© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010, 2011

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji medycznych: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Anna Nowosielska-Tiuryn

Korekta: Ilona Kalinowska

Projekt okładek do serii: Magdalena Kaczmarczyk

Strony tytułowe zaprojektowała: Maria Sosnowska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna STOCKXPERT

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2011 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-5951-9

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

AUTORKI

dr hab. n. med. Helena Lenartowicz

wieloletni nauczyciel akademicki

dr hab. n. hum., mgr piel. Maria Kózka

adiunkt w Zakładzie Pielęgniarstwa Klinicznego Instytutu

Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu UJCM

Spis treści

1. Badania naukowe

1.1. Cele, funkcje, struktura, paradygmaty nauki

1.2. Rodzaje badań naukowych i ich użyteczność w pielęgniarstwie

1.3. Istota badań w pielęgniarstwie

1.4. Teoretyczne modele pielęgniarstwa

1.5. Etyczne aspekty badań

1.6. Proces krytycznej oceny publikacji

1.7. Zastosowanie badań naukowych w praktyce pielęgniarskiej

2. Koncepcja naukowego badania empirycznego

2.1. Struktura koncepcji

2.2. Źródła informacji naukowej – przegląd piśmiennictwa

2.3. Określenie celów badania

2.4. Problemy badawcze i kryteria ich poprawności

2.5. Zmienne, wskaźniki zmiennych i hipotezy badawcze

3. Gromadzenie materiału badawczego

3.1. Wybór metod, technik, narzędzi badawczych

3.2. Określenie zbiorowości statystycznej i dobór próby

3.3. Przeprowadzenie badań

4. Opracowanie materiału badawczego

4.1. Porządkowanie zebranego materiału

4.2. Statystyczne opracowanie zebranego materiału

4.3. Analiza i prezentacja materiału

4.4. Dyskusja i wnioski

4.5. Opracowanie pisemne

Piśmiennictwo

PRZEDMOWA

Międzynarodowa Rada Pielęgniarek (MRP) i naukowe towarzystwa pielęgniarek w poszczególnych krajach stoją na stanowisku, iż wszystkie pielęgniarki powinny opanować podstawy metodologiczne badań naukowych. Już w 1976 r. Amerykańskie Towarzystwo Pielęgniarek rekomendowało przygotowywanie przyszłych pielęgniarek do pracy badawczej na poziomie studiów przeddyplomowych, czyli aktualnie studiów pierwszego stopnia.

Oprócz uczenia się zawodu i doskonalenia podyplomowego potrzebny jest postęp w nauce o pielęgnowaniu. Chodzi bowiem o to, aby praktyka pielęgnowania jako sfera o szczególnej doniosłości publicznej opierała się na rzetelnych wynikach naukowych, wiedzy zweryfikowanej, sprawdzonej w poprawnym metodologicznie procesie badawczym, a nie tylko na tradycji i intuicji. Warto też wziąć pod uwagę, że nauka służy człowiekowi, a uprawianie jej przynosi satysfakcję, dumę i radość.

Przed każdym kolejnym rocznikiem absolwentów studiów pielęgniarstwa, zwłaszcza przed osobami obdarzonymi darem intelektualnej ciekawości, otwierają się szanse poznawania mechanizmów świata, odkrywania łańcuchów przyczyn i skutków, tworzenia nowej wiedzy, wreszcie wpływania na rzeczywistość.

Programy kształcenia w zawodzie pielęgniarki nie tylko w Europie, ale też w wielu krajach świata, zawierają moduły o charakterze metodologicznym, które wprowadzają w zagadnienia związane z metodą (w szerokim znaczeniu) badań naukowych. Egzamin końcowy często obejmuje m.in. wykonanie ćwiczenia naukowego w postaci napisania pracy dyplomowej.

Cele kształcenia w tym zakresie powinny być zróżnicowane w zależności od poziomu studiów. Na poziomie studiów pierwszego stopnia (studia licencjackie) student powinien opanować wiedzę, umiejętności i ukształtować postawy, które pozwalałyby mu na określenie pielęgniarskich problemów badawczych, dobór właściwych metod i technik badawczych, uczestniczenie w gromadzeniu danych oraz wprowadzanie w życie rezultatów badań. Ponadto na tym poziomie kształcenia istotne jest przygotowanie do krytycznego czytania tekstów naukowych, ich rozumienia, oceniania i selekcjonowania publikacji naukowych.

Na poziomie studiów drugiego stopnia (studia magisterskie) – oprócz wymienionych umiejętności – absolwent powinien być przygotowany do przeprowadzenia pod opieką doświadczonego badacza pełnego cyklu badawczego: od sformułowania problemu do analizy i interpretacji zebranego materiału, poprawnego wnioskowania, pisania raportów i przygotowania publikacji. Absolwent studiów magisterskich powinien być gotowy do podjęcia aktywnej roli eksperta w sprawach pielęgnowania w ramach interdyscyplinarnych zespołów badawczych i tworzenia klimatu sprzyjającego naukowym badaniom.

Na trzecim poziomie studiów (studia doktoranckie) – oprócz uprzednio wymienionych kompetencji – doktorant powinien zapoznać się z filozofią nauki, paradygmatami badawczymi i konceptualnymi modelami pielęgnowania. Powinien też zdobyć umiejętność samodzielnego planowania badań, budowania teorii oraz przygotowywania projektów w celu pozyskiwania funduszy na badania z publicznych i prywatnych źródeł.

Każdy, kto zdobywa zawód pielęgniarki, jeśli jest świadomy związku między stopniem zaawansowania nauki a postępami w praktyce, rozumie znaczenie kształtowania umiejętności prowadzenia badań. Warto przypomnieć, że każda pielęgniarka jest zobowiązana do wysiłku na rzecz rozwoju zawodu i doskonalenia opieki. Uzasadnione jest zatem przybliżenie studentom pielęgniarstwa metodologii – nauki traktującej o prawidłowościach rządzących procesem poznawczym w nauce. Pamiętać jednak należy o tym, że ukształtowanie umiejętności badawczych wymaga znacznie więcej wysiłku niż tylko przeczytanie podręcznika.

Opracowanie jest adresowane do studentów pielęgniarstwa, położnictwa, uczestników programów specjalizacji zawodowych. Ma na celu:

• wzmocnienie intelektualnej ciekawości i motywacji do prowadzenia badań naukowych w pielęgniarstwie,

• ugruntowanie przekonania o konieczności przestrzegania w badaniach zasad

• etycznych, prawa autorskiego i ochrony własności intelektualnej,

• ukształtowanie umiejętności krytycznego oceniania piśmiennictwa i wdrażania wyników badań naukowych do codziennej praktyki,

• przygotowanie do projektowania pełnego procesu badawczego, stawiania celu, formułowania pytań problemowych, doboru metod, technik, gromadzenia materiału, analizowania, wnioskowania, pisania protokołu z badań i dokonywania ich oceny.

Autorki podręcznika żywią przekonanie, że okaże się on przydatny nie tylko studentom, ale także nauczycielom metodologii i promotorom prac dyplomowych na studiach pielęgniarskich oraz podobnych kierunkach prowadzonych w ramach nauk o zdrowiu.

Kończąc, pragniemy złożyć podziękowanie tym wszystkim, którzy wnieśli bezpośredni lub pośredni wkład do niniejszego opracowania, a więc naszym własnym nauczycielom i tym, którzy podejmowali liczne dyskusje metodologiczne przy okazji recenzowania oraz obrony prac dyplomowych i doktorskich. Studentom – za ich chodzenie na skróty, które przekonało nas, że opracowanie tego przewodnika jest celowe i uzasadnione.

Helena Lenartowicz, Maria Kózka

1 BADANIA NAUKOWE

1.1. Cele, funkcje, struktura, paradygmaty nauki

Spór o naukę – jej rolę, cele i znaczenie – rozpoczął się kilka wieków przed naszą erą, toczył się przez okres starożytności, średniowiecza, nowożytności i pozostaje żywy do dnia dzisiejszego. Efektem tego jest bogata historia nauki i coraz bardziej precyzyjna terminologia. Jednakże w tym rozdziale zostaną wyjaśnione jedynie podstawowe pojęcia bezpośrednio z nauką związane.

Nauka – termin ten nie oznacza zawodu, stąd też nie ma szkół przygotowujących do nauki. Nauka jest czymś więcej niż zawodem, jest pewnym rodzajem twórczości intelektualnej i tylko wobec nauki wysuwane są oczekiwania dotyczące uporządkowania, sklasyfikowania, wyjaśnienia faktów i zjawisk, tworzenia reguł i praw.

Pojęcie „nauka” pochodzi od łacińskiego scire, oznaczającego wiedzieć, i ma wiele znaczeń: dydaktyczne, instytucjonalne, teoretyczne (treściowe i funkcjonalne). W znaczeniu dydaktycznym jest to czynność nauczania i uczenia się, w znaczeniu instytucjonalnym wiąże się z dyscypliną naukową uprawianą na uczelni wyższej lub w instytucji naukowo-badawczej. Stąd pojęcie nauki zwykle jest używane w znaczeniu rezultatowym i czynnościowym.

Nauka w znaczeniu rezultatowym jest to społecznie wypracowany zasób (system, zbiór) twierdzeń uzasadnionych i sprawdzonych, dotyczących ważnych dla człowieka dziedzin rzeczywistości. Twierdzenia te są maksymalnie zgodne z rzeczywistością, której dotyczą, czyli odpowiadają temu, jak w danej dziedzinie zjawisk rzeczy mają się naprawdę. W tym znaczeniu nauka jest to ład aksjomatyczny, układ pewników i prawd. Klasyczna definicja, jak pisze W. Pytkowski (1985), powołując się na Arystotelesa, określa prawdę jako stosunek między myślą a rzeczą (a nie cechą samej rzeczy) i wyraża zgodność myśli – sądu z rzeczywistością.

Należy jednak pamiętać, że nauka na pewnych etapach rozwoju może błądzić, że nie wszystkie twierdzenia, opisy wytrzymują próbę czasu, stąd pogląd, że nie ma prawd absolutnych, niezmiennych, ponadhistorycznych. Zdarza się, że dotychczasowa prawda zostaje odwołana, unicestwiona, wyparta, gdy dzięki postępowi metodologicznemu, szczegółowym i dogłębnym badaniom sformułowane zostaje nowe prawo. Zgodnie z przytoczoną definicją zmianie ulega nasze pojęcie o jakiejś cząstce świata, nie zaś sama ta cząstka. Z jednej strony nauka ma charakter kumulatywny, co oznacza, że wyniki badań, odkrycia poszczególnych badaczy i zespołów naukowych sumują się w coraz spójniejszy obraz rzeczywistości, z drugiej – odrzucone zostają słabo dotychczas uzasadnione rezultaty. Misją nauki jest zatem ciągła walka o „prawdziwość prawd”.

Od tysięcy lat nauka w znaczeniu rezultatowym była określana metaforycznie jako budowa składająca się z fundamentalnych prawd, zasad, cegiełek konstrukcyjnych. W ujęciu współczesnym metafora budowli zostaje zastąpiona metaforą sieci. Rzeczywistość postrzegana jest jako sieć wzajemnych relacji. Badając ją, tworzymy sieć nowych relacji zachodzących między obserwowanymi zjawiskami. W sieci takiej nie występują absolutne fundamenty.

O ile tradycyjnie panowało przekonanie, że nauka jest zdolna wyposażyć nas w absolutną pewność, o tyle współcześnie uważa się, że pojęcia, teorie, odkrycia są ograniczone i przybliżone. Nauka nigdy nie zapewni całościowego i ostatecznego zrozumienia rzeczywistości. Stąd blisko do stwierdzenia, że w istocie naukowcy nie zajmują się prawdą rozumianą jako całkowita zgodność między opisem a zjawiskiem, ale ograniczonymi i przybliżonymi opisami rzeczywistości, które należy poddawać ciągłej weryfikacji. Nauka znajduje się w ciągłym stanie rozwoju, a krytyka jest podstawowym elementem tego rozwoju.

Poznawaniem zajmuje się epistemologia – dyscyplina zajmująca miejsce pośrednie między ogólną teorią poznania a naukami szczegółowymi. Rozpatruje naukę bądź jako układ ewolucyjny i wówczas bada mechanizmy rozwoju pojęć, operacji i metod poznania naukowego (epistemologia diachroniczna), bądź jako układ statyczny i wówczas zajmuje się analizą języka nauki oraz badaniem istniejących struktur i procedur naukowych (epistemologia synchroniczna) (Encyklopedia PWN, 2004).

Nauka w znaczeniu czynnościowym oznacza złożoną, twórczą działalność społeczności naukowców, ludzi mających rozległą wiedzę o przedmiocie badań, niekonwencjonalnie myślących, ostrożnych, krytycznych, obiektywnych, którzy poszukują prawd, formułują uogólnienia, prawidłowości i budują system wiedzy naukowej. Nauka jest coraz częściej uprawiana przez zespoły badawcze, rzadziej indywidualnie przez jednostkowych badaczy ze względu na oczekiwania dotyczące

wszechstronnego, dogłębnego, kompleksowego ujmowania problemów badawczych. Naukę w tym znaczeniu powinny cechować celowość i poprawność metodologiczna, m.in. logiczność uzasadniania oraz wnioskowania.

Wiedza naukowa jest wiedzą spójną, uporządkowaną, niesprzeczną wewnętrznie, uzyskaną drogą badań naukowych za pomocą poprawnej metody i naukowych reguł. Jako logicznie powiązany system twierdzeń naukowych różni się od wiedzy powszechnej, która jest zbiorem wiadomości przypadkowych, luźno ze sobą powiązanych, niesprawdzonych, zdobytych przypadkowo, jakimkolwiek sposobem. Wiedza w całości jest pojęciem szerszym od nauki, nie każda bowiem wiedza jest nauką. Na skutek ogromnego zalewu informacji granica między wiedzą naukową i nienaukową jest coraz trudniejsza do rozpoznania.

Od zarania dziejów człowiekowi towarzyszy ciekawość będąca silnym motywem poznawania świata, stawiania pytań: jak jest, dlaczego tak się dzieje, w jaki sposób wywoływać zjawiska pożądane, w jaki sposób opanować naturę? Na te i inne podobne pytania odpowiada nauka. Jej cele zwykle dzieli się na wewnętrzne, inaczej poznawcze, i zewnętrzne, czyli praktyczne.

Wewnętrzne cele nauki oznaczają wierne i ścisłe opisanie świata, dawanie prawidłowego i coraz doskonalszego obrazu rzeczywistości, odkrywanie naukowej prawdy ponadczasowej i ponadprzestrzennej. Tym celom towarzyszy wizja uniezależnienia się człowieka od wielu ograniczeń i opanowania przez niego świata zewnętrznego. Cele wewnętrzne nie zakładają natomiast bezpośrednich owoców praktycznych.

Zewnętrzne cele nauki dotyczą przekształcania poznanych, obiektywnych praw o otaczającym nas świecie w odpowiednie normy i dyrektywy zapewniające skuteczne i korzystne działanie praktyczne. Są one nastawione na potrzeby życiowe, na potrzeby szeroko rozumianej praktyki, na poznawanie warunków sprawnego działania. Linia podziału między poznawczymi i praktycznymi celami nie jest ostra, pozostają one w stałym związku, tak jak nauka i praktyka. Związek ten ma charakter sprzężenia zwrotnego, a jest tym silniejszy, im wyższy poziom osiąga i nauka, i praktyka. Są dla siebie inspiracją w poszukiwaniu „racji”, dowodów oraz w ich wykorzystywaniu na rzecz człowieka.

W piśmiennictwie metodologicznym oprócz celów nauki wymienia się też funkcje nauki. Są to funkcje:

→ deskryptywna, czyli opisowa,

→ eksplanacyjna, inaczej wyjaśniająca,

→ prognostyczna (Kamiński 1992, Gnitecki 2004).

Opisowa funkcja nauki bywa także nazywana diagnostyczną, w jej bowiem ramach rozpoznaje się jakiś stan rzeczy, jego tendencje roz-

wojowe, ujmuje stosunki zachodzące między rzeczami przy użyciu odpowiedniego języka. Diagnoza odpowiada na pytania, jak jest, jakie są własności przedmiotów i zjawisk, ich natężenie, czy i jakim podlegają zmianom i procesom. Oprócz tego, że pozwala na ustalenie stanu faktycznego, może dostarczyć przesłanek dla pożądanej zmiany tego stanu. Rezultatem tej funkcji są opisy sprawozdawcze – rodzaj fotografii zdarzeń i zbiorowości.

Wyjaśniająca funkcja nauki, jak sama nazwa wskazuje, polega na objaśnianiu implikacji, relacji – zależności między zjawiskami, ustalaniu związków przyczynowo-skutkowych, odpowiadaniu na pytania, dlaczego jest, jak jest. W ramach tej funkcji nauka tłumaczy, dlaczego występują określone zdarzenia, co jest ich przyczyną główną, dominującą, a co drugorzędną, ukazuje okoliczności, w jakich dochodzi do ich przekształceń. Wyjaśnianie jest procedurą rozumowania mającą na celu uzyskanie odpowiedzi na pytania, dlaczego zdarzyło się A, jaka jest przyczyna B, co spowoduje C itp. (Pilch 1995). Poprawność wyjaśniania jest uwarunkowana stosowaniem prawdziwych przesłanek i przestrzeganiem reguł danego języka.

Prognostyczna funkcja nauki polega na przewidywaniu przyszłych stanów rzeczy na podstawie dotychczasowego stanu wiedzy. Jeśli wiemy, że A powoduje B, to, jeśli pojawia się A, można przewidywać, że nastąpi B. Jeśli wiedza jest niedostateczna, to przewidywanie nie jest możliwe.

Bogactwo nauki przejawia się w postępującym jej podziale i wyodrębnianiu się nowych jednostek, czyli dyscyplin naukowych. Proces wyodrębniania się nowych dyscyplin naukowych wiąże się z:

→ nagromadzeniem ogromnej wiedzy, której pracownik nauki nie jest w stanie twórczo opanować (bez znajomości dotychczasowego stanu nie można racjonalnie przyczyniać się do dalszego rozwoju),

→ istnieniem na „peryferiach” dojrzałych, różnych dyscyplin podobnych problemów wzbudzających zainteresowanie badaczy, które zsumowane i zsyntezowane tworzą nową dyscyplinę,

→ nadaniem jakiemuś fragmentowi rzeczywistości dużego znaczenia społecznego i uznaniem, że wymaga wsparcia naukowego.

Nauka ma swoją strukturę wyrażającą się w podziale na części i w relacjach zachodzących między tymi częściami. Według L. Powierża strukturę nauki charakteryzuje poniższy system hierarchiczny:

Podział nauk dokonuje się według różnych kryteriów, tj. ontologicznych i epistemologicznych, przedmiotowo-metodologicznych oraz porównywania na poziomie międzynarodowym związanego również z jej finansowaniem.

Rycina 1. Struktura nauki.

Źródło: L. Powierża: Systematyczne aspekty terminologii. Inżynieria Systemów Biologicznych, 2003, 2, s. 3.

W kryteriach ontologicznych i epistemologicznych uwzględnia się:

→ przedmiot badań, czyli fragment lub aspekt rzeczywistości,

→ metody badań,

→ rodzaj formułowanych problemów badawczych.

Kryteria porównywania na poziomie międzynarodowym związane również z finansowaniem nauki wyodrębniają 6 głównych dziedzin:

→ nauki przyrodnicze – obejmują 6 dyscyplin i inne nauki przyrodnicze,

→ nauki inżynieryjne i techniczne – obejmują 10 dyscyplin i inne nauki inżynieryjne i techniczne,

→ nauki medyczne i nauki o zdrowiu – obejmują 4 dyscypliny, tj. medycyna ogólna, medycyna kliniczna, nauki o zdrowiu, biotechnologia medyczna i inne nauki medyczne,

→ nauki rolnicze – obejmują 4 dyscypliny i inne nauki rolnicze,

→ nauki społeczne – obejmują 8 dyscyplin i inne nauki społeczne,

→ nauki humanistyczne – obejmują 4 dyscypliny i inne nauki humanistyczne.

(www.nauka.gov.pl).