© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Dawkowanie leków

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Agata Góra

Redaktor merytoryczny: Ewa Markowska

Korekta: Bożena Pec

Ryciny w tekście: Małgorzata Juzala

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2006 r., (wyd. II)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5866-6

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

LEKARZ RADZI

Autorzy

lek. Agata Cajdler-Łuba

dr hab. med. Katarzyna Cypryk

dr n. med. Jan Dąbrowski

dr n. med. Maciej Hilczer

prof. dr hab. med. Michał Karasek

prof. dr hab. med. Małgorzata Karbownik

dr n. med. Sławomir Krogulski

prof. dr hab. med. Andrzej Lewiński

mgr Agata Lipińska-Szałek

dr n. med. Magdalena Marcinkowska

lek. Iwona Nadel

dr inż. Urszula Pytasz

lek. Paulina Rzeszowska

dr n. med. Ireneusz Salata

prof. dr hab. med. Ewa Sewerynek

dr n. med. Elżbieta Skowrońska-Jóźwiak

dr n. med. Antonina Sobieszczańska-Jabłońska

dr n. med. Renata Stawerska

dr n. med. Konrad Szosland

dr n. med. Arkadiusz Zygmunt

Spis treści

I. Konsekwencje starzenia się populacji światowej
(Michał Karasek)

II. Co to jest menopauza?
(Agata Cajdler-Łuba, Antonina Sobieszczańska-Jabłońska, Iwona Nadel, Ireneusz Salata)

Definicja

Wiek wystąpienia menopauzy i czynniki ryzyka

Przemiany dokonujące się w organizmie kobiety w okresie okołomenopauzalnym

Objawy menopauzy

Objawy wypadowe

Zmiany psychiczne

Zaburzenia miesiączkowania

Zaburzenia układu moczowo-płciowego

Zaburzenia seksualne

Zaburzenia w obrębie tkanki łącznej

Sposoby oceny stopnia nasilenia objawów menopauzalnych

III. Menopauza i choroby układu sercowo-naczyniowego
(Ewa Sewerynek, Magdalena Marcinkowska)

Wstęp

Przyczyny miażdżycy naczyń krwionośnych

Główne działania estrogenów poza narządem rodnym

Menopauza a podstawowe czynniki ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego

Otyłość

Zaburzenia gospodarki lipidowej

Brak aktywności fizycznej

Palenie papierosów

Zespół metaboliczny oraz cukrzyca

Nadciśnienie tętnicze

Homocysteina

Wskaźniki ostrej fazy

Układ krzepnięcia

Obraz kliniczny i sposoby diagnozowania choroby niedokrwiennej u kobiet

Postępowanie profilaktyczne i lecznicze

Hormonalna terapia zastępcza — pomaga czy szkodzi?

IV. Cukrzyca i zespół metaboliczny
(Katarzyna Cypryk, Konrad Szosland, Paulina Rzeszowska)

V. Osteoporoza u kobiet w okresie okołomenopauzalnym
(Elżbieta Skowrońska-Jóźwiak, Arkadiusz Zygmunt)

Wstęp

Patofizjologia osteoporozy

Objawy osteoporozy

Profilaktyka

Leczenie

VI. Tarczyca a menopauza
(Małgorzata Karbownik, Ewa Sewerynek, Renata Stawerska, Andrzej Lewiński)

Zmiany czynności i struktury tarczycy występujące wraz z wiekiem

Wole nietoksyczne

Zapalenia tarczycy

Niedoczynność tarczycy

Nadczynność tarczycy

Nowotwory tarczycy

Podsumowanie

VII. Menopauza a nowotwory
(Małgorzata Karbownik, Andrzej Lewiński)

Rak gruczołu piersiowego

Rak szyjki macicy

Rak okrężnicy i odbytnicy

Rak płuca

Rak jajnika

Rak trzonu macicy

Hormonalna terapia zastępcza a ryzyko nowotworów złośliwych

Palenie papierosów

Otyłość i brak aktywności fizycznej

Dieta i czynniki żywieniowe

Alkohol

Ekspozycja na promieniowanie słoneczne

Podsumowanie

VIII. Menopauza a hormony młodości
(Michał Karasek, Małgorzata Karbownik, Maciej Hilczer)

Hormon wzrostu

Dehydroepiandrosteron

Melatonina

IX. Zaburzenia psychiczne związane z okresem przekwitania u kobiet
(Sławomir Krogulski, Agata Lipińska-Szałek)

Wstęp

Uwarunkowania psychologiczne i psychospołeczne

Uwarunkowania biologiczne

Najczęstsze zaburzenia psychiczne

Wczesne objawy niedoboru estrogenów

Zaburzenia czynnościowe (nerwicowe)

Zaburzenia depresyjne

Depresja w menopauzie — rola hormonalnej terapii zastępczej

Zakończenie

X. Żywienie w okresie okołomenopauzalnym
(Urszula Pytasz, Andrzej Lewiński)

Skutki zdrowotne niewłaściwego żywienia

Problemy z utrzymaniem prawidłowej masy ciała

Dieta a osteoporoza

Dieta a choroby nowotworowe

Inne skutki zdrowotne

Produkty, potrawy i składniki wskazane w okresie okołomenopauzalnym

Podstawowe zasady postępowania

XI. Hormonalna terapia zastępcza
(Antonina Sobieszczańska-Jabłońska, Agata Cajdler-Łuba, Iwona Nadel, Ireneusz Salata)

Wstęp

Wskazania i przeciwwskazania do hormonalnej terapii zastępczej

Wskazania do hormonalnej terapii zastępczej

Przeciwwskazania do hormonalnej terapii zastępczej

Schematy leczenia, drogi podawania, leki

Rodzaje hormonalnej terapii zastępczej

Schematy leczenia

Drogi podawania

Leki stosowane w hormonalnej terapii zastępczej

Standardy postępowania

Alternatywne formy terapii

Hormonalna terapia zastępcza a nowotwory

XII. Hormonalna terapia zastępcza a inne leki
(Jan Dąbrowski)

XIII. W jaki sposób ujawniają się u mężczyzn objawy starzenia. Andropauza
(Michał Karasek, Andrzej Lewiński)

XIV. Życie zaczyna się po menopauzie
(Andrzej Lewiński)

Słowniczek
(Katarzyna Cypryk, Renata Stawerska)

I. Konsekwencje starzenia się populacji światowejMichał Karasek

W ciągu ostatnich 200 lat bardzo zwiększyła się liczba ludności zamieszkującej kulę ziemską. Wzrosła ona z około 1 miliarda na początku XIX wieku do ponad 6 miliardów obecnie i wzrasta nadal w tempie prawie 77 milionów osób rocznie. Organizacja Narodów Zjednoczonych prognozuje, że za 50 lat mieszkańców globu będzie od 7,4 do 10,6 miliarda (wariant średni — 8,9 miliarda). Największy wzrost jest spodziewany w sześciu krajach: Indiach (o 21%), Chinach (o 12%), Pakistanie (o 5%), Nigerii, Bangladeszu i Stanach Zjednoczonych (o 4%). Natomiast w Polsce przewiduje się spadek liczby mieszkańców z 38,6 miliona w 2003 roku do 37,3 miliona w 2025 roku i 33 milionów w 2050 roku.

Jednym z najwyraźniej zaznaczonych zjawisk demograficznych XX i XXI wieku jest starzenie się populacji światowej. To wynik ciągłego zmniejszania się liczby urodzeń przy jednoczesnym wydłużaniu życia. Mediana wieku (wartość poniżej i powyżej której znajduje się połowa populacji) dla populacji światowej w roku 1950 wynosiła 23,6 lat, w roku 2000 wzrosła do 26,5 lat, a w roku 2050 wyniesie, jak się prognozuje, 36,2 lat. Oznacza to, że w czasie poprzednich 50 lat mediana wieku dla populacji światowej wzrosła jedynie o około 3 lat, a w ciągu następnego półwiecza wzrośnie aż o 10 lat. Występują jednak wyraźne różnice w poszczególnych regionach naszego globu (tabela I-1), a także w poszczególnych krajach (tabela I-2).

Tabela I-1. Mediana wieku dla poszczególnych kontynentów (wg World Population Prospects: the 2002 Revision. United Nations, Population Division)

Mediana wieku (lata)

1950

2000

2050

Świat ogółem

23,6

26,4

36,8

Afryka

19,0

18,3

27,5

Ameryka Południowa i Środkowa

20,1

24,2

39,8

Ameryka Północna

29,8

35,4

40,2

Azja

22,0

26,1

38,7

Europa

29,2

37,7

47,7

Oceania

27,8

30,7

39,9

Tabela I-2. Wybrane kraje z najniższą i najwyższą prognozowaną medianą wieku w 2050 roku (wg World Population Prospects: the 2002 Revision. United Nations, Population Division)

Mediana wieku (lata)

1950

2000

2050

Niger

17,9

15,1

22,0

Angola

19,7

16,3

22,0

Somalia

19,5

16,0

22,1

Jemen

18,9

15,4

22,5

Uganda

17,7

15,1

22,5

Mali

17,2

15,4

22,6

Burkina Faso

18,5

15,5

22,7

Polska

25,8

35,2

48,9

Hiszpania

27,7

37,4

51,9

Singapur

20,0

34,5

52,0

Estonia

29,9

37,9

52,3

Włochy

29,0

40,2

52,4

Łotwa

30,5

37,8

53,0

Słowenia

27,7

38,1

53,1

Japonia

22,3

41,3

53,2

Wzrosnąć ma także prognozowana długość życia w odniesieniu do roku urodzenia — z 64,6 lat dla urodzonych w latach 1995–2000 do 74,3 lat dla urodzonych w latach 2045–2050. Ważną rolę w procesie starzenia się populacji światowej odgrywa też spadek umieralności, zwłaszcza osób w starszym wieku. Uważa się, że w obecnych warunkach około 75% nowo narodzonych dożyje 60 lat, a ponad 30% — 80 lat. Przewiduje się, że spośród urodzonych w 2050 roku prawie 90% dożyje do 60 lat, a ponad 50% — do 80 lat.

Liczba osób powyżej 60. roku życia wzrosła w ciągu ostatnich 50 lat trzykrotnie (z 205 milionów do 606 milionów), a prognozuje się jej dalszy znaczny wzrost w trakcie następnych 50 lat (do 2 miliardów). Oznacza to dziesięciokrotny wzrost w czasie 100 lat. W 2050 roku osoby po 60. roku życia będą stanowić 20% populacji światowej. Zwiększa się także systematycznie liczba osób powyżej 80. roku życia (z 14 milionów w 1950 roku do 69 milionów w 2000 roku, a w 2050 roku wyniesie ona 377 milionów). Osiemnastokrotnie ma wzrosnąć w ciągu następnych 50 lat liczba osób najstarszych, żyjących ponad 100 lat (z prawie 167 tysięcy osób obecnie do około 3,3 miliona osób w 2050 roku).

Porównanie w skali światowej proporcji osób w trzech głównych grupach wiekowych (0–14, 15–59 oraz 60 lat i powyżej) wskazuje, że w Polsce liczba osób powyżej 60. roku życia będzie w połowie XXI wieku proporcjonalnie większa niż w innych krajach.

Globalne starzenie się populacji światowej stwarza wiele problemów medycznych, socjalnych i ekonomicznych, gdyż wzrasta istotnie liczba potencjalnych beneficjentów funduszy przeznaczonych na ochronę zdrowia i emerytury, głównie tych po 65. roku życia, a liczba osób w ekonomicznie aktywnym wieku (15–65 lat) ulega zmniejszeniu. W ciągu ostatnich 50 lat proporcja osób w wieku 15–64 lat do osób w wieku 65 lat i powyżej zmniejszyła się o ponad 20%, a w następnym pięćdziesięcioleciu ma ulec jeszcze większemu spadkowi — o 56% w stosunku do 2000 roku. Spadek ten będzie szczególnie silny w krajach rozwiniętych, gdzie na każdego emeryta przypadnie zaledwie 2,2 osoby pracującej.

W większości krajów liczba starszych kobiet znacznie przewyższa liczbę starszych mężczyzn. Wprawdzie menopauza jest stanem fizjologicznym, jednak dolegliwości z nią związane stanowią często dużą uciążliwość i wymagają leczenia. Zjawisko to dotyczy także w pewnym stopniu andropauzy. Wzrost liczby osób w podeszłym wieku powoduje również zwiększenie liczby pacjentów dotkniętych chorobami związanymi z wiekiem, jak miażdżyca, choroby zwyrodnieniowe układu nerwowego (choroba Alzheimera, choroba Parkinsona) czy choroby nowotworowe.

Warto pamiętać, że starzenie się jest procesem długotrwałym, że nie pojawia się ono nagle w 60. roku życia. Zarówno sam proces starzenia, jak i choroby związane z wiekiem prowadzą do mniej lub bardziej zaznaczonej niepełnosprawności — a jej redukcja powinna stanowić podstawę racjonalnej strategii starzejącego się społeczeństwa.

Menopauza to jeden z etapów starzenia się kobiety. Niektóre z kobiet przechodzą przez nią stosunkowo łagodnie, inne zaś mają z jej powodu poważne problemy zdrowotne i psychologiczne. Konsekwencje menopauzy są omówione w kolejnych rozdziałach tego poradnika.

Piśmiennictwo

Karasek M.: Starzenie się populacji światowej i jego konsekwencje. Folia Med., Łódź, 2003, 30, 3–10

United Nations, Department of Economic and Social Affairs. World Population Ageing: 1950–2050. New York, United Nations, 2001

United Nations, Population Division, Department of Economic and Social Affairs. World Population Prospects: the 2000 Revision. Highlights. New York, United Nations, 2001