Elżbieta Łapczyńska
redaktorka Tematu Miesiąca

Co czujesz, gdy dotykasz?

Wiosna 2022 r., sześciotygodniowa rezydencja literacka w Czechach. Po raz pierwszy w życiu poczułam głód dotyku. Wielokrotnie wyjeżdżałam na długo bez znajomych czy bliskich, z którymi mogłabym się uścisnąć, usiąść udo przy udzie na kanapie, pomóc im zapiąć kolczyk. Ale tym razem, po jakichś dwóch tygodniach pobytu, gdy przypałętał się do mnie kot chętny na głaskanie, dotarło do mnie, że doświadczam czegoś, czego bardzo mi brakowało. Czochrałam, drapałam, ugniatałam. Próbowałam napełnić ręce tym dotykiem, jakbym miała nabrać go na zapas. Na szczęście głaskanie było konsensualne, kot nadstawiał przymilnie łebek.

Być może nagłe olśnienie nie było jednak przypadkowe, lecz wynikało z mojego wewnętrznego radaru: w tym okresie chłonęłam wszelką wiedzę na temat dotyku. Zaczytywałam się w książkach o tym podstawowym i wspólnym wszystkim organizmom sposobie poznawania świata. W żadnym momencie życia zmysł ten nie przestaje działać, jesteśmy nieustannie dotykane i dotykani przez świat – być może dlatego dotyk nazywany jest „matką wszystkich zmysłów”. Odkrywałam tajemnice skóry i receptorów, poznawałam ciekawostki, np. o lanugo, owłosieniu zwiększającym stymulację dotykową płodu, które może powrócić na ciało dorosłej osoby z anoreksją, prawdopodobnie, by uporządkować zaburzoną percepcję granic ciała. Wreszcie wciągały mnie opisy rozwoju mózgu dzieci niedotykanych (mają one m.in. słabszą pamięć, gorszą odporność, problemy emocjonalne – ale to tylko wierzchołek góry lodowej).

Nie są to tylko naukowe fun facts, to kwestie, które wpływają na nasze życie. Choć funkcjonujemy w kulturze, w której dominuje zmysł wzroku, podskórnie przeczuwamy, że dotyk jest czymś ważkim (jak widać, jego znaczenie odbija się również w języku). To pole ryzyka, niepewności, enigmy. Łatwo bowiem w kontakcie przekroczyć granicę intymności. „Ktoś mnie dotykał i potem cały dzień to rozpamiętuję” – ten przytoczony w Historiach dotyku Karola Gromka i Marceliny Obarskiej fenomen jest niepokojąco znajomy. Dlaczego przytulenie na powitanie z jedną osobą jest gestem serdecznym, a powtórzone z inną, pozostaje na skórze jak lepka maź? Co wydarza się między ludźmi w tańcu, w sporcie, podczas gry aktorskiej, czyli tam, gdzie godzimy się na dotyk, że może on też spełznąć w kierunku nadużycia? Ale zdarza się czasem także coś zupełnie przeciwnego: dzięki konsensualnej formie kontaktu ciało w ciało możemy doświadczyć euforii, otworzyć się emocjonalnie, a nawet ozdrowieć.

Mam nadzieję, że dzięki autorom, autorkom i rozmówczyniom współtworzącym temat tego numeru „Znaku” wasze wewnętrzne radary również staną się bardziej wyczulone na haptyczne doświadczenia. Można zacząć od gładzenia naszej przyjemnie chropowatej okładki. — Z

Spis treści

TEMAT MIESIĄCA

Kim jest obcy w mojej skórze
Maciej Topolski o terapii psychosomatycznej

Na wyciągnięcie ręki
Marta Alicja Trzeciak: Nie ma życia bez dotyku

Poczekaj. O dotyku na scenie
Koordynatorki intymności Kaja Wesołek-Podziemska i Marta A. Zygadło w rozmowie z Agatą Dąbek

RYSUNKI I FELIETONY

Ola Szmida

Janusz Poniewierski

Małgorzata Rejmer

Eliza Mórawska-Kmita

Bardzo brzydkie rysunki

FOTOREPORTAŻ

Na powierzchni
Stefan Diller i rośliny z bardzo bliska

SPOŁECZEŃSTWO ♦ ŚWIAT

Ten Inny na pierwszej stronie
Anna Mikulska

PRZEBŁYSKI

Smutek mistrzyni
Katarzyna Bik na Rok Olgi Boznańskiej o radościach, niepokojach i dziwnostkach najsłynniejszej polskiej malarki

IDEE

Antygona XX-wiecznej filozofii
Aleksandra Grzemska

Miłość wymaga różnicy
Luce Irigaray w rozmowie z Octave'em Larmagnac-Matheronem

PO SWOJEMU

Zawsze chcę wejść
Leszek Cichy w rozmowie z Pauliną Wilk

STACJA: LITERATURA

Do trzech
Proza Andrzeja Dybczaka

CHWILA DLA CIEBIE

Krzyżówka
Odgadnij Temat Miesiąca numeru marcowego

Pele-mele
Poetka Justyna Kulikowska: Myśl dla kolejnych pokoleń? „Tak dużo jest do uczczenia”

LUDZIE ♦ KSIĄŻKI ♦ ZDARZENIA

Mocne, kruche, troskliwe
Anna Marchewka

Calvino: projekt literatura
Artur Madaliński o włoskim dyrygencie liter

Co się wydaje: powieści japońskie

Nisza dla geniusza
Michał Przeperski: Konrad Swinarski – kometa, która zgasła za szybko

Moi, mistrzowie
Wojciech Bonowicz czyta Jadwigę Stańczakową

Kadry – znaki szczególne
Filmowe polecajki Diany Dąbrowskiej

ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30-105 Kraków
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
www.miesiecznik.znak.com.pl

REDAKCJA: Mateusz Burzyk (redaktor naczelny), Maja Cyroń, Michał Jędrzejek, Karol Kleczka, Ilona Klimek-Gabryś, Barbara Małecka;

ZESPÓŁ: Michał Bardel, Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Bartłomiej Dobroczyński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, ks. Michał Heller, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Dominika Kozłowska, Maria Makuch, Janina Ochojska-Okońska, Janusz Poniewierski, kard. Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Karol Tarnowski, Łukasz Tischner, Henryk Woźniakowski;

WSPÓŁPRACA: Karolina Broda, Elżbieta Łapczyńska, Anna Marchewka;

DYREKTOR ARTYSTYCZNY: Władysław Buchner;

FOTOEDYCJA: Marcin Kapica;

KOREKTA: Barbara Gąsiorowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa;

ILUSTRACJE PORTRETOWE: Agata Nowicka;

PROMOCJA I REKLAMA:
tel. (12) 61 99 530
e-mail: miesiecznik@znak.com.pl;

PRENUMERATA I SUBSKRYPCJA:
e-mail: prenumerata@znak.com.pl

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska

Temat Miesiąca

Kim jest obcy w mojej skórze

Maciej Topolski

fot. Szymon Małecki
Ilustracje do tekstu przygotowała Magdalena Panczakiewicz

„Czy pracowałeś wcześniej ze swoją blizną?” Zaskoczyło mnie to pytanie, konkretniej – połączenie, w jakie weszły ze sobą słowa: „praca” i „blizna”. Nie sądziłem, że można w jakikolwiek sposób pracować przy śladzie, który od 18 lat znaczył moją głowę i wpływał na to, jak czułem się w swoim ciele

Aczułem się, mówiąc w skrócie, jak nie u siebie. „Tak, połóż się na brzuchu. Zobaczmy, jak wygląda sytuacja” – powiedziała Malwina na pierwszym spotkaniu. A ja znów, w myślach, chwytałem się słów: „Sytuacja? Jaka sytuacja?” – jak gdyby słowa przestały odpowiadać realności mojego ciała, jakbym musiał przypomnieć sobie ich znaczenie lub nigdy go nie znał… Wtedy dotknęła mojej blizny, chwyciła ją delikatnie palcami obu rąk jak zastygłą na mokrej jezdni dżdżownicę. Przez mój kręgosłup przeszła fala. Przeniosła mnie ponownie do czasu, którego nie chciałem pamiętać.

Krótka historia blizny

Miałem 16 lat, kiedy zacząłem tracić równowagę. świat przechylił się na lewą stronę: w trakcie jazdy na rowerze dziwne ciążenie w kościach, podczas spaceru uchodzące spod stóp płyty chodnikowe, na balkonach, mostach, tarasach widokowych przyprawiające o zawrót głowy odczucie, że zaraz otworzy się przede mną otchłań. Nikomu nie mówiłem o tych wrażeniach, nauczyłem się nie opowiadać o towarzyszącym mi poczuciu dezorientacji, które miało się tylko pogłębić. Kilka tygodni później przestałem słyszeć. Świat okryła mokra wata, powiedziałem coś głośno do siebie, ale głos dochodził z odległego miejsca, jakby nie z moich ust. Rodzice zaczęli zwracać uwagę, że zdarza mi się odpowiadać zupełnie bez sensu lub nie reagować na prośby, wezwania, pytania. „Hej, pokrój jeszcze… Słyszysz, mówię do ciebie – zobaczyłem przed sobą twarz matki – gdzie jesteś?” Zdecydowali się posłać mnie, po raz pierwszy w mającym się rozpocząć ciągu wizyt, badań, kontroli, do lekarza, który nakazał prześwietlenie ucha. Maszyna przeniknęła w głąb ciała, rozejrzała się, nic nie odnalazła. „Słyszę w nocy gwizd – powiedziałem lekarzowi – głośny gwizd”. Ten popatrzył na mnie zza biurka, przechylił głowę niczym bezwładna lalka, po czym powoli zamknął kartę pacjenta.

Potem moją głowę zaczął obejmować pulsujący ból. Ledwo dawałem radę wstać z łóżka, światło stało się dotkliwe, przestałem czuć się tym, kim byłem jeszcze niedawno – energicznym chłopakiem, który bez wahania przemierza przestrzeń i czas. Któregoś popołudnia szedłem w odwiedziny do kolegi, a kiedy mijałem rząd srebrnych świerków, te nagle wygięły się do samej ziemi. Wiatru nie było, panowało ciche, ciepłe popołudnie, a drzewa przypominały katapulty gotowe wyrzucić w stronę pobliskich bloków ciężkie kamienne pociski i zniszczyć place zabaw, ukwiecone balkony, ustawione w rzędach auta, wywołać wojnę w spokojnym mieście. To wydarzenie przypomniałem sobie w trakcie lektury Podróży wokół mojej czaszki Frigyesa Karinthyego. Węgierski pisarz, opisując pierwsze symptomy guza mózgu, z powodu którego miał dwa lata później – po operacji przeprowadzonej przez sławnego szwedzkiego neurochirurga Herberta Olivecronę – umrzeć, wspomina „niewidzialne pociągi” odjeżdżające, czterokrotnie, z miejsca, gdzie nigdy nie kursowały: „Słyszałem agresywny, hałaśliwy, natarczywy dźwięk. Stukot pociągu, tak głośny, że zagłuszał wszelkie rzeczywiste odgłosy – kelner coś mówił, a ja nie słyszałem. Ten dźwięk nie dochodzi z zewnątrz, to pewne, stwierdziłem ze zdziwieniem. I nigdzie nie widzę jego źródła. Ale wobec tego… Pochodzi z wnętrza mojej głowy” (tłum. A. Górecka). Świerki wyginały się do ziemi, grożąc zniszczeniem całego osiedla, ale tylko w mojej głowie, gdzie rósł i przejmował nade mną kontrolę guz mózgu. Konkretnie, jak podaje po łacinie i wielkimi literami szpitalna karta informacyjna: duży guz lewego kąta mostowo-móżdżkowego, nerwiak.

Wszystko przyspieszyło. Lewe oko przestało widzieć, trafiłem do neurolożki, która kazała mi stanąć na jednej nodze, podłoga się przechyliła i nazajutrz leżałem już w szpitalu. Badania, wózek inwalidzki, upał, sala dzielona z jęczącymi z bólu mężczyznami. Którejś nocy jeden z nich zawył i zmarł – nie spałem, słysząc pod skórą przeciągły dźwięk alarmu, podano mi znieczulenie, alarm ucichł, zapłakane oczy mojej mamy, chłód sali operacyjnej, jakieś twarze nade mną, bezczucie. „Otworzyli ci puszkę?” – zapytał kolega z pracy, wskazując na moją głowę. Jak odpowiedzieć na takie pytanie? Czy naprawdę chcesz wiedzieć, że operację przeprowadzało ponad 12 godz. dwóch neurochirurgów, że nacięli skórę, rozpiłowali czaszkę, żeby dostać się do mózgu, że przez pół doby czułem zimne, pochłaniające, wypełnione deszczem nic, że obudziłem się, nie mogąc się ruszyć, nagi pod szorstkim prześcieradłem, z rurą drażniącą gardło, w bólu, którego nawet nie próbuję opisać, że zapadła mi się lewa strona twarzy, schudłem kilkanaście kilogramów, nie mogłem chodzić, ledwo mówiłem, że mój ojciec topił się w morzu alkoholu, że przyjaciele, kiedy odwiedzili mnie w salce na końcu szpitalnego korytarza, byli przerażeni (opuchnięty i w bandażach, musiałem wyglądać potwornie), że to, co niewidzialne, rosnące wewnątrz mojego ciała, prawie mnie zabiło, że mężczyźni w białych kitlach, kiedy przywrócili mnie do życia, zaczęli traktować moje ciało jak maszynę, maszyna oddycha, maszyna żyje, a więc wszystko w porządku. „Tak, otworzyli – odpowiedziałem z uśmiechem – i wypili przez słomkę”.

Kryzys dotyku

Przez wiele lat uczyłem się przyzwyczajać do wszystkich rodzajów bólu, które pojawiły się po operacji: nawracającego głowy, wykręcającego lewą rękę, napinającego twarzy, skurczającego stóp. Bólu, do którego nie sposób się jednak przyzwyczaić, który pozostawał dla mnie wrogi i niepokojący, a jednocześnie stał się nieodłączną częścią mnie. Nikomu nie pozwalałem dotykać swojej blizny, ze strachu. Bałem się więc tego, że utracę kontrolę zarówno nad swoim ciałem, jak i nad własną narracją. Lekarzom wystarczyło patrzeć na zdjęcia mojej prześwietlonej czaszki. Fryzjerom wiedzieć, czy mogą bez szkody przejechać po bliźnie maszynką. Ukochanym znać całe moje ciało, lecz tylko fragment historii. W ten sposób trzymałem każdego, a więc i samego siebie, na bezpieczną odległość. Ten sam dystans odnalazłem w Głodzie. Pamiętniku (mojego) ciała Roxane Gay: „Latami było tak, że jednocześnie istniałam ja, kobieta, za którą się uważałam, kiedy żyłam we własnej głowie, a także kobieta, która musiała dźwigać moje zbyt ciężkie ciało. Nie były tą samą osobą. Nie mogły nią być, bo inaczej nie przetrwałabym tego wszystkiego” (tłum. A. Dzierzgowska). Ten rodzaj dystansu znałem bardzo dobrze, pozwolił mi, podobnie jak amerykańskiej pisarce, przetrwać to wszystko. Całkowitą utratę kontroli nad swoim ciałem, zajętym najpierw przez nowotwór, który zapoznał mnie z umieraniem, następnie przez maszynerię ochrony zdrowia zapisującą swoją opowieść na mojej skórze: setkami igieł wbitych w żyły, dźwiękami maszyn przenikających kości, większymi i mniejszymi rurami wprowadzanymi do gardła, do penisa. Ten dystans był mi potrzebny, żebym mógł żyć w ciele, które doświadczyło przemocy. Przemocy choroby i koniecznej przemocy ochrony zdrowia, która miała chorobę wyleczyć.

Dotyk miał zmniejszyć ten dystans, dopuścić innych do mnie, do własnego ciała, do samotności, w której zamknąłem się przez to doświadczenie, otworzyć mnie na własny ból. Tadeusz Sławek w eseju Cienie i rzeczy stwierdził, że dotykając kogoś, jesteśmy w bliskości, a zarazem obcujemy, to znaczy stajemy się „obcy” dla samych siebie, wyobcowujemy się z pewności nabytej za sprawą utartych schematów, którymi posługujemy się, poznając świat. Słowo „obcować”, jak podpowiada słownik, ma dwa znaczenia: pierwsze niejasne, wręcz dziwaczne („kontaktować się z kimś lub czymś blisko”), drugie ściśle związane z seksualnym wymiarem dotyku („mieć stosunki płciowe”). Sławek proponuje zaś znaczenie trzecie, problematyzujące sprawę bliskości i stawiające „ja”, poczucie siebie, tożsamość pod znakiem zapytania. Jeśli w dotyku staję się obcy dla siebie, to kim jestem?

Zdaniem amerykańskiej filozofki Karen Barad taka nieokreśloność stanowi klucz do problemu. Innymi słowy: dotykanie staje się podawaniem siebie w wątpliwość. Zmysłową refleksją nad tym, czym „ja” jest i nie jest, czym może być lub nie być. Otwarciem się na inność, na nieskończoną obcość, która potencjalnie zawiera się w „ja”. Dotyk, dodaje Barad, nie jest ani czysty, ani niewinny. Odpowiada za to, co moralnie problematyczne i kłopotliwe, narusza przyjęte normy, różnicuje. Podobnie pisała Anne Carson w tekście Dirt and Desire (Brud i pożądanie), uznając dotyk – fizyczny, moralny, emocjonalny, wyobrażeniowy – za najtrudniejszą kwestię, wobec której jako członkowie ludzkich społeczeństw na co dzień stajemy. Najtrudniejszą, ponieważ naruszającą ustalone granice, przekraczającą ściśle wytyczone kategorie, przynoszącą kryzys. Carson, uznana tłumaczka dzieł Sofoklesa, Eurypidesa, Safony, nie bez przyczyny posługuje się w opisie dotyku słowem „kryzys”, słowem, które w starożytnej grece było związane z momentem podjęcia decyzji, kluczowym punktem, rozróżnieniem.

Mój strach przed dotykiem miał związek z różnicą, ujawniającą się w lustrzanym odbiciu lub na fotografiach: kim jest, zastanawiałem się, osoba, która patrzy na mnie moimi oczami, kim jest obcy, który nosi moją skórę? Podświadomie wiedziałem, że zmierzenie się z tym, co we mnie obce – nieracjonalne, nieodczuwalne, niepoliczalne, niekontrolowane – pozwoli mi otworzyć się na współczucie. Na wspólne odczuwanie między mężczyzną, za którego się uważałem, kiedy żyłem we własnej głowie, i mężczyzną dźwigającym moje zbyt bolesne ciało.

Spocone pojęcia

Kiedy na pierwszym spotkaniu Malwina dotknęła mojej blizny, miałem wrażenie, jakby wielkie koło – odczuć, wspomnień, zapachów, głosów, osób (czego tam nie było) – zaczęło się we mnie kręcić, pod zamkniętymi powiekami pojawiły się barwne błyskania. Miałem już powiedzieć „koniec, wystarczy”, jednak wszystkie wrażenia momentalnie znikły i zostały tylko jej palce przesuwające się delikatnie, milimetr po milimetrze, po zabliźnionej tkance. „Jest bardzo napięta – stwierdziła – sprawdzę teraz jedną rzecz”, i pokazała mi coś, co przypominało wyjęty z ołówka grafit, krótki i lekko spiczasty. „Dotknę tym twojej blizny, będę powoli przesuwać w dół, później powiesz mi, co się z tobą działo”. Mruknąłem coś, że niby się zgadzam. I zaczęło się dziać: w czaszce pojawiło się rozlewisko ciepła, w uszach rozlewisko zimna, ból w kręgosłupie przesunął się jak wielki biały wąż, smak lodów – czekoladowych? waniliowych? na pewno jedzonych łyżką – wybuchł na wysokości bioder, skurcz wykrzywił stopy, dym papierosowy wypełnił dłonie, mdłości wstrząsnęły udami. Wszystko to trwało minutę, może dwie. A ja czułem się tak, jakbym właśnie wrócił z dwutygodniowej podróży do miejsca, które przed chwilą jeszcze nie istniało, zmęczony, spocony.

Tymi samymi słowami próbowałem opisać Malwinie swoje doznania. Słowa okazały się niewystarczające, spóźnione, zupełnie nieodpowiednie. „Wszystkie te wrażenia – odparła na moje wyczerpujące próby Malwina – pokazują, że twój mózg wciąż otrzymuje informacje od blizny, że nie jest w pełni zagojona”. Zaśmiałem się nerwowo i odpowiedziałem, że przecież jest zagojona, zresztą dopiero co byłem na kontroli, lekarz opowiadał mi dokładnie, jak cienka tkanka, tzw. pajęczynówka, obrosła wycięty fragment mózgu, który dodatkowo wypełnił się płynem mózgowo-rdzeniowym, jakoś tak. „Jest zagojona, ale i nie jest – odpowiedziała tajemniczo. – Praca, którą mamy do wykonania, polega na ograniczeniu tych wrażeń”. Tak zaczęły się nasze regularne spotkania, nosiły nazwę terapii psychosomatycznej, polegały w całości na pracy dotyku.

Za wyrażeniem „praca dotyku” stoi konkretne założenie, według którego zmysł ten jest zmysłem znaczącym, posiadającym zdolność przekazywania mniej lub bardziej konkretnych informacji, możliwym do użycia w sposób celowy i jakoś opisywalnym. W trakcie spotkań z Malwiną, w przerobionym na kilka gabinetów ciasnym mieszkaniu na parterze, często wątpiłem w to założenie, gdy delikatny ucisk na stopach, niewyczuwalne ugniatanie karku, powolne koliste ruchy palcami na skroniach i czole, ciepło przekazywane do kręgosłupa w okolicach miednicy wywoływały we mnie, leżącym niemal bez ruchu na łóżku rehabilitacyjnym, nieznane wrażenia, przenosiły mnie w obręb bólu, którego nie chciałem czuć, stawiały mnie przed pytaniami, na które nie potrafiłem znaleźć odpowiedzi, na zmianę koiły i drażniły, dawały i odbierały nadzieję. Wątpiłem w to założenie, ponieważ nie potrafiłem wyjaśnić, co konkretnie się ze mną dzieje, nie miałem słów na opisanie doznań, czynności, skutków tej, niech już będzie, terapii. Słowa nie odpowiadały realności mojego ciała. Zdałem sobie sprawę, że nie jest to mój, a przynajmniej nie tylko mój problem.

Dalsza część miesięcznika dostępna w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

FOTOREPORTAŻ STEFAN DILLER

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Społeczeństwo ♦ Świat

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PRZEBŁYSKI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Idee

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

PO SWOJEMU ROZMOWY O DOBRYM ŻYCIU

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

STACJA: LITERATURA

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI

Ludzie ♦ Książki ♦ Zdarzenia

Dostępne w wersji pełnej

WRÓĆ DO SPISU TREŚCI