de ces pièces et de ces rouages divers, ai su régler le mouvement avec une précision absolue ! N'ai-je donc pas assujetti le temps à des lois exactes, et ne puis-je en disposer en souverain ? Avant qu'un sublime génie vînt disposer régulièrement ces heures égarées, dans quel vague immense était plongée la destinée humaine ? À quel moment certain pouvaient se rapporter les actes de la vie ? Mais vous, homme ou diable, qui que vous soyez, vous n'avez donc jamais songé à la magnificence de mon art, qui appelle toutes les sciences à son aide ? Non ! non ! moi, maître Zacharius, je ne peux pas mourir, car, puisque j'ai réglé le temps, le temps finirait avec moi ! Il retournerait à cet infini dont mon génie a su l'arracher, et il se perdrait irréparablement dans le gouffre du néant ! Non, je ne puis pas plus mourir que le Créateur de cet univers soumis à ses lois ! Je suis devenu son égal, et j'ai partagé sa puissance ! Maître Zacharius a créé le temps, si Dieu a créé l'éternité. »

Le vieil horloger ressemblait alors à l'ange déchu, se redressant contre le Créateur. Le petit vieillard le caressait du regard, et semblait lui souffler tout cet emportement impie.

« Bien dit, maître ! répliqua-t-il. Belzébuth avait moins de droits que vous de se comparer à Dieu ! Il ne faut pas que votre gloire périsse ! Aussi, votre serviteur veut-il vous donner le moyen de dompter ces montres rebelles.

— Quel est-il ? quel est-il ? s’écria maître Zacharius.

— Vous le saurez le lendemain du jour où vous m’aurez accordé la main de votre fille.

— Ma Gérande ?

— Elle-même !

— Le cœur de ma fille n’est pas libre, répondit maître Zacharius à cette demande, qui ne parut ni le choquer ni l’étonner.

— Bah !… Ce n’est pas la moins belle de vos horloges… mais elle finira par s’arrêter aussi….

— Ma fille, ma Gérande !… Non !…

— Eh bien ! retournez à vos montres, maître Zacharius ! Montez et démontez-les ! Préparez le mariage de votre fille et de votre ouvrier ! Trempez des ressorts faits de votre meilleur acier ! Bénissez Aubert et la belle Gérande, mais souvenez-vous que vos montres ne marcheront jamais et que Gérande n’épousera pas Aubert ! »

Et là dessus, le petit vieillard sortit, mais pas si vite que maître Zacharius ne pût entendre sonner six heures dans sa poitrine.

IV. L’ÉGLISE DE SAINT-PIERRE

Cependant l’esprit et le corps de maître Zacharius s’affaiblissaient de plus en plus. Seulement une surexcitation extraordinaire le ramena plus violemment que jamais à ses travaux d’horlogerie, dont sa fille ne parvint plus à le distraire.

Son orgueil s’était encore rehaussé depuis cette crise à laquelle son visiteur étrange l’avait traîtreusement poussé, et il résolut de dominer, à force de génie, l’influence maudite qui s’appesantissait sur son œuvre et sur lui. Il visita d’abord les différentes horloges de la ville, confiées à ses soins. Il s’assura, avec une scrupuleuse attention, que les rouages en étaient bons, les pivots solides, les contre-poids exactement équilibrés. Il n’y eut pas jusqu’aux cloches des sonneries qu’il n’auscultât avec le recueillement d’un médecin interrogeant la poitrine d’un malade. Rien n’indiquait donc que ces horloges fussent à la veille d’être frappées d’inertie.

Gérande et Aubert accompagnaient souvent le vieil horloger dans ces visites. Celui-ci aurait dû prendre plaisir à les voir empressés à le suivre, et certes il n'eût pas été si préoccupé de sa fin prochaine, s'il eût songé que son existence devait se continuer par celle de ces êtres chéris, s'il eût compris que dans les enfants il reste toujours quelque chose de la vie d'un père !

Le vieil horloger, rentré chez lui, reprenait ses travaux avec une fiévreuse assiduité. Bien que persuadé de ne pas réussir, il lui semblait pourtant impossible que cela fût, et il montait et démontait sans cesse les montres que l'on rapportait à son atelier.

Aubert, de son côté, s'ingéniait en vain à découvrir les causes de ce mal.

« Maître, disait-il, cela ne peut, cependant, venir que de l'usure des pivots et des engrenages !

— Tu prends donc plaisir à me tuer à petit feu ? lui répondait violemment maître Zacharius. Est-ce que ces montres sont l'œuvre d'un enfant ? Est-ce que, de crainte de me frapper sur les doigts, j'ai enlevé au tour la surface de ces pièces de cuivre ? Est-ce que, pour obtenir une plus grande dureté, je ne les ai pas forgées moi-même ? Est-ce que ces ressorts ne sont pas trempés avec une rare perfection ? Est-ce que l'on peut employer des huiles plus fines pour les imprégner ? Tu conviens toi-même que c'est impossible, et tu avoues enfin que le diable s'en mêle ! »

Et puis, du matin au soir, les pratiques mécontentes affluaient de plus belle à la maison, et elles parvenaient jusqu'au vieil horloger, qui ne savait auquel entendre.

« Cette montre retarde sans que je puisse parvenir à la régler ! disait l'un.

— Celle-ci, reprenait un autre, y met un entêtement véritable, et elle s'est arrêtée, ni plus ni moins que le soleil de Josué !

— S'il est vrai que votre santé, répétaient la plupart des mécontents, influe sur la santé de vos horloges, maître Zacharius, guérissez-vous au plus tôt ! »

Le vieillard regardait tous ces gens-là avec des yeux hagards, et ne répondait que par des hochements de tête ou de tristes paroles :

« Attendez aux premiers beaux jours, mes amis ! C'est la saison où l'existence se ravive dans les corps fatigués ! Il faut que le soleil vienne nous réchauffer tous !

— Le bel avantage, si nos montres doivent être malades pendant l'hiver ! lui dit un des plus enragés. Savez-vous, maître Zacharius, que votre nom est inscrit en toutes lettres sur leur cadran ! Par la Vierge ! vous ne faites pas honneur à votre signature ! »

Enfin, il arriva que le vieillard, honteux de ces reproches, retira quelques pièces d'or de son vieux, bahut et commença à racheter les montres endommagées. À cette nouvelle, les chalands accoururent en foule, et l'argent de ce pauvre logis s'écoula bien vite ; mais la probité du marchand demeura à couvert. Gérande applaudit de grand cœur à cette délicatesse, qui la menait droit à la ruine, et bientôt Aubert dut offrir ses économies à maître Zacharius.

« Que deviendra ma fille ? » disait le vieil horloger, se raccrochant parfois, dans ce naufrage, aux sentiments de l'amour paternel.

Aubert n'osa pas répondre qu'il se sentait bon courage pour l'avenir et grand dévouement pour Gérande. Maître Zacharius, ce jour-là, l'eût appelé son gendre et démenti ces funestes paroles qui bourdonnaient encore à son oreille :

« Gérande n'épousera pas Aubert. »

Néanmoins, avec ce système, le vieil horloger en arriva à se dépouiller entièrement. Ses vieux vases antiques s'en allèrent à des mains étrangères ; il se défit de magnifiques panneaux de chêne finement sculpté qui revêtaient les murailles de son logis ; quelques naïves peintures des premiers peintres flamands ne réjouirent bientôt plus les regards de sa fille, et tout, jusqu'aux précieux outils que son génie avait inventés, fut vendu pour indemniser les réclamants.

Scholastique, seule, ne voulait pas entendre raison sur un semblable sujet ; mais ses efforts ne pouvaient empêcher les importuns d'arriver jusqu'à son maître et de ressortir bientôt avec quelque objet précieux. Alors son caquetage retentissait dans toutes les rues du quartier, où on la connaissait de longue date. Elle s'employait à démentir les bruits de sorcellerie et de magie qui couraient sur le compte de Zacharius ; mais comme, au fond, elle était persuadée de leur vérité, elle disait et redisait force prières pour racheter ses pieux mensonges.

On avait fort bien remarqué que, depuis longtemps, l'horloger avait abandonné l'accomplissement de ses devoirs religieux. Autrefois, il accompagnait Gérande aux offices et semblait trouver dans la prière ce charme intellectuel dont elle imprègne les belles intelligences, puisqu'elle est le plus sublime exercice de l'imagination. Cet éloignement volontaire du vieillard pour les pratiques saintes, joint aux pratiques secrètes de sa vie, avait, en quelque sorte, légitimé les accusations de sortilège portées contre ses travaux. Aussi, dans le double but de ramener son père à Dieu et au monde, Gérande résolut d'appeler la religion à son secours. Elle pensa que le catholicisme pourrait rendre quelque vitalité à cette âme mourante ; mais ces dogmes de foi et d'humilité avaient à combattre dans l'âme de maître Zacharius un insurmontable orgueil, et ils se heurtaient contre cette fierté de la science qui rapporte tout à elle, sans remonter à la source infinie d'où découlent les premiers principes.

Ce fut dans ces circonstances que la jeune fille entreprit la conversion de son père, et son influence fut si efficace, que le vieil horloger promit d'assister le dimanche suivant à la grand'messe de la cathédrale. Gérande éprouva un moment d'extase, comme si le ciel se fût entrouvert à ses yeux. La vieille Scholastique ne put contenir sa joie et eut enfin des arguments sans réplique contre les mauvaises langues qui accusaient son maître d'impiété. Elle en parla à ses voisines, à ses amies, à ses ennemies, à qui la connaissait comme à qui ne la connaissait point.

« Ma foi, nous ne croyons guère à ce que vous nous annoncez, dame Scholastique, lui répondit-on. Maître Zacharius a toujours agi de concert avec le diable !

— Vous n'avez donc pas compté, reprenait la bonne femme, les beaux clochers où battent les horloges de mon maître ? Combien de fois a-t-il fait sonner l'heure de la prière et de la messe !

— Sans doute, lui répondait-on. Mais n'a-t-il pas inventé des machines qui marchent toutes seules et qui parviennent à faire l'ouvrage d'un homme véritable ?

— Est-ce que des enfants du démon, reprenait dame Scholastique en colère, auraient pu exécuter cette belle horloge de fer du château d'Andernatt, que la ville de Genève n'a pas été assez riche pour acheter ? À chaque heure apparaissait une belle devise, et un chrétien qui s'y serait conformé aurait été tout droit en paradis ! Est-ce donc là le travail du diable ? »

Ce chef-d'œuvre, fabriqué vingt ans auparavant, avait effectivement porté aux nues la gloire de maître Zacharius ; mais, à cette occasion même, les accusations de sorcellerie avaient été générales. Au surplus, le retour du vieillard à l'église de Saint-Pierre devait réduire les méchantes langues au silence.

Maître Zacharius, sans se souvenir sans doute de cette promesse faite à sa fille, était retourné à son atelier. Après avoir vu son impuissance à rendre la vie à ses montres, il résolut de tenter s'il ne pourrait en fabriquer de nouvelles. Il abandonna tous ces corps inertes et se remit a terminer la montre de cristal qui devait être son chef-d'œuvre ; mais il eut beau faire, se servir de ses outils les plus parfaits, employer le rubis et le diamant propres à résister aux frottements, la montre lui éclata entre les mains la première fois qu'il voulut la monter !

Le vieillard cacha cet événement à tout le monde, même à sa fille ; mais dès lors sa vie déclina rapidement. Ce n'étaient plus que les dernières oscillations d'un pendule qui vont en diminuant quand rien ne vient leur rendre leur mouvement primitif. Il semblait que les lois de la pesanteur, agissant directement sur le vieillard, l'entraînaient irrésistiblement dans la tombe.

Ce dimanche si ardemment désiré par Gérande arriva enfin. Le temps était beau et la température vivifiante. Les habitants de Genève s'en allaient tranquillement par les rues de la ville, avec de gais discours sur le retour du printemps. Gérande, prenant soigneusement le bras du vieillard, se dirigea du côté de Saint-Pierre, pendant que Scholastique les suivait en portant leurs livres d'heures. On les regarda passer avec curiosité. Le vieillard se laissait conduire comme un enfant, ou plutôt comme un aveugle. Ce fut presque avec un sentiment d'effroi que les fidèles de Saint-Pierre l'aperçurent franchissant le seuil de l'église, et ils affectèrent même de se retirer à son approche.

Les chants de la grand'messe retentissaient déjà. Gérande se dirigea vers son banc accoutumé et s'y agenouilla dans le recueillement le plus profond. Maître Zacharius demeura près d'elle, debout.

Les cérémonies de la messe se déroulèrent avec la solennité majestueuse de ces époques de croyance, mais le vieillard ne croyait pas. Il n'implora pas la pitié du Ciel avec les cris de douleur du Kyrie ; avec le Gloria in excelsis, il ne chanta pas les magnificences des hauteurs célestes ; la lecture de l'Évangile ne le tira pas de ses rêveries matérialistes, et il oublia de s'associer aux hommages catholiques du Credo. Cet orgueilleux vieillard demeurait immobile, insensible et muet comme une statue de pierre ; et même, au moment solennel où la clochette annonça le miracle de la transsubstantiation, il ne se courba pas, et il regarda en face l'hostie divinisée que le prêtre élevait au-dessus des fidèles.

Gérande regarda son père, et d'abondantes larmes mouillèrent son missel !

À cet instant, l'horloge de Saint-Pierre sonna la demie de onze heures. Maître Zacharius se retourna avec vivacité vers ce vieux clocher qui parlait encore. Il lui sembla que le cadran intérieur le regardait fixement, que les chiffres des heures brillaient comme s'ils eussent été gravés en traits de feu, et que les aiguilles dardaient une étincelle électrique par leurs pointes aiguës.

La messe s'acheva. C'était la coutume que l'Angelus fût dit à l'heure de midi, et les officiants, avant de quitter le parvis, attendaient que l'heure sonnât à l'horloge du clocher. Encore quelques instants, et cette prière allait monter aux pieds de la Vierge.

Mais soudain un bruit strident se fit entendre. Maître Zacharius poussa un cri….

La grande aiguille du cadran, arrivée à midi, s'était subitement arrêtée, et midi ne sonna pas.

Gérande se précipita au secours de son père, qui était renversé sans mouvement, et que l'on transporta hors de l'église.

« C'est le coup de mort ! » se dit Gérande en sanglotant.

Maître Zacharius, ramené à son logis, fut couché dans un état complet d'anéantissement. La vie n'existait plus en lui qu'à la surface de son corps, comme les derniers nuages de fumée qui errent autour d'une lampe à peine éteinte.

Lorsqu'il reprit ses sens, Aubert et Gérande étaient penchés sur lui. À ce moment suprême, l'avenir prit à ses yeux la forme du présent. Il vit sa fille, seule, sans appui.

« Mon fils, dit-il à Aubert, je te donne ma fille, » et il étendit la main vers ses deux enfants, qui furent unis ainsi à ce lit de mort.

Mais, aussitôt, maître Zacharius se souleva par un mouvement de rage. Les paroles du petit vieillard lui revinrent au cerveau.

« Je ne veux pas mourir ! s'écria-t-il. Je ne peux pas mourir ! Moi, maître Zacharius, je ne dois pas mourir…. Mes livres !… mes comptes !… »

Et, ce disant, il s'élança hors de son lit vers un livre où se trouvaient inscrits les noms de ses pratiques ainsi que l'objet qu'il leur avait vendu. Ce livre, il le feuilleta avec avidité, et son doigt décharné se fixa sur l'un des feuillets.

« Là ! dit-il, là !… Cette vieille horloge de fer, vendue à ce Pittonaccio ! C’est la seule qui ne m’ait pas encore été rapportée ! Elle existe ! elle marche ! elle vit toujours ! Ah ! je la veux ! je la retrouverai ! je la soignerai si bien que la mort n’aura plus prise sur moi. »

Et il s’évanouit.

Aubert et Gérande s’agenouillèrent près du lit du vieillard et prièrent ensemble.

V. L’HEURE DE LA MORT

Quelques jours s’écoulèrent encore, et maître Zacharius, cet homme presque mort, se releva de son lit et revint à la vie par une surexcitation surnaturelle. Il vivait d’orgueil. Mais Gérande ne s’y trompa pas : le corps et l’âme de son père étaient à jamais perdus.

On vit alors le vieillard occupé à rassembler ses dernières ressources, sans prendre souci des siens. Il dépensait une énergie incroyable, marchant, furetant et marmottant de mystérieuses paroles.

Un matin, Gérande descendit à son atelier. Maître Zacharius n’y était pas.

Pendant toute cette journée, elle l’attendit. Maître Zacharius ne revint pas.

Gérande pleura toutes les larmes de ses yeux, mais son père ne reparut pas.

Aubert parcourut la ville et acquit la triste certitude que le vieillard l’avait quittée.

« Retrouvons mon père ! s’écria Gérande, quand le jeune ouvrier lui rapporta ces douloureuses nouvelle.

— Où peut-il être ? » se demanda Aubert.

Une inspiration illumina soudain son esprit. Les dernières paroles de maître Zacharius lui revinrent à la mémoire. Le vieil horloger ne vivait plus que dans cette vieille horloge de fer qu’on ne lui avait pas rendue ! Maître Zacharius devait s’être mis à sa recherche.

Aubert communiqua sa pensée à Gérande.

« Voyons le livre de mon père, » lui répondit-elle.

Tous deux descendirent à l’atelier. Le livre était ouvert sur l’établi. Toutes les montres ou horloges faites par le vieil horloger, et qui lui étaient revenues par suite de leur dérangement, étaient effacées toutes, excepté une !

« Vendu au seigneur Pittonaccio une horloge en fer, à sonnerie et à personnages mouvants, déposée en son château d'Andernatt. »

C'était cette horloge « morale » dont la vieille Scholastique avait parlé avec tant d'éloges.

« Mon père est là ! s'écria Gérande.

— Courons-y, répondit Aubert. Nous pouvons le sauver encore !…

— Non pas pour cette vie, murmura Gérande, mais au moins pour l'autre !

— À la grâce de Dieu, Gérande ! Le château d'Andernatt est situé dans les gorges des Dents-du-Midi, à une vingtaine d'heures de Genève. Partons ! »

Ce soir-là même, Aubert et Gérande, suivis de leur vieille servante, cheminaient à pied sur la route qui côtoie le lac de Genève. Ils firent cinq lieues dans la nuit, ne s'étant arrêtés ni à Bessinge, ni à Ermance, où s'élève le célèbre château des Mayor. Ils traversèrent à gué et non sans peine le torrent de la Dranse. En tous lieux ils s'inquiétaient de maître Zacharius, et eurent bientôt la certitude qu'ils marchaient sur ses traces.

Le lendemain, à la chute du jour, après avoir passé Thonon, ils atteignirent Évian, d'où l'on voit la côte de la Suisse se développer aux regards sur une étendue de douze lieues. Mais les deux fiancés n'aperçurent même pas ces sites enchanteurs. Ils allaient, poussés par une force surnaturelle. Aubert, appuyé sur un bâton noueux, offrait son bras tantôt à Gérande et tantôt à la vieille Scholastique, et il puisait dans son cœur une suprême énergie pour soutenir ses compagnes. Tous trois parlaient de leurs douleurs, de leurs espérances, et suivaient ainsi cette belle route à fleur d'eau, sur ce plateau rétréci qui relie les bords du lac aux hautes montagnes du Chalais. Bientôt ils atteignirent Bouveret, à l'endroit où le Rhône entre dans le lac de Genève.

À partir de cette ville, ils abandonnèrent le lac, et leur fatigue s'accrut au milieu de ces contrées montagneuses. Vionnaz, Chesset, Collombay, villages à demi perdus, demeurèrent bientôt derrière eux. Cependant, leurs genoux fléchirent, leurs pieds se déchirèrent à ces crêtes aiguës qui hérissaient le sol comme des broussailles de granit. Aucune trace de maître Zacharius !

Il fallait le retrouver pourtant, et les deux fiancés ne demandèrent le repos ni aux chaumières isolées, ni au château de Monthey, qui, avec ses dépendances, forma l'apanage de Marguerite de Savoie. Enfin, vers la fin de cette journée, ils atteignirent, presque mourants de fatigue, l'ermitage de Notre-Dame du Sex, qui est situé à la base de la Dent-du-Midi, à six cents pieds au-dessus du Rhône.

L'ermite les reçut tous trois à la tombée de la nuit. Ils n'auraient pu faire un pas de plus, et là ils durent prendre quelque repos.

L'ermite ne leur donna aucune nouvelle de maître Zacharius. À peine pouvait-on espérer le retrouver vivant au milieu de ces mornes solitudes. La nuit était profonde, l'ouragan sifflait dans la montagne, et les avalanches se précipitaient du sommet des rocs ébranlés.

Les deux fiancés, accroupis devant le foyer de l'ermite, lui racontèrent leur douloureuse histoire. Leurs manteaux, imprégnés de neige, séchaient dans quelque coin, et, au dehors, le chien de l'ermitage poussait de lugubres aboiements, qui se mêlaient aux hurlements de la rafale.

« L'orgueil, dit l'ermite à ses hôtes, a perdu un ange créé pour le bien. C'est la pierre d'achoppement où se heurtent les destinées de l'homme. À l'orgueil, ce principe de tous vices, on ne peut opposer aucuns raisonnements, puisque, par sa nature même, l'orgueilleux se refuse à les entendre…. Il n'y a donc plus qu'à prier pour votre père ! »

Tous quatre s'agenouillaient, quand les aboiements du chien redoublèrent, et l'on heurta à la porte de l'ermitage.

« Ouvrez, au nom du diable ! »

La porte céda sous de violents efforts, et il apparut un homme échevelé, hagard, à peine vêtu.

« Mon père ! » s'écria Gérande.

C'était maître Zacharius.

« Où suis-je ? fit-il. Dans l'éternité !… Le temps est fini … les heures ne sonnent plus … les aiguilles s'arrêtent !

— Mon père ! reprit Gérande avec une si déchirante émotion, que le vieillard sembla revenir au monde des vivants.

— Toi ici, ma Gérande ! s'écria-t-il, et toi, Aubert !… Ah ! mes chers fiancés, vous venez vous marier à notre vieille église !

— Mon père, dit Gérande en le saisissant par le bras, revenez à votre maison de Genève, revenez avec nous ! »

Le vieillard échappa à l'étreinte de sa fille et se jeta vers la porte, sur le seuil de laquelle la neige s'entassait à gros flocons.

« N'abandonnez pas vos enfants ! s'écria Aubert.

— Pourquoi, répondit tristement le vieil horloger, pourquoi retourner à ces lieux que ma vie a déjà quittés et où une partie de moi-même est enterrée à jamais !

— Votre âme n'est pas morte ! dit l'ermite d'une voix grave.

— Mon âme !… Oh ! non !… ses rouages sont bons !… Je la sens battre à temps égaux …

— Votre âme est immatérielle ! Votre âme est immortelle ! reprit l'ermite avec force.

— Oui … comme ma gloire !… Mais elle est enfermée au château d'Andernatt, et je veux la revoir ! »

L'ermite se signa. Scholastique était presque inanimée. Aubert soutenait Gérande dans ses bras.

« Le château d'Andernatt est habité par un damné, dit l'ermite, un damné qui ne salue pas la croix de mon ermitage !

— Mon père, n'y va pas !

— Je veux mon âme ! mon âme est à moi….

— Retenez-le ! retenez mon père ! » s'écria Gérande.

Mais le vieillard avait franchi le seuil et s'était élancé à travers la nuit en criant :

« À moi ! à moi, mon âme !… »

Gérande, Aubert et Scholastique se précipitèrent sur ses pas. Ils marchèrent par d'impraticables sentiers, sur lesquels maître Zacharius allait comme l'ouragan, poussé par une force irrésistible. La neige tourbillonnait autour d'eux et mêlait ses flocons blancs à l'écume des torrents débordés.

En passant devant la chapelle élevée en mémoire du massacre de la légion thébaine, Gérande, Aubert et Scholastique se signèrent précipitamment. Maître Zacharius ne se découvrit pas.

Enfin le village d'Évionnaz apparut au milieu de cette région inculte. Le cœur le plus endurci se fût ému à voir cette bourgade perdue au milieu de ces horribles solitudes. Le vieillard passa outre. Il se dirigea vers la gauche, et il s'enfonça au plus profond des gorges de ces Dents-du-Midi qui mordent le ciel de leurs pics aigus.

Bientôt une ruine, vieille et sombre comme les rocs de sa base, se dressa devant lui.

« C'est là ! là !… » s'écria-t-il en précipitant de nouveau sa course effrénée.

Le château d'Andernatt, à cette époque, n'était déjà plus que ruines. Une tour épaisse, usée, déchiquetée, le dominait et semblait menacer de sa chute les vieux pignons qui se dressaient à ses pieds. Ces vastes amoncellements de pierres faisaient horreur à voir. On pressentait, au milieu des encombrements, quelques sombres salles aux plafonds effondrés, et d'immondes réceptacles à vipères.

Une poterne étroite et basse, s'ouvrant sur un fossé rempli de décombres, donnait accès dans le château d'Andernatt. Quels habitants avaient passé par là ? on ne sait. Sans doute, quelque margrave, moitié brigand, moitié seigneur, séjourna dans cette habitation. Au margrave succédèrent les bandits ou les faux monnayeurs, qui furent pendus sur le théâtre de leur crime. Et la légende disait que, par les nuits d'hiver, Satan venait conduire ses sarabandes traditionnelles sur le penchant des gorges profondes où s'engloutissait l'ombre de ces ruines !

Maître Zacharius ne fut point épouvanté de leur aspect sinistre. Il parvint à la poterne. Personne ne l'empêcha de passer. Une grande et ténébreuse cour s'offrit à ses yeux. Personne ne l'empêcha de la traverser. Il gravit une sorte de plan incliné qui conduisait à l'un de ces longs corridors, dont les arceaux semblent écraser le jour sous leurs pesantes retombées. Personne ne s'opposa à son passage. Gérande, Aubert, Scholastique le suivaient toujours.

Maître Zacharius, comme s'il eût été guidé par une main invisible, semblait sûr de sa route et marchait d'un pas rapide. Il arriva à une vieille porte vermoulue qui s'ébranla sous ses coups, tandis que les chauves-souris traçaient d'obliques cercles autour de sa tête.

Une salle immense, mieux conservée que les autres, se présenta à lui. De hauts panneaux sculptés en revêtaient les murs, sur lesquels des larves, des goules, des tarasques semblaient s'agiter confusément. Quelques fenêtres, longues et étroites, pareilles à des meurtrières, frissonnaient sous les décharges de la tempête.

Maître Zacharius, arrivé au milieu de cette salle, poussa un cri de joie.

Sur un support en fer accolé à la muraille reposait cette horloge où résidait maintenant sa vie tout entière. Ce chef-d'œuvre sans égal représentait une vieille église romane, avec ses contreforts en fer forgé et son lourd clocher, où se trouvait une sonnerie complète pour l'antienne du jour, l'angélus, la messe, les vêpres, complies et salut. Au-dessus de la porte de l'église, qui s'ouvrait à l'heure des offices, était creusée une rosace, au centre de laquelle se mouvaient deux aiguilles, et dont l'archivolte reproduisait les douze heures du cadran sculptées en relief. Entre la porte et la rosace, ainsi que l'avait raconté la vieille Scholastique, une maxime relative à l'emploi de chaque instant de la journée apparaissait dans un cadre de cuivre. Maître Zacharius avait autrefois réglé cette succession de devises avec une sollicitude toute chrétienne ; les heures de prière, de travail, de repas, de récréation et de repos se suivaient selon la discipline religieuse, et devaient infailliblement faire le salut d'un observateur scrupuleux de leurs recommandations.

Maître Zacharius, ivre de joie, allait s'emparer de cette horloge, quand un effroyable rire éclata derrière lui.

Il se retourna, et, à la lueur d'une lampe fumeuse, il reconnut le petit vieillard de Genève.

« Vous ici ! » s'écria-t-il.

Gérande eut peur. Elle se pressa contre son fiancé.

« Bonjour, maître Zacharius, fit le monstre.

— Qui êtes-vous ?

— Le seigneur Pittonaccio, pour vous servir ! Vous êtes venu me donner votre fille ! Vous vous êtes souvenu de mes paroles : Gérande n'épousera pas Aubert. »

Le jeune ouvrier s'élança sur Pittonaccio, qui lui échappa comme une ombre.

« Arrête, Aubert ! dit maître Zacharius.

— Bonne nuit, fit Pittonaccio, qui disparut.

— Mon père, s'écria Gérande, fuyons ces lieux maudits !… Mon père !… »

Maître Zacharius n'était plus là. Il poursuivait à travers les étages effondrés le fantôme de Pittonaccio. Scholastique, Aubert et Gérande demeurèrent, anéantis, dans cette salle immense. La jeune fille était tombée sur un fauteuil de pierre ; la vieille servante s'agenouilla près d'elle et pria. Aubert demeura debout à veiller sur sa fiancée. De pâles lueurs serpentaient dans l'ombre, et le silence n'était interrompu que par le travail de ces petits animaux qui rongent les bois antiques et dont le bruit marque les temps de « l'horloge de la mort ».

Aux premiers rayons du jour, ils s'aventurèrent tous trois par les escaliers sans fin qui circulaient sous cet amas de pierres. Pendant deux heures, ils errèrent ainsi sans rencontrer âme qui vive, et n'entendant qu'un écho lointain répondre à leurs cris. Tantôt ils se trouvaient enfouis à cent pieds sous terre, tantôt ils dominaient de haut ces montagnes sauvages.

Le hasard les ramena enfin à la vaste salle qui les avait abrités pendant cette nuit d'angoisses. Elle n'était plus vide. Maître Zacharius et Pittonaccio y causaient ensemble, l'un debout et raide comme un cadavre, l'autre accroupi sur une table de marbre.

Maître Zacharius, ayant aperçu Gérande, vint la prendre par la main et la conduisit vers Pittonaccio en disant :

« Voilà ton maître et seigneur, ma fille ! Gérande, voilà ton époux ! »

Gérande frissonna de la tête aux pieds.

« Jamais ! s'écria Aubert, car elle est ma fiancée.

— Jamais ! » répondit Gérande comme un écho plaintif.

Pittonaccio se prit à rire.

« Vous voulez donc ma mort ? s'écria le vieillard. Là, dans cette horloge, la dernière qui marche encore de toutes celles qui sont sorties de mes mains, là est renfermée ma vie, et cet homme m'a dit : « Quand j'aurai ta fille, cette horloge t'appartiendra. » Et cet homme ne veut pas la remonter ! Il peut la briser et me précipiter dans le néant ! Ah ! ma fille ! tu ne m'aimerais donc plus !

— Mon père ! murmura Gérande en reprenant ses sens.

— Si tu savais combien j'ai souffert loin de ce principe de mon existence ! reprit le vieillard. Peut-être ne soignait-on pas cette horloge ! Peut-être laissait-on ses ressorts s'user, ses rouages s'embarrasser ! Mais maintenant, de mes propres mains, je vais soutenir cette santé si chère, car il ne faut pas que je meure, moi, le grand horloger de Genève ! Regarde, ma fille, comme ces aiguilles avancent d'un pas sûr ! Tiens, voici cinq heures qui vont sonner ! Écoute bien, et regarde la belle maxime qui va s'offrir à tes yeux. »

Cinq heures tintèrent au clocher de l'horloge avec un bruit qui résonna douloureusement dans l'âme de Gérande, et ces mots parurent en lettres rouges :

Il faut manger les fruits de l'arbre de science.

Aubert et Gérande se regardèrent avec stupéfaction. Ce n'étaient plus les orthodoxes devises de l'horloger catholique ! Il fallait que le souffle de Satan eût passé par là. Mais Zacharius n’y prenait plus garde, et il reprit :

« Entends-tu, ma Gérande ? Je vis, je vis encore ! Écoute ma respiration !… Vois le sang circuler dans mes veines !… Non ! tu ne voudrais pas tuer ton père, et tu accepteras cet homme pour époux, afin que je devienne immortel et que j’atteigne enfin à la puissance de Dieu ! »

À ces mots impies, la vieille Scholastique se signa, et Pittonaccio poussa un rugissement de joie.

« Et puis, Gérande, tu seras heureuse avec lui ! Vois cet homme, c’est le Temps ! Ton existence sera réglée avec une précision absolue ! Gérande ! puisque je t’ai donné la vie, rends la vie à ton père !

— Gérande, murmura Aubert, je suis ton fiancé !

— C’est mon père ! répondit Gérande en s’affaissant sur elle-même.

— Elle est à toi ! dit maître Zacharius. Pittonaccio, tu tiendras ta promesse !

— Voici la clef de cette horloge, » répondit l’horrible personnage.

Maître Zacharius s’empara de cette longue clef, qui ressemblait à une couleuvre déroulée, et il courut à l’horloge, qu’il se mit à monter avec une rapidité fantastique. Le grincement du ressort faisait mal aux nerfs. Le vieil horloger tournait, tournait toujours, sans que son bras s’arrêtât, et il semblait que ce mouvement de rotation fût indépendant de sa volonté. Il tourna ainsi de plus en plus vite et avec des contorsions étranges, jusqu’à ce qu’il tombât de lassitude.

« La voilà montée pour un siècle ! » s’écria-t-il.

Aubert sortit de la salle comme fou. Après de longs détours, il trouva l’issue de cette demeure maudite et s’élança dans la campagne. Il revint à l’ermitage de Notre-Dame du Sex, et il parla au saint homme avec des paroles si désespérées, que celui-ci consentit à l’accompagner au château d’Andernatt.

Si, pendant ces heures d’angoisses, Gérande n’avait pas pleuré, c’est que les larmes s’étaient épuisées dans ses yeux.

Maître Zacharius n’avait pas quitté cette immense salle. Il venait à chaque minute écouter les battements réguliers de la vieille horloge.

Cependant, dix heures avaient sonné, et, à la grande épouvante de Scholastique, ces mots étaient apparus sur le cadre d’argent :

L’homme peut devenir l’égal de Dieu.

Non-seulement le vieillard n’était plus choqué par ces maximes impies, mais il les lisait avec délire et se complaisait à ces pensées d’orgueil, tandis que Pittonaccio tournait autour de lui.

L’acte de mariage devait se signer à minuit. Gérande, presque inanimée, ne voyait et n’entendait plus. Le silence n’était interrompu que par les paroles du vieillard et les ricanements de Pittonaccio.

Onze heures sonnèrent. Maître Zacharius tressaillit, et d’une voix éclatante lut ce blasphème :

L’homme doit être l’esclave de la science, et pour elle sacrifier parents et famille.

« Oui, s’écria-t-il, il n’y a que la science en ce monde ! »

Les aiguilles serpentaient sur ce cadran de fer avec des sifflements de vipère, et le mouvement de l’horloge battait à coups précipités.

Maître Zacharius ne parlait plus ! Il était tombé à terre, il râlait, et de sa poitrine oppressée il ne sortait que ces paroles entrecoupées :

« La vie ! la science ! »

Cette scène avait alors deux nouveaux témoins : l’ermite et Aubert. Maître Zacharius était couché sur le sol. Gérande, près de lui, plus morte que vive, priait….

Soudain, on entendit le bruit sec qui précède la sonnerie des heures.

Maître Zacharius se redressa.

« Minuit, » s’écria-t-il.

L’ermite étendit la main vers la vieille horloge… et minuit ne sonna pas.

Maître Zacharius poussa alors un cri qui dut être entendu de l’enfer, lorsque ces mots apparurent :

Qui tentera de se faire l’égal de Dieu sera damné pour l’éternité !

La vieille horloge éclata avec un bruit de foudre, et le ressort, s’échappant, sauta à travers la salle avec mille contorsions fantastiques. Le vieillard se releva, courut après, cherchant en vain à le saisir et s’écriant :

« Mon âme ! mon âme ! »

Le ressort bondissait devant lui, d’un côté, de l’autre, sans qu’il parvînt à l’atteindre !

Enfin Pittonaccio le saisit, et, proférant un horrible blasphème, il s’engloutit sous terre.

Maître Zacharius tomba à la renverse. Il était mort.

* * *

Le corps de l’horloger fut inhumé au milieu des pics d’Andernatt. Puis, Aubert et Gérande revinrent à Genève, et, pendant les longues années que Dieu leur accorda, ils s’efforcèrent de racheter par la prière l’âme du réprouvé de la science.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Mistrz Zachariusz

Maître Zacharius