Spis treści

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Strona redakcyjna

4. HITLER I JEGO WALKA

5. BIBLIOGRAFIA SELEKTYWNA

6. STRONA TYTUŁOWA „MEIN KAMPF”

7. INDEKS OSOBOWY I RZECZOWY

Projekt okładki i stron tytułowych: Panczakiewicz Art.Design

Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2020
Copyright © by Eugeniusz Cezary Król, 2020
Wydanie drugie poprawione

Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa\
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-16223-5
Nr 4000552

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Pamięci ofiar zbrodniczego systemu,
ku przestrodze kolejnym pokoleniom

Eugeniusz Cezary Król

HITLER I JEGO WALKA

AUTOR

Adolf Hitler, urodzony w 1889 roku w austriackim miasteczku Braunau nad rzeką Inn, wychowywał się w niezamożnej rodzinie urzędnika celnego, którego apodyktyczny sposób bycia doprowadzał do częstych konfliktów z upartym synem [1]. Spokój w domu usiłowała ratować łagodnego usposobienia matka. Wielokrotnie stawała w obronie syna, który odwzajemniał się jej głębokim uczuciem miłości i przywiązania. To był bodaj najbardziej ludzki rys charakteru młodego Hitlera, skłonnego do introwertyzmu, pozostającego na uboczu, wiele czytającego i tworzącego sobie własny świat, oparty na wyobrażeniach zaczerpniętych z oper uwielbianego Richarda Wagnera. Jako uczeń Adolf nie przejawiał szczególnych zainteresowań i zdolności, dlatego nie dotarł do matury. Jego pasją stało się natomiast malarstwo, w związku z tym, nie bacząc na sprzeciwy ojca, postanowił zdawać do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, która nie wymagała od kandydatów świadectwa dojrzałości. Dwukrotnie starał się o przyjęcie – bez powodzenia. Ci, którzy go oceniali, dostrzegli wprawdzie pewien talent u kandydata, ale zasugerowano mu ewentualnie studia architektoniczne, do tych jednak potrzebne było świadectwo maturalne [2].

Mimo głębokiego rozczarowania Hitler pozostał w stolicy Austro- Węgier. Wiodło mu się tam coraz gorzej. Źródła utrzymania w postaci części spadku po śmierci matki, pożyczki od ciotki i renty sierocej wyczerpywały się szybko, tym bardziej, że początkowo wiódł życie ponad stan, nie dbając o stałe zajęcie. Zmuszony w konsekwencji do wegetowania w noclegowniach dla bezdomnych mężczyzn czerpał skromny dochód z dorywczych prac i ze sprzedaży malowanych przez siebie widokówek. W tym bardzo trudnym okresie przyszło mu obserwować blaski i cienie stołecznego Wiednia – z jednej strony przepych cesarskiego dworu i bogactwo elit, z drugiej strony nędzę najniższych warstw, ich niezmiernie trudne warunki egzystencji i pracy.

Tym, co w sposób szczególny poruszało Hitlera, był tygiel narodowościowy Wiednia, wielobarwny kalejdoskop różnych nacji, zaludniających rozległą monarchię habsburską. W tym czasie zakorzeniły się jego, rozwijające się później na dużą skalę, uprzedzenia i stereotypy: pogarda dla austro-węgierskiego państwa, rasowe i etniczne obsesje skierowane przeciwko Żydom i Słowianom. Utwierdzał się w nim kult Rzeszy Niemieckiej. Hitler czuł się nie tylko austriackim Niemcem, ale także obywatelem przyszłego organizmu państwowego, jednoczącego Austrię z Niemcami i być może wszystkie obszary niemieckojęzyczne w Europie.

Umacniał swoje przekonania przez kontakty z ugrupowaniami nacjonalistycznymi i antysemickimi, których w ówczesnym Wiedniu nie brakowało[3]. Czerpał wzorce osobowe, obserwując działalność przywódcy austriackiego ruchu pangermańskiego Georga Schönerera, czy też znanego z demagogicznych wystąpień publicznych burmistrza Wiednia Karla Luegera. Utwierdzał się w swoich antypatiach politycznych, piętnując przede wszystkim ruch socjaldemokratyczny i wiedeńską prasę „światową”. Bardzo wiele czytał, głównie autorów o przekonaniach antydemokratycznych i antysemickich w rodzaju Houstona Stewarta Chamberlaina, Arthura de Gobineau i Paula de Lagarde’a[4].

W maju 1913 roku, otrzymawszy wreszcie wyczekiwaną część spadku po ojcu, Hitler zdecydował się na opuszczenie Wiednia, do którego z różnych względów nie żywił najmniejszej sympatii. Obawiał się też, że władze austriackie mogą, po czasowym odroczeniu poboru, powołać go do wojska, a tego pragnął uniknąć za wszelką cenę. Celem wyjazdu stało się Monachium, traktowane jako ewentualne miejsce rozpoczęcia – do trzech razy sztuka! – studiów malarskich.

Zanim jednak doszło do podjęcia decyzji, wybuchła wojna, którą Hitler przyjął z wielkim entuzjazmem. Wstąpił na ochotnika do jednego z pułków bawarskich i w połowie października 1914 roku znalazł się na froncie zachodnim w rejonie Ieper (Ypres), Arras i nad rzeką Sommą, a potem ponownie pod Arras. Walczył dzielnie, został ciężko ranny, a pod koniec wojny doznał czasowego oślepienia gazem bojowym. Dwukrotnie odznaczono go Krzyżem Żelaznym, otrzymał też awans na stopień starszego szeregowego (Gefreiter). Powrócił do Monachium ze szpitala w Pasewalku w kilka dni po zawarciu rozejmu i zakończeniu działań wojennych.

Stolicą Bawarii wstrząsały zamieszki, wzniecane z jednej strony przez prawicowe bojówki (Freikorps), z drugiej zaś przez ugrupowania skrajnej lewicy; w kwietniu 1919 roku doszło do krótkotrwałych rządów Bawarskiej Republiki Rad. Hitler zameldował się tymczasem w swoim macierzystym pułku, którego dowództwo skierowało go do różnych prac kontrolno- porządkowych. W końcu jednak, dostrzegając jego żywe zainteresowanie polityką, przydzielono go do specjalnej grupy (Bayerische Reichswehr Gruppenkommando), zajmującej się inwigilacją i antykomunistyczną indoktrynacją zdemobilizowanych żołnierzy oraz odradzających się ugrupowań politycznych.

W takim właśnie charakterze trzydziestoletni Hitler znalazł się w połowie września 1919 roku na zebraniu niewielkiej Niemieckiej Partii Robotników (DAP). W krótkim czasie przejął w niej przywództwo, doprowadził do zmiany nazwy na Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (NSDAP), nadając jej agresywny i populistyczny charakter. Powołując się na wojenną legitymację gromadził wokół siebie kombatantów niedawnej wojny, ludzi nieumiejących się znaleźć w nowej sytuacji społecznej, oczekujących rozwiązań zdecydowanych i skutecznych.

Świeżo upieczony przywódca (Führer) NSDAP przeforsował w lutym 1920 roku dwudziestopięciopunktowy program partii, w którym obok haseł antykapitalistycznych (na przykład upaństwowienie trustów, komunalizacja wielkich domów towarowych, zniesienie lichwy, kara śmierci dla spekulantów) znalazła się zapowiedź centralizacji aparatu państwowego, odsunięcia na społeczny margines Żydów, kształtowania prawodawstwa i polityki kulturalnej według kryteriów rasowych. W bieżącej działalności politycznej partia Hitlera postulowała surowe ukaranie „zbrodniarzy listopadowych” (Novemberverbrecher), czyli polityków odpowiedzialnych za doprowadzenie do zakończenia wojny i budowę „listopadowej demokracji” (Novemberdemokratie) – systemu demokracji parlamentarnej, zwanego potocznie Republiką Weimarską. Żądano zaprzestania realizacji „polityki wypełniania” (Erfüllungspolitik), a więc odmowy spełniania przez państwo niemieckie zobowiązań, wynikających z zapisów w wersalskim traktacie pokojowym z końca czerwca 1919 roku.

Ugrupowań głoszących podobne hasła było w ówczesnej rzeczywistości niemieckiej sporo, ale partię narodowosocjalistyczną wyróżniały pewne znamienne cechy. Było to przede wszystkim stosowanie zasady wodzostwa, a więc ścisłe podporządkowanie członków kolejnym szczeblom drabiny dowódczej z wodzem-Führerem na czele. Program partii, sam w sobie eklektyczny i doraźnie sklecony, został podporządkowany wymogom celowej i konsekwentnej propagandy, wykorzystującej dostępne mass media, a także docierającej do szerokiego kręgu odbiorców w sposób bezpośredni, przez działania na ulicy, w miejscu pracy i wypoczynku. Na efektywność oddziaływania propagandowego miało wpływ użycie metod siłowych. Narodowy socjalizm od początku swojego istnienia opierał się na działalności bojówek partyjnych w postaci stale rozbudowywanych i szkolonych Oddziałów Szturmowych (Sturmabteilungen, SA). Symbioza propagandy i terroru przynosiła partii korzystne skutki wizerunkowe. Z jednej strony wywierała odpowiedni wpływ na przeciwników politycznych, z drugiej strony budowała w oczach przeciętnych Niemców nimb sprawności i skuteczności, co nie pozostawało bez wpływu na rosnącą popularność społeczną.

Doświadczenia burzliwych lat 1919–1923, wypełnionych demonstracjami ulicznymi, mityngami w piwiarniach oraz starciami z socjaldemokratycznymi i komunistycznymi wrogami, coraz bardziej skłaniały Hitlera do otwartej konfrontacji z aparatem państwa. Zachęcony sukcesem „marszu na Rzym” Benito Mussoliniego, przywódca NSDAP wyobrażał sobie, że podobnie jak włoski dyktator nie tylko opanuje sytuację w stolicy Bawarii, ale także wkroczy na czele swoich zwolenników do Berlina i przejmie władzę na szczeblu centralnym. Mimo pozyskania dla swoich planów grupy czołowych weteranów I wojny światowej z Erichem Ludendorffem, Hermannem Göringiem i Rudolfem Hessem na czele, a także mobilizacji SA oraz członków i sympatyków ruchu narodowosocjalistycznego, pucz w Monachium zakończył się w ciągu jednego dnia, 9 listopada 1923 roku, klęską.

Zginęło 16 bojówkarzy oraz 4 policjantów. Główni inspiratorzy i organizatorzy zostali zatrzymani i stanęli w lutym 1924 roku przed monachijskim sądem. Wymierzone wyroki były nadzwyczaj łagodne; E. Ludendorff został uniewinniony, R. Hessa skazano na 18 miesięcy, a A. Hitlera na 5 lat pozbawienia wolności. Karę odbywali w bawarskiej twierdzy Landsberg nad rzeką Lech. Była to łagodna forma realizacji wyroku, gdyż sąd uznał, że skazani działali ze szlachetnych, patriotycznych pobudek. Obaj też bardzo szybko opuścili twierdzę – Hitler w grudniu 1924 roku, Hess w styczniu 1925 roku.

Przywódca nazistów wychodził z monachijskiej awantury obronną ręką. Choć trafił za więzienne kraty na dziewięć miesięcy, a jego partia została zdelegalizowana, to jednak pobyt w odosobnieniu budował jego mit nieustraszonego bojownika i męczennika. Z lidera marginalnego ugrupowania bawarskiego przeobrażał się w polityka o ogólnokrajowym rozgłosie.

Rozumiejąc to, Hitler już w więzieniu planował kolejny etap aktywności politycznej. Swoistą formą przygotowania się do działań na wolności była publikacja, w której mogły znaleźć się refleksje odnoszące się do dalszej i nieodległej przeszłości, a także myśli budujące ideologię i program odrodzonego ruchu narodowosocjalistycznego w przyszłości.

Dzieło

Niektórzy z gości, odwiedzający Hitlera w twierdzy Landsberg, namawiali go, aby wykorzystując dobre warunki odbywania kary pisał, choćby dla zabicia czasu, wspomnienia, dotyczące zwłaszcza okoliczności i przebiegu monachijskiego puczu. Hitler wziął sobie do serca te sugestie i zasiadł do pisania. Niebawem praca pochłonęła go na tyle, że zamiast spodziewanego artykułu czy też eseju powstał duży, kilkusetstronicowy tekst. Autor dyktował swoje wynurzenia najpierw piszącemu na maszynie kierowcy Emilowi Maurice’owi, później Rudolfowi Hessowi. Po części stukał na maszynie również sam. Powstał z tego pierwszy tom książki, początkowo zatytułowanej Viereinhalb Jahre Kampf gegen Lüge, Dummheit und Feigheit (Cztery i pół roku walki z kłamstwem, głupotą i tchórzostwem), a następnie nazwanej krótko i węzłowato: Mein Kampf (Moja walka).

Pod takim tytułem, po intensywnych pracach redakcyjnych[5], dzieło Hitlera, zawierające podtytuł Eine Abrechnung (Rozliczenie), ukazało się drukiem 18 lipca 1925 roku, a więc kilka miesięcy po jego wyjściu na wolność i włączeniu się w prace przy odtwarzaniu NSDAP. Przywódca partii nie ustawał jednak w wysiłkach pisarskich i już 11 grudnia 1926 roku trafił do księgarń tom drugi Mein Kampf z podtytułem Die nationalsozialistische Bewegung (Ruch narodowosocjalistyczny). Oba tomy, liczące łącznie siedemset osiemdziesiąt dwie strony, edytowało partyjne wydawnictwo Franz Eher Verlag, na czele którego stanął w 1922 roku były bezpośredni przełożony Hitlera z czasów wojskowych, sierżant Max Amann.

Czym jest ta książka, do której z czasem przylgnęła bardzo zobowiązująca nazwa „biblia narodowego socjalizmu”? Przede wszystkim nie należy przydawać jej jakichś walorów religijnych czy też mistycznych; nazwa wzięła się zapewne od wybranego przez wydawców „biblijnego” formatu książki. Część jej tekstu, obejmująca osiem z dwudziestu siedmiu rozdziałów obu tomów, stanowi wspomnienia autora dotyczące domu rodzinnego, lat dzieciństwa i młodości, I wojny światowej, a także pierwszego okresu działalności w ruchu narodowosocjalistycznym.

Jest to niewątpliwie bardzo subiektywny przekaz. Zawiera wiele luk i przekłamań, choćby w odniesieniu do relacji z głową rodziny. Doszło do ich wyidealizowania, usunięcia cech ostrego konfliktu między synem i ojcem. Fragment autobiograficzny posłużył, generalnie biorąc, do pozytywnej stylizacji Hitlera jako człowieka dążącego wytrwale, mimo przeciwieństw losu, do realizacji życiowych celów, jako odważnego żołnierza walczącego o zwycięstwo swojej wielkoniemieckiej ojczyzny, nienawidzącego jej wrogów, zarówno zagranicznych, jak i wewnętrznych [6].

Autor, malując ciemnymi barwami obraz państwa austro- węgierskiego, którego do wybuchu światowej wojny był obywatelem, usiłował dociec przyczyn upadku monarchii naddunajskiej, sformułować katalog jej niepowodzeń i tragicznych pomyłek. Główne wady widział w nieudolności domu cesarskiego, w niezrównoważonej organizacji aparatu władzy, a przede wszystkim w strukturze etnicznej. To narodowościowy tygiel stanowił dla Hitlera kwintesencję całego zła, a stołeczny Wiedeń – siedlisko Żydów i Słowian wszelkich odmian – jaskrawy przykład ludnościowej degrengolady o daleko idących konsekwencjach.

Autor Mein Kampf nie poprzestawał na wskazaniu negatywnych cech państwowości Austro-Węgier, lecz rozciągnął pole swojej obserwacji na całą Europę, a nawet na Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Doszukiwał się przyczyn wybuchu „wielkiej wojny”, odtwarzał, głównie przez pryzmat swoich wspomnień, jej przebieg. Formułował oczywiste jego zdaniem okoliczności, prowadzące do klęski państw centralnych, w tym przede wszystkim Niemiec.

Na tej podstawie ujawnił się jego sposób myślenia, który dał mu okazję do określonej interpretacji zjawisk natury zasadniczej, a więc miejsca człowieka w historii, praw rządzących nią na przestrzeni wieków, roli sił wstecznictwa i postępu. Byłoby przesadą nazwać tego rodzaju dywagacje wykładem na temat filozofii dziejów, tym bardziej że autor Mein Kampf wolał się posługiwać pojęciem „światopoglądu” [7]. W jego rozumieniu historia stanowiła i stanowi nadal obszar walki ras, w ramach której najdoskonalsza postać rasowa: Aryjczycy, wywodzący się od Ariów, zamieszkujących niegdyś tereny starożytnych Indii, stoją w obliczu śmiertelnego zagrożenia ze strony ras pozbawionych wartości, przede wszystkim ekspansywnych i pasożytniczych Żydów. Ta iście manichejska, dogmatyczna wizja umożliwiała Hitlerowi budowanie prymitywnej, ale przejrzystej, czarno-białej interpretacji procesu dziejowego, w którym, zgodnie z przykazaniami socjaldarwinizmu, słabi muszą ulec silniejszym, bez względu na istniejące racje moralne i etyczne.

W centrum hitlerowskiego „poglądu na świat” znalazła się „misja” uwolnienia globu, w tym przede wszystkim Niemiec, od „odwiecznego” i „śmiertelnego wroga” (Urfeind, Todfeind), jakim pozostawał Żyd, występujący w postaci „światowego sprzysiężenia” (Weltverschwörung) lub „międzynarodowych trucicieli” (internationale Vergifter). Stąd niedaleko już było do postulatu o konieczności „wytrucia trucicieli”, który pojawił się w kontekście działań wojennych podczas I wojny światowej. Autor Mein Kampf uznał, że byłoby wskazane „poddać kiedyś działaniu trującego gazu dwanaście albo piętnaście tysięcy tych hebrajskich niszczycieli narodu [dieser hebräischen Volksverderber], tak jak to musiały znosić na polu [bitwy] setki tysięcy naszych najlepszych niemieckich robotników ze wszystkich warstw i zawodów”[8].

Skojarzenie z komorami gazowymi Auschwitz wydaje się nieuchronne. Należy jednak uwzględniać fakt, że od zapisu w tekście Mein Kampf z połowy lat dwudziestych XX wieku do straszliwej rzeczywistości II wojny światowej wiodła długa i dość kręta ścieżka, jeśli brać pod uwagę zmienność nazistowskiej koncepcji „ostatecznego rozwiązania” (Endlösung) kwestii żydowskiej.

Oprócz żydowskiego śmiertelnego wroga outdoor na cenzurowanym pozostawał również jego odpowiednik indoor, a więc austriaccy i niemieccy obywatele pochodzenia żydowskiego, w tym przede wszystkim część sceny politycznej – socjaldemokraci i komuniści, zgromadzeni pod wspólnym szyldem „marksistów”. Sekundowała im prasa orientacji lewicowej, ale do wrogich elementów autor Mein Kampf zaliczał również „zażydzoną” prasę mieszczańską, stanowiącą fragment „światowego sprzysiężenia”.

Słowem – totalne zagrożenie, Żydzi to sprawcy wszystkich możliwych zbrodni, nienawidzący Niemców, gotujący im upadek wewnętrzny i klęski na arenie międzynarodowej. Studium obsesyjnej, a przy tym absurdalnej nienawiści i pogardy wobec Żydów, można odnaleźć w rozdziale zatytułowanym Naród i rasa [9]. Spiskowa mentalność Hitlera uwzględniała jeszcze jedno ważne ogniwo – bolszewizm. Został on skojarzony z żydostwem, tworząc bardzo przydatną z socjotechnicznego punktu widzenia konstrukcję „żydokomuny”, jakoby sięgającej po władzę nad światem.

Walka z tak pojmowanym wrogiem rasowym, ale też politycznym i ekonomicznym, miała należeć do obowiązków odtwarzanego od 1925 roku ruchu narodowosocjalistycznego. Trudno jednak traktować Mein Kampf jako rodzaj przemyślanego, usystematyzowanego programu politycznego dla tego ugrupowania. Obok wykładu na temat śmiertelnego, światowego i wszechobecnego wroga w kolejnych rozdziałach tej publikacji znalazł się zbiór niezbyt ze sobą powiązanych przemyśleń, koncentrujących się wokół dwóch kluczowych zagadnień: partii i państwa. W odniesieniu do partii autora Mein Kampf szczególnie zajęła relacja między organizacją i propagandą partyjną, zaprezentowana w rozdziale jedenastym tomu drugiego.

„Pierwszym zadaniem propagandy – wywodził autor – jest pozyskiwanie ludzi dla późniejszej organizacji; pierwszym zadaniem organizacji jest pozyskiwanie ludzi do kontynuacji propagandy. Drugim zadaniem propagandy jest destrukcja istniejącego stanu i przepojenie tego stanu nową teorią, podczas gdy drugim zadaniem organizacji musi być walka o władzę, aby dzięki niej doprowadzić do ostatecznego sukcesu teorii”[10].

Tę prostą, aby nie powiedzieć: uproszczoną współzależność, Hitler podbudował imperatywem agresywności propagandy. „Jako kierownik partyjnej propagandy – podkreślał – bardzo starałem się nie tylko przygotować grunt pod wielkość przyszłego ruchu, lecz także przez bardzo radykalne podejście do tej pracy doprowadzać również do tego, aby organizacja otrzymywała jedynie najlepszy materiał [ludzki]. Albowiem im bardziej radykalna i podburzająca była moja propaganda, tym bardziej odstraszała słabeuszy i bojaźliwe natury, utrudniając im wniknięcie do podstawowego jądra naszej organizacji” [11].

Autor Mein Kampf wyraził już wcześniej, w rozdziale szóstym tomu pierwszego, przeświadczenie, że „Zadanie propagandy nie polega na naukowym wykształceniu jednostki, lecz na zwracaniu uwagi masom na określone fakty, zdarzenia, konieczności itd. Dopiero na tej zasadzie ich znaczenie powinno dotrzeć do horyzontu myślowego mas” [12]. Jeśli rozpatrzyć problem efektywności propagandy, to wynikają stąd według Hitlera następujące wnioski: „Szerokie masy mają jedynie bardzo ograniczoną możliwość recepcji, niewiele rozumieją, a za to dużo zapominają”. Propaganda nie powinna być wszechstronna, gdyż w ten sposób rozpraszałaby uwagę odbiorców. Nie może też kierować się wymogami obiektywnej prawdy. Całkowicie wystarczy prawda względna, eksponująca „prawdę własną” propagandysty i ukazująca całą rzecz od strony dla niego najkorzystniejszej, rokującej pozyskanie jak najliczniejszych zwolenników.

Wreszcie to, co z punktu widzenia skuteczności propagandy pozostaje najważniejsze: „jej działanie musi być coraz bardziej nakierowywane na uczucie, a tylko w ograniczonym zakresie na tak zwany rozum”. Taka konstatacja była, przynajmniej po części, efektem doświadczeń życiowych Hitlera. Nie ulega wątpliwości, że dzieląc w Wiedniu przez pewien czas los najniższych warstw społecznych, zdawał sobie sprawę z ich położenia, poznał tęsknoty, nadzieje i różnego rodzaju fobie. Doszedł do wniosku, że najlepszą metodą docierania do nich będzie wzbudzanie emocji, zarówno pozytywnej, jak i negatywnej natury, a nie odwoływanie się do argumentów racjonalnych, na co siłą rzeczy pozostaną oni niewrażliwi.

„Wszelki geniusz w uprawianiu propagandy – autor Mein Kampf stawiał przysłowiową kropkę nad „i” – i tak jednak nie doprowadzi do sukcesu, jeśli nie będzie ciągle tak samo rygorystycznie uwzględniana pewna zasada. [Propaganda] musi ograniczać się do niewielu kwestii [auf wenig], a te ciągle [ewig] musi powtarzać. Wytrwałość jest tutaj, tak jak przy wielu sprawach na tym świecie, pierwszym i najważniejszym warunkiem sukcesu” [13].

Hitler nie wdawał się w gruntowne studia nad teorią propagandy. Zapewne jednak z początkiem lat dwudziestych XX wieku docierały do niego popularne publikacje, dotyczące psychologicznych podstaw procesu zapanowania nad ludzką zbiorowością i jej zachowaniami społecznymi. Przywódca NSDAP sięgnął z pewnością do klasycznej, wydanej po raz pierwszy w 1895 roku, książki francuskiego lekarza Gustava Le Bona i przyswoił sobie jedną z jego kluczowych tez: „Tłum umie myśleć wyłącznie obrazami i jest bardzo wrażliwy na obrazowe przedstawienie danego faktu lub rzeczy. Tylko za pomocą takiego przedstawienia można tłum porwać i pobudzić do działania”. Dopiero, gdy nie dysponuje się takimi obrazami, „należy, celem osiągnięcia tego samego skutku, użyć odpowiednich słów i haseł. Zastosowane zręcznie, mają one naprawdę tajemniczą i cudowną moc, jaką je już przed laty obdarzali zwolennicy magii. Słowa i hasła mogą wzniecić najgroźniejszą burzę w duszy tłumu […]”[14]. Ten tłum według Le Bona, to wytworzona w efekcie rewolucji przemysłowej zdepersonalizowana masa ludzka, nacechowana prymitywnym sensualizmem, rządząca się popędami i odruchami, skłonna do ulegania sugestii i do działań irracjonalnych[15].

W tekście Mein Kampf można bez cienia wątpliwości odnaleźć ślady takiego rozumowania. Toruje ono Hitlerowi drogę do przekonania, że dobrze przygotowany lider partii, wyposażony w niezbędną wiedzę o psychologicznych podstawach funkcjonowania dużych zbiorowości, umiejący zapanować nad ich odczuciami, kierujący się niezachwianą wiarą w zwycięstwo (Siegeszuversicht), będzie w stanie osiągnąć zaplanowane cele polityczne. Doświadczenia z lat 1919–1923, opisane z idealizującym patosem w Mein Kampf, mogły upewnić Hitlera w tym mniemaniu. Więcej nawet – stały się zaczynem mitu charyzmatycznego przywódcy, który będzie z rozmysłem rozwijany i eksploatowany przez ruch narodowosocjalistyczny w kolejnych latach działalności.

Oddziaływanie masowe, umiejętne wykorzystywanie mass mediów, przede wszystkim prasy, wiązało się, na co wskazano już wcześniej, ze świadomym, komplementarnym użyciem instrumentów terroru. Nie dziwi więc, że jeden z najdłuższych rozdziałów Mein Kampf, dziewiąty w tomie drugim, został poświęcony partyjnej bojówce, Oddziałom Szturmowym (SA).

Większość tekstu dotyczyła jednak wydarzeń związanych z przebiegiem działań rewolucyjnych w 1919 i 1920 roku. Dla autora Mein Kampf oznaczały one jedno: śmiertelne zagrożenie dla Niemiec, wywołane skrzyżowaniem się celów ugrupowań marksistowskich, mieszczańskich partii „propaństwowych”, pielęgnujących złudną nadzieję na „restaurację przeszłości”, a także żydowskiej prasy, propagującej działalność „związków obronnych” (Wehrverbände), a więc lokalnych ugrupowań zbrojnych, głównie prawicowej proweniencji, zaprowadzających na sobie tylko znanych zasadach „porządek” w atmosferze narastającego chaosu i terroru. Na tym tle oddziały SA prezentowały się w zamyśle autora Mein Kampf jako formacja ochronna i wychowawcza, ściśle podporządkowana NSDAP. To one, zgodnie z wyidealizowanym wizerunkiem, miały być postacią „stutysięcznej awangardy idei narodowosocjalistycznej” [16], jednym z filarów przyszłego państwa.

Charakterystykę takiego właśnie państwa Hitler zawarł w innym obszernym rozdziale Mein Kampf, drugim z tomu drugiego. W rozumieniu autora państwo musi spajać czynnik narodowy z nieodzownym fundamentem rasowym. W szczegółowych propozycjach znalazły się nawiązania do postulatów ruchu volkistowskiego, a więc tej specyficznej odmiany niemieckiego i austriackiego nacjonalizmu, która niczym w zaklętym kręgu łączyła agresywny imperializm, rasizm, antyliberalizm, antyparlamentaryzm i antymarksizm. Wszystko to korespondowało z fanatycznym poczuciem misji uzdrowienia chorego, zepsutego państwa niemieckiego, o którym tak wiele gorzkich zdań znalazło się na kartach Mein Kampf.

Wprawdzie autor tej publikacji nie szczędził krytycznych uwag pod adresem volkizmu, niemniej jednak czuł się w początkowej fazie swojej aktywności z nim związany, wykorzystując sporo z jego pomysłów. Jednym z nich była konstrukcja „państwa volkistowskiego”[17], którego najwyższym celem, jak pisał Hitler, ma być „troska o utrzymanie tych praelementów rasowych, które jako ofiarowujące kulturę tworzą piękno i godność wyższego poziomu ludzkości. To państwo zapewnia nie tylko zachowanie narodu, lecz przez dalsze doskonalenie jego duchowych i ideowych umiejętności prowadzi do osiągnięcia najwyższego [poziomu] wolności”[18].

Aby zrealizować te szczytne hasła, będzie potrzebny szeroki program przebudowy wewnętrznej państwa i jego tkanki społecznej. Takie nowe państwo będzie więc musiało „ogarnąć wszystkich Niemców”, „dbać o czystość [ich] krwi”, „wydobyć małżeństwo ze stanu ciągłego hańbienia rasy”, separować tych chorych fizycznie i psychicznie, którzy nie mają prawa „uwieczniać swojego cierpienia w ciele swojego dziecka”[19]. Wreszcie – w dalszej, ale dającej się przewidzieć perspektywie – „Światopoglądowi volkistowskiemu w państwie volkistowskim musi się w końcu udać doprowadzić do nadejścia takiej szlachetniejszej epoki, w której ludzie nie będą się już więcej zajmować coraz doskonalszą hodowlą psów, koni i kotów, lecz udoskonalaniem samego człowieka”[20].

Eugenika? Inżynieria genetyczna? Na tym etapie nie da tego się przesądzić. Znając jednak dalszy bieg wydarzeń, należy nabrać stosownych podejrzeń, tym bardziej że autor często operuje znamiennym, przywodzącym określone skojarzenia terminem: „materiał ludzki” (Menschenmaterial). Do tego dochodzi jeszcze dające do myślenia przewidywanie, że jeśli dojdzie do pozyskania nowych terenów, państwo volkistowskie nie pozostawi tej sytuacji przypadkowi. Zostaną powołane specjalne komisje rasowe, wystawiające „atest osadniczy”(Siedlungsattest), związany z „wymagającą ustalenia określoną czystością rasową”. Osoby zaopatrzone w taki atest osadzi się w „koloniach granicznych” (Randkolonien), które będą ośrodkami „najwyższej czystości rasowej” [21]. Czy nie przypomina to elementów realizowanej przez Trzecią Rzeszę polityki ludnościowej na ziemiach okupowanych w okresie II wojny światowej?

Aby powstało państwo na miarę wyobrażeń autora Mein Kampf, będą niezbędne daleko idące przemiany, a właściwie budowanie państwowości od podstaw. Koniecznością stanie się „praca wychowawcza”, która powinna polegać przede wszystkim na „hodowaniu absolutnie zdrowych ciał”, a nie na „wpompowywaniu czystej wiedzy”. „Dopiero w dalszej kolejności przychodzi kształcenie uzdolnień duchowych. Tu znowu jednak na czele [znajduje się] rozwój charakteru, w szczególności wspieranie siły woli i decyzji, powiązane z wychowywaniem dla satysfakcji [wynikającej z brania] odpowiedzialności i dopiero jako ostatnie [następuje] szkolenie naukowe”[22]. Kluczowa rola w tym programie miała przypaść szkole, która powinna poświęcać „nieskończenie więcej czasu” na „hartowanie ciała”, a nie „obciążać młode umysły balastem, z czego i tak, sądząc z doświadczenia, zostanie zapamiętany tylko ułamek”. Wśród ćwiczeń fizycznych, hartujących ciało Hitler upodobał sobie szczególnie boks. „Dlaczego? Nie ma innego sportu, który jak ten w równym stopniu wzmagałby ducha ataku, wymagałby błyskawicznej decyzji, przydawał ciału żelaznej sprężystości”. „Gdyby cała nasza duchowa warstwa górna – konkludował zjadliwie autor Mein Kampf – nie była niegdyś wychowywana wyłącznie w zakresie zasad wytwornego zachowania, a zamiast tego powszechnie uczyła się boksu, to niemiecka rewolucja sutenerów, dezerterów i podobnej hołoty, nigdy nie byłaby możliwa”[23].

W zakresie kształcenia ogólnego autor Mein Kampf zwrócił szczególną uwagę na nauczanie historii. W jego przekonaniu należało dokonać daleko idącego okrojenia materiału nauczania, gdyż podstawowa wartość nauki historii w szkole „leży w rozpoznawaniu głównych linii rozwojowych”. W tym będzie się manifestować zasadniczy cel edukacji historycznej: „Albowiem człowiek nie uczy się właśnie historii, aby tylko wiedzieć, co się stało, ale […] po to, aby mieć w niej nauczycielkę dla przyszłości i dla dalszego istnienia własnego narodu”[24]. Do tego nie są potrzebne szczegółowe wiadomości dotyczące faktów i dat. Wystarczy poznanie ogólnego, syntetycznego sensu historii, wielkich nazwisk i ich dokonań, aby to wszystko stało się dla młodzieży „filarami niezachwianego poczucia narodowego”[25].

Stąd prosta droga, aby „Już w młodym sercu […] zaszczepiać serdeczne zaślubiny (innige Vermählung) nacjonalizmu z poczuciem sprawiedliwości społecznej”. Nie należy też obawiać się szowinizmu, bo to byłaby oznaka „impotencji”. „Albowiem największe przewroty na tej ziemi nie byłyby do pomyślenia, gdyby ich siłą napędową zamiast fanatycznych, wręcz histerycznych namiętności były jedynie mieszczańskie cnoty spokoju i porządku”[26].

Pojawia się wreszcie u schyłku tego rozdziału konstatacja-klucz: „Cała praca kształceniowa i wychowawcza państwa volkistowskiego musi znaleźć ukoronowanie w tym, że dojdzie instynktownie i rozumowo do wszczepienia sensu i poczucia rasy w serce i mózg powierzonej mu młodzieży. Żaden chłopak i żadna dziewczyna nie powinni opuścić szkoły bez definitywnego zapoznania ich z koniecznością i istotą czystości krwi”[27]. Rozbudzeni w swoich nacjonalistycznych czy wręcz szowinistycznych emocjach Niemcy, pilnujący czystości swojej nieskazitelnie rasowej krwi, mają być więc tą opoką, na której powinna się wznosić budowla volkistowskiego państwa Hitlera.

W kilku innych rozdziałach Mein Kampf można odnaleźć kolejne fragmenty wizji hitlerowskiego państwa volkistowskiego. Są tam między innymi rozważania na temat obywatelstwa Rzeszy (rozdział trzeci tomu drugiego), federalizmu (rozdział dziesiąty tomu drugiego) i związków zawodowych (rozdział dwunasty tomu drugiego), a także dywagacje na temat osobowości w warunkach państwa volkistowskiego (rozdział czwarty tomu drugiego).

Szczególne zainteresowanie budzą jednak rozdziały trzynasty i czternasty tomu drugiego, w których autor odniósł się do polityki zagranicznej, zarówno w kwestii możliwych sojuszy państwa niemieckiego po zakończeniu I wojny światowej, jak też ewentualnych planów ekspansji terytorialnej w kierunku wschodnim.

Hitler już w pierwszym tomie swojej publikacji (rozdziały czwarty i dziesiąty) poddał miażdżącej krytyce niemieckie konstelacje sojusznicze przed wybuchem „wielkiej wojny”. Uznał, że „Zamiast zdrowej europejskiej polityki w kwestii ziemi sięgnięto po politykę kolonialną i handlową”, a w ostatecznym rozrachunku, próbując usadowić się na wszystkich stołkach naraz, znaleziono się między nimi. Tymczasem właściwą drogą dla Niemiec, przekonywał autor Mein Kampf, byłoby „zwiększenie siły kontynentalnej przez zdobycie nowej ziemi w Europie”[28]. To jednak wymagałoby przymierza z Wielką Brytanią, a co za tym idzie, respektowania jej priorytetów geostrategicznych: wolności na morzach i oceanach, zachowania władztwa kolonialnego i utrzymywania równowagi sił na kontynencie europejskim.

Paradoksalnie biorąc, klęska wojenna Niemiec przybliżyła, według Hitlera, perspektywę sojuszu z Wielką Brytanią. Nie jest już ona zainteresowana zniszczeniem Niemiec, gdyż wyrosło nowe niebezpieczeństwo dla polityki równowagi w Europie: zwycięska Francja, roszcząca sobie prawo do pozycji mocarstwowej na kontynencie. To państwo jest i pozostanie „nieubłaganym, śmiertelnym wrogiem Niemiec” (Todfeind Deutschlands). „Wszystko jedno, zdaniem autora Mein Kampf, kto we Francji rządził czy będzie rządził, Burbonowie czy jakobini, Napoleonidzi czy mieszczańscy demokraci, klerykalni republikanie lub czerwoni bolszewicy: końcowym celem ich polityki zagranicznej będzie zawsze próba wzięcia w posiadanie granicy na Renie i zabezpieczenie tej rzeki dla Francji przez rozbicie i zniszczenie Niemiec”[29].

W tej sytuacji, zdaniem Hitlera, wniosek narzuca się sam: może dojść do realizacji strategicznego interesu, wiążącego Niemcy i Wielką Brytanię. Należy tylko powściągnąć, przynajmniej w początkowej fazie, ekspansję kolonialną, a właściwie rekolonialną, czyli na razie odłożyć starania o odzyskanie kolonii w Afryce, a także pogodzić się z dominacją morską wyspiarzy i nie wracać już do agresywnej i hałaśliwej „polityki kanonierek” cesarza Wilhelma II.

Jako drugiego sojusznika przyszłego „państwa volkistowskiego” autor Mein Kampf wskazał Włochy. Po pierwsze dlatego, że również i one „nie mogą i nie będą sobie życzyć dalszego umacniania potęgi francuskiej w Europie”[30]. Po drugie – da się jakoś ominąć drażliwy problem przynależności państwowej południowego Tyrolu, utraconego po I wojnie światowej przez Austro-Węgry na rzecz Włoch. Hitler, stosując pokrętną sofistykę, najpierw zgromił knowania żydowskie i bezsilność monarchii habsburskiej, a następnie wyraził pogląd, że południowego Tyrolu, podobnie jak innych utraconych obszarów, „nie odzyska się zręcznością języka w wyszlifowanych parlamentarnych gębach, lecz oszlifowanym mieczem, a więc przez krwawą walkę”. Skoro jednak – tu autor Mein Kampf zagrał w innej tonacji – „kości zostały rzucone, nie tylko nie uważam za możliwe odzyskanie południowego Tyrolu w drodze wojny, lecz osobiście odrzucałbym także przekonanie, iż dałoby się dla tej kwestii wzniecić płomienny narodowy zapał całego narodu niemieckiego na taką skalę, że stworzyłoby to przesłankę zwycięstwa”[31].

Po trzecie wreszcie ten sojusz jest możliwy także dlatego, że jak wyznał Hitler, „zapałałem najgłębszym podziwem dla wielkiego człowieka po południowej stronie Alp, który z gorącej miłości do swojego narodu nie pertraktował z wewnętrznymi wrogami Włoch, lecz wszelkimi drogami i wszelkimi możliwymi środkami dążył do ich unicestwienia” [32]. Tym „wielkim człowiekiem” był Benito Mussolini, stanowiący dla Hitlera wzorzec postępowania w początkach jego kariery politycznej.

Te trzy wyżej wskazane czynniki sprawiły więc, że Włochy, obok Wielkiej Brytanii, uzyskały status potencjalnego sojusznika w wymiarze strategicznym. Decydować miał czysty pragmatyzm; „aby, zapominając o wszelkich sentymentach, wyciągnąć rękę w stronę tego, który, tak samo zagrożony jak my, nie chce tolerować i znosić francuskiego panowania”[33]. Tego panowania, które przyniosło złowrogi efekt w postaci wojennej wygranej, zagarnięcia Alzacji i Lotaryngii, a także okupacji Zagłębia Ruhry w 1923 roku; temu ostatniemu wydarzeniu Hitler poświęcił wiele ostrych słów w ostatnim, piętnastym rozdziale tomu drugiego.

Przyszły dyktator Trzeciej Rzeszy poruszał się już dość swobodnie na polu pangermańskiej geopolityki, rozumował kategoriami stref wpływów: dla Włoch ekspansja w południowej Europie i północnej Afryce, dla Wielkiej Brytanii dominacja na morzach i oceanach z perspektywą północnoamerykańską.

Co więc pozostanie dla odrodzonych, volkistowskich Niemiec? Ten wątek został zapoczątkowany już w rozdziale czwartym tomu pierwszego, ale właściwe rozwinięcie znalazł w rozdziale czternastym tomu drugiego. Autor nie ukrywał, że chodzi tu o być może „najbardziej decydującą kwestię niemieckiej polityki zagranicznej w ogóle”, będącą także „dla młodego ruchu narodowosocjalistycznego kamieniem probierczym jasności myślenia i poprawności działania” [34]. Dla wyżywienia narodu niemieckiego trzeba nowych ziem – rozumował autor Mein Kampf. Gdzie ich szukać?

Odpowiedź była prosta: „Zaczynamy tam, gdzie skończono przed sześcioma wiekami. Zatrzymujemy odwieczny pochód Germanów na południe i zachód Europy i kierujemy nasz wzrok na kraj na wschodzie”[35]. Tam wprawdzie jest państwo rosyjskie, ale według Hitlera dojrzało ono do upadku. Od wieków Rosja miała germańskie jądro, z którego wywodziły się wyższe warstwy rządzące. Dzisiaj to jądro można uważać za całkowicie wyniszczone, w to miejsce pojawił się Żyd, związany z bolszewicką dyktaturą. Z takim państwem nie można zawierać sojuszów, bo nie będą one nigdy przez stronę rosyjską uczciwie realizowane[36].

Należy dążyć do bezapelacyjnego zniszczenia. „Koniec żydowskiego panowania w Rosji będzie także końcem Rosji jako państwa – prorokował autor Mein Kampf. Zostaliśmy wybrani przez los na świadków tej katastrofy, która będzie najbardziej dobitnym potwierdzeniem słuszności volkistowskiej teorii rasowej” [37]. Niemiecki miecz utoruje drogę niemieckiemu pługowi, „niemiecka przestrzeń życiowa na wschodzie” (deutscher Lebensraum im Osten) stanie się rzeczywistością.

Koło się więc zamykało: wyżywienie kolejnych pokoleń Niemców będzie zależało od realizacji dawnego hasła „parcia na wschód” (Drang nach Osten), skojarzonego z programem agresywnego nacjonalizmu i dominacji rasowej. Tak miała wyglądać polityka wschodnia „nowych Niemiec”, zupełnie odmienna od tej z czasów kanclerza Bismarcka, mieszcząca się jednak w polu wyobrażeń radykalnych środowisk wszechniemieckich z przełomu XIX i XX wieku.

„Jeśli jednak mówimy dziś o nowej ziemi w Europie, to możemy przede wszystkim myśleć jedynie o Rosji i podporządkowanych jej państwach ościennych (die ihm untertanen Randstaaten)”[38] – stwierdził autor Mein Kampf. O jakie jednak państwa tego rodzaju mogło chodzić w drugiej połowie lat dwudziestych XX wieku? Wzdłuż zachodniej i północno-zachodniej granicy ZSRR leżały państwa niepodległe, Hitler albo nie miał należytej orientacji, albo rozpatrywał sytuację sprzed 1914 roku, albo też – czego nie da się wykluczyć – antycypował bieg przyszłych wydarzeń.

Tak czy inaczej, pozostało kwestią otwartą, w jaki sposób autor Mein Kampf zamierzał znaleźć się na terytorium Rosji i realizować tam program zdobywania „przestrzeni życiowej”. Zapewne myślał już wtedy o podboju militarnym, jak jednak wyglądałaby wówczas sytuacja państw położonych między Niemcami i ZSRR, w tej liczbie również Polski? Rozumując logicznie, mogłaby im przypaść rola sojusznika w marszu na wschód albo obiektu agresji na tej drodze. Pozycja neutralna, zważywszy geopolityczne znaczenie Europy Środkowej, była właściwie wykluczona.

Rozstrzygnięcie dylematu dokonało się w dramatycznych okolicznościach u schyłku lat trzydziestych XX wieku i zaowocowało wybuchem światowego konfliktu. Na razie Polska na kartach Mein Kampf prezentowała się skromnie; dotyczyło jej kilka krótkich notatek.

W rozdziale dziesiątym tomu pierwszego autor za jedną z przyczyn upadku cesarskich Niemiec uznał połowiczność polityki w stosunku do Polski. „Jedynie drażniono, zamiast wystąpić energicznie. W rezultacie nie osiągnięto ani zwycięstwa niemczyzny, ani pojednania z Polską, zamiast tego doprowadzono do wrogości z Rosją”[39].

Tę myśl Hitler rozwinął w rozdziale drugim tomu drugiego. Stwierdził tam: „Wspierana przez wielu polityka wobec Polski w sensie germanizacji Wschodu bazowała niestety prawie wyłącznie na tym samym błędnym założeniu. Także i tutaj wierzono, że będzie można doprowadzić do germanizacji polskiego elementu przez jego czysto językowe zniemczenie. Także i tutaj efekt byłby fatalny: obcy rasowo naród, wyrażający w języku niemieckim swoje obce myśli, kompromitujący swoją własną niepełnowartościowością wielkość i godność naszej własnej narodowości” [40].

Lekceważenie kryterium rasowego prowadziło do negatywnych konsekwencji prawnych. Zastanawiając się w rozdziale trzecim tomu drugiego nad statusem prawnym obywateli Rzeszy, przywódca NSDAP alarmował, że w świetle obowiązujących przepisów „każde dziecko Żyda, Polaka, Afrykańczyka czy Azjaty może, nie zważając na nic, być zadeklarowane jako niemiecki obywatel państwa”. Dodawał też:

„Wątpliwości rasowe w ogóle nie odgrywają przy tym żadnej roli. Całe postępowanie dotyczące uzyskania obywatelstwa państwowego nie różni się zbyt wiele od przyjęcia na przykład do automobilklubu” [41]. W odniesieniu do Polaków przyszły dyktator Trzeciej Rzeszy, krytykując jako całkowicie nieskuteczną, a przy tym szkodliwą pod względem rasowym politykę narodowościową Bismarcka i jego następców, opowiadał się za germanizacją ziemi, a nie ludzi.

Nie chodziło o zniemczenie miejscowej ludności polskiej, lecz o jej usunięcie ze wschodnich obszarów Rzeszy i osadzenie tam „rasowo wartościowych” chłopów niemieckich[42]. Wybiegając myślą naprzód, zauważyć trzeba, że tego rodzaju pomysł z wszelkimi tragicznymi konsekwencjami znalazł realizację w ramach przekształceń etniczno- terytorialnych, przeprowadzanych przez Trzecią Rzeszę na ziemiach okupowanej Polski w latach II wojny światowej.

Kwestia polska zaistniała w Mein Kampf również w kontekście poszukiwań ewentualnych sojuszników dla przyszłego „państwa volkistowskiego”. Zdaniem autora publikacji Polska do tej roli się nie nadaje, gdyż jest to państwo „całkowicie spoczywające we francuskich rękach” [43]. Hitler wyciągał w ten sposób wnioski z propolskiej postawy Francji w trakcie rokowań prowadzących do podpisania traktatu wersalskiego, a także z faktu, że w lutym 1921 roku doszło do zawarcia polsko-francuskiego sojuszu o charakterze polityczno-wojskowym.

Poza tym na temat Polski można odnaleźć w Mein Kampf parę napomknięć – wprost i pośrednio. Jest więc pochwała polityki kanclerza Bismarcka, który dla dobra sojuszu z carską Rosją odmówił wsparcia dla polskiego powstania styczniowego z 1863 roku [44], za co dwór cara Aleksandra II odpłacił Prusom „życzliwą neutralnością” w okresie ich wojen z Danią, Austro-Węgrami i Francją. Znalazło się również nawiązanie do stereotypu Polaka-katolika oraz do okoliczności, że Polacy, podobnie jak Czesi, nie ulegają, w przeciwieństwie do „niemieckich pacyfistów”, przekleństwu „obiektywizmu” [45], to znaczy w kwestiach zasadniczych, takich jak miłość do ojczyzny i poszanowanie wartości narodowych, nie popadają w głębszą refleksję, rodzącą przecież wątpliwości, lecz kierują się najbardziej elementarnymi odczuciami. Ostatecznie można byłoby takie uwagi potraktować jako rodzaj komplementu pod adresem Polaków, gdyby nie fakt, że autor Mein Kampf przeciwstawiał skłonności do obiektywizmu imperatyw bezkrytycznej wiary w słuszność jednej racji, reprezentowanej przez monopolistyczny ośrodek dyspozycji politycznej.

Zdawkowość sformułowań dotyczących problematyki Polski i Polaków wynikała z jednej strony z braku dostatecznej orientacji autora, z drugiej jednak z jego przekonania, że sprawy polskie nie stanowią kwestii o znaczeniu pierwszoplanowym [46].

Jeśli spojrzeć na całość zawartości Mein Kampf, to widać wyraźnie, że do priorytetów należały trzy podstawowe elementy:

1. Kryterium rasy jako czynnika na swój sposób przesądzającego porządek świata, a tym samym również sytuację w Niemczech.

2. Projekt państwa volkistowskiego, zakładającego budowę organizmu o charakterze totalitarnym, w którym rygorystycznie stosuje się zasadę wodzostwa i tworzy sztywną, „stanową” stratyfikację społeczeństwa.

3. Strategiczny plan rozwiązania problemu wyżywienia ludności Niemiec za pomocą zdobywania „przestrzeni życiowej” na wschodzie Europy.

Tym priorytetowym elementom zostały podporządkowane określone zadania na przyszłość. Wychodząc od krytyki stosunków istniejących zarówno w Austro-Węgrzech, jak też przedwojennych Niemczech, autor Mein Kampf zarysował perspektywę przemian, które powinny zaczynać się od szkoły nowego typu – z przewagą ćwiczeń cielesnych nad zajęciami kształcącymi umysł, iść w kierunku odmiennego niż dotąd traktowania kwestii obywatelstwa i federalistycznej formy państwa, a także spowodować całkowitą reorientację polityki zagranicznej, w tym systemu sojuszy. Pomocne miały być wskazówki dotyczące obrazu wroga. Dominował śmiertelny wróg żydowski – i to zarówno w skali wewnętrznej, jak i globalnej – jako sprawca „światowego sprzysiężenia”. Towarzyszył mu regionalny, „sąsiedzki” wróg francuski, sprawca klęski wojennej Niemiec, niekorzystnych zapisów traktatu pokojowego w Wersalu i okupacji Zagłębia Ruhry. Całości dopełniał etniczny, „niepełnowartościowy rasowo” wróg słowiański, ze wskazaniem Polaków i Czechów, również karmiący się niemiecką krzywdą powstałą wskutek postanowień wersalskich.

Przywódcza rola przy forsowaniu zapowiedzianych przemian przypadała NSDAP z niekwestionowanym przywódcą na czele, wyposażonym w rozległe kompetencje, ale też dźwigającym potężny ciężar odpowiedzialności. Partia, stanowiąca trzon ruchu narodowosocjalistycznego, miała dysponować, oprócz formacji „ochronnej” w postaci SA, aparatem propagandy. Autor Mein Kampf przywiązywał wielką wagę do działań propagandowych, widząc w nich podstawową metodę oddziaływania na szerokie masy w celu szerzenia nowego „światopoglądu”. Charakterystyczne, że pisząc często o potrzebie zdobywania mas, akcentował jednocześnie respekt dla indywiduum i jego „osobowości”. Piętnował w związku z tym „mark- sizm” za lekceważenie jednostki i cyniczne uprawianie „kultu mas”. Najwyraźniej ta sprzeczność Hitlerowi nie przeszkadzała; odwoływanie się do mas służyło przede wszystkim wydobyciu ich spod wpływów ruchu socjalistycznego i komunistycznego.

Zamykając ten pobieżny z konieczności przegląd zawartości Mein Kampf, zauważyć trzeba, że autor niewątpliwie przypisywał tej publikacji wielkie znaczenie. Miała ona spełniać funkcję o ogromnej doniosłości społecznej, oferowała wizję nieledwie kosmogoniczną. Z jednej strony ukazywała napór sił chaosu i destrukcji, którym przewodzą diabolicznie sportretowani Żydzi, dążący do panowania nad światem, z drugiej strony – prezentowała potężne siły narodowosocjalistycznej rewolucji, walczącej o zaprowadzenie sui generis ładu, z trzeciej strony – otwierała perspektywę pomyślnego, mocarstwowego rozwoju Niemiec po zbudowaniu „państwa volkistowskiego”.

Jak zauważył amerykański filozof i teoretyk literatury Kenneth Burke, hitlerowska Mein Kampf dostarczała określonego „światopoglądu” tym wszystkim, którzy widzieli dotąd świat zdezintegrowany, niejako „w kawałkach”. Mogła więc zaspokajać potrzeby tych ludzi, którzy tęsknili za uniwersalnym wytłumaczeniem otaczającej ich rzeczywistości. Amerykański autor poszedł w swoich rozważaniach jeszcze dalej. Jego zdaniem Mein Kampf i wyrastająca z niej ideologia nazizmu proponowały wzorzec „myślenia religijnego”. Miało to tak dużą nośność propagandową, ponieważ zbiegało się z dużym po I wojnie światowej osłabieniem religii, zarówno katolickiej, jak i protestanckiej [47].

Z kolei polski politolog Stanisław Filipowicz zaprezentował komplementarny pogląd, że Mein Kampf posługuje się językiem mitu, który buduje przejrzysty i jednoznaczny obraz świata. Język mitu umożliwia dokonywanie zabiegów redukcji, dzięki czemu zastosowane symbole pochłaniają wieloznaczność i sprzeczności zawarte w naturalnym obrazie świata, ustanawiając sens wyłączny i apodyktyczny [48].

Książka Hitlera stanowi więc swoiste credo ideowe autora z pierwszoplanową, niejako porządkującą rolą fundamentalistycznego antysemityzmu. Dogmatyczna nienawiść do Żydów miała być także ontologicznym kluczem do zrozumienia świata, a zwalczanie żydowskiego „śmiertelnego wroga” rodzajem misji w imię Wszechmogącego Stwórcy. Ta książka to także narodowy socjalizm „w pigułce”, jeśli zgodzić się z rozpowszechnioną tezą, że hitleryzm to cały nazizm. No, prawie cały…

Można też dopowiedzieć, że Mein Kampf mieści w sobie swoisty portret autora, który po porażce, jaką był nieudany pucz monachijski w listopadzie 1923 roku, gotował się, wyposażony w doświadczenia kilku lat działalności na forum publicznym, do kolejnego etapu kariery politycznej. W książce został zwerbalizowany proces uświadamiania sobie dalekosiężnych celów politycznych, a także formowania się sylwetki męża opatrznościowego, wodza, na którego oczekuje naród.

Doszło potem do korekt o charakterze taktycznym, prób kamuflażu, czasowego wycofywania się z zajętego i zapisanego stanowiska, ale w gruncie rzeczy zachował się podstawowy zarys jego – Hitler często używał z widocznym upodobaniem tego pojęcia – światopoglądu [49]. Autor pojmował to pojęcie nie tyle jako przemyślaną, ugruntowaną teorię, ile przede wszystkim zbiór haseł motywujących do działania mającego przynieść bezapelacyjny sukces, czyli zdobycie niepodzielnej władzy. I wreszcie, trzeba to zaakcentować wyraźnie i bez niedomówień, Mein Kampf to szokujący swoją otwartością wywód przywódcy skrajnie totalitarnego ruchu politycznego, a także – a może przede wszystkim – symbol zła, manifest wszystkiego, co najgorsze w polityce i życiu społecznym, zapowiedź zbrodni o wcześniej niewyobrażalnych kształtach i rozmiarach [50].

W oczach krytycznego odbiorcy Mein Kampf musiała jawić się jako publikacja merytorycznie i konstrukcyjnie niedopracowana. Część wspomnieniowa urywa się w tomie pierwszym, a następnie pojawia się nagle w tomie drugim. Niektóre z rozdziałów zostały potraktowane nadzwyczaj zdawkowo, inne obszernie z dużą ilością szczegółów. Już spis treści wskazuje, że poszczególne rozdziały nie wiążą się ze sobą w ciąg logiczny, lecz rządzi nimi dobór przypadkowy; istotny na to wpływ miał oczywiście fakt, że oba tomy Mein Kampf powstały w różnym czasie.

W poszczególnych rozdziałach obok spraw zasadniczych pojawiają się zagadnienia drugorzędne, jak na przykład problem szkodliwości chorób wenerycznych i prostytucji, czy wręcz bagatelne, jak choćby kwestia kroju spodni, odpowiedniego dla niemieckiej młodzieży męskiej. Widać wyraźnie, że charakterystyczną cechą zawartości książki jest „wszystkoizm” – dążenie jej autora do ogarnięcia swoim zainteresowaniem możliwie szerokiego kręgu zagadnień, przy nieuniknionym zaniedbaniu selekcji i zlekceważeniu zasady zachowania odpowiednich proporcji w tekście.

Do tego jeszcze zauważyć trzeba, że jeśli znało się wcześniejsze wypowiedzi i zapiski Hitlera[51], to sformułowania zawarte w Mein Kampf niewiele od nich odbiegły. Więcej nawet – podstawowe twierdzenia, stanowiące fundament „światopoglądu” autora, a więc interpretacje pojęcia rasy, narodu, państwa, przestrzeni i ekspansji terytorialnej, wykazują znamiona licznych nawiązań, o ile nie wręcz mechanicznych zapożyczeń z obfitego dorobku różnorodnych nurtów austriackiego i niemieckiego ruchu wszechniemieckiego, w tym volkistowskiego. Jeśli szukać oryginalności w Mein Kampf, to można odnaleźć ją przede wszystkim w niektórych rozwiązaniach szczegółowych, na przykład w odniesieniu do relacji między propagandą i organizacją, a także w proponowanych konstelacjach sojuszniczych przyszłego państwa niemieckiego.

Odrębna kwestia to język i styl Mein Kampf. „Źle napisana i wewnętrznie niespójna” – tak ocenił książkę Hitlera Ian Kershaw, autor najgruntowniejszej biografii przywódcy NSDAP [52]. Podobnie, a nawet ostrzej, wyraził się Alan Bullock, klasyk badań nad totalitaryzmem: „[…] książka wyjątkowo odrażająca w swym języku, tonie, a przede wszystkim treści” [53]. Inni poważni biografowie, tacy jak Joachim C. Fest, John Toland czy Peter Longerich byli podobnego zdania [54]. Nawet Joseph Goebbels, późniejszy minister oświecenia narodowego i propagandy Rzeszy, a wcześniej zdeklarowany już zwolennik swojego Führera, po pierwszych oznakach zachwytu graniczących z religijną ekscytacją [55], sformułował w swoich dziennikach nader powściągliwą opinię: „Praca po południu i wieczorem. Czytanie [Mein] «Kampf» Hitlera. Książka oddziałuje rzetelnie i odważnie. Jedynie styl jest czasami nie do wytrzymania. Trzeba być dla niej bardzo wielkodusznym. On [Hitler] pisze jak opowiada. To wprawdzie działa w sposób bezpośredni, ale także często niekompetentnie” [56].

Diarysta utrafił w sedno, bo rzeczywiście duże fragmenty Mein Kampf przypominają bardziej konspekt przemówienia aniżeli tekst pisany. Zresztą autor sam się do tego w sposób pośredni przyznawał, pisząc w przedmowie do swojej książki: „Wiem, że ludzi trudniej da się przekonać słowem pisanym aniżeli mówionym i że każdy duży ruch na tej ziemi zawdzięcza swój rozwój wielkim mówcom, a nie wielkim skrybom” [57].

Katalog uchybień językowych i dyskusyjnych zabiegów stylistycznych obecnych w tekście Mein Kampf da się wyraźnie rozszerzyć [58]. Występują kompozycje słów z cechami neologizmów, ma miejsce skłonność do słowotoku, do „talmudycznej” metody stawiania natrętnych pytań, do upartego, bez wyraźnej potrzeby używania tych samych słów, takich jak „także”, „ciągle”, „znowu”, „jednak”. Często pojawia się powtórzenie, dublowanie synonimów, dramatyzujące stopniowanie przymiotników i przysłówków, dowolne traktowanie szyku zdań. Sporo sformułowań przybiera postać pluralis maiestatis (pierwsza osoba w liczbie mnogiej). Daje się też zauważyć tendencja do stosowania wyrażeń przesadnych, hiperbolicznych, zarówno w sensie negatywnym (inwektywy), jak i pozytywnym (hymny pochwalne). Ma miejsce biologizacja i militaryzacja języka, kiedy to, przykładowo biorąc, śmiertelny wróg jest „szkodnikiem” i „nosicielem zarazków”, a przeciwnicy polityczni tworzą „wrogi front”. Autor Mein Kampf nierzadko odwoływał się do frazeologii religijnej [59], a także do popularnych przysłów oraz cytatów z dzieł klasyków literackich – Szekspira, Goethego i Schillera. Wplatał również słowa i zwroty obcego pochodzenia, nawiązywał do wydarzeń z czasów starożytnych. Wszystko to, jak należy sądzić, miało poświadczać erudycję Hitlera i w ten sposób zapewne łagodzić kompleksy człowieka, który nie miał odpowiedniego wykształcenia.

Jeden z historyków niemieckich dostrzegł w tym pewnego rodzaju paradoks, przemawiający koniec końców na korzyść autora Mein Kampf. Z jednej strony napuszenie stylu, pseudonaukowy charakter wywodów, a z drugiej strony oczywiste nieporadności językowe mogły do pewnego stopnia uśpić czujność polityków, widzących w Hitlerze nieszkodliwego amatora [60].

Na istotną właściwość semantyki Mein Kampf może naprowadzić lektura klasycznego już dzisiaj studium o języku Trzeciej Rzeszy Victora Klemperera [61]. Według niego chodziło o zacieranie konturów znaczeniowych różnych słów w celu ich sprawniejszej i bardziej nośnej eksploatacji przez propagandę masową. Mówiąc najprościej, „czarne” może być „białym”, dlatego też takie wyrażenia jak „bezwzględna brutalność” (rücksichtslose Brutalität) czy też „fanatyzm” (Fanatismus) mają w tekście Mein Kampf pozytywną konotację [62].

Ujmując rzecz generalnie, Mein Kampf zawiera w sobie treści wysoce naganne pod względem moralnym i etycznym, podporządkowane filozofii nienawiści i pogardy do człowieka – „materiału ludzkiego”, mającej bazować na najniższych instynktach tłumu, utożsamianego z masami społecznymi. Proponuje w kontrze do marksistowskiej „rewolucji klasowej” program totalnej przebudowy opartej na dyskryminacji rasowej i etnicznej, której podstawowym instrumentem ma być segregacja ludnościowa i ekspansja terytorialna. Pewne wątki pozostały in statu nascendi, inne przesłonił kamuflaż, ale perspektywa rozwojowa została wyraźnie zarysowana.

Ekspozycja tak pojętego programu odznaczała się, co wskazano powyżej, niejasnościami, usterkami i osobliwościami językowymi. Próbowano z tym wszystkim sobie poradzić, wprowadzając na bieżąco korekty do kolejnych wydań [63]. Do pełnego efektu było jednak ciągle daleko. Dość powiedzieć, że jeszcze wydanie Mein Kampf z 1942 roku zawierało błędy w przywoływanych nazwiskach i niewykryte „literówki”, a także luki w indeksie osobowo-rzeczowym, wypełniane w kolejnych edycjach [64]. Defekty językowe nie mogą jednak przesłonić kwestii najważniejszej, a więc głównych intencji autora, tym bardziej że jego styl nie odbiegał zbytnio od produkcji innych ówczesnych przedstawicieli literatury i publicystyki politycznej, wywodzących się ze środowisk wszechniemieckich i volkistowskich, a także – przy uwzględnieniu całkowitej odrębności postulatów – z kręgów skrajnej lewicy. Taka była wtedy niestety norma: pisać i przemawiać brutalnie, poniżać przeciwnika, traktować go jak śmiertelnego wroga, niezasługującego na nic więcej, jak tylko na bezwzględne wyniszczenie.

W atmosferze emocjonalnego rozedrgania po klęsce wojennej i przy ciężkich obligacjach narzuconych przez traktat wersalski odbywała się licytacja, kto głośniej krzyknie, kto ostrzej sformułuje ewentualny program naprawczy, a także – co mogło mieć decydujące znaczenie – jaką charyzmą dysponuje przywódca i jakie siły za nim stoją. Nie da się zaprzeczyć, że zawartość Mein Kampf musiała trafiać do coraz szerszego kręgu odbiorców, którym odpowiadał ofensywny styl narracji, demonstracja nieugiętej pewności zwycięstwa, a także – może przede wszystkim – że za słowami książki, niekiedy nawet trafiającymi w sedno różnych problemów z przeszłości i współczesności, stała codzienna, agresywna, wykalkulowana propaganda NSDAP i ekscesy SA, świadczące na swój sposób o sprawności rosnącego w siłę ruchu narodowosocjalistycznego. To wszystko dla przeciętnego Niemca z lat dwudziestych XX wieku, zgnębionego prozą codziennego życia, mogło być przekonujące, a nawet imponujące. Rosła w nim gotowość do „ucieczki od wolności” [65] …

Recepcja w Niemczech

Wydana w latach 1925–1927 dwutomowa Mein Kampf sprzedawała się nieźle, ale nie na miarę oczekiwań autora. W 1929 roku czytelnicy zakupili 23 tysiące egzemplarzy tomu pierwszego i 13 tysięcy tomu drugiego [66]. Hitler, chcąc najwyraźniej pogłębić zagadnienie polityki zagranicznej, w tym zwłaszcza problem pozyskania przez Niemcy „przestrzeni życiowej”, napisał w 1928 roku dwustustronicowy tekst, stanowiący rodzaj suplementu do Mein Kampf. Tekst nie miał tytułu, nazwano go Zweites Buch (Druga książka). Wydawcy z Franz Eher Verlag uznali jednak, że należy wstrzymać się z drukiem Zweites Buch i poczekać na wyklarowanie się sytuacji z Mein Kampf. Znaczący przyrost sprzedaży tej książki nastąpił po 1929 roku, kiedy to na fali wielkiego kryzysu ekonomicznego partia narodowosocjalistyczna zyskała znacznie na popularności; po wyborach w 1930 roku stała się drugą siłą polityczną w parlamencie. Gdy więc sukces wydawniczy Mein Kampf utorował drogę do druku Zweites Buch, jej autor niespodziewanie zrezygnował z tego, uznawszy, że w sytuacji, gdy ewentualność przejęcia steru rządów przez ruch narodowych socjalistów staje się coraz bardziej prawdopodobna, nie należy odkrywać przed opinią publiczną kolejnych ważnych kart. Zweites Buch została wydana dopiero kilkadziesiąt lat później [67].

Tymczasem pod koniec 1932 roku, a więc na krótko przed dojściem Hitlera do władzy, sprzedaż Mein Kampf sięgnęła liczby 230 tysięcy egzemplarzy; oba tomy książki były już od dwóch lat wydawane w jednym woluminie. Zróżnicowano też szatę graficzną edycji. Obok wydań „ludowych” (Volksausgaben) z kartonowymi okładkami za 8 marek, w dystrybucji znajdowały się egzemplarze na cienkim papierze (Dünndruckausgaben) w podobnej cenie oraz wydania z przeznaczeniem na prezent (Geschenkausgaben) z okładką płócienną (in Leinen) za 16 marek i z okładką w półskórku (in Halbleder) za 24 marki. Dla bogatszej i wpływowej klienteli przewidziano wydania „wspierające” (Förderungsausgaben), oprawne w czerwoną skórę, numerowane od 1 do 500, po 100 marek za sztukę. W całym 1933 roku, kluczowym dla historii najnowszej Niemiec, rozeszło się po tym kraju blisko milion sto tysięcy egzemplarzy Mein Kampf [68].

Machina wydawnicza pracowała na coraz wyższych obrotach, przynosząc korzyść nie tylko Franz Eher Verlag, ale także partii nazistowskiej i osobiście Hitlerowi. Zawarł on z dyrektorem Amannem lukratywną umowę, na mocy której otrzymywał za sprzedaż jednego egzemplarza swojej książki początkowo 10% tantiem, a od 1933 roku – 15%. Pozwoliło mu to na efektowny propagandowo gest: zrezygnował z pensji kanclerza Rzeszy. Było to tym łatwiejsze, że został on całkowicie zwolniony z obowiązku płacenia podatków z tytułu dochodów uzyskanych ze sprzedaży Mein Kampf [69]. Tymczasem te dochody dynamicznie rosły, aż pod koniec II wojny światowej doszły do zawrotnej sumy kilkunastu milionów marek [70].

Krzywa wzrostu produkcji wydawniczej tej książki, drukowanej pod dyktando totalitarnej władzy, nieustannie wzrastała w latach trzydziestych XX wieku, nie opadając również w okresie II wojny światowej. Do 1938 roku drukarnię opuściły 4 miliony egzemplarzy, w grudniu 1943 roku było już blisko 10 milionów egzemplarzy. Ostatni, bardzo duży dodruk pojawił się jesienią 1944 roku i w ten sposób łączny nakład sięgnął liczby co najmniej 12 450 000 egzemplarzy [71]. Wśród nich znalazła się też trudna do liczbowego określenia edycja „poczty polowej” (Feldpostausgabe), przeznaczona dla żołnierzy frontowych [72].

Do ciekawostek należało opublikowanie w 1933 roku wersji Mein Kampf w języku Braille’a. W 1936 roku wyprodukowano natomiast specjalne wydanie tej książki w formie rękopiśmiennej na pergaminie. Obłożone metalowymi, bogato zdobionymi okładkami wydanie, ważące 35 kilogramów, znalazło się na Wystawie Sztuki Niemieckiej w Kolonii w sali „niemieckich geniuszy”, sąsiadując… z Biblią wydrukowaną w Moguncji przez Johannesa Gutenberga w XV wieku.

Rodzi się oczywiście pytanie, jaka część astronomicznego nakładu Mein Kampf dotarła do Niemców i została przez nich rzeczywiście przeczytana? Brak konkretnych, opartych na obiektywnych przesłankach danych – nie przeprowadzano przecież badań demoskopowych w tej kwestii – utrudniał i utrudnia nadal uzyskanie zbliżonej do rzeczywistości odpowiedzi. Sytuacja ta sprzyjała spekulacjom, poddanym ponadto doraźnym fluktuacjom politycznym. Nie zmienia to faktu, że przez lata gromadziło się w literaturze i publicystyce historycznej wiele dociekań na ten temat [73]. Z gęstwiny argumentów i kontrargumentów można wyprowadzić pewne uogólnienia.

Po pierwsze, dzieło Hitlera spotykało się w trakcie kolejnych edycji z zainteresowaniem mass mediów [74], a także przedstawicieli niemieckiego życia politycznego, zarówno lewicowej, jak centrowej i prawicowej proweniencji. Głos zabierali reprezentanci ważnych instytucji społecznych, tak świeckich, jak i duchownych, w tym Kościołów katolickiego [75] i protestanckiego oraz środowisk żydowskich [76]. Formułowane opinie i zamieszczane w prasie recenzje musiały przynajmniej w pewnym stopniu docierać do wielu Niemców, budząc ich zainteresowanie, a więc i chęć lektury [77].

Po drugie, po dojściu Hitlera do władzy, oprócz typowej reklamy wydawniczej, pojawił się nacisk administracyjny, nakłaniający na różne sposoby do zakupu i czytania Mein Kampf. Od kwietnia 1936 roku każda para nowożeńców otrzymywała podczas ceremonii zawierania ślubu cywilnego zamiast Biblii egzemplarz Mein Kampf. Urzędnikom państwowym i samorządowym dawano do zrozumienia, że posiadanie książki Führera i znajomość jej treści należy do oczywistych powinności służbowych. Podobnie było w szkołach i w wojsku, nie wspominając już o szeregach NSDAP, SA, SS i Hitlerjugend. Uczniowie, studenci, żołnierze i oficerowie, członkowie oraz funkcjonariusze partii, bojówek partyjnych i organizacji młodzieżowej ruchu nazistowskiego studiowali z mniej lub bardziej autentycznym zapałem wywody pierwszej osoby w państwie, otoczonej oficjalnym kultem. Podręczniki szkolne, zwłaszcza we fragmentach dotyczących kwestii rasowych i demograficznych, zawierały cytaty z Mein Kampf. Wydawano także popularne streszczenia i ilustrowane broszury, zawierające elementy biograficzne Hitlera albo też cytaty z jego książki na temat Żydów. W jednym z okólników Kancelarii NSDAP z połowy grudnia 1939 roku znalazło się kategoryczne zalecenie, aby egzemplarz książki Hitlera dotarł do każdej, choćby najuboższej, rodziny niemieckiej.

Po trzecie, władze Trzeciej Rzeszy traktowały przynajmniej pobieżną znajomość treści Mein Kampf jako dowód lojalności obywatelskiej. Skłaniało to wielu Niemców, kierujących się życiowym oportunizmem, do lektury książki, a potem demonstrowania, na przykład w formie publicznych deklaracji, a także przez uczenie się na pamięć wybranych fragmentów, pozytywnego stosunku wobec myśli i czynów wodza narodu.

Po czwarte, nie brakowało, zwłaszcza w okresie sukcesów reżimu hitlerowskiego, wcale niemałej grupy niemieckich obywateli, którzy popadając w entuzjazm dla Führera, zatracali wszelki krytycyzm i traktowali Mein Kampf jako rodzaj katechizmu, niezbędnego do codziennego życia [78].

Po piąte wreszcie, nie należy zapominać o roli propagandy, która w warunkach totalitarnego państwa, jakim była Trzecia Rzesza, przekazywała jednoznacznie pozytywny, graniczący z ujęciem hagiograficznym wizerunek Hitlera i jego dzieła, nie pozostawiając żadnego pola dla kontestacji, o krytyce już nie wspominając. Była ona jeszcze możliwa w schyłkowej fazie istnienia Republiki Weimarskiej bądź też z perspektywy emigracyjnej. Od 1933 roku niemal wszystkie negatywne komentarze w samych Niemczech likwidowała skutecznie cenzura. Nawet w prywatnych rozmowach wstrzymywano się z niechętnymi opiniami wobec treści i stylu Mein Kampf. Panowała obawa przed denuncjacją ze strony znajomych, przyjaciół, a nawet członków najbliższej rodziny. Jednak nawet te, nota bene stosunkowo nieliczne głosy krytyki pod adresem Hitlera i jego książki nie szły na ogół zbyt daleko.

Krytyczny, ale post factum, głos należał do dawnych współpracowników Hitlera, którzy opuścili ruch narodowosocjalistyczny, takich jak Otto Strasser i Hermann Rauschning[79]. Nie brakowało też wyrazów protestu, pochodzących przede wszystkim od twórców kultury, publicystów i pisarzy o orientacji socjaldemokratycznej, komunistycznej[80], liberalnej i katolickiej[81].

Wyrazisty przypadek w tym względzie stanowiła postawa braci Mann – Tomasza i Henryka [82], od samego początku zaprzysięgłych adwersarzy ruchu narodowosocjalistycznego. Tomasz, laureat literackiej Nagrody Nobla w 1929 roku, już w 1923 roku określił w jednym z esejów raczkujący dopiero ruch narodowosocjalistyczny mianem „volkistowskie pogaństwo” (völkisches Heidentum) i „romantyczne barbarzyństwo” (romantische Barbarei) [83].

Poznawszy wyniki wyborów parlamentarnych z września 1930 roku, pisarz wystąpił publicznie w październiku 1930 roku w Berlinie z Niemiecką przemową, zawierającą w podtytule znamienny zwrot: Apel do rozsądku[84]. Niewątpliwie bazując na treści Mein Kampf pisarz wezwał obywateli Niemiec do zdecydowanego odrzucenia narodowego socjalizmu. W sobie tylko właściwym, nacechowanym niespodziewanymi skojarzeniami stylu zauważył, że ruch nazistowski „[…] wspierany jest również przez wiele elementów intelektualnych. Należą do nich pewna ideologia filologiczna, romantyzm germanistów i wiara w walory Północy płynące ze sfery akademicko-profesorskiej, która przemawia do Niemców roku 1930 stylem mistycznej poczciwości i nadętego kiczu, przy użyciu takich słów jak rasistowski, volkistowski, wspólnotowy, bohaterski, wyposażając ruch w domieszkę rozmarzonego, uczonego barbarzyństwa groźniejszego jeszcze, bardziej wyobcowanego ze świata, skuteczniej zalewającego i zalepiającego mózgi niż wyobcowanie ze świata i polityczny romantyzm, które doprowadziły nas do wojny”[85]. Tomasz Mann zaapelował o popieranie socjaldemokracji, która po wojnie, „gdy w ogóle brakowało właściwej drogi dla Niemiec, pokazała przynajmniej drogę, którą można się było poruszać”[86]. Wyraził też aprobatę dla polityki niedawno zmarłego ministra spraw zagranicznych Niemiec, Gustava Stresemanna, wierząc, że zbliżenie do Europy umocni Niemcy i w dalszej perspektywie przyniesie rewizję traktatu wersalskiego[87]. Jego przyjęcie i realizacja stanowiły zdaniem pisarza jedną z głównych przyczyn rosnącej popularności przywódcy NSDAP i jego ruchu.

Do zdecydowanej, a przy tym kąśliwej krytyki autora Mein Kampf Tomasz Mann powrócił w eseju Brat Hitler, napisanym już na emigracji, a wydanym w USA i w Szwajcarii w 1938 roku [88]. Dokonało się to jednak w przewrotny sposób: pisarz dostrzegł w Hitlerze… brata. „Ten łobuz to katastrofa; co nie stanowi powodu, by nie wzbudzał zainteresowania jako los i charakter” – napisał Mann. Deklaracja pokrewieństwa – „dosyć fatalnego” – posłużyła pisarzowi do ostrego skontrastowania własnej postawy twórczej z postawą „zeszmaconego artysty” (verhunzter Künstler), jakim w jego przekonaniu jawił się Hitler.

Zwracając uwagę na socjologiczne i psychologiczne aspekty osobowości autora Mein Kampf, Mann wspomniał między innymi o takich cechach jak „nienasycenie popędu kompensacji i samogloryfikacji, niepokój, brak samozadowolenia, zapominanie sukcesów, ich szybkie zużywanie się dla samoświadomości, pustka i nuda, poczucie nicości, gdy tylko nie można niczego zdziałać, każąc światu powstrzymywać oddech, bezcenny przymus konieczności ustawicznego potwierdzania samego siebie…” [89].

Niezależnie od tego, na ile rozważania niemieckiego noblisty o naturze i charakterze przywódcy Trzeciej Rzeszy odpowiadały prawdzie, jedna kwestia nie ulegała wątpliwości. Wybitny pisarz, poznawszy treść Mein Kampf i wynikającą z niej praktykę, stał się zdecydowanym i konsekwentnym wrogiem rządów narodowosocjalistycznych w Niemczech. Działając na emigracji, najpierw we Francji, potem w USA, uprawiał aktywnie publicystykę antynazistowską, a w okresie II wojny światowej kierował ponadto do rodaków drogą radiową wezwania do przeciwstawiania się narodowemu socjalizmowi[90].

Dłuższą dygresję na temat bezkompromisowej postawy wybitnego pisarza można by jeszcze uzupełnić innymi tego rodzaju świadectwami z niemieckiego obszaru literackiego [91]. Wszystko to nie może jednak podważyć generalnej opinii, że zawartość Mein Kampf nie spotkała się ze zdecydowanym i gremialnym odporem niemieckich środowisk opiniotwórczych. Nawet uderzając w tony krytyczne często tłumaczono, że jeśli w tekście Mein Kampf pojawiły się sformułowania dosadne i daleko idące, to były one efektem wybujałej wyobraźni autora i stanowiły rezultat rozdrażnienia, wywołanego przymusowym pobytem w twierdzy Landsberg.

Sam Hitler, zapewne cokolwiek żałując otwartości zademonstrowanej na kartach swojej książki [92], wykonywał pewne gesty, mające na celu złagodzenie wymowy niektórych sformułowań.

Dotyczyło to zwłaszcza wizerunku Francji jako śmiertelnego wroga. W drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku pojawiły się podejmowane przez propagandę zagraniczną Trzeciej Rzeszy próby wyjaśnień, z których jakoby wynikało, że Führer nie ma wrogich zamiarów wobec zachodniego sąsiada Niemiec. Słowa zapisane w po łowie lat dwudziestych XX wieku w Mein Kampf miały natomiast odzwierciedlać ówczesny stan wzburzenia przywódcy narodowych socjalistów, spowodowany nieprzyjazną polityką francuską w czasie podejmowania decyzji wersalskich, w szczególności zaś okupacją Zagłębia Ruhry w latach 1923–1925[93]. Hitler zresztą nie musiał się specjalnie tłumaczyć ani przed 1933 rokiem, ani tym bardziej po objęciu urzędu wodza i kanclerza Rzeszy.

Treści zawarte w Mein Kampf, niezależnie od mniej lub bardziej otwarcie artykułowanych opinii, budziły też zwykłą ciekawość w rodzaju: co też Führer uczyni w praktyce ze swoimi planami, zwłaszcza w odniesieniu do dramatycznego kryzysu ekonomicznego przełomu lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, który na dobrą sprawę utorował mu drogę do władzy? Czy jego polityka będzie równie radykalna jak zapisy w Mein Kampf? Jeśli nawet tak, to czy uda się go okiełznać politycznemu establishmentowi, który był tego bardziej niż pewien? Wiele wskazuje na to, że zgodnie z trafną konstatacją jednego z autorów enuncjacje zawarte w książce Hitlera raczej oślepiły, aniżeli oświeciły współczesnych [94].

Tysiące egzemplarzy Mein Kampf, wprowadzane na rynek księgarski przy hałaśliwym akompaniamencie propagandy, spowodowały ponadto swoiste oswojenie się Niemców z najbardziej bulwersującymi zapowiedziami, tym bardziej że wiele z nich przetaczało się przez opinię publiczną w Niemczech już od dziesiątków lat za sprawą skrajnych ruchów nacjonalistycznych i rasistowskich.

Można więc, wracając do postawionego już wcześniej pytania o to, czy Niemcy czytali Mein Kampf, czy też nie, stwierdzić z dużą dozą pewności, że nie mogli oni nie czytać tej książki [95]. Przemawiają za tym nie tylko przytoczone powyżej okoliczności, ale również fakt, że trzeba było znać wynurzenia człowieka, któremu udało się w sposób spektakularny dojść do władzy, a potem odnosić sukcesy w polityce wewnętrznej i zagranicznej.

Druk kolejnych nakładów Mein Kampf podczas II wojny światowej trwał dalej w najlepsze. Donoszono o niezmiennie wysokim zainteresowaniu mieszkańców Rzeszy „książką Führera” [96], choć władze SD odpowiedzialne za badanie nastrojów społecznych sygnalizowały, że treści zawarte w tej książce padały ofiarą niecnej dywersji ze strony wroga. Ulotki kolportowane przez Anglików zawierały tak dobrane cytaty z Mein Kampf, że ich sens zupełnie nie pokrywał się z intencjami autora [97].

Gdy Trzecia Rzesza upadła i wraz z nią legł w gruzach mit wodza jako męża opatrznościowego, do dobrego tonu w Niemczech należało dystansowanie się od niedawnej przeszłości i podkreślanie, że normalni ludzie nie mogli przecież znać, a tym bardziej brać na serio szalonych pomysłów więźnia z twierdzy Landsberg. Postać Hitlera uległa nie tylko demitologizacji, ale również mistyfikacji i demonizacji. To przecież był diabeł wcielony, a skoro tak, to nie czytało się tego, co napisał, a już na pewno nie traktowało się tego poważnie. Tego rodzaju pogląd składał się na „strategię usprawiedliwiania” (Rechtfertigungsstrategie), która znalazła odzew w powojennych Niemczech, zachowując tam przez wiele lat trwałość i wysoki poziom aprobaty społecznej[98].

Obecnie nikt z poważnych badaczy i reprezentantów opinii publicznej w zjednoczonych Niemczech nie obstaje przy słuszności tego rodzaju poglądu i tego rodzaju strategii. Wskazuje się, że co najmniej jedna piąta międzywojennej populacji Niemców, a więc kilkanaście milionów ludzi, czytało i znało Mein Kampf, przynajmniej w generalnym zarysie albo w wybranych fragmentach[99]. Nie było przy tym dominującej świadomości, że obcuje się z wyznaniami szaleńca, w dodatku posługującego się nieporadną niemczyzną. Przeciwnie – w ogromnej większości wypadków podchodzono do tego tekstu z uwagą, a nawet z odpowiednim respektem. W końcu chodziło przecież o pierwszą osobę w państwie, o człowieka, który obiecał Niemcom odzyskanie wolności i godności, dobrobyt, poszerzenie „przestrzeni życiowej”, realizację wizji tysiącletniej Rzeszy. Doprawdy niewiele brakowało, aby ta wizja znalazła całkowite i nieodwołalne spełnienie…

Recepcja za granicą

Równolegle do wydań krajowych rozwijał się druk edycji obcojęzycznych. Franz Eher Verlag przykładało dużą wagę do sprzedaży licencji zagranicznych, chodziło oczywiście o prestiż nowych Niemiec i o wpływy finansowe. Tyle tylko, że udzielało zgody na podpisywanie kontraktów na własnych warunkach: tłumaczenia musiały być ocenzurowane i to w zależności od kraju przeznaczenia. Uszczuplenia tekstu dotyczyły przede wszystkim polityki zagranicznej, w niewielkim stopniu problematyki rasy czy też eugeniki.

Szczególne znaczenie polityczne miały wersje anglo- i amerykańskojęzyczne. Hitlerowi zależało na pozyskaniu życzliwej neutralności tych państw, w wypadku Wielkiej Brytanii w grę wchodził nawet sojusz polityczno-wojskowy. Ostatecznie prawa do Mein Kampf uzyskały dwa poważne wydawnictwa: Houghton Mifflin w Nowym Jorku i Hurst & Blackett w Londynie. Tłumaczenia podjął się – i to nawet bezpłatnie – Edgar Dugdale[100], ale jego rozczarowanie musiało być niemałe, gdy dowiedział się, że oba wydawnictwa opublikowały w 1934 roku wersję okrojoną, zgodną z oczekiwaniami posiadaczy praw autorskich.

Pełna wersja ukazała się za sprawą niewielkiego wydawnictwa Stackpole. Powołało się ono na opinię, że Hitlera jako bezpaństwowca[101] w momencie, gdy załatwiał copyright swojej książki, nie może chronić w USA tamtejsze prawo autorskie. Franz Eher Verlag zaprotestowało, oficyna Houghton Mifflin odwołała się do sądu. Nie czekając na wyrok, wydawnictwo Stackpole wydało czym prędzej w lutym 1939 roku tłumaczenie pełnej wersji Mein Kampf, na co wydawnictwo Houghton Mifflin zareagowało w ten sam sposób, tyle że za pośrednictwem innej oficyny wydawniczej – Renal & Hitchcock.

Tymczasem w czerwcu 1939 roku sąd wydał orzeczenie, że amerykańskie prawo autorskie chroni również autorów bezpaństwowców. Stackpole został wezwany do wycofania swojego tłumaczenia z księgarń, ale było już za późno. Wydawnictwo zdążyło sprzedać kilkanaście tysięcy egzemplarzy amerykańskiego, pełnego wydania książki Hitlera, co z około trzydziestoma tysiącami egzemplarzy sprzedanych także przez firmę Renal & Hitchcock dało liczbę blisko pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy Mein Kampf, które tuż przed wybuchem II wojny światowej znalazły drogę do amerykańskich czytelników.

Najgorzej w tej konkurencji wypadło londyńskie wydawnictwo Hurst & Blackett. Wypuściło ono na rynek pięćdziesiąt tysięcy okrojonego wydania książki Hitlera, aby uzupełnić ofertę o edycję kompletną dopiero w 1940 roku. W ten sposób kraje anglosaskie, a więc przede wszystkim Wielka Brytania i USA, mogły zapoznać się z pełną zawartością książki Hitlera bardzo późno i w daleko niewystarczającym zakresie [102].

Interesująco przedstawiała się recenzja pełnej wersji angielskojęzycznej Mein Kampf autorstwa znanego brytyjskiego pisarza politycznego George’a Orwella [103]. Z niejaką przewrotnością zwrócił on uwagę, że Hitler posiada niewątpliwie „przyciągającą osobowość” (attraction of his own personality), którą wyczuwa się nawet w „niezdarnym” (clumsy) stylu, w jakim została napisana Mein Kampf. Wódz Trzeciej Rzeszy miał, zdaniem pisarza, obnażyć zakłamanie hedonistycznej postawy wobec życia, propagowane zarówno przez socjalizm, jak i jakkolwiek z większą niechęcią przez kapitalizm. „Niemal cała myśl zachodnia od ostatniej wojny, a z pewnością cała «postępowa» myśl, zauważył w swojej recenzji Orwell, założyła milcząco, że istoty ludzkie nie pragną niczego poza bezczynnością, bezpieczeństwem i unika niem bólu”. Tymczasem Hitler wie, że istota ludzka nie tylko chce komfortu, bezpieczeństwa, krótkiego czasu pracy, higieny, kontroli urodzin i, ogólnie biorąc, zdrowego rozsądku. Ludzie chcą również, przynajmniej od czasu do czasu, walki i własnego poświęcenia, nie mówiąc już o werblach, flagach i paradach lojalności. Wygląda więc na to, że nazizm i faszyzm, a nawet „zmilitaryzowany socjalizm” Stalina są „daleko rozsądniejsze” (far sounder) psychologicznie niż jakakolwiek hedonistyczna koncepcja życia. Zamiast hasła: oferujemy wam „dobre czasy” (a good time), Hitler powiada: „oferuję wam walkę, niebezpieczeństwo i śmierć” – i cały naród pada mu do stóp… Zapewne, przewidywał pisarz, za jakiś czas ludzie oprzytomnieją, tak jak to stało się z końcem ostatniej wojny. Teraz jednak, walcząc z tym człowiekiem, „nie powinniśmy nie doceniać jego emocjonalnego powabu” (its emotional appeal)[104].

W tym momencie nie sposób nie wspomnieć o innym obywatelu Imperium Brytyjskiego, Walijczyku Garethcie Jonesie[105]. Jest to tym bardziej uzasadnione, że według wszelkich znaków Orwell posłużył się całkiem rozmyślnie nazwiskiem Jonesa. W powieści Folwark zwierzęcy z 1945 roku, będącej alegorycznym opisem stalinizmu, tak został nazwany właściciel folwarku, którego wypędziły zwierzęta, zaprowadzające totalitarną dyktaturę[106]. G. Jones był jednym z dwóch zagranicznych dziennikarzy (drugim był Sefton Delmer z londyńskiej „Daily Mail”), którzy towarzyszyli w lutym 1933 roku na pokładzie samolotu Adolfowi Hitlerowi już jako kanclerzowi Rzeszy w podróży z Berlina do Frankfurtu nad Menem. Jones był świadkiem przedwyborczego wiecu NSDAP w tym mieście, następnie zjadł kolację z Josephem Goebbelsem, od połowy marca 1933 roku ministrem oświecenia narodowego i propagandy Rzeszy. Walijski dziennikarz, któremu „świetnie się z Goebbelsem rozmawiało”, zapisał w swoich notatkach, że konwersacja zeszła między innymi na temat Polski. Nazistowski prominent miał zapowiedzieć odzyskanie „korytarza pomorskiego”, wyrażając przy tym nadzieję, że „Polska wreszcie zda sobie sprawę z tego, że lepiej będzie dla niej, jeśli nam go odda”. Celem długofalowym Rzeszy będzie marsz na wschód. Goebbles uspokajał przy tym walijskiego dziennikarza, że: „Nasza ekspansja wcale nie musi oznaczać konfliktu z Rosją. Poszkodowaną będzie Polska” (Our expansion to the East need not mean a conflict with Russia. Poland will be sufferer)…[107].

Walijski dziennikarz znalazł się na terenie Niemiec trzykrotnie w latach 1933–1934. Każda z tych wizyt owocowała serią artykułów w gazecie „The Western Mail & South of Wales News”. Autor starał się na ogół rzeczowo i beznamiętnie opisywać to, co widział. Można było też odnieść wrażenie, że Jones do pewnego stopnia uległ fascynacji ruchem narodowosocjalistycznym, na przykład w odniesieniu do programu zwalczania astronomicznego bezrobocia[108]. Z biegiem czasu jednak, ogarniając to, co dzieje się w Niemczech, stawał się coraz bardziej krytyczny. Pomagała mu w tym uważna lektura Mein Kampf.

Jedną z kwestii, która zajęła go szczególnie, była kampania przeciw Żydom. Wydała mu się ona tak „średniowieczna” (mediaeval), że postanowił zajrzeć do „biblii ruchu narodowosocjalistycznego”. Jones „przecierał swoje oczy” (almost rubbed my eyes) ze zdumienia, kiedy przyszło mu przeczytać, co autor Mein Kampf sądził o roli Żydów w Wielkiej Brytanii: „Żyd jest niemalże nieograniczonym dyktatorem za sprawą przebiegłych (devious) metod kontrolowania opinii publicznej!”. Według Hitlera, zapisał dziennikarz, to nie Brytyjczycy, ale właśnie Żydzi „zapragnęli destrukcji Niemiec w latach 1914–1918”. To Żydzi, jak wynikało zdaniem Jonesa z tekstu Mein Kampf, kierują się iście makiawelistycznymi intencjami, z jednej strony dążąc do triumfu parlamentaryzmu, z drugiej strony pragnąc przejąć dominację nad światem, „rozprzestrzeniając (spreading) bolszewizm”[109].

Po tej dygresji dotyczącej dwóch ważnych przedstawicieli brytyjskiego życia publicznego, warto zwrócić uwagę, że bardziej jeszcze pokrętnym trybem od angielskiego tłumaczenia Mein Kampf potoczyła się historia edycji francuskojęzycznej. Hitler, świadomy wybitnie antyfrancuskiej wymowy swojej książki, nie chciał się początkowo zgodzić nawet na tłumaczenie w wersji okrojonej. Powstałą próżnię na swój sposób wypełniła inicjatywa znanego filozofa Charlesa Appuhna, który opublikował stusiedemdziesięciostronicową książkę, zawierającą fragmenty Mein Kampf [110]. Władze niemieckie zaprotestowały przeciwko „rozpowszechnianiu fałszywego obrazu Führera”, ale nie odniosło to żadnego skutku.

Tymczasem w Paryżu doszło do edycji tłumaczenia pełnej wersji Mein Kampf. Dokonała tego niewielka oficyna wydawnicza należąca do Fernanda Sorlota. Mimo braku akceptacji ze strony Franz Eher Verlag, ambitny wydawca, korzystając z pomocy francuskiego Ministerstwa Kombatantów, dopiął swego i oto wiosną 1934 roku ukazała się książka Mein Kampf, mon combat. Dodatkowo pobudzał ciekawość czytelników fakt, że swojego zachęcającego do lektury komentarza użyczył bardzo popularny wśród Francuzów marszałek Louis Lyautey[111].

Interesujące, że francuski wydawca miał w ofercie swojej oficyny publikacje z jednej strony piętnujące narodowy socjalizm, z drugiej zaś zawierające teksty prominentnych nazistów w rodzaju Hermanna Göringa czy też Walthera Darrégo. Osobiście nie stronił od poglądów skrajnie prawicowych, w tym antysemickich; w okresie II wojny światowej należał do zwolenników marszałka Philippe’a Pétaina, szefa rządu marionetkowego państwa Vichy [112]. Powstaje więc pytanie, jakimi motywami kierował się Sorlot, wydając francuską wersję Mein Kampf. Czy były to względy ideowe, poznawcze czy komercyjne? Bez względu na odpowiedź nie ulega wątpliwości, że akcja francuskiego wydawcy mocno pokrzyżowała szyki Hitlerowi, pragnącemu puścić w zapomnienie swoje wrogie enuncjacje o zachodnim sąsiedzie Niemiec.

Zirytowany Führer polecił podjęcie działań na płaszczyźnie dyplomatycznej, a kiedy to nie dawało widoków na powodzenie, nakazał prawnikom Franz Eher Verlag złożyć skargę we francuskim Trybunale Handlowym. Wyrok z czerwca 1934 roku był pomyślny dla oskarżycieli.

Nie zyskały aprobaty argumenty adwokata francuskiego wydawnictwa, że tekst napisany przez obecnego kanclerza Niemiec jest tekstem politycznym, a więc w imię interesów państwa francuskiego, którym ta książka zagraża, należy abstrahować od przepisów prawa autorskiego.

Trybunał stanął na stanowisku, że Mein Kampf stanowi owoc „wysiłku twórczego” autora i jako taki zasługuje na ochronę, jak wszelkie inne dzieła literackie. Fernand Sorlot otrzymał zakaz druku i sprzedaży francuskiej wersji Mein Kampf. Nakazano też zniszczenie zarekwirowanych egzemplarzy, a Franz Eher Verlag zainkasowało symbolicznego franka na poczet poniesionych strat. Francuski wydawca jednak się nie poddał i zwodząc komorników zdołał sprzedać nielegalnie 15–20 tysięcy egzemplarzy, a pewną ich część przekazać nieodpłatnie przedstawicielom francuskiego życia politycznego i opinii publicznej.

Hitler wprawdzie wygrał w trybunale, ale było to zwycięstwo pyrrusowe. Rozgłos towarzyszący rozprawie zwiększył zainteresowanie Mein Kampf i przyczynił się do druku licznych publikacji, które omijając przepisy prawa autorskiego, zawierały skrócone wersje bądź też wybrane wypisy z książki Hitlera. Eksponowały to, co Führer Trzeciej Rzeszy akurat chciał starannie ukryć: wizerunek Francji jako śmiertelnego wroga Niemiec.

Część z tych publikacji stanowiła jednak jawną manipulację, prowadzącą do mniej lub bardziej jaskrawych fałszerstw. Jednym z przykładów może być broszura, której autorzy zaprezentowali listę głównych tez zawartych w Mein Kampf. Na koniec oświadczyli, że połączenie problemu żydowskiego z kwestią rozprzestrzeniania się marksizmu, bolszewizmu, propagandy masońskiej i zgubnej działalności prasy to posunięcie słuszne, z którym się zgadzają [113]. Wprawdzie należy odrzucić, jak pisali, plan całkowitego i brutalnego rozwiązania przez Hitlera kwestii żydowskiej, ale też trzeba bronić się przed zamachami „żydomasonerii” na „starą cywilizację religijną Francji” i filary jej cywilizacji, czyli „Boga, Ojczyznę, Rodzinę i Pracę”. W ten sposób tradycyjny francuski katolicyzm, obciążający judaizm wszelkimi bolączkami współczesności, legitymizował tekst Mein Kampf, przesłaniając i niejako cywilizując jej najbardziej toksyczne treści.

Podobnych zabiegów, stanowiących właściwie rodzaj przebiegłej dywersji intelektualnej, było więcej. Należały do nich także wywiady z Hitlerem, odpowiednio przygotowane przez francuskich dziennikarzy. Jeszcze w listopadzie 1933 roku rozmowę z nowym kanclerzem Rzeszy przeprowadził na łamach dziennika „Le Matin” Fernand de Brinion, zwolennik ocieplenia stosunków francusko-niemieckich [114]. Na pytanie dziennikarza, dotyczące wiarygodności Mein Kampf, Hitler odpowiedział wymijająco: „Jest to książka pełna niejasności, napisana w więzieniu z pasją prześladowanego apostoła” [115]. Podobną wersję przyjął podczas rozmowy w 1938 roku z innym francuskim dziennikarzem o orientacji prawicowej, Bertrandem de Jouvenelem [116]. Wywiad, opublikowany w popularnym dzienniku „Paris-Midi”, zawierał znaną już opowieść o przynależności Mein Kampf do czasów dawno minionych, gdy Hitler siedział w więzieniu, a okupacja Zagłębia Ruhry powodowała silne napięcia w stosunkach niemiecko-francuskich. Ta sytuacja już się nie powtórzy, moja obecna polityka jest nastawiona w całości na przyjaźń z Francją, zapewnił Führer i kanclerz Rzeszy [117]. Posiłkował się on wówczas jeszcze frazeologią pojednania i pokoju. We Francji, i nie tylko tam, w dobie polityki appeasement bardzo chciano wierzyć w to, że książka Hitlera należy już do zdezaktualizowanej literatury historycznej.

W sierpniu 1938 roku, a więc na krótko przed konferencją monachijską, która umożliwiła Hitlerowi sięgnięcie po czeskie Sudety, pojawiła się w księgarniach francuskich autoryzowana wersja Mein Kampf pod tytułem Ma doctrine[118]. Był to jednak tylko stuczterdziestostronicowy skrót oryginału, pozbawiony fragmentów antyfrancuskich i częściowo również antyżydowskich[119]. Autorzy tego opracowania, dziennikarze Georges Blond i Henri Lébre (ps. François Dauture) – obaj zdeklarowani antysemici i zwolennicy skrajnej prawicy, wyrazili w komentarzu nadzieję, że oba sąsiadujące ze sobą narody są mimo wszystko w stanie wzajemnie się szanować i współpracować[120].

Na szyte tak grubymi nićmi mistyfikacje odpowiedziały francuskie środowiska antynazistowskie, związane zarówno z liberalnym centrum, jak również z socjalistyczną i komunistyczną lewicą. Między innymi udało się wydać wiosną 1939 roku kolejną po Mein Kampf, mon combat, pełną francuskojęzyczną wersję Mein Kampf, pozbawioną niemieckiej autoryzacji [121]. Książka, znowu opublikowana w niewielkiej oficynie wydawniczej, nie mogła jednak zaspokoić głodu wiedzy Francuzów, rosnącego w związku z nadciągającą groźbą wybuchu konfliktu wojennego.

Podobnie, choćby z racji na zamieszanie mobilizacyjne, nie mógł liczyć na masową widownię dziewięćdziesięciominutowy, częściowo fabularyzowany film dokumentalny, który wszedł na ekrany francuskich kin w 1940 roku, na krótko przed napaścią wojsk niemieckich na Francję[122]. Był to obraz konfrontujący zapisy w Mein Kampf z rzeczywistością, czyli z polityką wewnętrzną i zagraniczną Trzeciej Rzeszy. Do treści filmu odniósł się w swoich dziennikach Joseph Goebbels. Jego zdaniem powstał film „podburzający”, „kłamliwy reportaż”, ale „zrobiony w sposób wyrafinowany i sprawny”, a przez to „bardzo niebezpieczny”. Minister oświecenia narodowego i propagandy Rzeszy pocieszał się jednak, że to „niedługo się skończy” i – niestety – miał rację[123].

Sprawa francuskojęzycznej edycji Mein Kampf wypłynęła podczas II wojny światowej raz jeszcze w końcu 1941 roku. Minister Goebbels doniósł swojemu Führerowi, że strona francuska (czytaj: kolaboranci francuscy) zwróciła się do niego z wnioskiem o przetłumaczenie pełnej wersji Mein Kampf. Goebbels zaproponował, aby się temu „energicznie” przeciwstawić, gdyż zawiera ona przecież takie fragmenty, które „są wszystkim innym, tylko nie wezwaniem do przyjaznej kolaboracji” (kollaborationsfreundlich). Hitler miał się zgodzić ze zdaniem swojego ministra i zalecił, aby w rozmowie z Francuzami zwrócić uwagę, „że książka ta została napisana w twierdzy [Landsberg] krótko po wtargnięciu do Zagłębia Ruhry, że on [Hitler] nie chciałby w niej [książce] niczego zmieniać, ponieważ należy ona już do historii i że jednak w tym momencie także nie nadaje się dla francuskiej opinii publicznej”[124].

Nowa francuskojęzyczna wersja Mein Kampf we Francji nie została już więc wydana. Więcej nawet – w 1940 roku wspomniana już Mein Kampf, mon combat F. Sorlota z 1934 roku została umieszczona na liście książek zakazanych. Zastanawia jednak to, że paryskiego wydawcę niemieckie władze okupacyjne potraktowały dość łagodnie. Musiał wprawdzie podpisać zobowiązanie do poddania się przepisom porządkowym, w tym cenzurze, oraz sprzedać połowę firmy, ale mógł zachować jej drugą połowę i nadal działać zawodowo bez zakłóceń. Mimo niemieckich zakazów potajemnie dodrukowywał i sprzedawał dalej „swoją” Mein Kampf, mon combat; mogło to być z dziesięć tysięcy egzemplarzy, dwa tysiące z nich trafiły do francuskiego podziemia antyhitlerowskiego [125].

Odrębną, pełną francuskojęzyczną wersję Mein Kampf wydano poza terytorium Francji w 1943 roku. Opublikowano ją w Algierze, a wydawcą był Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego, organ wykonawczy ruchu polityczno-wojskowego „Wolna Francja” (później pod nazwą „Francja Walcząca”), dążącego do odzyskania niepodległości przez Francję. Uznano, że pełny tekst książki Hitlera unaoczni wreszcie jego cele w konfrontacji z dramatyczną rzeczywistością wojenną i okupacyjną [126].

Niezależnie od turbulencji związanych z edycją anglosaskich i francuskich wersji Mein Kampf książka Hitlera trafiła w tłumaczeniach na rynki wydawnicze kilkunastu innych krajów. Od 1934 do 1939 roku ukazywały się kolejno wersje: włoska[127], duńska, holenderska, szwedzka, portugalska, brazylijska, bułgarska, arabska[128], hiszpańska, węgierska, czeska[129] i austriacka[130].

Interesująco przedstawia się kwestia chińsko- i japońskojęzycznej edycji Mein Kampf. Najwcześniejsze, ale skrócone i ocenzurowane wydanie książki Hitlera w języku chińskim ukazało się w 1934 roku nakładem oficyny Shanghai Liming Company. Pełna wersja pojawiła się w 1936 roku pod firmą Narodowego Instytutu Opracowań i Tłumaczeń (NICT), podległego Ministerstwu Edukacji. Nie ma danych dotyczących nakładu obu wydań, ale musiały być one znaczne, gdyż w połowie lat trzydziestych XX wieku elity Republiki Chińskiej i rządzącej Narodowej Partii Chin (Kuomintang) z uwagą śledziły to wszystko, co działo się pod rządami narodowych socjalistów w Niemczech. Tłumaczenia Mein Kampf były dostępne w Chinach aż do utworzenia w 1949 roku Chińskiej Republiki Ludowej [131].

Pierwszą japońską pełną wersję książki Adolfa Hitlera należy datować na 1932 rok. Poczytność tej książki w Japonii systematycznie rosła, ze względu na zacieśniające się związki japońskiego militaryzmu z Trzecią Rzeszą, które od listopada 1936 roku przybrały postać sojuszu politycznego (wspólne podpisanie paktu antykominternowskiego), a z czasem również gospodarczego i militarnego. Należy też zauważyć, że oryginalna wersja Mein Kampf była aż do końca II wojny światowej w powszechnym użyciu jako materiał nauczania w klasach niemieckojęzycznych japońskich szkół średnich[132].

W latach II wojny światowej doszły jeszcze wersje norweska, fińska i tamilska książki Adolfa Hitlera[133]. Ukazały się też holenderskie i duńskie „wydania poczty polowej” (Feldpostausgaben), a więc przeznaczone dla żołnierzy frontowych, w tym wypadku służących w formacjach kolaboracyjnych SS[134].

Nie ma miarodajnych, pełnych danych dotyczących skali sprzedaży i czytelnictwa obcojęzycznych wersji Mein Kampf w okresie międzywojennym i latach II wojny światowej. Można jednak domniemywać, że były to wielkości rzędu dziesiątków tysięcy egzemplarzy. Nabywali i czytali książkę Hitlera przeciętni obywatele, czyniły to również osoby odgrywające ważną rolę w życiu publicznym swoich krajów. Tak było, przykładowo biorąc, z premierem Wielkiej Brytanii Winstonem Churchillem [135], politykiem żydowskim, późniejszym prezydentem Izraela Davidem Ben Gurionem [136], Eugenio Pacellim, nuncjuszem apostolskim w Niemczech w latach 1920–1929, późniejszym papieżem Piusem XII [137].

Co się tyczy Związku Radzieckiego to, jak się wydaje, gremia kierownicze tego państwa nie poświęcały aż do 1930 roku szczególnej uwagi narodowemu socjalizmowi, a co za tym idzie, również Mein Kampf [138].

Sytuacja zmieniła się po wyborach do Reichstagu, kiedy to NSDAP stała się drugą siłą polityczną w parlamencie niemieckim. W prasie ZSRR zaczęły ukazywać się artykuły o ruchu narodowosocjalistycznym, ale o książce Hitlera ciągle nie było żadnej wzmianki. Bez porównania większe zainteresowanie budziła napięta sytuacja w niemieckim ruchu robotniczym, w szczególności „zdradziecka” rola socjaldemokracji jako podstawowego narzędzia „faszyzacji” kraju.

Zwrot dokonał się w połowie 1932 roku, a motorem zmiany nie okazała się oficjalna propaganda ZSRR, lecz Międzynarodówka Komunistyczna. W jej organie „Internationale Pressekorrespondenz”, ukazującym się w latach 1921–1939 w ośmiu językach, pojawiło się w maju 1932 roku kilka artykułów o polityce zagranicznej narodowego socjalizmu, NSDAP i samym Hitlerze. Wywody zilustrowano licznymi cytatami z Mein Kampf, autorami artykułów byli niemieccy komuniści z Theodorem Neubauerem na czele [139].

Rosnąca obecność narodowego socjalizmu w życiu politycznym Niemiec, a zwłaszcza agresywnie demonstrowane przez ten ruch tendencje antyradzieckie i antykomunistyczne doprowadziły wreszcie do wydania w ZSRR rosyjskojęzycznej pełnej edycji Mein Kampf. Zadania tego podjął się Grigorij Zinowjew[140]. Znajdował się on już wtedy w bardzo trudnej sytuacji osobistej. Miał zapewne nadzieję, że wykonanie tego dzieła pozwoli mu powrócić do łask Stalina[141].

Mein Kampf jako Моя борьба ukazała się drukiem najprawdopodobniej jesienią 1933 roku w nakładzie kilkudziesięciu egzemplarzy i z zastrzeżeniem „do użytku służbowego”. Książka znalazła się niewątpliwie w rękach czołowych przedstawicieli władz ZSRR łącznie ze Stalinem, ale na ten temat brak bliższych danych [142].

Warto zauważyć, że Zinowjew nie tylko, i to z dużym trudem [143], przebrnął przez tłumaczenie, ale także poświęcił książce Hitlera osiemdziesięciostronicowe, szczegółowe studium [144]. Scharakteryzował wstępnie Mein Kampf jako „«książkę książek» niemieckich faszystów. Cała ogromna, finansowana przez wielkich kapitalistów, literatura niemieckich faszystów, którą zalali oni w ubiegłych latach Niemcy, wspiera się na tej książce. Do 1933 [roku] cała faszystowska literatura była prostym streszczeniem, przetłumaczeniem tej «Ewangelii», tej «Biblii» ruchu Hitlera na język potoczny [Alltagssprache]” [145]. Analiza Zinowjewa, dokonana w typowej dla ruchu komunistycznego manierze stylistycznej, dotyczyła różnych aspektów książki Hitlera. W szczególnym jednak zakresie odnosiła się do tych fragmentów, które zawierały zapowiedź ekspansji na wschód, uzyskania „przestrzeni życiowej” kosztem Rosji.

W podsumowaniu swojego studium czołowy, choć już zmarginalizowany bolszewik stwierdził: „«Mein Kampf» jest podstawową książką tej epoki, którą przygotowuje w Niemczech reżim faszystowski. Książka jest niedorzeczna, głupia, złośliwa, pełna antysemickich haseł i każdy wiersz w tej książce trąci nienawiścią do klasy robotniczej. Jednakże jest to dokument epoki w tym sensie, że odsłania w szczególnie jaskrawej i otwartej formie społeczno-polityczne «dążenia» chylącego się do upadku przegniłego kapitalizmu, który w przededniu swojej całkowitej katastrofy sięga do rabunkowych, faszystowskich środków. […] Tym ważniejsze jest dla czytelników Związku Radzieckiego, aby zapoznać się z tą główną księgą przywódcy niemieckich faszystów. Jest rzeczą konieczną poznać możliwie dobrze wroga, aby go możliwie skutecznie pokonać” [146].

Zinowjew zniknął ostatecznie z radzieckiego życia publicznego, ale po cytaty z jego tłumaczenia Mein Kampf sięgali od 1934 roku coraz częściej politycy i publicyści ZSRR oraz funkcjonariusze Międzynarodówki Komunistycznej. Między innymi było tak na forum XVII Zjazdu WKP(b) w styczniu 1934 roku, a także podczas VII Światowego Kongresu Międzynarodówki Komunistycznej w lipcu– sierpniu 1935 roku. Książki i artykuły, które ukazywały się w Związku Radzieckim w drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku, zawierały dużą dawkę odpowiednio interpretowanych informacji o przywódcy Trzeciej Rzeszy i jego sztandarowej publikacji [147].

Należy jeszcze zauważyć, że drugą obok Zinowjewa czołową postacią w aparacie władzy ZSRR, która miała do czynienia z tekstem Mein Kampf, był Karol Radek[148]. Bolszewik o barwnym i tragicznym życiorysie pełnił na początku lat trzydziestych XX wieku m.in. funkcję kierownika Biura Informacji Międzynarodowej w ramach Wydziału Zagranicznego WKP(b). W tym charakterze, działając jako doradca do spraw międzynarodowych Józefa Stalina, sporządzał różnego rodzaju ekspertyzy, w tym zwłaszcza dotyczące dalszego kształtowania się stosunków radziecko-niemieckich. Jeden z takich dokumentów z 11 kwietnia 1933 roku, sygnowany przez Radka, zawierał analizę programu polityki zagranicznej Adolfa Hitlera opartą bez wątpienia na gruntownej znajomości Mein Kampf[149].

Radek władał biegle językiem niemieckim, więc nie musiał korzystać z żadnych tłumaczeń. Z konkluzji kwietniowego dokumentu miało wynikać, że urzędujący od kilku miesięcy nowy kanclerz Rzeszy zawarł w Mein Kampf takie poglądy, które wykluczały możliwość powrotu do polityki „rapallneńskiej”, a więc obopólnie korzystnych stosunków radziecko-niemieckich po podpisaniu w kwietniu 1922 roku umowy we włoskim kurorcie Rapallo, potwierdzonej i prolongowanej traktatem berlińskim w kwietniu 1926 roku. Książka Hitlera, odpowiednio zaprezentowana przez stalinowskiego doradcę, odegrała więc istotną rolę z punktu widzenia kształtu polityki zagranicznej ZSRR w latach trzydziestych XX wieku. Niewiele na tym zyskał sam Karol Radek. Podobnie jak Grigorij Zinowjew padł wkrótce ofiarą „wielkiego terroru”.

Z jednej z biografii Stalina wiadomo ponadto, że radziecki dyktator zabrał się do gruntownej lektury Mein Kampf latem 1939 roku, na krótko przed podpisaniem paktu Ribbentrop–Mołotow[150]. Jakoś najwyraźniej albo zlekceważył, albo przeoczył wtedy zagrożenie, o którym propaganda radziecka głośno rozprawiała kilka lat wcześniej…

Po wejściu w życie porozumienia radziecko-niemieckiego z sierpnia 1939 roku, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki zniknęły z mass mediów ZSRR wszelkie wzmianki o ekspansjonistycznych zapędach przywódcy Trzeciej Rzeszy. Równie szybko, i to ze wzmożoną siłą, pojawiły się na nowo od czerwca 1941 roku, po napaści wojsk niemieckich na niedawnego sojusznika. Książka Hitlera nie znalazła się w publicznym obiegu w Związku Radzieckim aż do końca istnienia tego państwa [151].

Podobnie rzecz miała się z międzywojenną Polską. W okresie polsko-niemieckich napięć w czasach Republiki Weimarskiej nie było mowy o dozwolonej cyrkulacji Mein Kampf na terenie Rzeczypospolitej, choć z pewnością do egzemplarzy oryginału znajdowała dostęp mniejszość niemiecka. We wrześniu 1933 roku, a więc w kilka miesięcy po objęciu funkcji kanclerza Niemiec przez Hitlera, sąd grodzki w Katowicach wydał orzeczenie o konfiskacie Mein Kampf, powołując się na artykuł 182 Kodeksu karnego, penalizujący przestępstwo „zniewagi narodu polskiego” [152]. Bezpośrednim powodem orzeczenia miał być konkretny fragment w książce, mówiący o tym, że germanizacja „polskiego elementu przez jego czyste zniemczenie” doprowadziłaby do fatalnego efektu: „obcy rasowo naród, wyrażający w języku niemieckim swoje obce myśli”, kompromitowałby „swoją własną niepełnowartościowością wielkość i godność naszej własnej narodowości” [153].

W styczniu 1935 roku, w rok po podpisaniu polsko-niemieckiej deklaracji o wyrzeczeniu się siły w stosunkach wzajemnych, w okresie wyraźnego ocieplenia obustronnych stosunków, ambasador niemiecki w Polsce, Hans Adolf von Moltke, przekazał w swoim raporcie do centrali berlińskiej wiadomość, że postanowienie sądowe w sprawie Mein Kampf zostało uchylone. Mimo to kolportaż tej książki na terenie Polski natrafiał na duże trudności, zwłaszcza w województwach zachodnich i północnych.

Tak samo było z możliwością translacji. Kilku polskich tłumaczy ubiegało się o to zarówno u władz niemieckich, jak i we Franz Eher Verlag. Między innymi o taką zgodę starała się korespondentka konserwatywnego dziennika „Kurier Warszawski”, Maria Męcińska. Dziennikarka wskazała nawet polskie wydawnictwo gotowe do edycji tłumaczenia Mein Kampf. Chodziło o znaną oficynę Gebethnera i Wolffa, według Męcińskiej było to „wydawnictwo chrześcijańskie o pochodzeniu niemieckim”. Wstępnie zaaprobował pomysł niemiecki MSZ, ale z niewyjaśnionych dotąd powodów do druku tłumaczenia jednak nie doszło[154]. Zapewne główną przeszkodą było znane stanowisko Franz Eher Verlag, narzucające jednostronnie obowiązek okrojenia tekstu.

W internecie można natomiast znaleźć wiadomość, że w latach trzydziestych XX wieku dokonano tłumaczenia edycji Mein Kampf do wewnętrznego użytku wyższych oficerów Wojska Polskiego, a jeden z zachowanych egzemplarzy miałoby przechowywać wrocławskie Ossolineum. Z ustaleń autora niniejszego wstępu poczynionych w Dziale Informacji Naukowej Zakładu Narodowego im. Ossolińskich wynika jednak, że to domniemanie należy odrzucić[155]. Może więc archiwa wojskowe kryją ekspertyzy i opracowania analityczne, dotyczące książki Hitlera, przeznaczone dla najwyższych czynników II Rzeczypospolitej? Rozpoznanie zbiorów Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie, a także kwerenda elektroniczna przeprowadzona w zasobach Centralnego Archiwum Wojskowego w Rembertowie tego przypuszczenia nie potwierdziły.

Czy z polskojęzyczną Mein Kampf, jeśli takowa zaistniała, lub z tekstami pokrewnymi zapoznali się Józef Piłsudski albo Józef Beck bądź ich najbliżsi współpracownicy? Na ten temat nic nie wiadomo z opracowań biograficznych i wspomnieniowych, zbiorów dokumentów dyplomatycznych czy też miarodajnych opracowań historycznych[156]. Trzeba też zauważyć, że najmniejszej nawet wzmianki o Mein Kampf nie ma w wywiadzie, którego Hitler udzielił jako jedynemu polskiemu dziennikarzowi Kazimierzowi Smogorzewskiemu w styczniu 1935 roku[157]. Establishment Drugiej Rzeczypospolitej, skrępowany programem ocieplaniem relacji polsko-niemieckich po podpisaniu deklaracji o wyrzeczeniu się siły w stosunkach wzajemnych ze stycznia 1934 roku, najwyraźniej nie zajmował stanowiska, ale z dostępnych opracowań wynika, że zawartość książki przywódcy Trzeciej Rzeszy spotkała się ze sporym zainteresowaniem polskiej opinii publicznej. W publicystyce, a także w pracach o poważniejszym charakterze przytaczano tłumaczenia fragmentów Mein Kampf, dokonywano analiz systemu politycznego Trzeciej Rzeszy w ślad za sformułowaniami zawartymi w książce Hitlera[158].

W tym kontekście należy między innymi przywołać Kroniki tygodniowe – felietony Antoniego Słonimskiego (1895–1976), które ukazywały się w czasopiśmie „Wiadomości Literackie” w latach 1927–1939. Autor – poeta, dramaturg i publicysta, znany z inteligentnego i ciętego języka – śledził bardzo uważnie rozwój wydarzeń w Trzeciej Rzeszy w latach trzydziestych XX wieku. Komentował w Kronikach tygodniowych proces totalitaryzacji Niemiec, nawiązując do treści Mein Kampf, która jego zdaniem nosiła „wszelkie znamiona biblii dla półinteligentów”[159]. Trudno doprawdy przecenić przenikliwość i wręcz proroczy charakter uwag Słonimskiego, odnoszących się zarówno do narodowego socjalizmu, jak też systemów pokrewnych – stalinizmu i faszyzmu.

Mein Kampf przestudiował niewątpliwie również czołowy polski germanofil, Władysław Studnicki[160]. Ślady tej lektury da się odnaleźć w jego pismach. Nie były to jednak szersze analizy, a jedynie zdawkowe uwagi.

Z jednej strony Studnicki przyznawał słuszność Hitlerowi, który stwierdził w Mein Kampf, że polityka Niemiec w sprawie polskiej podczas I wojny światowej była „połowiczna”[161]. Z drugiej strony przywołał z aprobatą refleksję przywódcy NSDAP o szkodliwości propagandy, „która usiłuje wmówić w naród, że przeciwnik jest słabizną”[162]. Pojawiła się też wzmianka o fragmencie „wspomnień” Hitlera, o których Studnicki napisał, „że taktyka jego [przywódcy NSDAP] zwolenników stworzona została przez zwycięstwo nad socjalistami w bójkach na zebraniach”[163].

Wszystko to razem biorąc, nie zmienia podstawowego faktu, że zainteresowanie w Polsce książką Führera Trzeciej Rzeszy, zważywszy jej charakter i zakres poruszanej problematyki, powinno być – przede wszystkim ze strony czynników oficjalnych – znacznie większe, przybierając w sposób daleko bardziej zdecydowany formę ostrzeżenia.

Należy jeszcze dodać, że podczas okupacji niemieckiej ukazały się w polskich wydawnictwach podziemnych dwie interesujące broszurki. Jedna zawierała wyjątki z Mein Kampf i przemówień Hitlera w języku oryginału, druga – niewielki wybór tłumaczeń fragmentów z książki wodza Trzeciej Rzeszy [164]. Zapewne w polskim państwie podziemnym nie było wtedy jeszcze czasu ani możliwości, a może i ochoty na głębszą refleksję, umożliwiającą szersze i bardziej wnikliwe porównanie celów Hitlera zawartych w Mein Kampf ze straszliwą, widoczną jak na dłoni rzeczywistością wojenną [165].

Konkluzja uogólniająca w odniesieniu do recepcji sztandarowej publikacji Hitlera musi być niestety mocno przygnębiająca. Wielomilionowe nakłady w Niemczech, wielusettysięczne nakłady tłumaczeń, niewątpliwie szeroki zakres czytelnictwa – wszystko to nie pozwoliło wytrawnym politykom, dziennikarzom, przedstawicielom elit kulturalnych, wreszcie zwykłym obywatelom różnych krajów rozpoznać i należycie ocenić grozę wyzierającą ze stron Mein Kampf. Pomijając raczej odosobnione sygnały alarmu, rozlegające się w Niemczech i innych krajach europejskich, nie udało się w porę zażegnać niebezpieczeństwa, uchwycić iunctim między słowami i czynami. Triumfowała postawa bagatelizacji, a potem przekonanie o możliwości przejęcia kontroli i zapanowania nad niebezpiecznymi rojeniami niezrównoważonego, ale też, wydawało się, nieszkodliwego fanatyka.

Gdy fanatyzm przybrał postać masowego, dobrze zorganizowanego i dynamicznego skrajnego ruchu politycznego, powoli, ale stanowczo za wolno, zaczęło pojawiać się w co bardziej rozumnych środowiskach europejskich otrzeźwienie i wola przeciwdziałania. Było już jednak za późno. Ziarno nienawiści zasiane na stronicach Mein Kampf zaczęło wydawać swoje zatrute plony…

Po II wojnie światowej

Symbolicznym przełomem miało być przetopienie w październiku 1945 roku płyty drukarskiej, zawierającej szpalty Mein Kampf, na matrycę pierwszego numeru bawarskiej gazety „Süddeutsche Zeitung” [166]. Władze alianckie, okupujące od zakończenia wojny terytorium Niemiec wezwały do niszczenia egzemplarzy Mein Kampf, zakazały też obrotu księgarskiego tą książką. W obliczu klęski Trzeciej Rzeszy nikt się zresztą specjalnie nie chwalił jej posiadaniem czy też znajomością treści ani też nie kwapił do sprzedaży. Niemniej jednak trudna do oszacowania, ale idąca chyba w miliony liczba egzemplarzy Mein Kampf tkwiła w różnych zakamarkach niemieckich domów – z sentymentu, jako memento bądź też w nadziei, że jej wartość rynkowa będzie z czasem rosła.

Ponieważ oficjalnym adresem zamieszkania Hitlera pozostawał aż do jego śmierci Prinzregentenplatz 16 w Monachium, to tamtejszy sąd (Spruchkammer München I) zdecydował w 1948 roku o konfiskacie majątku byłego przywódcy NSDAP, w tym o odebraniu praw autorskich do Mein Kampf, licząc od 1945 roku. Władze amerykańskie, okupujące południowe Niemcy, przekazały prawo do dysponowania schedą po Hitlerze rządowi krajowemu Bawarii, a ściśle biorąc, tamtejszemu Ministerstwu Finansów.

W ten sposób kraj związkowy Bawaria stał się depozytariuszem praw autorskich do „biblii” narodowego socjalizmu. Miarodajne były w tym względzie ogólnoniemieckie postanowienia ustawy o prawie autorskim (Gesetz über Urheberrecht) z 1901 i 1907 roku, zmodyfikowane w 1965 roku; wtedy granicę ochrony prawa autorskiego przesunięto z pięćdziesięciu na siedemdziesiąt lat.

Mimo posiadania przez Bawarię praw autorskich do Mein Kampf kraje spoza niemieckiego obszaru językowego nie czuły się zobligowane tą regulacją i rozwiązywały problem edycji książki zgodnie z własnymi zapatrywaniami. Kształtowała się osobliwa, pełna chaosu sytuacja: w jednych krajach obowiązywał zakaz posiadania i obrotu przedwojennymi egzemplarzami Mein Kampf, w innych dopuszczano posiadanie, ale zabraniano obrotu, w jeszcze innych zakazywano wszystkiego, co dotyczyło tej książki, ale jednocześnie zakazów nie przestrzegano.

Przykładem szczególnego zamieszania może być powojenna Francja. Dała znowu o sobie znać firma Sorlota. Jej właściciel wypuścił w 1952 roku na rynek kolejną edycję pełnego wydania Mein Kampf i sprzedawał spod lady po kilkadziesiąt egzemplarzy rocznie, a potem bez przeszkód robił to całkowicie jawnie. Oficjalna reakcja pojawiła się dopiero w 1979 roku, kiedy to przed sądem w Wersalu stanął wydawca oskarżony o edycję książki zachęcającej do dyskryminacji, nienawiści lub przemocy w stosunku do określonych grup rasowych, w szczególności wobec Żydów. W wyniku postępowania, które wywołało we francuskiej opinii publicznej ostrą dyskusję, Sorlot został skazany na wysoką grzywnę, ale sąd… nie zakazał rozpowszechniania Mein Kampf. Poprzestał jedynie na zobowiązaniu wydawcy, aby dodawał do każdego egzemplarza książki wkładkę ze stosownym ostrzeżeniem, tekstem własnego wyroku, a także ustawy parlamentu francuskiego z 1972 roku o postępowaniu w związku z podżeganiem do nienawiści rasowej oraz wyroku Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze z 1946 roku.

W ten oto sposób do czytelników we Francji, i zapewne nie tylko, trafiała i trafia nadal za cenę 36 euro publikacja Mein Kampf, mon combat, bez jakiegokolwiek aparatu krytycznego, zaopatrzona jedynie w kilkustronicowy suplement. W ostatnim czasie francuskojęzyczna Mein Kampf sprzedaje się w liczbie 2500–3000 egzemplarzy rocznie. Po śmierci Fernanda Sorlota w 1981 roku wydawnictwo przejęli jego trzej synowie. Jeden z nich wyraził w wywiadzie ubolewanie, że jego ojciec w latach siedemdziesiątych XX wieku przepuścił nie lada okazję. Mógł wtedy wydać wersję kieszonkową książki Hitlera, co jego zdaniem pozwoliłoby sprzedać z pięćdziesiąt tysięcy egzemplarzy…[167]. Na ponury paradoks zakrawa fakt, że wyłącznymi prawami do tego tytułu dysponuje skrajnie prawicowe wydawnictwo, zajmujące się edycją publikacji zbliżonych ideowo do środowisk Frontu Narodowego. Ciągnie ono zyski zarówno ze sprzedaży Mein Kampf, jak również z egzekwowania opłat za większe lub mniejsze przedruki.

Co jakiś czas podnosi się protest różnych środowisk, w tym także kręgów artystycznych. W 2007 roku spore zainteresowanie tak we Francji, jak i w innych krajach zachodnich wywołała inicjatywa Lindy Ellii, młodej Francuzki o korzeniach żydowskich. Przygotowała ona publikację książkową[168] i projekt wystawy o nad wyraz oryginalnym kształcie[169]. Zwróciła się mianowicie do różnych osób z siedemnastu krajów – artystów plastyków, filmowców, fotografów, ale też studentów i żyjących ofiar Holocaustu – aby na poszczególnych stronach francuskiego tłumaczenia Mein Kampf zaznaczyły w formie graficznego zapisu swoje stanowisko wobec zbrodni nazizmu.

Powstał niezwykle sugestywny kolaż sześciuset prac, będący jedynym w swoim rodzaju odwzorowaniem stanu emocji wywołanych kontaktem z książką Hitlera. Wstęp do albumowej publikacji Ellii napisała Simone Veil (1927– 2017), znana francuska polityk i prawniczka, piastująca w latach 1979–1982 godność przewodniczącej Parlamentu Europejskiego. Z rozważań autorki wstępu przebija między innymi bezradność wobec faktu ciągłej obecności Mein Kampf na forum publicznym i niemożności zapanowania nad żywiołową, w zasadzie niekontrolowaną edycją francuskojęzyczną książki Hitlera.

Podobnie było z drukiem tłumaczeń w innych krajach [170]. Stale zwiększa się lista krajów, w których pojawiają się nowe inicjatywy edytorskie, niekiedy tak różnych, jak Indie, Turcja, Azerbejdżan, Albania; w tym pierwszym kraju do dzieła zabrało się niemal jednocześnie w 2003 roku siedem wydawnictw, a w tym drugim – od 2004 roku aż piętnaście! W efekcie na turecki rynek księgarski trafiło ponad sto tysięcy egzemplarzy tłumaczeń [171].

W Chinach po zaprowadzeniu w 1949 roku systemu komunistycznego chińskojęzyczna, przedwojenna Mein Kampf została zakazana. Dostęp do reglamentowanych egzemplarzy przez wiele lat przysługiwał jedynie sprawdzonym politycznie badaczom dziejów najnowszych. Ograniczenia okazały się z czasem niezbyt skuteczne, jako że wysokonakładowe wydania książki Hitlera, które ukazały się w Hongkongu w 1969 roku, a także na Tajwanie w 1972, 1988, 1995 i 1999 roku, docierały bez większego trudu na „pchle targi” w głębi terytorium ChRL. Do tego doszła jeszcze nowa pełna wersja chińska opublikowana w 2016 roku w Singapurze i zaopatrzona w blisko sto reprodukcji obrazów namalowanych przez Hitlera.

Mieszkańcy ChRL mogą tę publikację sprowadzać bez kłopotów drogą pocztową. Trzeba jeszcze wspomnieć o obecności zarówno oryginalnego, jak i tłumaczonego tekstu Mein Kampf w chińskim internecie. Odnaleźć tam również można wiele zapisów świadczących o zainteresowaniu Chińczyków, szczególnie młodszej generacji, dziejami Trzeciej Rzeszy, w tym zwłaszcza życiem i działalnością Adolfa Hitlera[172].

W Japonii przez kilkanaście lat po II wojnie światowej dostęp do Mein Kampf był zakazany. W 1961 roku doszło do pierwszej powojennej reedycji japońskiej wersji tej publikacji, kolejne wydania o nieznanych, ale zapewne co najmniej kilkudziesięciotysięcznych nakładach ukazywały się w 1967, 1973 i 2001 roku. Ponadto w 2008 roku pojawił się japoński komiks (Manga) bazujący na treści Mein Kampf i na elementach biografii Hitlera. Wydawnictwo, którego dotychczasowy, według danych z 2018 roku, nakład szacowany jest na ponad 45 tysięcy egzemplarzy, stało się popularne nie tylko w Japonii, ale również w Turcji i na Bliskim Wschodzie [173]. Należy dodać, że w krajach arabskich, ze względu na rozpowszechnione resentymenty antyżydowskie i antyizraelskie, tamtejsze tłumaczenie Mein Kampf uzupełnione o komiks znajduje się w nieustannym, dynamicznym obiegu księgarskim.

Przykłady tego rodzaju w skali globalnej można mnożyć. Nietrudno się domyślić, że znaczna część przekładów trafiała do środowisk ekstremistycznych, które adaptowały zawartość książki Hitlera do swoich wyobrażeń i celów. Wynikające stąd niebezpieczeństwo jest potęgowane przez fakt, że ogromna część puszczanych na nowo w obieg egzemplarzy Mein Kampf nie posiadała należytego aparatu krytycznego. Często były i są to wersje skrócone, których nie przekładano z języka oryginału, ale najczęściej z angielskiego lub francuskiego, co nieuchronnie zwiększało ryzyko błędu przy tłumaczeniu [174].

Władze Bawarii, świadome powagi sytuacji, przez lata całe kontrolowały rynek niemieckojęzyczny, nie dopuszczając do wznowień inkryminowanej książki. Usiłowały też wpływać na zagranicznych prawodawców, oczekując wspólnych akcji w celu powstrzymania rozlewającej się fali wznowień i dodruków Mein Kampf.

Kiedy jednak próbowano zablokować w 1992 roku rozpowszechnianie książki Hitlera w Szwecji, tamtejszy Sąd Najwyższy orzekł, że rząd bawarski nie ma praw autorskich do tej publikacji i wydawca został uniewinniony; podobnie stało się w Azerbejdżanie (2005). Rosja w 1992 roku [175] i Turcja w 2007 roku wprawdzie zakazały edycji i rozpowszechniania, ale nie było szans na egzekucję tej decyzji. W Czechach w 2004 roku i w Polsce w 2005 roku doszło do rozpraw sądowych przeciwko wydawcom tłumaczeń. Otrzymali oni nawet odpowiednio trzyletni i kilkumiesięczny wyrok pozbawienia wolności w zawieszeniu i kary grzywny, ale wydrukowane egzemplarze można było skonfiskować tylko w niewielkim zakresie [176].

Kuriozalne rozstrzygnięcie zapadło wobec brytyjskiego edytora Petera McGee, wydającego w Niemczech serię zeszytów „Zeitungszeugen” (Świadkowie z gazet). Gdy w 2012 roku ukazał się zeszyt z wyjątkami z Mein Kampf, uzupełniony o komentarz historyków, sąd w Monachium nakazał wycofanie nakładu. Wydawca zareagował wydaniem zeszytu, ale z zaczernionymi fragmentami Mein Kampf. Czytelnicy otrzymali kopertę, dzięki której mogli indywidualną pocztą otrzymać inkryminowany tekst bez zaczernień. I wreszcie sprawa z 2016 roku włoskiego dziennika „Il Giornale”, który dołączył do jednego z numerów tekst tłumaczenia Mein Kampf z 1939 roku. Oburzenie wyrazili czołowi politycy włoscy z premierem na czele oraz wspólnota żydowska we Włoszech i Izraelu. Niewiele to mogło jednak zmienić. Gazeta z kontrowersyjnym załącznikiem, mimo że podwyższyła cenę numeru, rozeszła się błyskawicznie i bez żadnych przeszkód.

Powyższe przykłady wybrane spośród wielu wskazują, że słuszny w swojej intencji zamiar opanowania żywiołowego rozpowszechniania książki Hitlera, czy to w języku oryginału, czy w tłumaczeniach, przyniósł niewielkie rezultaty. Jeśli dodać edycje e-bookowe i internetowe o trudnym do oszacowania, ale na pewno nie znikomym zasięgu, to trzeba ze smutkiem skonstatować, że była to i jest nadal przysłowiowa „walka z wiatrakami”.

Tymczasem jednak 31 grudnia 2015 roku, siedemdziesiąt lat po śmierci autora, prawa autorskie do Mein Kampf, należące do Bawarii, wygasły. Od 1 stycznia 2016 roku książka Hitlera stała się częścią domeny publicznej, co oznaczało, że może ją wydawać w języku oryginału i w tłumaczeniu każdy, bez względu na kierujące nim motywy [177].

Antycypując bieg wydarzeń władze Bawarii, uzyskawszy wcześniej zgodę niemieckiej Centralnej Rady Żydów, zwróciły się do renomowanego Instytutu Historii Najnowszej (Institut für Zeitgeschichte, IfZG) w Monachium z propozycją edycji Mein Kampf zgodnie z zasadami warsztatu naukowego. W kwietniu 2012 roku doszło do podpisania stosownej umowy: IfZG wziął na siebie prace merytoryczne, władze Bawarii, a konkretnie Ministerstwo Finansów tego kraju związkowego, obiecały pokryć koszty całego przedsięwzięcia; dotacja miałaby sięgnąć pół miliona euro. Skompletowano zespół badaczy, który, jak się potem okazało, liczył łącznie 150 osób, i prace ruszyły.

We wrześniu 2012 roku premier rządu bawarskiego Horst Seehofer złożył oficjalną wizytę w Izraelu. Jak wynika z relacji wchodzącego w skład rządowej delegacji ministra kultury Bawarii, Ludwiga Spaenlego, izraelscy gospodarze dali do zrozumienia, że absolutnie nie akceptują pomysłu wydania naukowej edycji Mein Kampf, w dodatku zamówionej przez bawarski rząd i opatrzonej bawarskim herbem [178]. Premier Seehofer dał się przekonać, że będzie to uwłaczać godności ofiar i po powrocie do Monachium zaczął szukać podstawy prawnej, która mogłaby przeszkodzić edycji Mein Kampf po 31 grudnia 2015 roku.

W grudniu 2013 roku Kancelaria Premiera Bawarii niespodziewanie oświadczyła, że wycofuje się z finansowania projektu wydania przez IfZG książki Hitlera. Jednocześnie zapowiedziano, że próby takich edycji, także o charakterze naukowym, będą ścigane z oskarżenia o „podżeganie” (Volks- verhetzung) do przemocy i nienawiści; za taki czyn miałaby grozić kara od trzech miesięcy do pięciu lat więzienia[179]. Decyzja władz bawarskich wywołała w IfZG zdumienie graniczące z osłupieniem[180]. Mimo odmowy finansowania i gróźb pociągnięcia do odpowiedzialności karnej dyrekcja IfZG postanowiła kontynuować pracę nad krytycznym wydaniem Mein Kampf. I tak oto po kilku latach intensywnych prac edycja ujrzała światło dzienne.

Krytyczna edycja Instytutu Historii Najnowszej w Monachium

8 stycznia 2016 roku w siedzibie IfZG w Monachium odbyła się konferencja prasowa, na której przedstawiono pierwsze od 1945 roku wydanie Mein Kampf w Niemczech[181]. Referaty wprowadzające wygłosiło dwóch historyków: Brytyjczyk prof. Ian Kershaw i Niemiec, dyrektor IfZG, prof. Andreas Wirsching. Gość z Wielkiej Brytanii poparł inicjatywę edytorską i pochwalił trud wydawców. Uznał, że współczesne Niemcy ze swoją ustabilizowaną demokracją nie muszą unikać tego rodzaju kontrowersyjnych publikacji, a dzisiejsi czytelnicy z pewnością nie poddadzą się argumentacji Hitlera zawartej w Mein Kampf. Wolne społeczeństwo, konkludował brytyjski historyk, nie powinno bać się tej książki, nawet jeśli jest to „książka zła” (Buch des Bösen).

Prof. Wirsching uznał, że przygotowanie krytycznej edycji Mein Kampf było obowiązkiem historyków wobec własnego społeczeństwa. Pozostawienie tak „nieludzkich” tekstów bez komentarza, zezwolenie na ich bezrefleksyjne rozpowszechnianie, byłoby nieodpowiedzialne i ryzykowne. Ponadto wydanie książki Hitlera wraz z dogłębnymi wyjaśnieniami ma stanowić wyraz należnego szacunku, składanego ofiarom narodowego socjalizmu. Niemiecki historyk dodał, że krytyczna edycja Mein Kampf ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia edukacji historyczno-politycznej. Celowo będzie się ją sprzedawać po stosunkowo niskiej cenie (w Niemczech 59 euro, w Austrii 60,70 euro), aby bez nadmiernego skomercjalizowania trafiła do szerokiego kręgu odbiorców, umożliwiając demistyfikację jej treści.

Kierownik i współredaktor wydawnictwa, dr Christian Hartmann z IfZG, przedstawił założenia i przebieg prac edytorskich. W jego przekonaniu Mein Kampf jest czymś więcej niż tylko źródłem historycznym, książka ta była i pozostaje nadal symbolem, który jednak zmienił swój charakter. W latach minionych była, jak ją nazywano, „biblią narodowego socjalizmu”, obecnie zaś jest „Graalem [182] zła” (Graal des Bösen), „myślowym centrum nieludzkiej i morderczej ideologii, której urzeczywistnienie […] zakończyło się największą katastrofą, jaką zna historia”. Dr Hartmann zaproponował nowe spojrzenie na wydawnictwo źródłowe, określając je jako „edycję ze stanowiskiem” (Edition mit Standpunkt). Chodzić będzie nie tylko o komentowanie poszczególnych fragmentów, ale też o rozpatrzenie oryginalnego tekstu w szerszym ujęciu historycznym. Komentarze i przypisy, a jest ich w edycji krytycznej ponad 3700, uzupełniają i wyjaśniają w bardzo szerokim zakresie tekst źródłowy. Znaleźć w nich można korekty danych biograficznych, odniesienia do inspiracji ideowych autora, poprawki błędów rzeczowych, kontekstualizacje wydarzeń, o których mowa w Mein Kampf, wreszcie powiązania treści książki z polityką narodowosocjalistyczną w latach 1933–1945.

Trzeba więc zauważyć, że tekst książki Hitlera jest w wydaniu krytycznym fragmentem większej całości, która składa się z dwóch tomów w formacie A4, liczących łącznie 1966 stron (947 + 1019). Podstawą edycji stało się pierwsze wydanie Mein Kampf z lat 1925– 1926, w związku z tym na prawym marginesie stron obok komentarzy i przypisów o charakterze rzeczowym, personalnym i bibliograficznym występują jeszcze adnotacje zmian w tekście, głównie natury stylistycznej. Dokonywano ich do 1944 roku, dominanta przypadała na lata trzydzieste XX wieku.

Obok oryginalnych stron tekstu, komentarzy, przypisów i adnotacji edycja monachijska zawiera przedmowę dyrektora IfZG prof. Wirschinga, siedemdziesięciopięciostronicowy wstęp odredakcyjny, a także kilkanaście ilustracji, listę wszystkich znanych tłumaczeń Mein Kampf do 1945 roku, obszerną bibliografię, biogramy ważniejszych postaci związanych z książką Hitlera oraz indeksy: osobowy, geograficzny i rzeczowy.

Można bez cienia przesady stwierdzić, że ważące blisko sześć kilogramów dzieło historyków związanych z Instytutem Historii Najnowszej w Monachium to efekt iście benedyktyńskiej pracy, która może stanowić wzorzec wydawania źródeł historycznych o dużym – dosłownie i w przenośni – ciężarze gatunkowym. Dwa ogromne tomy, obleczone szarym, niezbyt atrakcyjnym wizualnie płótnem, mogą wprawdzie odstraszyć mniej wprawionego czytelnika, ale nie ma wątpliwości, że wypełniona po brzegi komentarzami i przypisami krytyczna edycja Mein Kampf powinna jako pierwsza ukazać się właśnie w Niemczech. Być może sceptycy i malkontenci, których nigdy i nigdzie nie brakuje, posądzą autorów monachijskiego wydawnictwa o ostentacyjną poprawność czy zgoła superpoprawność polityczną. Nie zmieni to jednak podstawowego i doniosłego faktu: Niemcy otrzymali wreszcie „dzieło” Adolfa Hitlera w takiej postaci, która wyklucza wszelkie niedomówienia i nazywa najbardziej nawet tragiczne i bolesne wydarzenia po imieniu. Ta książka musi spowodować falę refleksji. Szkoda tylko, że spóźnioną o kilka pokoleń…

Od początku 2016 roku ruszyła dystrybucja krytycznego wydania Mein Kampf. Kolejne sygnały wskazują, że edycja cieszy się bardzo dużym zainteresowaniem czytelników, coraz częściej mówi się o osiąganiu czy nawet przekraczaniu bariery stu tysięcy nakładu[183]. Co przy tym bardzo ważne, nie słychać, aby obecność krytycznej edycji książki Hitlera powodowała jakiekolwiek perturbacje społeczne i polityczne. Przeciwnie – w różnych komentarzach podkreśla się, że wydanie w takiej formie owianej ponurą legendą publikacji wodza Trzeciej Rzeszy było przysłowiowym „strzałem w dziesiątkę”, spełnieniem zakładanych celów poznawczych, dydaktycznych i wychowawczych. Władze Bawarii nie zajęły jak dotąd żadnego stanowiska. W każdym razie nie wspominają o konieczności zastosowania sankcji karnych…

Polska edycja krytyczna Mein Kampf

Po zakończeniu II wojny światowej trwała nieformalna procedura usuwania i niszczenia niemieckich egzemplarzy Mein Kampf, w szczególności na ziemiach zachodnich i północnych przyłączonych do Polski. W 1951 roku, w ślad za zapisem cenzury (Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk – GUKPPiW), polecono usunąć w trybie natychmiastowym wszystkie jeszcze znajdujące się w polskich bibliotekach i archiwach egzemplarze Mein Kampf[184]. Pewna, trudna do określenia ich liczba została ukryta zarówno w zbiorach niektórych instytucji, jak również przez osoby prywatne. Niemal ustał lub był starannie kamuflowany obieg tej książki w trybie zakupów kolekcjonerskich, co wpływało na wysokie ceny sprzedawanych przedwojennych egzemplarzy. Taki stan rzeczy trwał w Polsce, generalnie biorąc, przez kilkadziesiąt lat. Po 1989 roku, zwłaszcza po likwidacji GUKPPiW w 1990 roku, ożywiła się cyrkulacja niemiecko- i anglojęzycznych egzemplarzy Mein Kampf, choć nie było na to formalnego przyzwolenia.

W latach 1992–2005 ukazały się trzy edycje książki Hitlera w języku polskim – wszystkie skrócone, bez wprowadzenia znaków ingerencji, dwie z nich tłumaczone z języka angielskiego. Ponadto w obiegu elektronicznym znajdują się dwie publikacje, w tym jedna kompletna tłumaczona z języka angielskiego, druga będąca powtórzeniem edycji książkowej. Co bardzo istotne, żadne z dotychczas wydanych tłumaczeń Mein Kampf na język polski nie zawiera aparatu krytycznego z prawdziwego zdarzenia, a więc rozbudowanego wstępu, odpowiednio dobranych przypisów i bibliografii [185].

Polski wydawca, rozpatrujący ewentualność polskojęzycznej krytycznej edycji książki Hitlera, rozważał rzecz oczywista możliwość wystąpienia do instytutu monachijskiego o prawo do tłumaczenia jego publikacji. Po głębszym namyśle zwyciężyła jednak koncepcja, aby dokonać tego przedsięwzięcia własnymi siłami, korzystając z pomocy polskiego historyka specjalizującego się od lat w problematyce polsko- niemieckiej i posiadającego też pewne doświadczenie w tłumaczeniu niemieckiej literatury historycznej. Piszący te słowa wyraził zgodę na współpracę z Wydawnictwem Bellona w przekonaniu, że będzie możliwe wydanie Mein Kampf po polsku w postaci skromniejszej od edycji monachijskiej, ale też uwzględniającej w należytym stopniu zainteresowania polskich czytelników.

Za podstawę tłumaczenia i opracowania krytycznego zostało przyjęte wydanie Mein Kampf z 1942 roku, wydrukowane już czcionką łacińską i zawierające znaczną część poprawek redakcyjnych, wprowadzanych przez Franz Eher Verlag od schyłku lat dwudziestych XX wieku. W związku z tym, że oryginalny indeks zamieszczony w książce Hitlera ma duże znaczenie poznawcze, podjęto decyzję o jego pełnym tłumaczeniu w polskiej edycji, czego nie uczyniono w wydaniu monachijskim. Zachowano też fragmenty podane rozstrzelonym drukiem, akcentujące sformułowania szczególnie istotne z punktu widzenia autora Mein Kampf.

Tłumacz i zarazem autor polskiego opracowania krytycznego wiele skorzystał z lektury wydania monachijskiego. Wprowadził z niego z odpowiednią adnotacją sporo informacji do swoich przypisów, ale też zaczerpnął stamtąd inspirację dla własnych poszukiwań źródłowych i bibliograficznych. Objęły one przede wszystkim wydawnictwa źródeł do dziejów narodowego socjalizmu, opracowania biograficzne związane z Adolfem Hitlerem, a także polskie i obcojęzyczne publikacje dotyczące historii najnowszej Niemiec. Wykorzystane tytuły prac znalazły się w bibliografii, umieszczonej na stronach 91–98 tej książki.

Respektując i doceniając zawartość edycji monachijskiej tłumacz polskiego wydania krytycznego pilnie baczył, aby nie przesadzić z liczbą zaproponowanych przez siebie przypisów. Chodziło mu przede wszystkim o wprowadzenie informacji niezbędnych z punktu widzenia rozumienia tekstu oryginału, o wymóg skorygowania niewątpliwych błędów faktograficznych i jawnie fałszywych ocen, a w uzasadnionych wypadkach również o wskazanie polskiemu czytelnikowi kierunków dalszych poszukiwań badawczych. Rzecz oczywista, zarówno charakter wstępu, jak też dobór przypisów i ich kształt stał się konsekwencją subiektywnych wyborów autora aparatu krytycznego, efektem jego kompetencji merytorycznych, a co za tym idzie – na niego spada wyłączna odpowiedzialność z tytułu ewentualnych luk i nieścisłości.

W każdym razie autor aparatu krytycznego do polskiego wydania Mein Kampf dołożył wszelkich możliwych starań, aby osiągnąć efekt optymalny: znaleźć właściwą proporcję między tekstem tłumaczenia i warstwą komentarza, zawartą w przypisach. Pocieszać się może przy tym nadzieją, że bardziej krytyczny i wymagający czytelnik sięgnie do wydania monachijskiego i w ten sposób rozszerzy swą wiedzę. A może doczeka się też edycji w Polsce pełnego licencjonowanego wydania monachijskiego?

Przypisy w niniejszej publikacji spełniają ponadto inną ważną funkcję. Wynika ona ze wspomnianych już ewidentnych ułomności tekstu Mein Kampf. Mogą one rodzić u tłumacza pokusę „poprawienia” i „uproszczenia” oryginału, nadania mu większej przejrzystości i gładkości stylistycznej. Z drugiej strony od tłumacza oczekuje się nie tylko adekwatnego odtworzenia treści, ale także szanowania reguł języka docelowego, w tym wypadku – polskiego.

W trakcie tłumaczenia Mein Kampf dochodziło w wielu momentach do kolizji między wiernością dla litery i ducha tekstu oryginału a wymogami polszczyzny. Niezwykle pomocne w tej sytuacji okazywały się właśnie przypisy, w których można było w przypadkach wątpliwych zamieścić tytułem porównania niejasny lub dyskusyjny fragment oryginalnego tekstu, próbować odpowiedzieć na sakramentalne pytanie: „co autor chciał przez to powiedzieć”, wreszcie – zaproponować tłumaczenie (tłumaczenia) alternatywne. Z całą pewnością tego rodzaju zabiegi nie usunęły wszelkich wątpliwości związanych z tłumaczonym tekstem. Być może jednak przynajmniej po części rozwikłały niejasności tkwiące w treści książki Hitlera.

Na koniec rozważań wstępnych próba odpowiedzi na pytania, które zapewne nurtują niejednego z potencjalnych czytelników Mein Kampf w Polsce: po co tę książkę tłumaczyć, w dodatku z szykanami naukowymi? Czy nie lepiej byłoby ją zignorować, biorąc pod uwagę fakt, że od śmierci Hitlera i klęski narodowego socjalizmu minęło wiele lat, sytuacja na świecie i w poszczególnych krajach zmieniła się diametralnie, a to, o czym pisał przywódca NSDAP, należy już do lamusa, aby nie powiedzieć dosadniej: do śmietnika historii?

Przed zabraniem się do pracy piszący te słowa zadał powyższe pytania przedstawicielom środowiska polskich historyków i politologów. Dyskusja, która w związku z tym się rozwinęła, była ciekawa i zawierała dające do myślenia wątki. Pokazała przy tym, że zdania są podzielone [186]: jedni optowali za wydaniem, inni stanowczo się temu sprzeciwiali. Niżej podpisany utwierdził się jednak w przekonaniu, że wydawać należy i uznał za miarodajne następujące argumenty:

1. Istniejące zastrzeżenia natury prawnej (ustawowy zakaz propagowania treści nazistowskich, faszystowskich i komunistycznych etc.) nie mogą być w tym wypadku przeszkodą, gdyż chodzi o edycję wyposażoną w niezbędny aparat naukowy i zawierającą, obok względów poznawczych, ważne przesłanie edukacyjne i społeczne [187].

2. Mein Kampf stanowi bardzo reprezentatywny dokument, ukazujący wizerunek i poglądy człowieka, który odegrał tyleż istotną, co złowrogą rolę w historii najnowszej świata, w tym przede wszystkim Europy, Niemiec i – last but not least – Polski.

3. Wbrew temu, co się stereotypowo sądzi, książka Hitlera, oprócz licznych mielizn, mieszczących w sobie mętne, pseudonaukowe wywody autora, zawiera też fragmenty, które nadal należy czytać z uwagą. Chodzi tu zwłaszcza o budowanie konstrukcji „śmiertelnego” i „odwiecznego” wroga, rolę propagandy w procesie masowego oddziaływania politycznego, a także kształtowanie podstaw hitlerowskiej geopolityki (zdobywanie „przestrzeni życiowej”, kreowanie systemu sojuszy).

4. Możliwe, że po usunięciu ograniczeń natury prawnej w Bawarii pojawią się kolejne tłumaczenia, wydane pospiesznie i niedbale, pozbawione aparatu krytycznego, uszczuplone bez zaznaczenia skrótów, tłumaczone – nie wiedzieć czemu – z języka angielskiego. Ukazanie się wyposażonej w aparat naukowy edycji powinno co najmniej zneutralizować oddziaływanie bezwartościowych, liczących na szybki zysk inicjatyw wydawniczych.

5. Edycja krytyczna Mein Kampf pomoże też usunąć nalot wieloletniej, niezdrowej sensacji, która zwykle – a w tym przypadku w szczególności – towarzyszy tak zwanemu zakazanemu owocowi.

6. Należy widzieć w autorskiej, krytycznej edycji książki Hitlera wyraz szacunku dla wszystkich, w tym polskich ofiar nazizmu, a także memento wobec tych, a jest ich niemało, którzy nie wierzą, że historia magistra vitae est.

Czy Mein Kampf to mityczna „puszka Pandory”, która po otwarciu porazi swoją zawartością współczesnych, a zwłaszcza młode pokolenia, niepamiętające, z oczywistych powodów, wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat? Czy istnieje niebezpieczeństwo, aby pod wpływem treści zawartych w Mein Kampf obudziły się upiory i zakłóciły i tak pełen już niepokojących zjawisk obraz współczesnego świata?

Piszący te słowa jest przekonany, że tak się nie stanie. Wprost przeciwnie: przybliżenie współczesnemu czytelnikowi zawartości Mein Kampf pomoże rozpoznać niebezpieczne absurdy hitlerowskiego programu przebudowy świata, a także określić punkty oznaczające początek drogi, która doprowadziła narodowych socjalistów, a wraz z nimi całe Niemcy, do zbrodni i zagłady. Pozwoli być może wreszcie odpowiedzieć w sposób kompleksowy na dręczące wielu pytanie, jak to się stało, że nikomu bliżej nieznany mieszkaniec prowincjonalnego miasteczka nad granicą austriacko-niemiecką był w stanie, wykorzystując demokratyczne mechanizmy Republiki Weimarskiej, objąć władzę w jednym z najważniejszych państw świata i przekształcić je w straszliwą dyktaturę, która doprowadziła ludzkość na krawędź przepaści.

Nie bez racji dr Hartmann, jeden z wydawców monachijskiej edycji krytycznej Mein Kampf, wspomniał o towarzyszącym mu podczas pracy edytorskiej uczuciu wstydu, a to mianowicie z tego powodu, że Niemcy, „których nie bez przyczyny uważano za naród poetów i filozofów, dali się omotać takiemu człowiekowi i takiej książce”[188]. Niemiecki historyk powtórzył w zasadzie zdanie, które w 1944 roku ujął w formę rozbudowanego i bezceremonialnego pytania Tomasz Mann w jednym ze swoich przemówień radiowych zza oceanu, zaadresowanych do niemieckich słuchaczy: „Jak to możliwe – pytał – że Niemcy i świat pozwoliły temu krwawemu chłystkowi, tej intelektualnej i moralnej miernocie, tej mrocznej zakłamanej duszyczce, temu w gruncie rzeczy zajęczemu sercu, temu niewydarzonemu, wyposażonemu jedynie w nieczystą siłę sugestii indywiduum odegrać historyczną rolę i z zuchwale nagromadzonych zbrodni wznieść sobie piedestał, na którym przynajmniej samemu sobie – dziś już tylko samemu sobie – wydaje się wielki?”[189].

I wreszcie, idąc dalej tym śladem, można na koniec postawić pytanie o znaczeniu fundamentalnym: jak to się stało, że nie znaleźli się w odpowiednim czasie właściwi ludzie, umiejący rozpoznać nadciągającą katastrofę, a co najważniejsze, będący w stanie jej skutecznie zapobiec? Czy istnienie Mein Kampf nie jest aktem oskarżenia wobec wszystkich ważnych i możnych tamtego świata, którzy zaniechali nieodzownych działań, na których spada historyczna odpowiedzialność i którym powinny ciążyć nieusuwalne wyrzuty sumienia?

Szukając odpowiedzi na te pytania, które dotyczą coraz bardziej oddalającej się przeszłości, należy przy tym ciągle pamiętać, że ideologia propagowana w Mein Kampf nadal przedstawia sobą pewien potencjał emocjonalny i sposób rozumowania atrakcyjny dla odbiorców, pozbawionych zmysłu autorefleksji i niezbędnego krytycyzmu. Książka ta stanowi bowiem sugestywne studium nienawiści zbudowanej na rasizmie i skrajnym nacjonalizmie. Podsuwa proste, aby nie powiedzieć: prostackie recepty mające zaradzić wszelkim bolączkom tego świata. Pokazuje zdemonizowanych wrogów i wyidealizowanych przyjaciół, kreśli kuszącą wizję pomyślności, opartą na terytorialnej ekspansji, wypreparowanej wspólnocie narodowej i społeczno-ekonomicznym ujednoliceniu.

Słowem – świetlana perspektywa dla państwa bez konfliktów i podziałów, bo jakże będzie można o nich mówić, skoro wrogowie wewnętrzni i zewnętrzni zostaną unicestwieni, a wielkoniemiecka Rzesza, rządzona pewną ręką przez nieomylnego wodza, zdobędzie palmę pierwszeństwa w Europie, a być może w skali globalnej?

Taki schemat myślowy i towarzyszące mu mniej lub bardziej irracjonalne uzasadnienia należy nieustannie demaskować i piętnować. W czasach, gdy szeroką popularność zdobywają znowu hasła eliminacji „obcych”, nie ustaje fascynacja rządami „silnej ręki” i rośnie gotowość do użycia przemocy w debacie publicznej, odczytanie na nowo książki Hitlera, uzupełnionej o rzeczowe komentarze, dotyczące również tego, „co było dalej i czym to się skończyło”, może i powinno stanowić ważne ostrzeżenie, zwłaszcza w odniesieniu do kolejnych młodych pokoleń.

O tym, że jest to nieodzowne, przekonuje jedna z premier teatralnych, która miała miejsce w Warszawie w marcu 2019 roku. Na deskach scenicznych deklamowano przez ponad dwie i pół godziny fragmenty Mein Kampf, odpowiednio dobrane i wygładzone stylistycznie. Pomijając efekty obsceniczne, które miały zapewne stanowić przyciągający magnes, spektakl zawierał przesłanie, które najprościej wyraził jeden z młodych, najwyraźniej rozgorączkowanych widzów, zagadnięty przez piszącego te słowa: „Proszę pana, ten facet [Hitler] miał naprawdę wiele racji!”. Czy o taki przekaz chodziło autorom przedstawienia? Czy tak powinno wyglądać „twórcze” odczytanie tekstu Mein Kampf? [190].

Doprawdy, po tragicznych doświadczeniach XX wieku, trzeba bezwzględnie i niestrudzenie „dmuchać na zimne” [191]. Mein Kampf Adolfa Hitlera to wprawdzie bomba, która wybuchła wiele lat temu, czyniąc wielkie zniszczenia, ale jej odłamki mogą nadal siać spustoszenie w umysłach chorych, pozbawionych wiedzy i należytego krytycyzmu.

1. Na temat dysfunkcjonalności rodziny autora Mein Kampf, który bywał zarówno świadkiem, jak i ofiarą, a także uczestnikiem przemocy domowej (w stosunku do młodszej siostry Pauli) zob. M. Kerrigan, Hitler. Człowiek i monstrum, [wydanie polskie] Warszawa 2019, s. 15–34. [wróć]

2. Często można spotkać się z opinią, że świat wyglądałby inaczej, gdyby Hitler dostał się na studia i został dyplomowanym artystą. Nie ma jednak żadnej pewności w tym względzie. Zgłębiając tajniki sztuki malarskiej, najprawdopodobniej trafiłby on prędzej czy później, biorąc pod uwagę jego ówczesny profil zainteresowań i polityczny temperament, do środowiska skrajnej prawicy narodowej. [wróć]

3. Na ten temat: B. Hamann, Wiedeń Hitlera. Lata nauki pewnego dyktatora, [wydanie polskie] Warszawa 1999, zwłaszcza s. 191–228. [wróć]

4. Na ten temat: E.C. Król, Narodowy socjalizm – narodziny zła, [w:] Jak rodzi się zło. Sprawcy, wykonawcy, pomocnicy, redakcja A. Bartuś, Oświęcim 2018, s. 13–36. [wróć]

5. Istotną rolę podczas prac redakcyjnych miały odegrać zwłaszcza dwie osoby: krytyk muzyczny „Völkischer Beobachter” Josef Stolzing-Cerny i zakonnik Bernard Stempfle. Ten drugi został zamordowany 1 lipca 1934 r. podczas tzw. nocy długich noży, krwawej rozprawy Hitlera z częścią przywództwa SA. Nie ma jasności, czy autor Mein Kampf stał za śmiercią zakonnika. Najprawdopodobniej był to efekt porachunków na szczeblu lokalnym. Szerzej na ten temat: I. Kershaw, Hitler 1889–1936. Hybris, [wydanie polskie] Poznań, 2017, s. 211–212; O. Plöckinger, Geschichte eines Buches. Adolf Hitlers „Mein Kampf“ 1922–1945, München 2006, s. 133–141. [wróć]

6. Zob. na ten temat: A. Bullock, Hitler i Stalin. Żywoty równoległe, [wydanie polskie] Warszawa 1994, t. 1, s. 154–155, tam m.in. trafna uwaga, że „autobiograficzne ramy Mein Kampf są bardzo niewiarygodne. Hitler, mitologizując własną postać, musiał przede wszystkim udramatyzować swoje pierwsze lata nieudolności i folgowania własnym zachciankom, przedstawiając je jako okres nędzy, cierpienia i samotności, który ukształtował w nim jako przyszłym przywódcy zdecydowanie i wiarę we własne siły”. [wróć]

7. O rodowodzie pojęcia „światopogląd”, sięgającym twórczości I. Kanta (1724–1804) i W. Diltheya (1833–1911), zob. J. Cieciuch, Czym jest światopogląd? Filozoficzny kontekst psychologicznego pojęcia, „Psychologia Rozwojowa”, 2005, t. 10, nr 2, s. 149–154. [wróć]

8. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 15, s. 808. [wróć]

9. Ibidem, t. I, rozdz. 11, zwłaszcza s. 342–370. Zob. w związku z tym rozważania o naturze i semantyce antysemityzmu w Mein Kampf: E. Jäckel, Hitlera pogląd na świat, [wydanie polskie] Warszawa 1973, s. 66. [wróć]

10. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 11, s. 685. [wróć]

11. Ibidem, t. II, rozdz. 11, s. 688. [wróć]

12. Ibidem, t. I, rozdz. 6, s. 202. [wróć]

13. Wszystkie powyższe fragmenty pochodzą z niniejszego tłumaczenia Mein Kampf, t. I, rozdz. 6, s. 203, 205, 207. [wróć]

14. G. Le Bon, Psychologia tłumu, [wydanie polskie] Warszawa 1986, s. 84, 111. [wróć]

15. Ibidem, Wprowadzenie, Era tłumów, s. 39–45 oraz rozdz. 1, Ogólna charakterystyka tłumu. Psychologiczne prawo jego jedności umysłowej, s. 48–57. Podobne poglądy zaprezentował nieco później angielski psycholog, twórca hormizmu (nauki o popędach), W. McDougall, The Group Mind. A Sketch of the Principles of collective Psychology with some Attempt them to Interpretation, Cambridge 1920. Także S. Freud, Massenpsychologie und Ich-Analyse, Leipzig–Wien–Zürich 1921, zwłaszcza rozdz. VII Die Identifizierung, s. 66–77; rozdz. VIII Verliebtheit und Hypnose, s. 78–88. Do tej ostatniej książki autor Mein Kampf dotarł zapewne najszybciej ze względów językowych. [wróć]

16. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 9, s. 637. [wróć]

17. Koncepcja „państwa volkistowskiego” znalazła w środowisku prawicy nacjonalistycznej szeroki rezonans. Pisali o tym m.in. przywódcy ruchu wszechniemieckiego: Heinrich Claß (1868–1953), Leopold Freiherr von Vietinghoff-Scheel (1867–1946), Konstantin Freiherr von Gebsattel (1854–1932). Szerzej na ten temat: E.C. Król, Narodowy socjalizm – źródła zła…, s. 14–16. [wróć]

18. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 2, s. 449. [wróć]

19. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 453, 457, 459–460. [wróć]

20. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 461. [wróć]

21. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 461. [wróć]

22. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 464. [wróć]

23. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 466. [wróć]

24. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 477. [wróć]

25. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 482. [wróć]

26. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 483. [wróć]

27. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 484. [wróć]

28. Ibidem, t. II, rozdz. 13, s. 722. [wróć]

29. Ibidem, t. II, rozdz. 13, s. 730. [wróć]

30. Ibidem, t. II, rozdz. 13, s. 730. [wróć]

31. Ibidem, t. II, rozdz. 13, s. 740. O dalszych losach południowego Tyrolu zob. t. II, rozdz. 6, przyp. 10, s. 552. [wróć]

32. Ibidem, t. II, rozdz. 15, s. 810. [wróć]

33. Ibidem, t. II, rozdz. 13, s. 735. [wróć]

34. Ibidem, t. II, rozdz. 14, s. 763. [wróć]

35. Ibidem, t. II, rozdz. 14, s. 777. [wróć]

36. Kilkanaście lat później sytuacja przedstawiała się dokładnie odwrotnie. To Trzecia Rzesza, która w sierpniu 1939 r. podpisała z ZSRR pakt o nieagresji, mający cechy układu polityczno-wojskowego z rozbudowanym programem aneksji terytorialnych obu partnerów, złamała porozumienie, napadając w czerwcu 1941 r. na swojego dotychczasowego sprzymierzeńca. [wróć]

37. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 14, s. 777–778. [wróć]

38. Ibidem, t. II, rozdz. 14, s. 777. [wróć]

39. Ibidem, t. I, rozdz. 10, s. 303. [wróć]

40. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 445. Wyraźne nawiązanie do poglądu przedstawionego przez autora Mein Kampf podczas spotkania z członkami i zwolennikami DAP w Monachium 10 grudnia 1919 r. Było to, wg obecnie dostępnej wiedzy, pierwsze publiczne odniesienie się Hitlera do problematyki polskiej. Wtedy też padło sformułowanie o Polsce i Rosji jako „wrogach okolicznościowych” (Gelegenheitsfeinde). Zob.: Hitler. Sämtliche Aufzeichnungen. 1905–1924, herausgegeben von E. Jäckel und A. Kuhn, Stuttgart 1980, s. 96. [wróć]

41. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 3, s. 503–504. [wróć]

42. Ibidem, t. II, rozdz. 2, s. 443–444. [wróć]

43. Ibidem, t. II, rozdz. 14, s. 782. Podobne sformułowania dotyczące sojuszniczej wartości Polski z punktu widzenia Niemiec można znaleźć w enuncjacjach autora Mein Kampf z okresu od reaktywacji partii narodowosocjalistycznej do objęcia przez nią władzy w Niemczech. Zob.: Hitler. Reden, Schriften, Anordnungen. Februar 1925 bis Januar 1933, Institut für Zeitgeschichte, München– New York–London–Paris 1992–2003, t. I –VII, passim, zwłaszcza przemówienie A. Hitlera na zebraniu monachijskiej organizacji NSDAP z 13 kwietnia 1937 r. Padły wtedy następujące słowa: „A więc Francja nie zwróci dobrowolnie niczego, tak samo jak Czechosłowacja i Polska. Te trzy państwa, związane ze sobą najściślej, które dzisiaj są zgrupowane na granicach Niemiec, będą z uwagi na instynkt samozachowawczy (aus Selbsterhaltungstrieb) próbować przeszkadzać każdemu niemieckiemu odrodzeniu. […] Tych trzech państw nigdy nie będziemy mogli pozyskać, nigdy też nie będziemy mogli z ich pomocą rozerwać [dławiącej nas] obręczy. Sojusz z tymi trzema państwami to szaleństwo teraz i przez całą wieczność (in alle Ewigkeit)”, ibidem, t. II, Vom Weimarer Parteitag bis zur Reichstagswahl, Juli 1926–Mai 1928, cz. 1: Juli 1926–Juli 1927, herausgegeben und kommentiert von B. Dusik, s. 264–266. [wróć]

44. Na temat polityki rosyjskiej kanclerza Bismarcka: Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 14, s. 778–779. Z inicjatywy pruskiego kanclerza w lutym 1863 r. została podpisana tzw. konwencja Alvenslebena, dająca armii pruskiej i rosyjskiej prawo przekraczania granicy obu państw w celu ścigania polskich oddziałów powstańczych. [wróć]

45. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. I, rozdz. 3, s. 122. [wróć]

46. M. Maciejewski w swoim studium Polska i Polacy w poglądach Hitlera (1919–1945), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia”, vol. LVIII 1, 2011, s. 38, stwierdził, że w Mein Kampf można znaleźć jedynie dwie wzmianki w kwestiach polskich. Z powyższego przeglądu wynika jednak, że tych wzmianek było więcej. Zob. też uwagi K. Raka, Polska – niespełniony sojusznik Hitlera, Warszawa 2019, s. 72–77, na temat pozycji Polski w wizji polityki zagranicznej autora Mein Kampf. [wróć]

47. K. Burke, Retoryka Mein Kampf [tekst z 1957 r.], [w:] Nowa Krytyka. Antologia, Warszawa 1983, s. 347, 374–376. [wróć]

48. S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 198. [wróć]

49. Na temat roli „światopoglądu” w działalności Hitlera istnieje sporo różnych opinii, niekiedy o przeciwstawnym charakterze. W tych opiniach występuje z jednej strony tendencja do traktowania owego światopoglądu wyłącznie jako środka do zdobycia władzy, z drugiej strony jako oportunistycznego bagażu mającego uzasadniać decyzje podejmowane często pod wpływem bieżących okoliczności, z trzeciej strony również jako konstrukcji ideowej, wprawdzie eklektycznej i po części wewnętrznie sprzecznej, ale cechującej się określoną logiką, spoistością i daleko idącą konsekwencją w realizacji. Opinie na ten temat: E. Jäckel, op. cit., passim, zwłaszcza rozdz. 1, s. 17–33. Późniejsze poglądy w tej kwestii, zawarte w sukcesywnie wydawanych biografiach Hitlera (W. Maser, J.C. Fest, I. Kershaw, P. Longerich, J. Toland, V. Ullrich, R. Zitelmann i inni; dokładniejsze dane dotyczące tych publikacji zob. Bibliografia), w zasadzie mieszczą się w naszkicowanym powyżej obszarze rozważań. Również publikacja J. Lüdickego, Hitlers Weltanschauung. Von „Mein Kampf” bis zum „Nero-Befehl”, Paderborn 2016, mająca być w zamierzeniu autora istotnym uzupełnieniem ustaleń E. Jäckla, nie wniosła do istoty rzeczy niczego szczególnego. [wróć]

50. Zob. rozważania w tym duchu: M. Kessler, Eine Abrechnung. Die Wahrheit über Adolf Hitlers „Mein Kampf”, Berlin–München–Wien 2015, passim. [wróć]

51. Zob. Hitler. Sämtliche Aufzeichnungen…, passim. [wróć]

52. I. Kershaw, op. cit., s. 211. [wróć]

53. A. Bullock, Hitler i Stalin. Żywoty równoległe, [wydanie polskie] Warszawa 1994, t. 1, s. 148. Jednocześnie angielski historyk jednak dodał, że Mein Kampf „jest interesująca o tyle, że pozwala z jednej strony przyjrzeć się mentalności Hitlera i jego poglądom na świat, z drugiej sposobowi, w jaki zamierzał zorganizować swój ruch polityczny, a także powstaniu jego mitu jako łącznika między tymi dwiema dziedzinami”, ibidem, s. 148. [wróć]

54. J.C. Fest, Hitler. Eine Biographie, Frankfurt/M. –Berlin–Wien 1973, s. 291–294; J. Toland, Hitler. Reportaż biograficzny, [wydanie polskie] Warszawa 2014, s. 249; P. Longerich, Hitler. Biographie, München 2015, s. 149. [wróć]

55. „Czytam książkę Hitlera «Mein Kampf» i jestem wstrząśnięty tym politycznym wyznaniem” [lektura po ukazaniu się pierwszego tomu tej publikacji], Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Im Auftrag des Instituts für Zeitgeschichte und mit Unterstützung des Staatlichen Archivdienstes Russlands, herausgegeben von E. Fröhlich, cz. I, t. 1/I, München 2004, zapis z 10 sierpnia 1925 r., s. 339. „Cudowna książka Hitlera. Tak wiele instynktu politycznego. Jestem nią całkowicie zachwycony”, ibidem, zapis z 29 sierpnia 1925 r., s. 347. „Doczytuję książkę Hitlera do końca z wielkim zaciekawieniem. Kim jest ten człowiek? Na wpół plebejusz, na wpół Bóg! Faktycznie Chrystus, czy tylko Jan?”, ibidem, zapis z 14 października 1925 r., s. 365. Po otrzymaniu od Hitlera drugiego tomu Mein Kampf: „Doczytuję książkę Hitlera do końca i jestem bez miary szczęśliwy”, ibidem, cz. I, t. 1/II, zapis z 30 grudnia 1926 r., s. 164. [wróć]

56. Ibidem, cz. I, t. 2/I, München 2005, zapis z 10 maja 1931 r., s. 403. Łącznie można naliczyć w dziennikach Goebbelsa siedemnaście wzmianek na temat Mein Kampf, powstałych w okresie od 1925 r. do 1945 r. Pomijając przytoczoną powyżej, nie zawierają już żadnych akcentów krytycznych. [wróć]

57. Mein Kampf, niniejsze tłum., Przedmowa, s. LXI. [wróć]

58. Zob. na ten temat: A. Koschorke, Adolf Hitlers „Mein Kampf”. Zur Poetik des Nationalsozialismus, Berlin 2016, passim; Ch.A. Braun, Ch.F. Marxhausen, Adolf Hitlers Mein Kampf. Herrschaftssymbol, Herrschaftsinstrument, Medium ideologischer Kommunikation, [w:] A. Koschorke, K. Kaminskij (Hg.), Despoten dichten. Sprachkunst und Gewalt, Konstanz 2011, s. 177– 209; H. Kiesel, Hitlers Stil in Mein Kampf, [w:] Sprache zwischen Politik, Ideologie und Geschichtsschreibung. Analysen historischer und aktueller Übersetzungen von „Mein Kampf”, herausgegeben von O. Plöckinger, Stuttgart 2019, s. 17–35. [wróć]

59. Placówki Służby Bezpieczeństwa (SD) SS, powołane do badania stanu nastrojów ludności Niemiec, zarejestrowały, że podczas kazań duchowni cytują fragmenty Mein Kampf, gdzie znalazły się akcenty religijne. Służy im to jako argument przeciwko atakom na Kościoły władz Trzeciej Rzeszy. Meldunek nr 202 z 14 lipca 1941 r., [w:] Meldungen aus dem Reich 1938–1945. Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdienstes der SS, herausgegeben und eingeleitet von H. Boberach, Herrsching 1984, t. 7, s. 2517. Ponad rok wcześniej, gdy trwał jeszcze w najlepsze flirt niemiecko-radziecki, w tych samych „kręgach katolickich” miała rozejść się wg SD pogłoska, że Mein Kampf zostanie wycofana z obiegu ze względu na obecne w niej ataki na Rosję. Ibidem, meldunek nr 64 z 11 marca 1940 r., t. 3, s. 866. Na temat specyfiki nazistowskiej demoskopii: E.C. Król, Propaganda i indoktrynacja narodowego socjalizmu w Niemczech…, s. 15–16. [wróć]

60. Zob. wypowiedź O. Plöckingera w 52-minutowym filmie dokumentalnym Mein Kampf. Das gefährliche Buch, reż. M. Oldenburg, Broadview.TV w koprodukcji z kanałami ZDF i Arte, Köln 2015, kopia filmu w posiadaniu autora niniejszego tekstu. [wróć]

61. LTI [Lingua Tertii Imperii]. Notizbuch eines Philologen, wydanie pierwsze ukazało się w Berlinie w 1947 r., odtąd wiele wznowień i tłumaczeń na języki obce. W języku polskim, pomijając edycję podziemną z początku lat 80. XX w., książka ta ukazała się jako: LTI [Lingua Tertii Imperii /Język Trzeciej Rzeszy]: notatnik filologa, tłum. J. Zychowicz, Kraków–Wrocław 1983. V. Klemperer (1881–1960), niemiecki filolog pochodzenia żydowskiego, specjalizujący się w kulturze języka francuskiego, napisał LTI w warunkach odosobnienia, będącego efektem antyżydowskiej polityki Trzeciej Rzeszy. Ocalał dzięki niezłomnej postawie swojej „aryjskiej” żony, która mimo presji nazistowskiej policji politycznej odmówiła rozwodu z mężem. Po wojnie Klemperer osiadł w Dreźnie, w tym czasie przygotował do wydania wspomnienia z lat 1881–1918, a także dzienniki z lat 1919–1932, 1933–1945 i 1945–1959; edycja tych wszystkich zapisów dokonała się w Niemczech w latach 90. XX w. i w pierwszej dekadzie XXI w. W języku polskim jak dotąd: „Chcę dawać świadectwo aż do końca”. Dzienniki 1933–1945, tłum. A. i A. Klubowie, t. I–III, Kraków 2000 oraz: Dzienniki 1933–1945. Wybór dla młodych czytelników, Kraków 1999. Ogromny zbiór zapisów Klemperera to niezwykle bogate źródło do badania społeczeństwa niemieckiego w XIX i XX w., widzianego przez pryzmat osobistych doświadczeń człowieka ciężko doświadczonego przez uprzedzenia rasowe. Dodać trzeba, że o V. Klempererze nakręcono w Niemczech fabularny 12-odcinkowy serial TV Klemperer – Ein Leben in Deutschland (Klemperer – życie w Niemczech, 1999), reżyseria K. Wesel, A. Kleinert. We Francji powstał pełnometrażowy film dokumentalny La langue ne ment pas (Język nie kłamie, 2004), reżyseria S. Neumann. [wróć]

62. Zob. na ten temat: V. Klemperer, LTI…, Leipzig 1975, rozdz. VI, s. 47–51 oraz rozdz. IX, s. 62–67. [wróć]

63. Jak ustalił jeden ze skrupulatnych badaczy, poważniejsze zmiany dotyczyły zagadnień wewnątrzpartyjnych w NSDAP, zwłaszcza kwestii „demokracji germańskiej” (germanische Demokratie), którą w niezbyt konsekwentny sposób próbowano zastąpić „zasadą wodzowską” (Führerprinzip), zob. niniejsze tłum., t. I, rozdz. 3, s. 101 oraz rozdz. 12, przyp. 30, s. 417. Poza tym dokonywano licznych korekt stylistycznych, ich zdecydowana większość przypadła na wydania do 1930 r. Na ten temat: H. Hammer, Die deutschen Ausgaben von Hitlers „Mein Kampf”, „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” (München), 1956, nr 2, s. 160–178. [wróć]

64. Np. hasła osobowe dotyczące Georgesa Marata i Maximiliena Robespierre’a pojawiły się dopiero w indeksie wydań Mein Kampf po 1942 r. [wróć]

65. Wg niemiecko-amerykańskiego socjopsychologa o korzeniach żydowskich Ericha Fromma (1900–1980), jednostka borykająca się z problemami życia codziennego i podejmowaniem trudnych decyzji ma często skłonność do rezygnacji ze swojej wolności osobistej. Gotowa jest ją powierzyć osobie z mocnym autorytetem w nadziei, że uzyska w zamian obietnicę „świętego spokoju” i choćby minimum korzyści materialnych. Zob. E. Fromm, Ucieczka od wolności, [wydanie polskie] Warszawa 1978, zwłaszcza rozdz. VI: Psychologia hitleryzmu, s. 198–224. Pierwsze wydanie książki Escape from Freedom ukazało się w Nowym Jorku w 1941 r. i bazowało w znacznym stopniu na doświadczeniach związanych z Trzecią Rzeszą. [wróć]

66. Dane wg: A. Vitkine, „Mein Kampf”. Biografia książki, [wydanie polskie] Warszawa 2013, s. 46. [wróć]

67. Maszynopis Hitlers Zweites Buch trafił do amerykańskiego oficera w trakcie zajmowania Berlina w 1945 r. Tekst został przekazany do Archiwum Narodowego USA w Alexandrii, stan Virginia. Tam wytropił go amerykański historyk, który, nie znalazłszy zainteresowanego wydawnictwa w USA, opublikował ten tekst, korzystając z pomocy Instytutu Historii Najnowszej w Monachium, w RFN: Hitlers Zweites Buch. Ein Dokument aus dem Jahr 1928, herausgegeben von G.L. Weinberg, Stuttgart 1961, wydanie polskie: Adolf Hitler, Druga książka, Wrocław 2017. Warto zauważyć, że w Drugiej książce można znaleźć także pewne nawiązania do spraw polskich. M.in. przywódca narodowych socjalistów, odnosząc się do doświadczeń I wojny światowej, odrzucił na przyszłość pomysł utworzenia polskiego „państwa buforowego” (Pufferstaat). Odpowiedzialnością za wskrzeszenie polskiej państwowości w 1918 r. obarczył dyplomatów wiedeńskich. To właśnie wskutek ich zabiegów odrodziła się wroga Niemcom Polska, za którą niemieccy żołnierze przelewali krew, a polski rekrut nie kwapił się wesprzeć wysiłku wojennego państw centralnych. Hitlers Zweites Buch…, s. 105, 146–147, 186, 201. Warto zauważyć, że powyższy pogląd Hitlera znalazł swoistą aktualizację w latach II wojny światowej, zwłaszcza w jej schyłkowej fazie. Wywody na temat Polski z Drugiej książki należy bez wątpienia rozpatrywać w kontekście sformułowań zawartych w Mein Kampf, zwłaszcza t. 1, rozdz. 10, s. 303; t. II, rozdz. 2, s. 445, rozdz. 14, s. 777, 782 niniejszego tłum. Zob. też s. 24–25 niniejszego Wstępu. [wróć]

68. Dane wg: O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 185. [wróć]

69. I. Kershaw, op. cit., s. 212 i przyp. 109, s. 576. [wróć]

70. Taką kwotę wymienił M. Amann, zeznając przed trybunałem denazyfikacyjnym w Monachium, który skazał go w 1948 r. na 10 lat pobytu w obozie pracy oraz utratę majątku i prawa do emerytury. W 1996 r., po odtajnieniu raportu Office of Strategic Services (poprzednik CIA), odnaleziono konto w jednym z genewskich banków, założone przez Amanna dla Hitlera. Spoczywające na tym koncie miliony marek zostały po odpowiednim przeliczeniu przekazane na fundusz ofiar Trzeciej Rzeszy. A. Vitkine, op. cit., s. 47–48. [wróć]

71. Dane wg: O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 167–196; Das grosse Lexikon des Dritten Reiches, herausgegeben von Ch. Zentner und F. Bedürftig, München 1985, s. 380. Warto tytułem porównania zauważyć, że w ZSRR do końca 1933 r. wydano dzieła W. Lenina w nakładzie łącznym 14 mln egzemplarzy, J. Stalina – 60,5 mln egzemplarzy (!). Zob. M. Heller, A. Niekricz, Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego. Od narodzin do wielkości 1917–1939, [wydanie polskie] Poznań 2016, s. 392. Po 1945 r. rozwinęła się na szeroką skalę procedura tłumaczeń dzieł W. Lenina i J. Stalina w krajach podporządkowanych ZSRR. M.in. w Polsce w latach 1949–1951 wydano w 13 tomach Dzieła J. Stalina. W dwóch pierwszych tomach został podany nakład 200 tys. egzemplarzy, w kolejnych tomach wzmianki na ten temat już nie było. [wróć]

72. Służba Bezpieczeństwa SS odnotowała, że edycja „spotkała się z dużym zainteresowaniem ludności”. Skarżono się jednak na wysoką cenę – 7.20 RM za egzemplarz. Meldunek nr 63 z 13 marca 1940 r., [w:] Meldungen aus dem Reich…, t. 3, s. 878. [wróć]

73. Zob. m.in.: W. Maser, Hitlers Mein Kampf. Entstehung, Aufbau, Stil, Änderungen, Quellen, Quellenwert, München 1966; K. Lange, Hitlers unbeachtete Maximen. „Mein Kampf”und die Öffentlichkeit, Stuttgart 1968; M. J. Halhuber, F. Oberfeldner, A. Pelinka, „Mein Kampf” – heute wieder gelesen, Innsbruck 1993; R. Rosenbaum, Die Hitler-Debatte: auf der Suche nach dem Ursprung des Bösen, München 1999; Adolf Hitlers Mein Kampf, eine kommentierte Auswahl von Ch. Zentner, [kolejne wydanie] München 2000; B. Zehnpfennig, Adolf Hitler: „Mein Kampf”. Weltanschauung und Programm – Studienkommentar, München 2011. [wróć]

74. Ledwie Hitler został kanclerzem Rzeszy, w konserwatywnych gazetach ukazały się zmasowane anonse reklamowe, zachęcające do zakupu jego książki. Jeden z przykładów: „Co zrobi Adolf Hitler? – pytają dzisiaj miliony pełnych nadziei Niemców. Na to pytanie może odpowiedzieć każdy, kto zna jego dzieło, a tym samym jego wolę i cel. Każdy, przyjaciel albo wróg, nie może teraz pozostawić dzieła Hitlera niezauważonym”. Tekst znalazł się w filmie dokumentalnym Mein Kampf. Das gefährliche Buch… [wróć]

75. Przygniatająca większość głosów związanych z Kościołem rzymskokatolickim w Niemczech była zdecydowanie krytyczna. Przywołał je O. Plöckinger (Hg.), Quellen und Dokumente zur Geschichte von „Mein Kampf” 1924–1945, Stuttgart 2016. M.in. katolicki autor Alfons Wild w eseju Hitler und Christentum (Hitler i chrześcijaństwo) napisał w 1931 r., że „światopoglądem Hitlera nie jest chrześcijaństwo, ale ideologia rasy, ideologia, która nie głosi pokoju i sprawiedliwości, lecz przemoc i nienawiść”; tekst u O. Plöckingera (Hg.), Quellen ud Dokumente…, s. 394–422. W tym samym roku poseł Partii Centrum do Reichstagu Karl Josef Troßmann opublikował książkę Hitler und Rom (Hitler i Rzym), w której ostrzegał, że „brunatna partia” narodowych socjalistów „odrze naród z wszelkich praw”, a Hitler wciągnie Niemcy w nową wojnę, która „skończy się jeszcze większą katastrofą niż ta ostatnia”; fragment tekstu u O. Plöckingera (Hg.), Quellen und Dokumente…, s. 467–470. W lipcu 1932 r. dwaj dziennikarze katoliccy, Fritz Gerlich i Ingbert Naab, poddali na łamach monachijskiego czasopisma „Der Gerade Weg” (Prosta droga) ostrej krytyce narodowy socjalizm, nazywając go „zarazą”. Nazizm w ich opinii „oznacza wrogość wobec sąsiednich krajów, despotyzm w sprawach wewnętrznych, wojnę domową i wojnę międzynarodową. Narodowy socjalizm to kłamstwa, nienawiść, bratobójstwo i bezgraniczne cierpienia”. Cyt. wg: J. Cornwell, Papież Hitlera. Sekretna historia Piusa XII, [wydanie polskie] Kraków 2014, s. 120. [wróć]

76. Niektóre z tych głosów przytoczył A. Vitkine, op. cit., s. 50–56. Co się tyczy reakcji społeczności żydowskiej na zawartość Mein Kampf, to były one nieliczne i powściągliwe. Wiele osób wybierało w latach trzydziestych XX w. emigrację, gdyż i bez czytania tej książki zdawały sobie sprawę z nastawienia nazizmu do Żydów. Ci Żydzi, którzy Mein Kampf poznali, zrozumieli jej sens, ale na ogół nie byli w stanie go przyjąć, gdyż był on wprost niewyobrażalny. Gdy w obliczu nasilających się prześladowań przyszła wreszcie trzeźwa refleksja, było już za późno, aby pojąć, że w książce Hitlera znalazła się przecież zapowiedź zagłady… [wróć]

77. Zob. na ten temat: O. Plöckinger (Hg.), Quellen und Dokumente…, passim. Autor zgromadził 171 świadectw, na które złożyły się dokumenty ilustrujące drogę do edycji Mein Kampf, kilkadziesiąt recenzji oraz analizy i interpretacje na jej temat z lat 1925–1932, wreszcie dokumenty i fragmenty publikacji z lat 1933–1945, tak z kraju, jak i emigracji. Powstała szeroka panorama: od ocen entuzjastycznych, graniczących, zwłaszcza po 1933 r., z nieprzytomną admiracją autora przez umiarkowane krytyki aż po całkowite odrzucenie. [wróć]

78. Należy też zauważyć, że książka została zaopatrzona w liczący kilkaset pozycji indeks rzeczowo-personalno-geograficzny. Był on na tyle szczegółowy i tendencyjny w doborze i artykulacji haseł, że dodatkowo Mein Kampf mogła służyć umysłom mało krytycznym jako rodzaj podręcznej encyklopedii. Zob. s. V–LIX. [wróć]

79. O. Strasser, Hitler und ich, Konstanz 1948, s. 94–96, tam złośliwa opinia, że Mein Kampf to konglomerat „źle przetrawionych lektur politycznych”. Także: H. Rauschning, Die Revolution des Nihilismus. Kulisse und Wirklichkeit im Dritten Reich, Zürich–New York 1938, s. 56, tam kontrowersyjna teza o Hitlerze jako polityku oportunistycznym, budującym w Mein Kampf wizerunek ruchu w ogóle, pozbawionego cech doktryny czy też światopoglądu. [wróć]

80. W tym środowisku zwracał szczególną uwagę John Heartfield (właściwie: Helmut Herzfeld, 1891–1968), malarz, grafik, twórca i miarodajny przedstawiciel politycznego fotomontażu. Wiele jego dzieł, niezwykle krytycznych wobec narodowego socjalizmu, czerpało swoją inspirację z zawartości Mein Kampf. Zob. m.in. wydawnictwa albumowe: Herzfelde W., John Heartfield. Leben und Werk dargestellt von seinem Bruder, Dresden 1962; John Heartfield, Idee und Konzeption; P. Pachnicke und K. Honnef, herausgegeben von der Akademie der Künste zu Berlin, der Landesregierung Nordrhein-Westfalen und dem Landschaftsverband Rheinland, Köln 1991. [wróć]

81. Ich głosy przywołał O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 225–227, 228–240. Tam m.in. podany w formie reprintu tekst Hellmuta von Gerlacha, publicysty o orientacji lewicowo- liberalnej, zamieszczony na łamach „Die Weltbühne” z 14 czerwca 1932 r., s. 875. Publicysta po zreferowaniu głównych tez Mein Kampf wyraził wątpliwość, czy autor ma wszystkie klepki w porządku. Inna, w podobnie ironizującym stylu, recenzja w „Die Weltbühne”: Heinz Horn, 4 października 1932 r., s. 500–502, online http://www.archive.org/download/DieWeltbhne28-21932, pdf. [wróć]

82. Intelektualny wizerunek H. Manna (1871–1950), zarówno z okresu działalności krajowej, jak i od 1933 r. emigracyjnej, zaprezentował G. Scholdt, Autoren über Hitler. Deutschsprachige Schriftsteller und ihr Bild vom „Führer” 1919–1945, Bonn 1993, s. 796–838. Nie uszło uwagi autora, że oprócz zdecydowanie negatywnego nastawienia do narodowego socjalizmu (Mann jako zdeterminowany Gegenführer), opartego m.in. na lekturze Mein Kampf, postępowanie pisarza było przez długi czas nacechowane niekonsekwencją i pewną naiwnością. Brała się ona z nazbyt optymistycznego przekonania o sile społecznego oporu, zdolnego szybko i skutecznie wyeliminować nazistowską dyktaturę. [wróć]

83. T. Mann, Goethe und Tolstoy, Aachen 1923, na ten temat: H. Kurzke, Politische Essaystik, [w:] H. Koopmann (Hg.), Thomas-Mann-Handbuch, Frankfurt/M. 2005, s. 703. Janusz Rudnicki w zbiorze felietonów: Życiorysta, Warszawa 2014, s. 136–138, umieścił fragmenty przetłumaczonego przez siebie „listu Tomasza Manna do Adolfa Hitlera”, który miał mu zostać udostępniony przez znanego krytyka literackiego Marcela Reicha-Ranickiego. Autor niniejszego wstępu dziękuje prof. Marii Jarymowicz z Warszawy za zwrócenie mu uwagi na tę kwestię. Z listu T. Manna wynikało, że pisarz dziękuje Hitlerowi za przesyłkę egzemplarza Mein Kampf, ale przy tej okazji nie skąpi krytycznych uwag zarówno co do stylu książki, jak też jej zawartości merytorycznej. Na koniec radzi autorowi Mein Kampf, aby w przyszłości zajął się malowaniem… Wiele przemawia za tym, że list jest falsyfikatem. Wskazuje na to z jednej strony podana data jego wysłania (1 kwietnia 1923 r., Mein Kampf jeszcze nie istniała), z drugiej zaś elementy tekstu, które świadczyłyby, że wybitny pisarz odznaczał się wręcz nadludzką przenikliwością co do dalszych losów książki Hitlera i realizacji zawartych w niej planów. W internecie można też odnaleźć identyczny tekst fragmentów domniemanego listu, tym razem przetłumaczonego jakoby przez Jakuba Czyża. Takie samo zdanie co do prawdziwości listu T. Manna wyraził w liście e-mailowym z 16 sierpnia 2019 r. do autora niniejszego Wstępu Albert F. Feiber, pracownik naukowy IfZG, jednocześnie zastępca kierownika i kurator Oddziału Dokumentacji Obersalzberg (dawna rezydencja Hitlera w Alpach Salzburskich). Zdaniem Feibera, który zasięgnął w tej sprawie opinii prof. O. Plöckingera i innych współredaktorów niemieckiej edycji krytycznej Mein Kampf, list T. Manna to „fake” (ang. „podróbka”) lub „wytwór fantazji” M. Reicha-Ranickiego albo jedno i drugie. [wróć]

84. T. Mann, Deutsche Ansprache. Ein Appell an die Vernunft, Berlin 1930, współczesne wydanie: T. Mann, Deutsche Ansprache, [w:] Ein Appell an die Vernunft, Essays 1926–1933, t. 3, herausgegeben von H. Kurzke und S. Stachorski, Frankfurt/M. 1994, zwłaszcza s. 259–271. Wydanie polskie: T. Mann, Moje czasy. Eseje, wybór i wstęp H. Orłowski, Poznań 2002, s. 230–249. W tym zbiorze szkic nosi tytuł: Mowa na rzecz Niemiec. [wróć]

85. T. Mann, Moje czasy…, s. 238. [wróć]

86. Ibidem. s. 244. [wróć]

87. T. Mann dał wyraz interesującemu proroctwu, pisząc: „U kresu polityki Stresemanna stała i stoi pokojowa rewizja traktatu wersalskiego połączona ze świadomą akceptacją Francji i niemiecko- francuskim sojuszem jako fundamentem pokojowego ładu Europy”, ibidem, s. 247. [wróć]

88. Pierwsze wydanie wyszło pod tytułem Der Bruder. Tagebuchblätter, niemal równolegle w kalifornijskim Beverly Hills i szwajcarskim Künstnacht w 1938 r. Drugie wydanie nosiło w języku angielskim tytuł That Man Is My Brother, Chicago 1939. Dopiero trzecia edycja nazywała się Bruder Hitler i ukazała się w 1939 r. w emigracyjnym czasopiśmie „Das neue Tage-Buch”, Paris 1939, wydawanym przez Leopolda Schwarzschilda (1891–1950). Współczesne wydanie eseju: Bruder Hitler, [w:] Gesammelte Werke in 13 Bänden, Frankfurt/M. 1974, t. 12, Reden und Aufsätze, s. 845–852. Wydanie polskie: T. Mann, Moje czasy…, s. 381–387. Zob. też na ten temat: T. Temming, „Bruder Hitler”? Zur Bedeutung des politischen Thomas Mann. Essays und Reden aus dem Exil, Berlin 2008, passim. [wróć]

89. T. Mann, Moje czasy…, s. 384. [wróć]

90. Pisarz mieszkał na stałe w Los Angeles, ale w latach 1940–1945 nagrywał osobiście komentarze, które były rejestrowane na płytach, wysyłanych drogą lotniczą do Nowego Jorku, tam za pośrednictwem telefonu kierowano je do sekcji niemieckiej BBC w Londynie, skąd miała miejsce mniej więcej comiesięczna emisja na falach radiowych pod nazwą Deutsche Hörer! (Niemieccy słuchacze!). Współczesne wydanie transkrypcji audycji: Deutsche Hörer!, [w:] Gesammelte Werke…, t. 11, Reden und Aufsätze, s. 930–1050. Wydanie polskie: T. Mann, Niemieccy słuchacze! Przemówienia radiowe z lat 1940–1945, Wrocław 2018. [wróć]

91. Przykłady przytoczył G. Scholdt, op. cit., s. 356–370. Książkę Hitlera oceniali krytycznie w początkach lat trzydziestych XX w. m.in. tacy twórcy jak: Arnold Zweig („Tekst umysłowo chorego, opętanego propagandysty i marnego autodydaktyka”), Lion Feuchtwanger („W 164 000 wierszy” książki Hitlera „dokonano 164 000 zamachów na niemiecką gramatykę i stylistykę”), Ernst Ottwalt („«Mein Kampf» Adolfa Hitlera to więcej niż tytuł książki. To jest symbol ostatecznego i nieodwołalnego pogrążenia się niemieckiego drobnomieszczaństwa w faszystowską dyktaturę. Nie ma już narodu, nie ma klasy, jest jeszcze tylko niedorzeczne upojenie się władzą zdziczałego drobnomieszczanina: ja, ja, Adolf Hitler!”), Willi Bredel („szwargotanie”, „bełkot”), Hermann Kesten („Sztandarowa pozycja w gabinecie literackich kuriozów”), René Schickele (Hitler pisze „jak Murzyn, który został wychowany w szkółce misjonarzy, gdzie za środek nauczania służyły wyłącznie gazety”). Dokonując uogólnienia Scholdt trafnie zauważył, że znaczna większość krytycznych opinii odnosiła się do kwestii gramatyczno-stylistycznych. Nieliczni tylko recenzenci dotykali kwestii merytorycznych zawartych w Mein Kampf, a więc np. spraw związanych z rasą, antysemityzmem i polityką zagraniczną. Dla pewnej równowagi Scholdt przytoczył też opinie pochlebne o Mein Kampf, np. noblisty z 1912 r. Gerharta Hauptmanna, a także czołowego nazisty wśród niemieckich literatów Hannsa Johsta, który jeszcze w 1940 r. pisał z emfazą: „Jedna książka i jakie oddziaływanie! Co może [zdziałać] przeciwko niej siła wybuchu najbardziej niszczycielskiego granatu? Książka napisana, wydana, przeczytana, właściwie zrozumiana – i świat zyskał inne oblicze!”. [wróć]

92. Jeśli wierzyć wydanym post mortem wspomnieniom zaufanego prawnika Hitlera, a potem generalnego gubernatora części okupowanych ziem polskich H. Franka, Hitler miał mu się zwierzyć w 1933 r., że gdyby wiedział, iż kiedyś zostanie kanclerzem Rzeszy, nigdy nie napisałby Mein Kampf, choć nie wycofuje się z niczego, co w tej książce dotyczyło Żydów. H. Frank, Im Angesicht des Galgens. Deutung Hitlers und seiner Zeit, München–Gräfelfing 1953, s. 46. [wróć]

93. Ibidem, s. 65. [wróć]

94. A. Vitkine, op. cit., s. 56. [wróć]

95. Do przeciwnego wniosku doszedł K. Lange, op. cit., s. 10, 144–147. W jego opinii, skoro, jak to ustalił w drodze szczegółowych badań, Mein Kampf nie czytali nawet najbliżsi współpracownicy Hitlera, to jak mogli to robić szeregowi członkowie ruchu narodowosocjalistycznego, nie wspominając już o szerokiej rzeszy bezpartyjnych? [wróć]

96. Meldunki nr 140 z 11 listopada 1940 r., nr 156 z 23 stycznia 1941 r., nr 262 z 23 lutego 1942 r. Meldungen aus dem Reich…, t. 5, s. 1753; t. 6, s. 1928; t. 9, s. 3353–3354. Generalnie skonstatowano kryzys czytelnictwa „pism politycznych”, ale nie miało się to odnosić do „książki Führera”. Jednakże ostatni meldunek zawierał pewną aluzję, z której wynikało, że nie można przeceniać danych dotyczących obecności Mein Kampf w księgarniach albo w składach bibliotecznych jednostek wojskowych. Trzeba sprawić, aby istniejące egzemplarze znalazły realny dostęp do czytelników i służyły pracy oświatowej. „To zadanie, stwierdzono, nie powinno nam wydawać się łatwiejsze w obliczu meldunków o sukcesach [militarnych]”. [wróć]

97. Meldunki nr 27 z 11 grudnia 1939 r., nr 29 z 15 grudnia 1939 r., nr 77 z 15 kwietnia 1940 r. Meldungen aus dem Reich…, t. 3, s. 554, 573; t. 4, s. 995. [wróć]

98. Zob. O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 37. [wróć]

99. Taki szacunek liczbowy znalazł się w komentarzu do filmu Mein Kampf. Das gefährliche Buch… Dane pokrywają się z wynikiem dwóch badań ankietowych, które amerykańskie władze okupacyjne przeprowadziły na terenie Niemiec w 1946 i 1947 r. Można te dane uznać za zaniżone, gdyż w tamtejszej sytuacji mieszkańcy Niemiec raczej niechętnie przyznawali się do lektury Mein Kampf. Zob. też na ten temat: Portal internetowy Axel Springer SE, Welt. Geschichte, Sechs Fakten zu „Mein Kampf”, die man kennen sollte, data publikacji: 8 stycznia 2016 r. [wróć]

100. E. Dugdale (1876–1964), angielski aktywista ruchu syjonistycznego o przekonaniach antynazistowskich. Jego tłumaczenia różniły się tytułami, w Wielkiej Brytanii – My Struggle, w USA – My Battle. [wróć]

101. Hitler miał faktycznie status bezpaństwowca od 1925 r., gdy zrzekł się obywatelstwa austriackiego, do 1932 r., gdy otrzymał obywatelstwo niemieckie. [wróć]

102. Na ten temat: A. Vitkine, op. cit., s. 78–82, 150. Z amerykańskich doniesień prasowych miało wynikać, że w samym tylko 1943 r. sprzedano w USA 53 tysiące egzemplarzy nieocenzurowanej Mein Kampf, które już pod własną firmą opublikowało wydawnictwo Houghton Mifflin. [wróć]

103. G. Orwell (właściwie: Eric Arthur Blair, 1903–1950), brytyjski pisarz i publicysta, uczestnik hiszpańskiej wojny domowej 1936–1939 po stronie republikańskiej, w okresie II wojny światowej redaktor BBC i korespondent wojenny we Francji w 1945 r. Autor felietonów, esejów i recenzji, a także kilku powieści, z których dwie zdobyły międzynarodową popularność: Animal Farm (Folwark zwierzęcy) i Nineteen Eighty-Four (Rok 1984, wydana w 1949 r.) – polityczna science fiction, ukazująca wizję państwa, w którym poddaje się totalnej kontroli ludzi, pamięć i jej rejestrację. Twórczość Orwella była w PRL tabuizowana, polskie tłumaczenia obu najważniejszych powieści ukazały się na emigracji. [wróć]

104. G. Orwell, Review of Mein Kampf, „The New English Weekly”, 21 marca 1940 r., wersja internetowa, data dostępu 12 stycznia 2019 r. Angielski pisarz pozwolił sobie na gryzącą ironię, pisząc, że Hitler ma w sobie „coś głęboko pociągającego” (something deeply appealing). Wystarczy popatrzeć na jego zdjęcie, umieszczone w wydaniu Mein Kampf firmy Hurst & Blackett: „To patetyczna, podobna do psiej mordy, twarz człowieka cierpiącego nie dające się tolerować krzywdy (intolerable wrongs). W ten sposób odtwarza się najczęściej na niezliczonych wizerunkach ukrzyżowanego Chrystusa i nie ma wątpliwości, że tak Hitler widzi samego siebie”. [wróć]

105. G. Jones (1905–1935), brytyjski (walijski) dziennikarz i pisarz polityczny, w latach 1930–1933 doradca do spraw zagranicznych Davida Lloyda George’a, byłego premiera Wielkiej Brytanii, w tych samych latach przedsięwziął trzy podróże do ZSRR. Podczas trzeciej (marzec 1933 r.) odbył pieszą wędrówkę po ukraińskich wsiach, obserwując zjawisko głodu na ogromną skalę. Jego relacje w prasie brytyjskiej, a następnie amerykańskiej zderzyły się z reportażami Waltera Duranty’ego (1884–1957), czołowego dziennikarza angloamerykańskiego, wieloletniego (1922–1936) korespondenta „New York Timesa” w Moskwie, który celowo bagatelizował skalę ofiar śmierci głodowej. W reakcji na doniesienia Jonesa władze radzieckie oskarżyły go o szpiegostowo i wydały zakaz wjazdu na terytorium ZSRR. Po wizytach w ZSRR i w Niemczech Jones udał się do nowo powstałego w 1932 r. na terenie Mandżurii państewka Mandżukuo, aby badać tam stan stosunków radziecko-japońskich. Został w niejasnych okolicznościach porwany i zamordowany przez bandę; podejrzewa się udział NKWD w tej zbrodni. Zob. na temat życia i śmierci Jonesa dwie publikacje pióra jego siostrzenicy: M.S. Colley, Gareth Jones: A Manchukuo Incident, Newark 2001; More Than a Grain of Truth: The Biography of Gareth. Richard Vaughan Jones, Newark 2006. Walijski dziennikarz stał się również bohaterem filmu fabularnego Agnieszki Holland, Obywatel Jones (Mr. Jones), Polska–Wielka Brytania–Ukraina 2019. [wróć]

106. Na temat odzwierciedlenia losów G. Jonesa w Folwarku zwierzęcym G. Orwella zob.: M. Wlekły, Gareth Jones. Człowiek, który wiedział za dużo, Kraków 2019, rozdz. 18, s. 266–273. [wróć]

107. Transkrypcja notatek G. Jonesa, [w:] https//www.garethjones.org/_2diary/goebbels,htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r. J. Goebbels poświęcił temu spotkaniu w swoich Dziennikach niewielką notatkę: „Długa rozmowa z sekretarzem Lloyda George’a. Przyjechał studiować do Niemiec. Mądra główka [Ein kluges Köpflein]. Opowiada straszne rzeczy o Rosji Radzieckiej”. Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Im Auftrag des Instituts für Zeitgeschichte und mit Unterstützung des Staatlichen Archivdienstes Russlands, hrsg. von E. Fröhlich, cz. I, t. 2/III, München 2006, zapis z 24 lutego 1933 r., s. 135. [wróć]

108. G. Jones, Workless Millions of Germany, „The Western Mail & South Wales“, February 21st. 1933, [w:] https//www.garethjones.org/german_articles/welshman_looks_at_europe_6.htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r.; How Germany tackles Unemployment, ibidem… /welshman_looks_at_europe_7.htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r. [wróć]

109. G. Jones, Campaign of Hatred Against The Jews, „The Western Mail & South Wales“, June 7th 1933, [w:] https//www.garethjones.org/german_articles/impressions, data dostępu: 20 grudnia 2019 r. Autor nawiązywał niewątpliwie do t. II, rozdz. 13, s. 732–733 niniejszego tłum. [wróć]

110. Ch. Appuhn, Hitler par lui-même, d’après son livre Mein Kampf (Hitler o sobie samym na podstawie Mein Kampf), Paris 1933. Z wyjaśnień Ch. Appuhna (1862–1942), znanego przede wszystkim z tłumaczeń dzieł Barucha (Benedykta) Spinozy, wynikało, że jego zamiarem było ukazanie Hitlera jako odważnego przewodnika Niemców. [wróć]

111. L. Lyautey (1854–1934), francuski polityk i wojskowy, marszałek Francji od 1921 r., dowódca francuskich wojsk kolonialnych w Indochinach i Afryce Północnej, w latach 1916–1917 minister wojny Republiki Francuskiej. [wróć]

112. F. Sorlot (1904–1981) został po wojnie oskarżony przez Komisję Oczyszczającą (Commision d’Épuration) o przyjęcie podczas II wojny światowej postawy „niegodnej narodowo” (indignité national) i skazany na karę konfiskaty majątku i utratę praw obywatelskich na 20 lat. W filmie dokumentalnym Mein Kampf. Das gefährliche Buch…, zaprezentowano w pozytywnym świetle postać Sorlota, nie wspominając o kontrowersyjnych stronach jego biografii. [wróć]

113. Ch. Kula, É. Bocquillon, Mein Kampf, mon combat, par Adolf Hitler: ou le Livre interdit aux Français (Mein Kampf Adolfa Hitlera: czyli książka zabroniona Francuzom), Paris 1934, omówienie wg: A. Vitkine, op. cit., s. 123–124. [wróć]

114. F. de Brinion (1885–1947), francuski prawnik i dziennikarz, zaprzyjaźniony z ministrem spraw zagranicznych Rzeszy Joachimem von Ribbentroppem, który ułatwił mu dostęp do kanclerza Rzeszy; wywiad został przeprowadzony w jego rezydencji w Obersalzberg. W latach 1935–1937 Brinion spotkał się z Hitlerem jeszcze pięć razy, w latach II wojny światowej zaangażował się w rozbudowę ruchu kolaboracjonistów francuskich, w 1940 r. został mianowany przedstawicielem rządu Vichy przy niemieckim naczelnym dowódcy wojskowym w Paryżu, od 1942 r. piastował urząd sekretarza stanu w rządzie Vichy, od 1944 r. był już na terytorium Niemiec szefem rządu Vichy na uchodźstwie. Aresztowany przez żołnierzy USA w 1945 r., stanął przed Najwyższym Trybunałem Republiki Francuskiej, został skazany za kolaborację z Niemcami i „brak godności narodowej” na karę śmierci i stracony. [wróć]

115. Cyt. wg: A. Vitkine, op. cit., s. 105. [wróć]

116. B. de Jouvenel (1903–1987), francuski wykładowca akademicki, filozof, publicysta o zainteresowaniach politycznych i futurystycznych. [wróć]

117. Tekst wywiadu: Wikipedia, Le grandes interviews du siècle: Adolf Hitler, data dostępu: 28 lutego 2019 r. [wróć]

118. Adolf Hitler: Ma Doctrine (Adolf Hitler: Moja doktryna), Paris 1938. [wróć]

119. Wydana w renomowanej, choć znajdującej się podówczas pod silnym wpływem skrajnej prawicy oficynie Jeana Fayarda w Paryżu, była efektem inicjatywy Franz Eher Verlag i Ottona Abetza (1903–1958), szarej eminencji władz niemieckich we Francji, propagującej klimat przychylności dla polityki Trzeciej Rzeszy. Abetz penetrował zwłaszcza środowisko prawicowej Action Française, co skończyło się ekspulsowaniem go z terytorium Francji w czerwcu 1939 r. Powrócił jednak niebawem po klęsce Francji do Paryża, stając się faktycznie niemieckim namiestnikiem, a formalnie ambasadorem Trzeciej Rzeszy w państwie Vichy w latach 1940–1944. Zabiegał z niejakim sukcesem o współpracę środowisk kolaboracyjnych na polu kulturalnym, jednocześnie przygotowywał, a następnie nadzorował deportację francuskich Żydów do obozów zagłady oraz brał udział w rabunku francuskich dzieł sztuki. Po II wojnie światowej stanął w 1949 r. przed francuskim trybunałem wojskowym, został skazany na 10 lat ciężkich robót, ale już w 1954 r. znalazł się na wolności i zaangażował się w zachodnioniemieckie życie prasowe. Zginął wraz z żoną w wypadku samochodowym. [wróć]

120. Szerzej na ten temat: O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 555–557. [wróć]

121. Mein Kampf: (Mon combat), traduction exacte de l’edition integrale (Mein Kampf (Moja walka), dokładne tłumaczenie pełnej edycji), Paris 1939. [wróć]

122. Après Mein Kampf, mes crimes (Moje zbrodnie po Mein Kampf), reż. Alexandre Ryder, z muzyką Polaka Władysława Eigera. [wróć]

123. Die Tagebücher von Joseph Goebbels…, cz. I, t. 8, München 1998, zapis z 27 czerwca 1940 r., s. 194. [wróć]

124. Ibidem, cz. II, t. 2, München–New Providence–London–Paris 1996, zapis z 22 listopada 1941 r., s. 341. [wróć]

125. A. Vitkine, op. cit., s. 147–148. [wróć]

126. Ibidem, s. 148. [wróć]

127. Pod nazwą La mia battaglia ukazał się tylko drugi tom Mein Kampf, ale z dodanym rozdz. 11 z tomu I pod tytułem Volk und Rasse (Naród i rasa), w którym znalazł się w najpełniejszej postaci wątek antyżydowski. Interesujące, że dopiero w czasie wizyty Hitlera we Włoszech w marcu 1938 r. ukazało się w Rzymie włoskie tłumaczenie tomu pierwszego Mein Kampf pod nazwą La mia vita (Moje życie). Wtedy relacje Hitlera z Mussolinim osiągnęły kulminację zażyłości. Szerzej na temat okoliczności publikacji Mein Kampf w języku włoskim: G. Fabre, Il contratto. Mussolini editore di Hitler, Bari 2004, passim, zwłaszcza s. 89–95, 180–189. [wróć]

128. Wersję arabską opublikowała w 1934 r. w odcinkach jedna z gazet bagdadzkich, jako książka ukazała się w 1936 r. w Jerozolimie. [wróć]

129. Do czasu wydania w 1936 r. okrojonej wersji czeskiej obowiązywał zakaz debitu Mein Kampf na terenie Czechosłowacji, wydany we wrześniu 1933 r. Później zakaz w odniesieniu do nieokrojonego oryginału był formalnie podtrzymywany, choć gremialnie łamali go przedstawiciele niemieckiej mniejszości narodowej w państwie czechosłowackim. [wróć]

130. Wiedeń zgodził się na austriacką edycję Mein Kampf w ramach szerszego układu niemiecko- austriackiego. Zob.: Die Tagebücher von Joseph Goebbels…, cz. I, t. 4, München 2000, zapis z 13 lipca 1937 r., s. 214. Warto zauważyć, że dwa lata wcześniej ukazała się publikacja Sein Kampf. Antwort an Hitler, Wien 1935. Własnym sumptem wydała ją Irene Harand (1900–1975), która przeprowadziła miażdżącą krytykę zawartości Mein Kampf, zwłaszcza w odniesieniu do treści antyżydowskich. Było to tym bardziej interesujące, że I. Harand zaliczała się do zdeklarowanych zwolenniczek austrofaszyzmu kanclerza Engelberta Dollfußa, niestroniącego przecież od tendencji antysemickich. W 1936 r. ukazało się w Paryżu tłumaczenie francuskie książki I. Harand, w 1937 r. – w Londynie tłumaczenie angielskie. Autorka jeszcze przed Anschlußem Austrii znalazła się w Wielkiej Brytanii, a potem w USA; uprawiała tam działalność antynazistowską i uczestniczyła w akcjach na rzecz austriackich i niemieckich Żydów. Za pomoc w jej ujęciu wyznaczono w Trzeciej Rzeszy nagrodę w wysokości 100 tysięcy reichsmarek, a egzemplarze jej książki były palone podczas seansów nienawiści w zaanektowanej Austrii. Szerzej na ten temat: Ch. Klösch, K. Scharr, E. Weinzierl (Hg.), „Gegen Rassenhass und Menschennot”. Irene Harand – Leben und Werk einer ungewöhnlichen Widerstandskämpferin, Innsbruck 2004. [wróć]

131. Autor niniejszego wstępu dziękuje za informacje na ten temat dr Marii Jarłykowej z Uniwersytetu Zhejiang w Hangzhou w Chinach. [wróć]

132. Ibidem. [wróć]

133. Na ten temat: D.C. Watt, Introduction, [w:] Adolf Hitler Mein Kampf, London 1997, s. XXVII. [wróć]

134. O. Plöckinger (Hg.), Quellen und Dokumenten…, s. 667. Podobno też bliżej niezidentyfikowani Ukraińcy z okupowanych ziem polskich mieli wystąpić do władz niemieckich z inicjatywą przetłumaczenia na język ukraiński książki Hitlera. Nic nie wiadomo o realizacji tego projektu. Meldunek nr 58 z 26 lutego 1940 r., [w:] Meldungen aus dem Reich, t. 3, s. 807. [wróć]

135. W. Churchill (1874–1965), brytyjski mąż stanu, późniejszy premier Wielkiej Brytanii miał czytać Mein Kampf we fragmentach już w latach 20. XX w. Kompetentnym doradcą w tym względzie był dla niego ambasador Wielkiej Brytanii w Niemczech w latach 1928–1933, Horace Rumbold (1869– 1941). Dyplomata, władający doskonale językiem niemieckim, przestudiował uważnie Mein Kampf w oryginale i nie miał wątpliwości, że to lektura o niebezpiecznej zawartości. Zob. G.A. Craig, Deutsche Geschichte 1866–1945. Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches, München 1999, s. 732–733. Podobne poglądy reprezentował Robert Vansittart (1881–1957), w latach 1930–1938 stały podsekretarz stanu w brytyjskim Ministerstwie Spraw Zagranicznych (Permanent Under-Secretary of the Foreign Office), następnie odsunięty przez premiera Neville’a Chamberlaina na mało znaczące stanowisko głównego doradcy rządu (Chief Diplomatic Adviser of His Majesty’s Government). Niestety, dla miarodajnych polityków brytyjskich tamtego czasu, owładniętych ideą appeasement, Hitler był wielkim politykiem, pragnącym pokoju i porozumienia. Do oceny Mein Kampf Churchill powrócił po zakończeniu II wojny światowej w swojej sześciotomowej The Second World War, wydanej w latach 1948–1953. W tomie pierwszym, zatytułowanym The Gathering Storm (Nadciągająca burza), znalazło się następujące zdanie na temat Mein Kampf: „Here was the new Koran of faith and war: turgid, verbose, shapeless, but pregnant with its message” (To był nowy Koran wiary i wojny: napuszony, rozwlekły, niezgrabny, ale brzemienny swoim przesłaniem), wydanie New York 1986, s. 50. [wróć]

136. D. Ben Gurion (1886–1973), żydowski i izraelski polityk, przywódca ruchu syjonistycznego, jeden z założycieli Izraela, pierwszy premier tego państwa w latach 1948–1954. Miał on przeczytać Mein Kampf w 1934 r. i po lekturze doszedł do wniosku, że polityka Hitlera stanowi zagrożenie dla całego narodu żydowskiego. A. Vitkine, op. cit., s. 83. [wróć]

137. E. Pacelli (1876–1958), kardynał Kościoła rzymskokatolickiego od 1929 r., sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej od 1930 r., w latach 1939–1958 papież Pius XII. Dzięki wieloletniemu pobytowi w Niemczech i znajomości języka niemieckiego poznał dobrze ruch narodowosocjalistyczny, określając go już w 1924 r. jako „vielleicht die gefährlichste Häresie unserer Zeit” (być może najbardziej niebezpieczną herezję naszego czasu). Jako sekretarz stanu uważał za swoje najważniejsze zadanie doprowadzenie do podpisania konkordatu z Niemcami, co udało się uczynić w 1933 r. W lutym 1934 r. Stolica Apostolska umieściła na swoim Index Librorum Prohibitorum (Indeks Ksiąg Zakazanych) jawnie antychrześcijański Mit XX wieku Alfreda Rosenberga. W październiku tego roku przystąpiono na wniosek Pacelliego do analizy zawartości Mein Kampf. Autorami obszernego opracowania analitycznego byli watykańscy eksperci Franz Hürth i Johann Baptist Rabeneck. Dokument z marca 1935 r. zawierał jednoznacznie negatywną ocenę literatury narodowosocjalistycznej, w tym Mein Kampf; treść dokumentu pod roboczym tytułem Die ideologischen Grundlagen des Nationalsozialismus (Podstawy ideologiczne narodowego socjalizmu), przytoczył O. Plöckinger (Hg.), Schlüsseldokumente zur internationalen Rezeption von „Mein Kampf”, Stuttgart 2016, s. 83–161. Kongregacja Świętego Oficjum uznała książkę Hitlera za rasistowską, ale jej nie zakazała. Przez cały okres swojej apostolskiej posługi ani papież Pius XI (Achille Ratti), ani jego następca Pius XII (Eugenio Pacelli) nie zdecydowali się, mimo edycji dwóch ważnych encyklik (Mit brennender Sorge, 1937; Summi Pontificatus, 1939) na jednoznaczne i całościowe potępienie narodowego socjalizmu. W Watykanie uznano, że mogłoby to jeszcze bardziej pogorszyć sytuację niemieckich katolików, a poza tym traktowano komunizm jako znacznie większe niebezpieczeństwo zagrażające Kościołowi i ludzkości. Na ten temat: J. Cornwell, op. cit., zwłaszcza rozdz. Hitler i Pacelli, s. 140–166. Także: H. Wolf, Papst und Teufel. Die Archive des Vatikan und das Dritte Reich, München 2009, s. 150–159. [wróć]

138. O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 514–515. Autor przywołał wprawdzie informację podaną w marcu 2001 r. przez Szamila Sułtanowa, deputowanego do rosyjskiej Dumy o orientacji nacjonalistycznej, że Stalin zapoznał się z zawartością Mein Kampf już w 1928 r., ale dodał, iż brakuje na to przekonujących dowodów. [wróć]

139. T. Neubauer (1890–1945), niemiecki polityk i publicysta, początkowo w Niemieckiej Partii Demokratycznej (DDP), następnie w Niezależnej Socjalistycznej Partii Niemiec (USPD), od 1920 r. w Komunistycznej Partii Niemiec (KPD), z ramienia której piastował w latach 1924–1933 mandat deputowanego do Reichstagu. Po dojściu Hitlera do władzy wielokrotnie osadzany w więzieniu i obozach koncentracyjnych, po zwolnieniu w 1939 r. związał się z komunistyczną konspiracją antynazistowską, aresztowany w 1944 r., postawiony przed sądem, skazany na śmierć, stracony. [wróć]

140. G. Zinowjew (1883–1936), rosyjski socjaldemokrata i komunista o korzeniach żydowskich, czołowy działacz bolszewicki, w latach 1921–1926 członek Biura Politycznego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii Bolszewików (WKP(b)), w latach 1919–1926 przewodniczący Komitetu Wykonawczego Międzynarodówki Komunistycznej. Bliski współpracownik W. Lenina, został przez Stalina oskarżony o frakcyjność, stopniowo marginalizowany, w 1932 r. usunięty z WKP(b), zesłany do Kustanaju (północny Kazachstan), gdzie pracował nad przekładem Mein Kampf. W 1933 r. przywrócony w prawach członka partii, w 1934 r. ponownie usunięty z partii, aresztowany i skazany na 10 lat więzienia, w 1936 r. ponownie postawiony przed sądem w pierwszym pokazowym procesie moskiewskim przeciwko „terrorystycznemu, kontrrewolucyjnemu blokowi trockistowsko- zinowjewowskiemu”. Skazany na śmierć, stracony, w 1988 r. zrehabilitowany. [wróć]

141. Taki pogląd wyraził A. Watlin w artykule „Меін Кампф”. Что делать? Граніцы растерянності наукі перед экстремізмом („Mein Kampf”. Co robić? Granice zagubienia się nauki wobec ekstremizmu), czasopismo „Гефтер” [wydanie internetowe], 24 grudnia 2014 r., data dostępu 15 lipca 2019 r. [wróć]

142. Szerzej na ten temat: O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 520–523. Autor ustalił, że egzemplarza tłumaczenia Mein Kampf należącego do Stalina nie ma w zasobie jego biblioteki, przekazanej do Rosyjskiego Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RAHSP). Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa egzemplarz ten znajduje się w Archiwum Prezydenta Federacji Rosyjskiej i jest praktycznie niedostępny. W RAHSP można natomiast znaleźć egzemplarz należący niegdyś do Michaiła Kalinina (1875–1946), przewodniczącego Rady Najwyższej ZSRR. Wśród odręcznych uwag, poczynionych na egzemplarzu przez Kalinina, jest również i taka: „[książka] Bogata w słowa, ale pusta w treści, musi się jednak podobać drobnym sprzedawcom ulicznym, kołtunom, dla kapitału finansowego to cenne odkrycie [wertvoller Fund]”, ibidem, s. 523. [wróć]

143. Jak wynika z informacji zachowanych w RAHSP Zinowjew uskarżał się na kłopoty translatorskie. Zapisał m.in.: „Hitler mówi i pisze nie jak normalni ludzie, lecz jak Pytia, niejasno i zawile. Czasem komentuje on problem właściwie pod względem językowym, głównie wtedy, gdy zajmuje się obszarem grup społecznych i «filozofowaniem». Czasem jednak Hitler jest zainteresowany tym, aby prezentować swoje objawienia w świadomie zawikłanej formie, aby można było interpretować tak albo tak”. Cyt. wg: O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 521. [wróć]

144. Tekst studium Zinowjewa zatytułowany Библя германских фашистов (Biblia niemieckich faszystów), napisany zapewne nieco później po przetłumaczeniu Mein Kampf, wydał w wersji niemieckojęzycznej O. Plöckinger (Hg.), Schlüsseldokumente…, s. 17–73. [wróć]

145. Ibidem, s. 17–18. [wróć]

146. Ibidem, s. 73. [wróć]

147. Zob. na ten temat: L. Besymienski, Stalin und Hitler. Das Pokerspiel der Diktatoren, Berlin 2002, s. 20–21; O. Plöckinger, Geschichte eines Buches…, s. 534–541. [wróć]

148. K. Radek (właściwie: K. Sobelson, 1885–1939), polski Żyd, działacz polskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego o orientacji socjaldemokratycznej a następnie komunistycznej, błyskotliwy i plodny publicysta, bliski współpracownik W. Lenina, współorganizował w marcu 1917 r. jego przewiezienie w zaplombowanym wagonie kolejowym przez terytorium Niemiec do Rosji. Uczestnik przewrotu bolszewickiego w 1917 r,, wysłany przez Lenina po zakończeniu I wojny światowej do Niemiec w celu rozniecenia rewolucji komunistycznej. W okresie wojny polsko-bolszewickiej 1919–1920 kierował antypolską propagandą komunistyczną. W latach 1919–1924 członek najwyższych władz partyjnych i państwowych ZSRR oraz Międzynarodówki Komunistycznej. Początkowo zwolennik L. Trockiego, zmienił całkowicie front i stał się gorliwym propagatorem kultu Stalina. Nie uchroniło go to przed represjami: w 1928 r. został pozbawiony funkcji partyjnych i państwowych, oddany pod sąd i skazany na syberyjskie zesłanie. Niespodziewanie powrócił do Moskwy po roku i znalazł zatrudnienie we władzach WKP(b) i prasie partyjnej, sprawując także funkcje doradcze. Występował z właściwą sobie gwałtownością nie tylko przeciwko Trockiemu, ale i innym bliskim sobie towarzyszom, w tym liczbie przeciwko G. Zinowjewowi. Mimo to w 1936 r. stanął ponownie przed sądem, przyznał się do nabardziej fantastycznych przewinień i zbrodni, co przyniosło mu relatywnie niski wyrok: 10 lat pozbawienia wolności. Zginął w więzieniu na Uralu uduszony przez kryminalistę nasłanego przez NKWD. [wróć]

149. Deutschland und die Sowjetunion 1933–1941. Dokumente aus russischen und deutschen Archiven, herausgegeben von S. Slutsch und C. Tischler, München 2014, Bd. 1/1, dok. nr 64, s. 292–299. Omówienie tego dokumentu: K. Rak, Piłsudski między Stalinem i Hitlerem, Warszawa 2020, Autor niniejszego wstępu dziękuje dr. K. Rakowi za zwrócenie uwagi na wzmiankowane powyżej wydawnictwo źródłowe. [wróć]

150. Tłumaczenie Mein Kampf dostarczył Borys Dwinskij z osobistego sekretariatu Stalina. Radziecki dyktator miał ze szczególną uwagą studiować fragment dotyczący porzucenia przez Niemcy dotychczasowego kierunku ekspansji i konieczności zwrócenia się ku wschodowi (Mein Kampf, t. II, rozdz. 14). Zob. D. Wołkogonow, Stalin, [wydanie polskie] Warszawa 1999, t. 2, s. 22. [wróć]

151. Tytułem komentarza post factum warto przytoczyć reprezentatywną dla radzieckiej historiografii opinię o Mein Kampf: „[…] książka wykonała swoją brudną robotę, pomogła wbić w głowy większości Niemców wiele reakcyjnych pseudoidei, bez których dwunastoletnie panowanie hitlerowców byłoby niemożliwe, jako że totalitarna dyktatura musiała opierać się na jakiejś teorii, choćby najbardziej mętnej”. Zob.: L. Czornaja, D. Mielnikow, Adolf Hitler. Studium zbrodni, [wydanie polskie] Warszawa 1988, s. 77. [wróć]

152. Zob. wiadomość na ten temat zamieszczoną w łódzkim dzienniku „Express Ilustrowany”, 22 września 1933 r., s. 1, numer wg: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego, data dostępu 26 stycznia 2019 r. [wróć]

153. Mein Kampf, niniejsze tłum., t. II, rozdz. 2, s. 445. [wróć]

154. Na ten temat: J.W. Borejsza, „Śmieszne sto milionów Słowian…”. Wokół światopoglądu Adolfa Hitlera, Warszawa 2006, s. 101. Autor wykorzystał akta Departamentu Prasy Auswärtiges Amt. [wróć]

155. Na podstawie rozmów telefonicznych przeprowadzonych 20 i 24 lutego 2020 r. okazało się, że poszukiwana publikacja nie figuruje również w katalogu strat zbiorów Ossolineum. [wróć]

156. Wynik negatywny przyniosła kwerenda: w dwunastotomowych Pismach zebranych J. Piłsudskiego, Warszawa 1937–1938, w trzytomowym Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego W. Jędrzejewicza i J. Ciska, Warszawa 1998, w Życiorysie Józefa Piłsudskiego W. Jędrzejewicza, Londyn 1986, w biografii J. Piłsudskiego pióra A. Garlickiego, Warszawa 1988, w Diariuszu i tekach Jana Szembeka, Londyn 1964–1972, we wspomnieniach J. Becka w opracowaniu A. M. Cienciały, Paryż 1990 i S. Schimitzka, Warszawa 1976 oraz w ujęciach syntetycznych W. Poboga-Malinowskiego, t. 2, Londyn 1956, M. Wojciechowskiego, Poznań 1980, N. Daviesa, Kraków 1991, S. Żerki, Poznań 1998, J. Krasuskiego, Poznań 1998. Jedynie poseł RP w Berlinie w latach 1931–1933 zawarł w swoich powojennych wspomnieniach ciekawą refleksję: „Wiele poruszanych w «Mein Kampf» problemów zrozumieliśmy dopiero wówczas, gdy autor tego zlepku najróżnorodniejszych systemów i pomysłów zaczął je, jako szef rządu, wprowadzać w życie. A szkoda. Należało bowiem od razu każde zdanie rozdziału o polityce zagranicznej dokładnie rozważyć i dopatrzyć się groźnej prawdy, jaka w nim tkwiła”. A. Wysocki, Tajemnice dyplomatycznego sejfu, Warszawa 1974, s. 105. Następca Wysockiego w Berlinie, poseł, a potem ambasador RP w latach 1933–1939, J. Lipski, poświęcił w swoich, wydanych pośmiertnie, materiałach wspomnieniowych niewielką wzmiankę o antyfrancuskiej i tytułem kontrastu proangielskiej wymowie Mein Kampf. Zob.: Papers and Memoirs of Józef Lipski, Ambassador of Poland. Diplomat in Berlin 1933–1939, edited by W. Jędrzejewicz, New York–London 1968, s. 517–518. Warto zauważyć, że pierwsze wydanie Mein Kampf z lat 1925–1926 przeczytał i streścił Kazimierz Świtalski (1886–1962), czołowy piłsudczyk, premier rządu RP w 1929 r., marszałek Sejmu RP w latach 1939–1935. Idem, Notatki z książki Hitlera „Mein Kampf”, ok. 70 kart rękopisu, 1925/1926 r., Archiwum Kazimierza Świtalskiego, Biblioteka Narodowa, Magazyn Rękopisów, Rps akc. 15483. Czy i jaki zrobił z tej wiedzy użytek – nie wiadomo. W każdym razie nic na ten temat nie znalazło się w: K. Świtalski, Diariusz1919–1935, Warszawa 1992. [wróć]

157. K. Smogorzewski (1896–1992), Wywiad u kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera, „Gazeta Polska”, 26 stycznia 1935 r., s. 1. Na krótko przed śmiercią K. Smogorzewski odsłonił kulisy tego wywiadu, zob.: L. Konarski, Szampan u Hitlera, „Przegląd”, 30 sierpnia 2009 r., s. 1–14. Okazało się, że w rzeczywistości nie doszło do żadnego wywiadu: Hitler odpowiedział na przesłane mu uprzednio pytania, tekst odpowiedzi wręczył dziennikarzowi podczas kurtuazyjnej audiencji z szampanem, a Smogorzewski nadał temu tekstowi formę wywiadu. W wypowiedziach kanclerza Rzeszy znalazły się przede wszystkim pochlebne opinie na temat stosunków polsko-niemieckich w związku z pierwszą rocznicą podpisania deklaracji o wyrzeczeniu się siły w stosunkach wzajemnych, krytyczne uwagi o Lidze Narodów oraz pochwała pokojowej polityki Trzeciej Rzeszy. [wróć]

158. Na ten temat: G. Krzywiec, Recepcja Mein Kampf Adolfa Hitlera w polskiej opinii publicznej do 1939 roku. Prolegomena, [w:] Lesestunde/Lekcja czytania, pod red. R. Leiserowitz, S. Lehnstedta, J. Nalewajko-Kulikov i G. Krzywca, Warszawa 2013, s. 241–268. Autor wyróżnił cztery równoległe dyskursy towarzyszące recepcji tekstu Mein Kampf oraz dwa sposoby jej odczytania. Niczym w zwierciadle ujawniło się głębokie zróżnicowanie polityczno-kulturowe społeczeństwa polskiego, polaryzacja i rozdrobnienie sceny politycznej, a także rozwój radykalnej prawicy, reagującej z nieskrywaną aprobatą na realizację w Niemczech założeń Mein Kampf. Zob. też M. Musielak, Nazizm w interpretacji polskiej myśli politycznej okresu międzywojennego, Poznań 1997, oraz Pod znakiem swastyki. Polscy prawnicy wobec Trzeciej Rzeszy 1933–1939. Wybór pism, wybór, wstęp i przypisy M. Maciejewski, M. Marszał, Kraków 2005. [wróć]

159. A. Słonimski, Kroniki tygodniowe 1936–1939, Warszawa, bez daty wydania [2005], 13 marca 1938 r., s. 283. Poza tym napomknięcie na temat niemieckiej prasy, która „według zasad wyłożonych przejrzyście w Mein Kampf lekceważy słowo niepoparte pałką”, ibidem, 9 lipca 1939 r., s. 378. [wróć]

160. W. Studnicki (1867–1953), polski polityk i publicysta, autor książek i artykułów prasowych, propagujących współpracę polsko-niemiecką w ramach szerokiego bloku państw środkowoeuropejskich. Przestrzegał władze Drugiej Rzeczypospolitej przed starciem z Trzecią Rzeszą, prognozował niewykonanie przez Wielką Brytanię i Francję zobowiązań sojuszniczych, samotną konfrontację Polski z Niemcami, klęskę wojenną, a w dalszej perspektywie utratę ziem wschodnich. W okresie II wojny światowej krytykował politykę Niemiec w okupowanej Polsce, występował do władz Trzeciej Rzeszy (przede wszystkim do J. Goebbelsa i H. Franka) o zaprzestanie zbrodni na Polakach, interweniował o uwolnienie uwięzionych i skazanych. Dwukrotnie aresztowany przez Gestapo, nie odstępował po uwolnieniu od koncepcji polsko- niemieckiej współpracy politycznej i wojskowej. Po 1945 r. w Wielkiej Brytanii, izolowany w środowiskach polskiej emigracji, przemilczany w PRL. Po latach wiele z jego diagnoz dotyczących pozycji Polski w Europie, w szczególności sytuacji przed wybuchem II wojny światowej, można uznać za śmiałe i trafne. Szerzej na temat działalności W. Studnickiego: E.C. Król, Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa [2006], passim, zwłaszcza s. 351–359, 470–486. [wróć]

161. W. Studnicki, System polityczny Europy a Polska [tekst z 1935 r.], [w:] Pisma wybrane, t. II, Polityka międzynarodowa Polski w okresie międzywojennym, Toruń 2002, s. 197; idem, Memoriał dla Rządu Niemieckiego w sprawie polityki okupacyjnej w Polsce, aneks I, dok. nr 8 [tekst z 1940 r.], [w:] Pisma wybrane, t. IV, Tragiczne manowce. Próby przeciwdziałania katastrofom narodowym 1939–1945, Toruń 2002, s. 139. Odniesienia do t. I, rozdz. 10, s. 303, niniejszego tłumaczenia. [wróć]

162. W. Studnicki, Wobec nadchodzącej II-ej wojny światowej [tekst z 1939 r., skonfiskowany przez władze RP], [w:] Pisma wybrane, t. II, s. 337. Odniesienie do t. I, rozdz. 4, s. 159 (Szkoci), niniejszego tłum. [wróć]

163. W. Studnicki, Pisma wybrane, t. IV, s. 59. Chodzi o fragment wspomnieniowy Mein Kampf, zob. t. II, rozdz. 7, s. 557– 582, niniejszego tłum. [wróć]

164. W lipcu 1942 r. w ramach dywersyjnej akcji „N” ukazała się w Warszawie broszura w języku niemieckim Adolf Hitler: Der Größte Lügner der Welt (Adolf Hitler: największy kłamca świata). Pół roku później, w styczniu 1943 r., do konspiracyjnego obiegu weszła wydana nakładem wydawnictwa „Apel” z Garwolina ośmiostronicowa publikacja w języku polskim Słowa i czyny Adolfa Hitlera. Kopię egzemplarza, znajdującego się w zbiorach Biblioteki Narodowej, zamieścił w internecie wrocławski historyk prof. Krzysztof Ruchniewicz. [wróć]

165. Interesująco zabrzmiał jeden z meldunków placówki SD, badającej nastroje ludności na „terenach odzyskanych”, w danym przypadku w Generalnym Gubernatorstwie. Stwierdzono, że w niemieckiej księgarni w Lublinie Polacy zakupili 80 egzemplarzy „książki Führera”. Meldunek nr 104 z 11 lipca 1940 r., [w:] Meldungen aus dem Reich…, t. 5, s. 1367. Wiadomość nie wygląda na wiarygodną, gdyż formalnie biorąc Polacy na terenach okupowanych nie mieli prawa wstępu do niemieckich księgarń, ani tym bardziej dokonywania zakupu książki wodza Trzeciej Rzeszy. Chyba że wszystko odbywało się nieoficjalnie, ale wtedy właściciel (zarządca) przybytku niemieckiej kultury musiał liczyć się z konsekwencjami karnymi. [wróć]

166. M. Brenner, Meinung: Hitler mit Fußnoten (https://www.juedische-allgemeine.de/article/view/id/12908), data dostępu 19 stycznia 2019 r. [wróć]

167. Na ten temat: A. Vitkine, op. cit., s. 178–184. [wróć]

168. L. Ellia, Notre Combat, Paris 2007. [wróć]

169. Folder objazdowej wystawy Notre Combat. Unser Kampf, ss. 4, ze szczególnym przeznaczeniem do celów edukacji szkolnej, egzemplarz folderu w posiadaniu autora niniejszego tekstu. [wróć]

170. Liczne przykłady takich działań, po części przytoczone w niniejszym wstępie, znalazły się w niemiecko-, angielsko- i polskojęzycznej wersji hasła Mein Kampf w Wikipedii, data dostępu 12 stycznia 2019 r. Część z podanych tam informacji stała się już nieaktualna, jako że sytuacja w zakresie nowych tłumaczeń nieustannie się zmienia. [wróć]

171. Jak wynika z informacji prasy niemieckiej („Augsburger Allgemeine”, 25 stycznia 2012 r.) popularność Mein Kampf w Turcji bierze się głównie stąd, że tamtejsze środowiska prawicowe i nacjonalistyczne doszukują się „związku krwi” między Żydami i znienawidzonymi Kurdami. [wróć]

172. Zob. przyp. 131 niniejszego Wstępu. [wróć]

173. Ibidem. [wróć]

174. Powyższe uwagi dotyczą również kilku tłumaczeń na język polski, których dokonano w latach 90. XX w. Posiadają je w swoich zbiorach m.in. Biblioteka Narodowa czy Biblioteka Uniwersytetu Jagiellońskiego obok edycji oryginalnych z lat 1939–1944, a także wydań obcojęzycznych: angielskiego z 1938 r., węgierskiego z 1941 r., meksykańskiego z 1963 r. czy też francuskiego z 1982 r. [wróć]

175. Mein Kampf w języku rosyjskim Моя борьба została wydana w Moskwie bez jakiejkolwiek oprawy krytycznej (wstęp, przypisy, bibliografia). Najprawdopodobniej jest to przedruk tłumaczenia G. Zinowjewa, zob. s. 48–49 niniejszego Wstępu. We Lwowie na targu bukinistów w 2016 r. rosyjskojęzyczny egzemplarz szytej, w twardej oprawie książki kosztował 20 zł. Warto w tym miejscu zauważyć, że jak dotąd brak ukraińskiego opublikowanego tłumaczenia Mein Kampf. Potwierdził to dr Jewhen Łunio z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie, informacja e-mailowa dla autora wstępu, 15 września 2019 r. Ukraiński historyk dodał też, że dowiedział się od swojego kolegi, dyrektora Okręgowej Biblioteki Publicznej we Lwowie, iż dwa lata temu, a więc w 2017 r., przyszedł od władz nakaz usunięcia z katalogu biblioteki notki bibliograficznej, poświadczającej obecność w zasobie biblioteki egzemplarzy (niemiecko- i rosyjskojęzycznych) książki Hitlera. [wróć]

176. Wśród tłumaczeń polskich znalazła się również edycja, która została opatrzona notą: Dyneburg na Łotwie, 1998 r. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo, że to kamuflaż; faktycznie książka mogła się ukazać w Krakowie w 2001 r. Interesujące, że z kolei łotewskie wydanie Mein Kampf: Mana cīņa, Riga 1995, ss. 479 (a więc skrócone i bez aparatu krytycznego), było drukowane w litewskim Kownie, istnieje też wersja inernetowa tej publikacji. Egzemplarze Mana cīņa znajdują się również w zasobach Litewskiej Biblioteki Narodowej, nie ma natomiast litewskiej wersji Mein Kampf. Co się tyczy estońskiego, to na ten język Mein Kampf została przetłumaczona już w 1934 r. W 2003 r. został opublikowany początkowy, kilkudziesięciostronicowy fragment w tłumaczeniu z rosyjskiego; władze Estonii zakazały dalszego wydawania. W 2017 r. ukazało się w Tallinie pełne (602 ss.), choć bez komentarza krytycznego, tłumaczenie książki Hitlera z niemieckiego pod nazwą Minu võitlus; w 2019 r. miało miejsce w Tallinie drugie wydanie. Autor niniejszego wstępu dziękuje za te informacje ambasadorowi Dainiusowi Junevičiusowi z Wilna. [wróć]

177. Na ten temat z prawnego punktu widzenia zob.: K. Pałasz, Przejście praw autorskich do domeny publicznej: studium przypadku utworu „Mein Kampf” autorstwa Adolfa Hitlera, Kraków 2018, passim. [wróć]

178. Wypowiedź ministra kultury Bawarii w filmie Mein Kampf. Das gefährliche Buch… [wróć]

179. Strafgesetzbuch (St.GB), § 130, zwłaszcza Absatz 1. W czerwcu 2014 r. ministrowie sprawiedliwości landów RFN zajęli stanowisko sprzeciwiające się edycji Mein Kampf pozbawionych komentarza. Jednocześnie postanowili uznać za kwestię otwartą ewentualność wydawania książki Hitlera w wersjach z komentarzem. [wróć]

180. Świadczą o tym m.in. wypowiedzi historyków W. Benza, Ch. Harta i O. Plöckingera w filmie Mein Kampf. Das gefährliche Buch… [wróć]

181. Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition, herausgegeben von Ch. Hartmann, Th. Vordermayer, O. Plöckinger, R. Töppel, im Auftrag des Instituts für Zeitgeschichte, München–Berlin 2016, t. I–II. Uwagi o przebiegu konferencji prasowej na podstawie relacji K. Ruchniewicza, „Edycja ze stanowiskiem”, zamieszczonej w internecie, blog i historia, 10 stycznia 2016 r. [wróć]

182. Tajemniczy przedmiot, pierwotnie kamień, potem najczęściej misa lub kielich, występujący od XII w. w legendach o królu Arturze. W niektórych przekazach miał to być kielich, którym posługiwał się Jezus Chrystus podczas Ostatniej Wieczerzy. [wróć]

183. Potwierdził to m.in. wicedyrektor monachijskiego IfZG, prof. Magnus Brechtken, w rozmowie z autorem niniejszego Wstępu, Wrocław 10 września 2019 r. Prof. Brechtken dodał też, że władze bawarskie nie prowadzą, wbrew wcześniejszym zapowiedziom, żadnych czynności prawnych przeciwko IfZG w związku z wydaniem krytycznej edycji Mein Kampf. [wróć]

184. Zob. Z. Żmigrodzki, Posłowie, [w:] [Cenzura PRL] Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu, 1 X 1951, Wrocław 2002, s. 77–78. [wróć]

185. Opublikowane w 2005 r. we Wrocławiu, skrócone polskojęzyczne wydanie Mein Kampf zawiera wprawdzie wprowadzenie autorstwa B. Michalskiego, profesora Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, ale nie spełnia ono podstawowych wymogów, które należałoby postawić tekstom tego rodzaju. M.in. autor wprowadzenia poczynił kuriozalną uwagę (s. 18), że zrezygnowano w książce z przypisów „(ulubionego zajęcia niemieckich autorów i wydawców [sic! – przyp. autora niniejszego Wstępu]), bo utraciłaby ona swój charakter, a odbiorca straciłby możliwość dokonania samodzielnej oceny”. [wróć]

186. Zob. K. Przyborska, Hitler po polsku. Rozmowa z prof. Eugeniuszem Cezarym Królem, przygotowującym polski przekład i krytyczne opracowanie „Mein Kampf”, „Polityka”, nr 20, 17 maja – 23 maja 2017 r., s. 54–57. M.in. w liście z czerwca 2016 r. do Rady Naukowej Instytutu Studiów Politycznych PAN, który miał firmować wydanie krytyczne Mein Kampf, jedna z pań, dr hab. politologii, wyraziła pogląd, że edycja książki Hitlera może zostać odebrana jako wyraz… faszyzacji Polski. Inny naukowiec, historyk o znacznej renomie, gorąco w tym samym czasie zaprotestował, zwracając uwagę, że jego ojciec cierpiał przez Hitlera. Po ożywionej dyskusji, która spetryfikowała istniejące podziały, władze ISP PAN odstąpiły w lipcu 2016 r. od zamiaru firmowania całego przedsięwzięcia i koedycji z wydawnictwem Bellona. Tak oto osobliwie pojmowana poprawność polityczna i zwykłe asekuranctwo wzięły górę nad jednym z kluczowych zadań historyków i politologów, jakim pozostaje edycja ważnych źródeł do dziejów najnowszych i współczesnych. [wróć]

187. Kodeks karny. Komentarz, redakcja naukowa M. Filar, Warszawa 2016, s. 1444, rozdział XXXII, Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu, artykuł 256 Propagowanie faszyzmu lub innego ustroju totalitarnego lub nawoływanie do nienawiści, § 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. § 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1 albo będące nośnikiem symboliki faszystowskiej, komunistycznej lub innej totalitarnej. § 3. Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego określonego w § 2, jeżeli dopuścił się tego czynu w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej lub naukowej. […] [wróć]

188. Wypowiedź w filmie Mein Kampf. Das gefährliche Buch… [wróć]

189. T. Mann, Niemieccy słuchacze!…, tekst przemówienia radiowego z 28 lutego 1944 r., s. 163. [wróć]

190. E.C. Król, Po premierze w Teatrze Powszechnym. Od defekacji do masturbacji i kopulacji, czyli inscenizacja Mein Kampf, „Stolica”, nr 5, maj 2019 r., s. 46–47. Warto dodać, że w Teatrze Nowym w Zabrzu wystawiono sztukę Mein Kampf węgierskiego dramaturga George’a Taboriego (1914– 2007), w reżyserii Krzysztofa Gordona; premiera odbyła się 23 maja 1993 r. (prapremiera w 1987 r. w Akademietheater w Wiedniu). Była to przysycona czarnym, groteskowym humorem historia spotkania młodego Hitlera w Wiedniu z jego żydowskim rówieśnikiem Szlomo Herzlem. Żyd radził Hitlerowi, aby porzucił malarstwo, do którego nie miał talentu i zajął się polityką… Na ten temat: A. Jęsiak, Hitler w przytułku, [w:] Encyklopedia Teatru Polskiego [on-line], data dostępu 20 września 2017 r. [wróć]

191. Musi w tym kontekście dawać do myślenia zachowanie norweskiego zbrodniarza Andersa Breivika, skazanego w 2012 r. na karę 21 lat więzienia za zamordowanie kilkudziesięciu osób. W 2016 r. Breivik wytoczył państwu norweskiemu proces, skarżąc się na trudne warunki wykonywania kary. Wyznał przy tym, że jedyną pomocą, dzięki której trwał w więziennej celi, jest dla niego lektura… Mein Kampf. [wróć]

BIBLIOGRAFIA SELEKTYWNA

Publikacje podstawowe

Hitler A., Mein Kampf, München 1942.

Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition, herausgegeben von Ch. Hartmann, Th. Vordermayer, O. Plöckinger, R. Töppel im Auftrag des Instituts für Zeitgeschichte, München–Berlin 2016, t. I–II.

Źródła osobowe

Prof. Magnus Brechtken, Monachium (Niemcy)

Dr Albert F. Feiber, Obersalzberg (Niemcy)

Dr Maria Jarłykowa, Hangzhou (Chiny)

Prof. Maria Jarymowicz, Warszawa (Polska)

Ambasador Dainius Junevičius, Wilno (Litwa)

Dr Jewhen Łunio, Lwów (Ukraina)

Źródła filmowe

Apocalypse Hitler, cz. 1–2, reż. I. Clarke, D. Costelle, Francja 2011.

Après Mein Kampf, mes crimes, reż. A. Ryder, Francja 1940.

Hitler: The Last Ten Days, reż. E. De Concini, Wielka Brytania–Włochy 1973.

Hitler Stalin. The Roots of Evil, reż. D. Lechtiz, USA 2002.

Der letzte Akt, reż. G.W. Pabst, Austria–RFN 1955.

The Life of Hitler, reż. P. Rotha, Wielka Brytania 1961.

Mein Kampf, cz. 1–2, reż. E. Leiser, Austria–RFN 1960.

Mein Kampf, reż. U. Odermatt, Austria–Niemcy–Szwajcaria 2009.

Mein Kampf. Das gefährliche Buch, reż. M. Oldenburg, Niemcy 2015.

Mr. Jones, reż. A. Holland, Polska–Wielka Brytania–Ukraina 2019.

Падение Берлина, reż. M. Cziaureli, ZSRR, cz. 1 1949, cz. 2 1950.

Triumph des Willens, reż. L. Riefenstahl, Niemcy 1935.

Der Untergang, reż. O. Hirschbiegel, Niemcy 2004.

Wydawnictwa źródłowe

Adolf Hitler: Ma Doctrine, Paris 1938.

Adolf Hitler. Mein Kampf. Moja walka, Krosno 1992.

Adolf Hitler. Mein Kampf (Moja walka), Wrocław 2005.

Adolf Hitler, Rozmowy przy stole 1941–1944. Rozmowy w Kwaterze Głównej zapisane na polecenie Martina Bormanna przez jego adiutanta Heinricha Heima, [wydanie polskie] Warszawa 1996.

Adolf Hitlers Mein Kampf, eine kommentierte Auswahl von Ch. Zentner, München 2000.

Diariusz i teki Jana Szembeka, t. I–IV, opracowali T. Komarnicki, J. Zarański, Londyn 1964–1972.

Deutschland und die Sowjetunion 1933-1941. Dokumente aus russischen und deutschen Archiven, herausgegeben von S. Slutsch und C. Tischler, Bd. 1/1, München 2014.

„Express Ilustrowany” (Łódź), 22 września 1933 r., Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego, data dostępu: 26 stycznia 2019 r.

Hess R., Briefe 1908–1933, herausgegeben von W.R. Hess, München 1987.

Der Hitler-Prozess. Wortlaut der Hauptverhandlung vor dem Volksgericht München, herausgegeben von L. Gruchmann und R. Weber unter Mitarbeit von O. Gritschneder, München 1997.

Hitler. Reden, Schriften, Anordnungen. Februar 1925 bis Januar 1933, Institut für Zeitgeschichte, München–New York–London–Paris 1992–2003, t. I –VII.

Hitler. Sämtliche Aufzeichnungen. 1905–1924, Hrsg. von E. Jäckel und A. Kuhn, Stuttgart 1980.

Hitlers Zweites Buch. Ein Dokument aus dem Jahr 1928, Hrsg. von G.L. Weinberg, Stuttgart 1961, [wydanie polskie] Wrocław 2017.

https//www.garethjones.org/_2diary/goebbels,htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r.

https//www.garethjones.org/german_articles/impressions, data dostępu: 20 grudnia 2019 r.

https//www.garethjones.org/german_articles/welshman_looks_at_europe_6.htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r.

https//www.garethjones.org/german_articles/welshman_looks_at_europe_7.htm, data dostępu: 20 grudnia 2019 r.

Kodeks karny. Komentarz, redakcja naukowa M. Filar, Warszawa 2016.

Lohenstein C. von, Großmüthiger Feld-Herr Arminius oder Herrmann, Leipzig 1689–1690, [w:] Das deutsche Textarchiv, digitalisierte Ausgabe, data dostępu: 20 lutego 2019 r.

Meldungen aus dem Reich 1938–1945. Die geheimen Lageberichte des Sicherheitsdienstes der SS, herausgegeben und eingeleitet von H. Boberach, Herrsching 1984, t. 1–18.

Papers and Memoirs of Józef Lipski, Ambassador of Poland. Diplomat in Berlin 1933–1939, edited by W. Jędrzejewicz, New York–London 1968.

Plöckinger O. (Hrsg.), Quellen und Dokumente zur Geschichte von „Mein Kampf” 1924–1945, Stuttgart 2016.

Plöckinger O. (Hrsg.), Schlüsseldokumente zur internationalen Rezeption von „Mein Kampf”, Stuttgart 2016.

Pod znakiem swastyki. Polscy prawnicy wobec Trzeciej Rzeszy 1933–1939. Wybór pism, wybór, wstęp i przypisy M. Maciejewski, M. Marszał, Kraków 2005.

Polska polityka zagraniczna w latach 1926–1932, na podstawie tekstów min.[istra] Józefa Becka opracowała A.M. Cienciała, Paryż 1990.

Schopenhauer A., Parerga und Paralipomena. Kleine philosophische Schriften, Berlin 1851.

Słonimski A., Kroniki tygodniowe 1936–1939, Warszawa, bez daty wydania [2005].

Żmigrodzki Z., Posłowie, [w:] [Cenzura PRL] Wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu, 1 X 1951, Wrocław 2002.

Literatura piękna

Baśnie braci Grimm, [wydanie polskie] Warszawa 1982, t. 1.

Goethe J.W. von, Faust. Eine Tragödie, [wydanie polskie, tłumaczenie A. Pomorski] Warszawa 1999.

Nibelungenlied, [wydanie polskie, tłumaczenie A. Lam] Warszawa 1995.

Wspomnienia, dzienniki

Frank H., Im Angesicht des Galgens. Deutung Hitlers und seiner Zeit, München–Gräfelfing 1953.

Goebbels J., [wydanie polskie] Dzienniki, t. 1, 1923–1939; t. 2, 1939–1943, Warszawa 2013; t. 3, 1943–1945, Warszawa 2014.

Jünger E., Der Kampf als inneres Erlebnis [pierwsze wydanie, Berlin 1922], [w:] Sämtliche Werke, t. 7, Stuttgart 1980.

Klemperer V., „Chcę dawać świadectwo aż do końca”, Dzienniki 1933–1945, t. I–III, [wydanie polskie, tłum A. i A. Klubowie] Kraków 2000.

Kubizek A., Adolf Hitler. Mein Jugendfreund, Graz–Göttingen 1953.

Riefenstahl L., Memoiren, [t. 1] 1902–1945, Frankfurt/M.–Berlin 1994.

Schimitzek S., Drogi i bezdroża minionej epoki. Wspomnienia z pracy w MSZ (1920–1939), Warszawa 1976.

Sobański A., Cywil w Berlinie, Warszawa 1934.

Strasser O., Hitler und ich, Konstanz 1948.

Świtalski K., Diariusz 1919-1935, Warszawa 1992.

Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Im Auftrag des Instituts für Zeitgeschichte und mit Unterstützung des Staatlichen Archivdienstes Russlands, Hrsg. von E. Fröhlich, cz. I, t. I/I, München 2004; cz. I, t. 1/II, München 2005; cz. I, t. 2/I, München 2005; cz. I, t. 2/II, München 2004; cz. I, t. 2/III, München 2006; cz. I, t. 4, München 2000; cz. I, t. 8, München 1998; cz. II, t. 2, München–New Providence–London–Paris 1996, cz. II, t. 4, München–New Providence–London–Paris 1995; cz. II, t. 9, München–New Providence–London–Paris 1993; cz. II, t. 15, München–New Providence–London–Paris 1995.

Wysocki A., Tajemnice dyplomatycznego sejfu, Warszawa 1988.

Opracowania

Appuhn Ch., Hitler par lui-même, d après son livre Mein Kampf, Paris 1933.

Auerbach H., Hitlers politische Lehrjahre und Die Münchener Gesellschaft (1919–1923),

„Viertelsjahrshefte für Zeitgeschichte” (München), 1977, nr 1, s. 1–45.

Axel Springer SE, Welt. Geschichte, Sechs Fakten zu „Mein Kampf”, die man kennen sollte, data publikacji: 8 stycznia 2016 r.

Benz W. (Hrsg.), Biographisches Lexikon zur Weimarer Republik, München 1988.

Berghahn. V.R., Das Kaiserreich 1871–1914. Industriegesellschaft, bürgerliche Kultur und autoritärer Staat, [w:] B. Gebhardt, Handbuch der deutschen Geschichte, t. 16, Stuttgart 2003, s. 92–95.

Besymienski L., Stalin und Hitler. Das Pokerspiel der Diktatoren, Berlin 2002.

Bihl W., Die Juden in der Habsburgermonarchie 1848–1918, [w:] K. Lohrmann (Hrsg.), Zur Geschichte der Juden in den östlichen Ländern der Habsburgermonarchie, Eisenstadt 1980, s. 7–12.

Boberach H., Hans Adam Dorten, [w:] W. Benz (Hrsg.), Biographisches Lexikon zur Weimarer Republik, München 1988, s. 67.

Bock G., Zwangssterilisation im Nationalsozialismus. Studien zur Rassenpolitik und Frauenpolitik, Opladen 1986.

Borejsza J.W., „Śmieszne sto milionów Słowian…” Wokół światopoglądu Adolfa Hitlera, Warszawa 2006, wydanie II, Gdańsk 2016.

Borzymińska Z., Żebrowski R., Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, Warszawa 2003.

Braun Ch.A., Marxhausen Ch.F., Adolf Hitlers Mein Kampf. Herrschaftssymbol, Herrschaftsinstrument, Medium ideologischer Kommunikation, [w:] A. Koschorke, K. Kaminskij (Hg.), Despoten dichten. Sprachkunst und Gewalt, Konstanz 2011, s. 177–209.

Brenner M., Meinung: Hitler mit Fußnoten (http//www.juedische-allgemeine.de/article/view/id/12908), data dostępu: 19 stycznia 2019 r.

Breuer S., Die Völkischen in Deutschland. Kaiserreich und Weimarer Republik, Darmstadt 2008.

Bullock A., Hitler i Stalin. Żywoty równoległe, [wydanie polskie] Warszawa 1994, t. 1–2.

Bullock A., Hitler. Studium tyranii, [wydanie polskie] Warszawa 1969.

Burke K., Retoryka Mein Kampf, [w:] Nowa Krytyka. Antologia, Warszawa 1983, s. 344–377.

Cartier R., Vom Ersten zum Zweiten Weltkrieg 1918–1939, München–Zürich 1982.

Cieciuch J., Czym jest światopogląd? Filozoficzny kontekst psychologicznego pojęcia, „Psychologia Rozwojowa”, 2005, t. 10, nr 2, s. 147‒159.

Churchill W., The Second World War, t. 1, The Gathering Storm, New York 1986.

Colley S.M., Gareth Jones: A Manchukuo Incident, Newark 2001.

Colley S.M., More Than a Grain of Truth: The Biography of Gareth Richard Vaughan Jones, Newark 2006.

Cornwell J., Papież Hitlera. Sekretna historia Piusa XII, [wydanie polskie] Kraków 2014.

Craig G.A., Deutsche Geschichte 1866–1945. Vom Norddeutschen Bund bis zum Ende des Dritten Reiches, München 1999.

Czornaja L., Mielnikow D., Adolf Hitler. Studium zbrodni, [wydanie polskie] Warszawa 1988.

Davies N., Boże igrzysko. Historia Polski, [wydanie polskie] Kraków 1991, t. II.

Drechsler K. von, Die Reichsräte der Krone Bayern, München 1954.

Ellia L., Notre Combat, Paris 2007.

Fabre G., Il contratto. Mussolini editore di Hitler, Bari 2004.

Fest J.C., Hitler. Eine Biographie, Frankfurt/M.–Berlin–Wien 1973.

Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988.

Fleischmann P., Hitler als Häftling in Landsberg am Lech 1923/24. Der Gefangen-Personalakt Hitler nebst weiteren Quellen aus der Schutzhaft-, Untersuchungshaft- und Festungshaftanstalt Landsberg am Lech, Neustadt an der Aisch 2015.

Freud S., Massenpsychologie und Ich-Analyse, Leipzig–Wien–Zürich 1921.

Fromm E., Ucieczka od wolności, [wydanie polskie] Warszawa 1978 [pierwsze wydanie New York 1941].

Garlicki A., Józef Piłsudski 1867–1935, Warszawa 1988.

[Wywiad B. Jouvenela] Le grandes interviews du siècle: Adolf Hitler, Wikipedia, data dostępu: 28 lutego 2019 r.

Grobe F., Der Deutsche Schulverein, [w:] K. Oldenhage (Hrsg.), Darstellungen und Quellen zum Geschichte der deutschen Einheitsbewegung im neunzehnten und zwanzigsten Jahrhundert, t. 17, Heidelberg 2009, s. 321–329.

Grodziński E., Filozofia Adolfa Hitlera w Mein Kampf, Warszawa–Olsztyn 1992.

Das grosse Lexikon des Dritten Reiches, herausgegeben von Ch. Zentner und F. Bedürftig, München 1985.

Grünberg K., Adolf Hitler, biografia Führera, Warszawa 1988.

Günther H.F.K., Rassenkunde des deutschen Volkes, München 1922.

Halhuber M. J., Oberfelder F., Pelinka A., „Mein Kampf” – heute wieder gelesen, Innsbruck 1993.

Hamann B., Szlachetny Żyd Hitlera. Życie lekarza biedoty Edwarda Blocha, [wydanie polskie] Kraków 2013.

Hamann B., Wiedeń Hitlera. Lata nauki pewnego dyktatora, [wydanie polskie] Warszawa 1999.

Hammer H., Die deutschen Ausgaben von Hitlers „Mein Kampf”, „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” (München), 1956, nr 2, s. 160–178.

Heiden K., Adolf Hitler. Das Zeitalter der Verantwortungslosigkeit. Ein Mann gegen Europa. Die Biografie, Berlin–München–Zürich–Wien 2017 [pierwsze wydanie t. 1–2, Zürich 1936–1937].

Heiden K., Geburt des Dritten Reiches. Die Geschichte des Nationalsozialismus bis 1933, Zürich 1934.

Heller M., Niekricz A., Utopia u władzy. Historia Związku Sowieckiego. Od narodzin do wielkości 1917–1939, [wydanie polskie] Poznań 2016.

Herzfelde W., John Heartfield. Leben und Werk dargestellt von seinem Bruder, Dresden 1962.

Horn H., Recenzja w „Die Weltbühne”, 4 października 1932 r., s. 500–502, online http://www.archive.org/download/DieWeltbhne28-21932,pdf.

Jäckel E., Hitlera pogląd na świat, [wydanie polskie] Warszawa 1973.

Jędrzejewicz W., Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Londyn 1986.

Jędrzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego. 1867–1935, t. I–III, Warszawa 1998.

Jęsiak A., Hitler w przytułku, [w:] Encyklopedia Teatru Polskiego [on-line], data dostępu: 20 września 2017 r.

Joachimsthaler A., Hitlersliste. Ein Dokument persönlicher Beziehungen, München 2003.

John Heartfield, Idee und Konzeption: P. Pachnicke und K. Honnef, herausgegeben von der Akademie der Künste zu Berlin, der Landesregierung Nordrhein-Westfalen und dem Landschaftsverband Rheinland, Köln 1991.

Kaplan I., „Die abgehackte Hand”. Ein Beitrag zur Ikonographie der französischen Hetzkarikatur als Teil der antideutschen Propaganda während des Ersten Weltkrieges, [w:] R. Zühlke (Hrsg.), Bildpropaganda im Ersten Weltkrieg, Hamburg 2000, s. 93–122.

Kellerhoff S.F., „Mein Kampf” – Die Karriere eines deutschen Buches, Stuttgart 2016.

Kerrigan M., Hitler. Człowiek i monstrum, [wydanie polskie] Warszawa 2019.

Kershaw I., Hitler 1889–1936. Hybris, [wydanie polskie] Poznań 2017.

Kessler M., Eine Abrechnung. Die Wahrheit über Adolf Hitlers „Mein Kampf”, Berlin–München– Wien 2015.

Kiesewetter H., Region und Industrie in Europa, 1815–1995, Stuttgart 2000.

Klemperer V., LTI [Lingua Tertii Imperii], Leipzig 1975.

Klösch Ch., Scharr K., Weinzierl E. (Hg.), „Gegen Rassenhass und Menschennot“. Irene Harand – Leben und Werk einer ungewöhnlichen Widerstandskämpferin, Innsbruck 2004.

Konarski L., Szampan u Hitlera, „Przegląd”, 30 sierpnia 2009 r., s. 10–14.

Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2003.

Korczyk H., Działanie i recepcja Locarno 1927–1936, Warszawa 1999.

Koschorke A., Adolf Hitlers „Mein Kampf”. Zur Poetik des Nationalsozialismus, Berlin 2016. Krasuski J., Historia Niemiec, Wrocław–Warszawa–Kraków 1998.

Król E.C., Geopolityka w cieniu swastyki, „Studia Maritima”, t. XXIX, Szczecin 2016, s. 141–167. Król E.C., Narodowy socjalizm – narodziny zła, [w:] Jak rodzi się zło. Sprawcy, wykonawcy, pomocnicy, redakcja A. Bartuś, Oświęcim 2018, s. 13–36.

Król E.C., Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945, Warszawa [2006].

Król E.C., Po premierze w Teatrze Powszechnym. Od defekacji do masturbacji i kopulacji, czyli inscenizacja Mein Kampf, „Stolica”, nr 5, maj 2019 r., s. 46–47.

Król E.C., Propaganda i indoktrynacja narodowego socjalizmu w Niemczech 1919–1945. Studium organizacji, treści, metod i technik masowego oddziaływania, Warszawa 1999.

Krzywiec G., Recepcja Mein Kampf Adolfa Hitlera w polskiej opinii publicznej do 1939 roku. Prolegomena, [w:] Lesestunde/Lekcja czytania, pod red. R. Leiserowitz, S. Lehnstedta, J. Nalewajko-Kulikov i G. Krzywca, Warszawa 2013, s. 241–268.

Kurzke H., Politische Essaystik, [w:] H. Koopman (Hg.), Thomas-Mann-Handbuch, Frankfurt/M. 2005.

Lange K., Hitlers unbeachtete Maximen. „Mein Kampf“und die Öffentlichkeit, Stuttgart 1968.

Le Bon G., Psychologia tłumu, [wydanie polskie] Warszawa 1986 [pierwsze wydanie książkowe Paris 1897].

Longerich P., Hitler. Biographie, München 2015.

Lüdicke L., Hitlers Weltanschauung. Von „Mein Kampf” bis zum „Nero-Befehl”, Paderborn 2016. Maciejewski M., Od piwiarnianego klubu do organizacji wywrotowej. Nazizm w latach 1919–1924, Toruń 2005.

Maciejewski M., Polska i Polacy w poglądach Hitlera (1919–1945), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia”, vol. LVIII 1, 2011, s. 29–61.

Maciejewski M., Ruch i ideologia narodowych socjalistów w Republice Weimarskiej. O źródłach i początkach nazizmu 1919–1924, Warszawa–Wrocław 1985.

Maciejewski M., Stosunek Adolfa Hitlera do spraw polskich od zarania nazizmu do jego upadku, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem”, Wrocław 2014, t. 36, nr 2, s. 35–68.

Mann T., Bruder Hitler, [w:] Gesammelte Werke in 13 Bänden, t. 12, Reden und Aufsätze, Frankfurt/M. 1974, s. 845–852.

Mann T., Deutsche Ansprache, [w:] Ein Appell an die Vernunft, Essays 1926–1933, t. 3, herausgegeben von H. Kurzke und S. Stachorski, Frankfurt/M. 1994.

Mann T., Deutsche Hörer!, [w:] Gesammelte Werke in 13 Bänden, t. 11, Reden und Aufsätze, s. 930– 1050.

Mann T., Moje czasy. Eseje, [wydanie polskie] Poznań 2002.

Mann T., Niemieccy słuchacze! Przemówienia radiowe z lat 1940–1945, [wydanie polskie] Wrocław 2018.

Maser W., Adolf Hitler, Legende Mythos Wirklichkeit, München–Esslingen 1971.

Maser W., Hitlers Mein Kampf. Entstehung, Aufbau, Stil, Änderungen, Quellen, Quellenwert, München 1966.

McDougall W., The Group Mind. A Sketch of the Principles of collective Psychology with some Attempt them to Interpretation, Cambridge 1920. Orłowski H., „Polnische Wirtschaft”. Zum deutschen Polendiskurs der Neuzeit, Wiesbaden 1996.

Musielak M., Nazizm w interpretacji polskiej myśli politycznej okresu międzywojennego, Poznań 1997.

Neumann F., Behemot. Narodowy socjalizm – ustrój i funkcjonowanie 1933–1944, [wydanie polskie] Warszawa 2016.

Orwell G., Review of Mein Kampf, „The New English Weekly“, 21 marca 1940 r., wersja internetowa, data dostępu: 12 stycznia 2019 r.

Overy R., Dyktatorzy. Hitler i Stalin, [wydanie polskie] Wrocław 2009.

Pałasz K., Przejście praw autorskich do domeny publicznej: studium przypadku utworu „Mein Kampf” autorstwa Adolfa Hitlera, Kraków 2018.

Paxton R.O., Anatomia faszyzmu, [wydanie polskie] Poznań 2005.

Plöckinger O., Geschichte eines Buches. Adolf Hitlers „Mein Kampf” 1922–1945, München 2006.

Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia Polski 1864–1945, t. 2, część pierwsza, Londyn 1956.

Przyborska K., Hitler po polsku. Rozmowa z prof. Eugeniuszem Cezarym Królem, przygotowującym polski przekład i krytyczne opracowanie „Mein Kampf”, „Polityka”, nr 20, 17 maja–23 maja 2017 r., s. 54–57.

Pultzer P.G.J., Die Entstehung des politischen Antisemitismus in Deutschland und Österreich 1867– 1914, Göttingen 2004.

Rak K., Piłsudski między Stalinem i Hitlerem, Warszawa 2020. Rak K., Polska – niespełniony sojusznik Hitlera, Warszawa 2019.

Rauschning H., Die Revolution des Nihilismus. Kulisse und Wirklichkeit im Dritten Reich, Zürich–New York 1938.

Rauschning H., Rozmowy z Hitlerem, [wydanie polskie] Warszawa 1994 [pierwsze wydanie Zürich 1940].

Rohlack M., Kriegsgesellschaften (1914–1918). Arten, Rechtsformen und Funktionen in der Kriegswirtschaft des Ersten Weltkrieges, Frankfurt/M. –Berlin–Bern–Bruxelles–New York– Oxford–Wien 2001.

Rose R.S., Krytyczny słownik mitów i symboli nazizmu, [wydanie polskie] Warszawa 2006.

Rosenbaum R., Die Hitler-Debate: auf der Suche nach dem Ursprung des Bösen, München 1999.

Roßbach J.R., Die Massenseele: psychologische Betrachtungen über die Entstehung von Volks-(Massen)-Bewegungen (Revolutionen), München 1919.

Rozenblit M.L., Die Juden Wiens 1867–1914. Assimilation und Identität, Wien–Köln–Graz 1988.

Ruchniewicz K., „Edycja ze stanowiskiem”, Internet: blog i historia, 10 stycznia 2016 r.

Rudnicki J., Życiorysta, Warszawa 2014.

Sachar H. M., A History of the Jews in the Modern World, New York 2005.

Sauer B., Freikorps und Antisemitismus in der Frühzeit der Weimarer Republik, www.bernhard-sauer- historiker.de, data dostępu: 13 kwietnia 2018 r.

Simms B., Hitler, eine globale Biographie, München 2020.

Schmitz-Berning C., Vokabular des Nationalsozialismus, Berlin–New York 1998.

Scholdt G., Autoren über Hitler. Deutschsprachige Schriftsteller und ihr Bild vom „Führer” 1919– 1945, Bonn 1993.

Smogorzewski K., Wywiad u kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera, „Gazeta Polska”, 26 stycznia 1935 r., s. 1.

Sprache zwischen Politik, Ideologie und Geschichtsschreibung. Analysen historischer und aktueller Übersetzungen von Mein Kampf, herausgegeben von O. Plöckinger, Stuttgart 2019.

Stalinizm i nazizm. Porównanie dyktatur, pod redakcją I. Kershawa i M. Lewina, [wydanie polskie] Gdańsk 2015.

Studnicki W., Pisma wybrane, t. II, t. IV, Toruń 2002.

Szarota T., Niemiecki Michel. Dzieje narodowego symbolu i autostereotypu, Warszawa 1988. Tazbir J., Protokoły mędrców Syjonu. Autentyk czy falsyfikat, Warszawa 2004.

Temming T., „Bruder Hitler”? Zur Bedeutung des politischen Thomas Mann. Essays und Reden aus dem Exil, Berlin 2008.

Toland J., Hitler. Reportaż biograficzny, [wydanie polskie] Warszawa 2014.

Topitsch V.K., Die Greuelpropaganda in der Karikatur, [w:] R. Zühlke (Hrsg.), Bildpropaganda im Ersten Weltkrieg, Hamburg 2000, s. 49–91.

Ullrich V., Hitler. Narodziny zła 1889–1939, [wydanie polskie] Warszawa 2015. Vitkine A., „Mein Kampf”. Biografia książki, [wydanie polskie] Warszawa 2013.

Watlin A., „Меін Кампф”. Что делать? Граніцы растерянності наукі перед экстремізмом, czasopismo „Гефтер” [wydanie internetowe], 24 grudnia 2014 r., data dostępu 15 lipca 2019 r.

Watt D.C., Introduction, [w:] Adolf Hitler Mein Kampf, London 1997.

Weiß H. (Hrsg.), Biographisches Lexikon zum Dritten Reich, Frankfurt/M. 1998.

Wiltschegg W., Österreich – der „Zweite deutsche Staat”? Der nationale Gedanke in der Ersten Republik, Graz–Stuttgart 1992.

Wlazły M., Gareth Jones. Człowiek, który wiedział za dużo, Kraków 2019.

Wojciechowski M., Stosunki polsko-niemieckie 1933–1938, Poznań 1980.

Wolf H., Papst und Teufel. Die Archive des Vatikan und das Dritte Reich, München 2009.

Wołkogonow D., Stalin, [wydanie polskie] Warszawa 1999, t. 2.

Zehnpfennig B., Adolf Hitler: „Mein Kampf”. Weltanschauung und Programm – Studienkommentar, München 2011.

Zitelmann R., Hitler. Selbstverständnis eines Revolutionärs, München 1998.

Żerko S., Niemiecka polityka zagraniczna 1933–1939, Poznań 2005.

Żerko S., Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939, Poznań 1998.

753.—757. Nakład 1942

Wszelkie prawa zastrzeżone

Copyright tom I 1925, tom II 1927 by Verlag Franz Eher Nachf.

G. m. b. H., München

Printed in Germany



Cały nakład

wszystkich wydań 8 870000 egzemplarzy

Druk August Pries GmbH. w Lipsku

INDEKS OSOBOWY I RZECZOWY

Liczby wytłuszczone wskazują, że danemu terminowi poświęcony jest cały rozdział. Za pomocą skrótów zob. (= zobacz) i por.(= porównaj) wskazuje się na inne hasła indeksu. Oznaczenie strony wielokrotnie nie określa miejsca, gdzie pojawia się dane hasło w tekście, lecz początek powiązanych z tym wywodów na temat hasła. Dlatego zaleca się, aby przeczytać nie tylko wskazaną stronę, lecz cały rozdział.[1]

A

Agitator [Agitator] 650 * 682

Akcyjne towarzystwa: drastyczny objaw upadku [Aktiengesellschaften: eine schwere Verfallserscheinung] 256 * 269

– umiędzynarodowienie niemieckiej gospodarki przez t.[owarzystwa akcyjne] [Internationalisierung der deutschen Wirtschaft durch die A.] 257 * 269

– środek żydowskiej ingerencji [Mitel zum jüdischen Eindringen] 344 * 355–356

Alzacko-lotaryński problem przed wojną [Elsaß-lothringische Frage vor dem Krieg] 297 * 303

Por. Wetterlé [Émile]

Amann Max, generalny zarządca NSDAP [Amann Max, Generalgeschäftsführer der NSDAP] 665 * 695

Ameryka zob. Stany Zjednoczone [Ameryki Północnej]

Amunicyjnych zakładów strajk [strajk styczniowy] podczas wojny [Munitionsarbeiterstreik während des Kriegs] 216, 217 * 222–223

Anglia: sztuka rządzenia państwem [England: Staatskunst] 158 * 158

– A.[nglia] i Francja [E. und Frankreich] 699 * 730

– A.[nglia] i polityka żydowska [E. und jüdische Politik] 721 * 749

– A.[nglia] w niemieckiej karykaturze [E. in deutscher Karikatur] 159 * 158–159

– angielska propaganda w wojnie [Englische Propaganda im Krieg] 201 * 204

– cel wojenny nieosiągnięty [Kriegsziel nicht erreicht] 695 * 726

– fałszywa ocena przez nas [Falsche Einschätzung durch uns] 158 * 159

– militarne znaczenie [Militärische Bedeutung] 755 * 788

– nad Egiptem [über Ägypten] 747 * 781

– zmiana nastawienia wobec Niemiec [Umstellung gegen Deutschland] 692 * 724

– Niemcy z Anglią przeciw Rosji [Deutschland mit England gegen Rußland] 154 * 154–155

– panowanie nad Indiami [Herrschaft über Indien] 746 * 780–781

– polityka europejskiej równowagi [Politik des europäischen Gleichgewichts] 691, 696 * 723, 727

– rozchodzenie się interesów brytyjskich i żydowskich [Auseinandergehen britischer und jüdischer Interessen] 702 * 732

– sojusz z A.[nglią] pożądany [Bündnis mit E. erwünscht] 699 * 730

Antysemityzm: fałszywy (na gruncie religijnym) [Antisemitismus: falscher (auf religiöser Grundlage)] 130

– Związek Ochronno-Zaczepny [Schutz- und Trutzbund] 628 * 655

– żydowski opór [Jüdische Gegenwehr] 629, 632 * 656, 658

Aryjczyk: twórca kultury [Arier: Kulturbegründer] 317, 421 * 332, 437

– Aryjczyk i Żyd [Arier und Jude] 329 n. * 342 n.

– mieszanina ras [Rassenmischung] 324 * 338

– obraz rozwoju aryjskiej twórczości kulturalnej [Entwicklungsbild der arischen Kulturschöpfung] 319 n. * 334 n.

– wspólnotowa służba A.[ryjczyków] [Gemeinschaftsdienst des A.] 326 * 339

– zdobywcy [Eroberer] 324 * 338 Por. Rasa

Arystokratyczna zasada wodzostwa: w państwie volkistowskim [Aristokratisches Führerprinzip: im völkischen Staat] 492 n. * 509

– w NSDAP [in der NSDAP] 493 * 510

Austria, stara: istota a.[ustriackiego] państwa [Österreich, das alte: Wesen des ö. Staates] 134 * 131

– a.[ustriaccy] socjaldemokraci wrodzy wobec niemczyzny [Ö. Sozialdemokraten deutschtumsfeindlich] 82 * 87

– błędne osądzenie przez Niemcy [Irrtümliche Beurteilung durch Deutschland] 139 * 142

– centralizacja konieczna [Zentralisierung notwendig] 77 * 83

– dualizm z Prusami [Dualismus mit Preußen] 575 * 594–595

– działanie zasady narodowości [Wirkung des Nationalitätenprinzips] 76 * 82

– istota rewolucji 1848 r. [Wesen der 48er Revolution] 80 * 85

– językowa walka [Sprachenkampf] 10 * 10

– katolickie duchowieństwo i polityka odniemczania [Katholische Geistlichkeit und Entdeutschungspolitik] 119 * 117–118

– należy do Niemieckiej Rzeszy [Gehört ins Deutsche Reich] 1 * 3

– nastawienie wobec Niemiec [Stellung zu Deutschland] 140 * 143

– nastawienie wobec Włoch [Stellung zu Italien] 142 * 145

– niemiecka Marchia Wschodnia w walce [Die deutsche Ostmark im Kampf] 9 * 10

– niemiecka w rdzeniu [Deutsch im Kern] 73, 75 * 79, 80–81

– Niemiecki Związek Szkolny [Deutscher Schulverein] 10 * 11

– niepewność w wojnie [Unzuverlässigkeit im Krieg] 177 * 181

– odniemczanie pod ochroną przymierza z Niemcami [Entdeutschung unter dem Schutz des Bündnisses mit Deutschland] 141 * 144

– odśrodkowe siły [Zentrifugale Kräfte] 76 * 81

– parlament [Parlament] 80 * 85

– parlamentaryzm [Parlamentarismus] 91 * 94

– polityczne myślenie w starej A.[ustrii] [Politisches Denken im alten Ö.] 73 n. * 79 n.

– rewolucja, rebelia Niemców przeciwko polityce czechizacji [Die Revolution, eine Rebellion der Deutschen gegen die Tschechisierungspolitik] 103 * 104

– ultimatum wobec Serbii [Ultimatum an Serbien] 174 * 179

– wewnętrzny rozkład [Innere Auflösung] 100 * 102

– związek z niemiecką historią [Verbundenheit mit der deutschen Geschichte] 11 * 11–12

zob. także Wszechniemiecki ruch, Chrześcijańsko-Społeczna Partia, Habsburgowie, Ruch na rzecz oderwania się od Rzymu [Los-von- Rom], Lueger, Polityka (Niemiec błędna polityka w kwestii sojuszów), Schönerer, Wiedeń

Autorytet: podstawy [Autorität: Grundlagen] 579 * 603

– gardzący a.[autorytetem] [Verächter der A.] 34 * 38 Por. Państwa autorytet

B

Bałkańska wojna [Balkankrieg] 173 * 178

Barry [Charles]: budowniczy gmachu parlamentu w Londynie [Barry: Erbauer des Parlamentsgebäudes in London] 81 * 86

Barth Emil, pełnomocnik ludowy [Barth Emil, Volksbeauftragter] 218 * 225

Barwy Rzeszy: czarno-czerwono-złote [Reichsfarben: Schwarz-Rot-Gold] 552, 640 * 569, 665

– czarno-biało-czerwone [Schwarz-Weiß-Rot] 553 * 569

Bawarska Partia Ludowa: przyjazna marksizmowi [Bayerische Volkspartei: marxistenfreundlich] 402 * 412

– partykularna [partikularistisch] 644 * 669

Berlin: wyraz naszych czasów [Berlin: Ausdruck unserer Zeit] 291 * 296– 297

„Berliner Tageblatt” [tytuł gazety] 268 * 278

Bethmann Hollweg [Theobald von], kanclerz Rzeszy: słabości [Bethmann Hollweg, Reichskanzler: Schwäche] 301, 481 * 306, 488

– jako mówca [als Redner] 533 * 548

Bezrobocie w przedwojennym Wiedniu [Arbeitslosigkeit im Vorkriegs- Wien] 23 * 29–30

Bękart: słabość b.[ękarta] [Bastard: Unterlegenheit des B.] 442 * 455 Bierny opór Zob. Okupacja Zagłębia Ruhry

Bismarck [Claus von]: sojusz z Austrią [Bündnis mit Österreich]160 * 159– 160

– mieszczaństwo i B.[ismarck] [Bürgertum und B.] 367 * 382

– niedocenianie niebezpieczeństwa ze strony kapitału [Verkennung der Gefahr des Kapitals] 256 * 268

– polityka jako „sztuka [osiągania] możliwego” [Politik „Kunst des Möglichen”] 230, 295 * 244, 301

– polityka wobec Rosji [Rußlandpolitik] 743 * 777

– ustawa wobec socjalistów [Sozialistengesetz] 189 * 191–192

– walka z marksizmem [Kampf gegen den Marxismus] 170 * 168–169

– zasady państwa federalnego [Bundesstaatliche Grundsätze] 636 * 662

Bizantynizm wiedeńskiej prasy światowej [Byzantinismus der Wiener Weltpresse] 56 * 57–58

Bolszewizm w Niemczech [Bolschewismus in Deutschland] 277 * 286

– bolszewizacja Niemiec jako środek żydowskiego panowania nad światem [Bolscbewisierung Deutschlands als Mittel jüdischer Weltherrschaft] 703 * 733

– duchowe przygotowanie [Geistige Vorbereitung] 287 * 294–295

– dyktatura proletariatu [Diktatur des Proletariats] 357 * 366

– Rosja i plany żydowskiego panowania nad światem [Rußland und die jüdischen Weltherrschaftspläne] 751 * 784

– w sztuce [in der Kunst] 283 * 291

Braunau nad [rzeką] Inn: miejsce urodzin Hitlera [Braunau am Inn: Hitlers Geburtsort] 1 * 3

– Johannes Palm stracony w B.[raunau] [Johannes Palm in B. hingerichtet] 2 * 4

Brześć Litewski zob. Pokojowe traktaty

Budapeszt: rozwój wielkiego miasta [Budapest: Entwicklung der Großstadt] 77 * 82

C

Centralizacja: nieszczery krzyk przeciwko c.[entralizacji] [Zentralisation: Unaufrichtiges Geschrei gegen die Z.] 642 * 667

– c.[entralizacja] i nepotyzm w gospodarce [Z. und Günstlingswirtschaft] 644 * 669

– c.[entralizacja] wojska konieczna [Z. des Heeres notwendig] 647 * 672

– walka NSDAP przeciwko c.[entralizacji obecnej Rzeszy] [Kampf der NSDAP gegen die Z.] 643 * 669

Zob. Urzeszowienie [Verreichlichung]

Centrum [Partia]: skłanianie się ku Austrii z religijnych powodów [Zentrum: Hinneigung zu Österreich aus religiösen Gründen] 176 * 180

– powiązanie religii i polityki [Verbindung von Religion und Politik] 294 * 300

– walka NSDAP z C.[entrum] [Kampf der NSDAP gegen das Z.] 632 * 659

– zdrajcy stanu w C.[entrum] [Landesverräter im Z.] 297 * 303

Chamberlain, Houston Stewart, pisarz volkistowski [Chamberlain, Houston-Stewart, völkischer Schriftsteller] 296 * 302

Chłopski stan: fundament narodu [Bauernstand: Grundlage der Nation] 151 * 152

– osłabienie przed wojną [Schwächung vor dem Krieg] 255 * 267

Cielesne hartowanie w volkistowskim państwie zob. Wychowanie

Clausewitz [Carl von], sławny generał pruski: o skutkach tchórzliwego poddania się [Clausewitz, berühmter preußischer General: über die Folgen feiger Unterwerfung] 759 * 798

Clemenceau [Georges], francuski minister [Clemenceau, französischer Minister] 765 * 802

Cuno [Wilhelm], kanclerz Rzeszy: polityka w kwestii Ruhry [Cuno, Reichskanzler: Ruhrpolitik] 768, 769, 775, 777, 779 * 805, 806, 811, 812, 814

– wybawiciel związków zawodowych [Retter der Gewerkschaften] 679 * 711 Czarno-czerwono-złote [barwy] [Schwarz-Rot-Gold] 552, 640 * 569, 665

– czarno-biało-czerwone [barwy] [Schwarz-Weiß-Rot] 553 * 569 Członkowie ruchu [Mitglieder einer Bewegung] 651, 655 * 683, 686

– jak objawia się charakter c.[złonków]? [Wie erweist sich die Gesinnung der M.?] 666 * 696

– liczba członków i siła uderzenia [Mitgliederzahl und Stoßkraft] 653, 655 * 685, 687

– ograniczenie przy przyjmowaniu [Beschränkung in der Aufnahme] 654 * 685

Por. Organizacja

Czytania sztuka [Lesen eine Kunst] 36 * 40

D

Dadaizm: bolszewizm w sztuce [Dadaismus: Bolschewismus in der Kunst] 283 * 291

Demokracja: germańska [Demokratie: germanische] 99 * 101

– d.[emokracja] cel częściowy żydostwa [powinno być: cel końcowy– przyp. tłum] [Demokratie als Teilziel/Endziel] 347 * 357

– d.[emokracja] i marksizm [D. und Marxismus] 412 * 430

– obrona zasady większości [Verfechtung des Mehrheitsprinzips] 498 * 514

– zachodnia d.[emokracja] prekursorka marksizmu [Westliche D. Vorläufer des Marxismus] 85 * 89

– żydowska [jüdische] 99 * 101

– żydowska obrona zasady równości [Jüdische Verfechtung des Gleichheits- prinzips] 478 * 486

Por. Parlamentaryzm

„Deutsches Volksblatt”: gazeta antysemicka [„Deutsches Volksblatt”: antisemitische Zeitung] 58 * 59

Dezerterzy [Deserteure] 587 n. * 609 n.

Doktrynerstwo, niemieckie [Doktrinarismus, deutscher] 120 n. * 118 n.

Dorobkiewicz: pojęcie d.[orobkiewicza] [Emporkömmling: Begriff des E.] 22 * 29

Dorten [Hans Adam], separatysta [Dorten, Separatist] 626 * 654

Drexler Anton, przewodniczący miejscowej grupy Niemieckiej Partii Robotników [Drexler, Anton, Ortsgruppenvorsitzender der Deutschen Arbeiterpartei] 391, 401 * 403, 411

Dyktatura proletariatu: żydowska broń [Diktatur des Proletariats: eine jüdische Waffe] 357 * 366

Dziedziczna wada, niemiecka: brak dumy narodowej, „obiektywność” [Erbfehler, der deutsche: Mangel an Nationalstolz, „Objektivität”] 122 * 122

Dziewcząt wychowanie w państwie volkistowskim [Mädchenerziehung im völkischen Staat] 454 * 465

Por. Wychowanie

Dziewczętami handel i żydostwo [Mädchenhandel und Judentum] 63 * 63

E

Eberlbräukeller, piwiarnia: przybierające na sile zgromadzenia w Monachium w 1919 r. [Eberlbräukeller: wachsende Versammlungen 1919 in München] 393 * 405

Ebert Friedrich, pierwszy prezydent Rzeszy [Ebert, Friedrich, erster Reichspräsident] 286 * 293

Eckart Dietrich, volkistowski pisarz i męczennik [Eckart, Dietrich, völkischer Dichter und Märtyrer] 781 * 816

Edward VII, król Anglii: polityka okrążania [Eduard VII., König von England: Einkreisungspolitik] 162, 756 * 161, 789

Egipt, angielskie panowanie w E.[gipcie] [Ägypten, englische Herrschaft in Ä.] 747 * 781

Eisner Kurt, przywódca rewolucyjny w Monachium [Eisner, Kurt,

Revolutionsführer in München] 226 * 237

– partykularysta [Partikularist] 623 * 651

Elżbieta, królowa Anglii [Elisabeth, Königin von England] 691 * 723

Enver Pasza, turecki mąż stanu [Enver Pascha, türkischer Staatsmann] 768 * 805

Erzberger, Matthias, deputowany [Partii] Centrum [Erzberger, Matthias, Zentrumsabgeordneter] 609 * 629

Esperanto: żydowski język uniwersalny [Esperanto: die jüdische Universalsprache] 337 * 349

Esser Hermann, tow.[arzysz] p.[artyjny] [Esser Hermann, Pg.] 567 * 582

Europejska równowaga: założenia polityki angielskiej [Europäisches Gleichgewicht: Grundlage englischer Politik] 691, 696 * 723, 727–728

– przesunięcie po wojnie [Verschiebung nach dem Krieg] 694 * 725

F

Fabryczny robotnik [Fabrikarbeiter] 347 n. * 358 n. Por. Robotnik

Feder Gottfried, tow.[arzysz] p.[artyjny]: znajomość Hitlera z F.[ederem] [Feder Gottfried, Pg.: Bekanntschaft Hitlers mit F.] 228 * 239

– wykład F.[edera] [Vortrag F.s] 237 * 249

– złamanie niewoli odsetek [Brechung der Zinsknechtschaft] 232 * 242–243

Federalizm [Föderalismus] 626 * 654

– „federacyjna” działalność [„Föderative” Tätigkeit] 626 * 654

– federaliści [Föderalisten] 627 * 654–655

– f.[ederalizm] i unitaryzm [F. und Unitarismus] 633 * 660

– jako maska [als Maske] 621 * 649

– kulturalne zadania krajów [związkowych] [Kulturelle Aufgaben der Länder] 646 * 670–671

Por. Jednolite państwo, Unitaryzm, Urzeszowienie, Centralizacja

Federalne państwo: istota f.[ederalnego państwa] [Bundesstaat: Wesen des B.] 634 * 660

– f.[ederalne państwo] albo państwo unitarne [B. oder Einheitsstaat] 633 * 660

– Rzesza Bismarcka jako f.[ederalne państwo] [Das Bismarckreich ein B.] 634 * 661

– jego konstytucja jako federalnego państwa [Seine bundesstaatliche Verfassung] 635 * 661

– USA federalnym państwem? [USA. ein Bundesstaat?] 634 * 660

Flaga: narodowa flaga [Flagge: Nationalflagge] 552, 640 * 569, 665

– narodowosocjalistyczna [nationalsozialistische] 554 * 571

Por. Czarno-biało-czerwona, Czarno-czerwono-złota

Floty budowy polityka, błędna [Flottenbaupolitik, falsche] 298 * 304

– ryzyka zasada [Risikogedanke] 300 * 305

Franciszek Ferdynand, austriacki następca tronu: wróg niemczyzny [Franz Ferdinand, österreichischer Thronfolger: Feind des Deutschtums] 13 * 13

– polityka czechizacji [Tschechisierungspolitik] 101 * 102–103

– zamordowanie [Ermordung] 173 * 178–179

Franciszek Józef, austriacki cesarz [Franz Joseph, österreichischer Kaiser] 174 * 179

Francja: śmiertelny wróg Niemiec [Deutschlands Todfeind] 699 * 730

– afrykańskie państwo na ziemi europejskiej [Afrikanischer Staat auf europäischem Boden] 730 * 767

– cel [Ziel] 696, 699, 765 * 727, 730, 802–803

– cel wojenny [Kriegsziel] 763 * 801

– Fr.[ancja] i Anglia [Fr. und England] 699 * 730

– francuskie panowanie [jako] wynik wojny [Französische Herrschaft das Kriegsergebnis] 696 * 727

– kult Francji w wiedeńskiej prasie światowej [Frankreichkult der Wiener Weltpresse] 58 * 59

– ostateczna rozprawa z Fr.[ancją] [Endgültige Auseinandersetzung mit Fr.] 695 * 726–727

– wojskowo-geograficzne położenie Fr.[ancji] [Militärgeographische Lage Fr.s] 695 * 727

– zgodność fr.[ancuskich] i żydowskich interesów [Übereinstimmung fr. und jüdischer Interessen] 704 * 734

„Frankfurter Zeitung” 267 * 277

Freikorpsy: przyczyna powstania [Freikorps: Entstehungsursache] 585 * 608

Frick [Wilhelm], baw.[arski] wyższy urzędnik administracji, minister stanu, tow.[arzysz] p.[artyjny] [Frick, bayr. Oberamtmann, Staatsminister, Pg.] 403 * 413

Fryderyk Wielki [Friedrich der Große] 286 * 293

G

Gazeta zob. Prasa

– gazet czytelnicy, trzy grupy [Zeitungsleser, drei Gruppen] 262 * 273–274

Geniusz i rasa [Genie und Rasse] 321 * 335–336

Germanizacja: fałszywe wyobrażenie o g.[ermanizacji] [Germanisation: falsche Vorstellung von G.] 428 n. * 443 n.

Giełda: międzynarodowy kapitał giełdowy [Börse: Internationales Börsenkapital] 233 * 243

– cele żydostwa giełdowego [Ziele des Börsenjudentums] 702 * 732–733

– giełda i żydostwo [B. und Judentum] 345 * 356

– zgodność z interesami Francji [Übereinstimmung mit Frankreichs Interessen] 704 * 734

Goethe [Johann Wolfgang von] i Żydzi [Goethe und die Juden] 341 * 353

Gospodarcze parlamenty w volkistowskim państwie [Wirtschaftsparlamente im völkischen Staat] 672, 677 * 705, 709

„Gospodarczo-pokojowy podbój” jako zasada przedwojennej polityki niemieckiej [„Wirtschaftsfriedliche Eroberung” als Grundsatz deutscher Vorkriegspolitik] 158, 693 * 158, 725

Gospodarka: stosunek do państwa [Wirtschaft: Verhältnis zum Staat] 164 * 163

– g.[ospodarka] i mieszczaństwo [W. und Bürgertum] 681 * 712

– najpierw walka o światopogląd, potem walka o g.[ospodarkę] [Erst Weltanschauungskampf, dann W.skampf] 680 * 712

– „przegospodarowanie“ niemieckiego narodu [„Verwirtschaftung” des deutschen Volkes] 257 * 269

– towarzystwa akcyjne oznaką upadku [Aktiengesellschaften eineVerfallserscheinung] 256 * 269

– umiędzynarodowienie niemieckiej g.[ospodarki] [Internationalisierung der deutschen W.] 257 * 269

– żadna siła tworząca i utrzymująca państwo [Keine staatsbildende und staatserhaltende Kraft] 167 * 165–166

Gruźlica [Tuberkulose] 269 * 279

H

Habsburgowie: wrodzy wobec Niemców [Habsburger: deutschfeindlich] 13, 118 * 13, 117–118

– grzechy wobec Włoch [Sünden an Italien] 142 * 145

– polityka od 1866 r. [Politik seit 1866] 102 * 103–104

Por. Franciszek Ferdynand, Franciszek Józef, Józef II

Harrer [Gottfried], pierwszy przewodniczący Niemieckiej Partii Robotników (zob. jej hasło) [Harrer, erster Vorsitzender der Deutschen Arbeiterpartei (s. diese)] 390, 391, 401 * 402, 403, 411

1. W nawiasach kwadratowych podano kursywą hasła z wydania niemieckiego. Pierwsze liczby przy podanym haśle dotyczą strony w wydaniu oryginalnym, drugie – po gwiazdce – odnoszą się do strony w polskim tłumaczeniu – przyp. tłum. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki