© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: prof. dr hab. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor: Beata Bakoń

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Łukasz Piskorek – FAJNE CHŁOPAKI

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5428-6

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Autorzy

lek. Marcin Ambroziak

Klinika Ambroziak w Warszawie

dr n. o zdr. Joanna Artkop

Zakład Kosmetologii Wydział Nauk o Zdrowiu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku

prof. dr hab. n. farm. Elżbieta Budzisz

Katedra Kosmetologii Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Halina Car

Zakład Farmakologii Doświadczalnej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Magdalena Donejko

Samodzielna Pracownia Medycyny Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Anna Erkiert-Polguj

Katedra Kosmetologii

Zakład Kosmetologii i Dermatologii Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Iwona Flisiak

Klinika Dermatologii i Wenerologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Marek Gacko

Klinika Chirurgii Naczyń i Transplantacji

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

mgr Elżbieta Galicka

Samodzielna Pracownia Medycyny Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr Marlena Jamiołkowska-Stawowska

Klinika Dermatologii i Wenerologii

Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

Instytut Medycyny Estetycznej Dr Stawowska w Białymstoku

dr n. med. Monika P. Kuźmińska

Yonelle Zwolińska Beauty Institute w Warszawie

mgr Emilia Lubowicka

Samodzielna Pracownia Medycyny Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Marek Niczyporuk

Samodzielna Pracownia Medycyny Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n.med. Romuald Olszański

Zakład Medycyny Morskiej i Hiperbarycznej

Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Waldemar Placek

Katedra i Klinika Dermatologii, Chorób Przenoszonych Drogą Płciową i Immunologii Klinicznej

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

dr hab. n. med. Andrzej Przylipiak, prof. UMB

Samodzielna Pracownia Medycyny Estetycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Jerzy Przylipiak

Indywidualna Specjalistyczna Praktyka Lekarska

lek. Ewa Rybicka

Klinika Estetica Nova w Warszawie

lek. Przemysław Styczeń

Gabinet Medycyny Estetycznej w Warszawie

dr n. med. Małgorzata Szterling-Jaworowska

Klinika Dermatologii i Wenerologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Robert Terlikowski

Klinika Rehabilitacji

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Sławomir Jerzy Terlikowski

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Zakład Położnictwa, Ginekologii i Opieki Położniczo-Ginekologicznej

mgr Marta Wacewicz

Samodzielna Pracownia Kosmetologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. med. Henryk Witmanowski, prof. UMK

Katedra i Klinika Chirurgii Plastycznej, Rekonstrukcyjnej i Estetycznej

Collegium Medicum w Bydgoszczy

Uniwersytet Mikołaja Kopernika

prof. dr hab. n. med. Sławomir Wołczyński

Klinika Rozrodczości i Endokrynologii Ginekologicznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Adam Włodarkiewicz

Katedra i Klinika Chirurgii Szczękowo-Twarzowej i  Stomatologicznej

Gdański Uniwersytet Medyczny

mgr Katarzyna Wołosik

Samodzielna Pracownia Kosmetologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

PRZEDMOWA

Medycyna estetyczna to dyscyplina medyczna, której zadaniem jest zwiększenie atrakcyjności fizycznej pacjentów, poprawa ich samooceny oraz polepszenie jakości życia. Zainteresowanie tą dziedziną nauki wzrasta z roku na rok, a w ostatnich latach można zaobserwować szybki rozwój jej technik.

Medycyna estetyczna posługuje się metodami lekarskimi korygującymi pojedyncze defekty estetyczne oraz – w części przypadków – łączy je w leczenie kompleksowe.

Interdyscyplinarność medycyny estetycznej powoduje, że obejmuje ona zabiegi i terapie pojedynczych specjalizacji medycznych, takich jak dermatologia, chirurgia, chirurgia plastyczna i rekonstrukcyjna, ginekologia, endokrynologia, stomatologia, okulistyka, laryngologia i inne.

Kosmetologia jest dziedziną nauki, w której dermatologia oraz kosmetyka odgrywają wiodącą rolę i wzajemnie się przenikają, a tym samym częściowo wspierają działania medycyny estetycznej. Dlatego też wiedza o medycynie estetycznej jest kosmetologom niezbędna, aby mogli ją popularyzować wśród swoich klientek i klientów.

Współpraca lekarza medycyny estetycznej oraz kosmetologa zarówno w zakresie doradztwa, jak i w doborze zabiegów kosmetologicznych następczych i uzupełniających jest podstawą właściwej opieki medyczno-kosmetologicznej, pozwalającej wyjść naprzeciw potrzebom klientek i klientów, którzy pragną zapobiec starzeniu się skóry i złagodzić jego skutki.

Niniejszy podręcznik jest jedną z kilku dostępnych obecnie na polskim rynku wydawniczym publikacją dotyczącą zagadnień z zakresu medycyny estetycznej, skierowaną głównie do studentów kosmetologii, jak również do wszystkich osób zainteresowanych tym tematem.

„Medycyna estetyczna. Podręcznik dla kosmetologów” zawiera opracowanie najistotniejszych zagadnień z tej dziedziny, zebranych w formie praktycznych informacji.

Pragnęliśmy także oddać do Państwa rąk pozycję, która w kompetentny sposób informuje o możliwościach terapeutycznych oraz pojedynczych działach i metodach zabiegów z zakresu medycyny i chirurgii estetycznej.

Pragnę w imieniu własnym i wszystkich autorów podziękować Redaktorom Wydawnictwa Lekarskiego PZWL biorącym udział w przygotowaniu niniejszego podręcznika, a w szczególności Pani Stelli Nowośnickiej-Pawlitko za miłą, harmonijną i kompetentną współpracę w procesie wydawniczym.

Andrzej Przylipiak

SPIS TREŚCI

ATRAKCYJNOŚĆ.
Magdalena Donejko

Część I. Starzenie się skóry

(1) STARZENIE SIĘ SKÓRY – ZMIANY MIKROSKOPOWE I METABOLICZNE.
Magdalena Donejko

Rodzaje i objawy starzenia się skóry

Zmiany w obrębie naskórka

Zmiany w obrębie skóry właściwej

(2) STARZENIE SIĘ SKÓRY – ZMIANY ANATOMICZNE TWARZY.
Elżbieta Galicka

Mechanizmy starzenia się skóry

Anatomiczne aspekty procesów starzenia się twarzy

Topograficzne aspekty procesów starzenia się twarzy

Proporcje twarzy a atrakcyjność

Zmarszczki

(3) ZNACZENIE OCHRONY PRZECIWSŁONECZNEJ W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Iwona Flisiak, Małgorzata Szterling-Jaworowska

Oddziaływanie promieniowania ultrafioletowego na skórę

Posłoneczne starzenie się skóry

Filtry przeciwsłoneczne

(4) ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODŻYWIANIA W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Magdalena Donejko

(5) ZNACZENIE SNU W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Elżbieta Galicka

Cykl dobowy a regulacja snu

Fizjologiczne znaczenie snu

Niedobór snu

Wpływ snu na wygląd i regenerację skóry

Część II. Zabiegi odmładzające twarz

(1) WYPEŁNIACZE TKANKOWE.
Elżbieta Galicka, Marlena Jamiołkowska-Stawowska, Halina Car

Historia wypełniaczy tkankowych

Działanie wypełniaczy tkankowych

Podział wypełniaczy tkankowych

Techniki iniekcji i zastosowanie wypełniaczy tkankowych

Głębokość wprowadzania wypełniaczy tkankowych

(2) KWAS HIALURONOWY.
Elżbieta Galicka, Marlena Jamiołkowska-Stawowska, Halina Car

Historia kwasu hialuronowego

Właściwości i działanie kwasu hialuronowego

Zastosowanie kwasu hialuronowego

(3) WYPEŁNIACZE TKANKOWE STYMULUJĄCE ROZROST TKANKI ŁĄCZNEJ.
Elżbieta Galicka, Marlena Jamiołkowska-Stawowska, Halina Car

Hydroksyapatyt wapnia (calcium hydroxylapatite, CaHA)

Kwas L-polimlekowy (PLLA)

Polikaprolakton (PCL)

(4) TOKSYNA BOTULINOWA.
Elżbieta Galicka, Marlena Jamiołkowska-Stawowska, Halina Car

Historia toksyny botulinowej

Botulinizm

Mechanizm działania toksyny botulinowej

Zastosowanie toksyny botulinowej w neurologii i inne wybrane zastosowania

Zastosowanie toksyny botulinowej w medycynie estetycznej

Preparaty toksyny botulinowej stosowane w zabiegach

Objawy niepożądane związane z zastosowaniem toksyny botulinowej

(5) KOREKCJA ZMARSZCZEK TOKSYNĄ BOTULINOWĄ.
Marek Niczyporuk

(6) OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE.
Elżbieta Galicka

Składniki osocza bogatopłytkowego

Mechanizm działania

Technika przygotowania preparatu do zabiegu

Możliwości terapeutyczne

Przeciwwskazania do zabiegu z użyciem osocza bogatopłytkowego

(7) NICI PROSTE PDO W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Monika P. Kuźmińska

Historia nici PDO

Rodzaje nici PDO

Zastosowanie nici prostych PDO w medycynie estetycznej

Działanie nici PDO na skórę

Zasady implantacji nici prostych PDO

Miejsca implantacji nici prostych PDO

Okres rekonwalescencji po zabiegu

Działania niepożądane i przeciwwskazania do zabiegu

Efekty zabiegu

(8) NICI LIFTINGUJĄCE PDO.
Romuald Olszański, Monika P. Kuźmińska, Andrzej Przylipiak

Historia nici haczykowych PDO w zarysie

Działanie nici haczykowych PDO

Postępowanie przed zabiegiem i technika implantacji nici haczykowych PDO

Najczęstsze okolice implantacji nici haczykowych PDO

Okres rekonwalescencji po zabiegu

Działania niepożądane i przeciwwskazania do zabiegu

Zalety i efekty zabiegu

Część III. Chirurgia estetyczna w obrębie głowy

(1) KOREKCJA CHIRURGICZNA POWIEK ZE WSKAZAŃ ESTETYCZNYCH.
Adam Włodarkiewicz

Funkcje powiek i ich anatomia

Wskazania do korekcji chirurgicznej powiek

Postępowanie przed zabiegiem

Planowanie i wykonanie zabiegu korekcji powiek górnych

Planowanie i wykonanie zabiegu korekcji powiek dolnych

Nowe sposoby plastyki powiek i korekcji opadających brwi

Ryzyko operacyjne i powikłania

(2) RYNOPLASTYKA – KOREKCYJNA PLASTYKA NOSA.
Henryk Witmanowski

Historia rynoplastyki

Anatomia nosa

Postępowanie przed zabiegiem

Techniki wykonania zabiegu korekcji nosa

Rekonstrukcje nosa

Okres rekonwalescencji po zabiegu

Ryzyko operacyjne i powikłania

Niechirurgiczne metody korekcji nosa

(3) POWIĘKSZANIE I KOREKCJA WARG.
Andrzej Przylipiak

Postępowanie przed zabiegiem

Wykonanie zabiegów korekcji warg

Niechirurgiczne metody korekcji warg

(4) OTOPLASTYKA – KOREKCYJNA PLASTYKA UCHA.
Henryk Witmanowski

Historia otoplastyki

Anatomia ucha

Odstawanie małżowin usznych

Postępowanie przed zabiegiem

Techniki wykonania zabiegów korekcji odstających uszu

Rekonstrukcje małżowiny usznej

Okres rekonwalescencji po zabiegu

Ryzyko operacyjne i powikłania

Niechirurgiczne metody korekcji odstawania małżowin usznych

(5) LIFTING CZOŁA.
Andrzej Przylipiak

Postępowanie przed zabiegiem

Techniki wykonania zabiegu liftingu czoła

Efekt liftingu czoła – uniesienie brwi

Niechirurgiczne metody liftingu czoła

(6) RHYTIDEKTOMIA – FACE LIFTING.
Andrzej Przylipiak

Historia face liftingu

Techniki wykonania zabiegu face liftingu

Okres rekonwalescencji po zabiegu

Ryzyko operacyjne i powikłania

(7) LIFTING SZYI.
Andrzej Przylipiak, Jerzy Przylipiak

Korekcja podwójnego podbródka

Korekcja bruzd poprzecznych szyi

Korekcja pionowych zmarszczek szyi

Część IV. Trychologia

(1) WŁOSY I ICH ZNACZENIE W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Magdalena Donejko

Budowa anatomiczna włosa

Budowa chemiczna włosa

Wzrost włosa

Badanie stanu korzeni włosów

(2) ŁYSIENIE – POSTĘPOWANIE PRZY UTRACIE OWŁOSIENIA.
Magdalena Donejko

Patomechanizmy łysienia

Fizjopatologia wzrostu włosów na głowie człowieka

Przyczyny wypadania włosów u kobiet i u mężczyzn

Farmakologiczne metody leczenia

Przeszczepy włosów

(3) NADMIERNE OWŁOSIENIE.
Magdalena Donejko

Podział nadmiernego owłosienia ze względu na jego rozległość i przyczyny

Sposoby postępowania z nadmiernym owłosieniem

Laserowe usuwanie nadmiernego owłosienia

(4) BADANIA ZABURZEŃ WZROSTU WŁOSA.
Katarzyna Wołosik

Wywiad trychologiczny

Badania kliniczne

Część V. Zabiegi w obrębie tkanki tłuszczowej

(1) LIPOSUKCJA.
Andrzej Przylipiak

Historia liposukcji

Znieczulenie tumescencyjne

Rodzaje liposukcji

Retrakcja skóry

Obszary wykonywania liposukcji

Sekwencja postępowania

Megaliposukcja

Ograniczenia liposukcji

Wskazówki przed zabiegiem i po jego zakończeniu

Komplikacje estetyczne

Komplikacje medyczne

(2) NIEINWAZYJNE METODY USUWANIA TKANKI PODSKÓRNEJ.
Marcin Ambroziak

Kriolipoliza

Lipoliza iniekcyjna

Ultradźwięki

(3) AUTOLOGICZNY PRZESZCZEP TŁUSZCZU.
Andrzej Przylipiak

(4) ZNACZENIE KOMÓREK MACIERZYSTYCH W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Elżbieta Galicka

Czym są komórki macierzyste?

Klasyfikacja komórek macierzystych

Źródła komórek macierzystych

Zastosowanie komórek macierzystych tkanki tłuszczowej w medycynie estetycznej

Komórki macierzyste w dermatologii i kosmetologii

Zastosowanie komórek macierzystych w medycynie

Część VI. Chirurgia estetyczna piersi

(1) ANATOMIA I MORFOLOGIA GRUCZOŁU PIERSIOWEGO.
Elżbieta Galicka

Budowa piersi

Kształt gruczołu piersiowego

Zmiany wyglądu piersi związane z wiekiem

Przyczyny opadania piersi

(2) POWIĘKSZANIE PIERSI.
Elżbieta Galicka

Zabieg powiększania piersi z użyciem implantów

Zabieg powiększania piersi autogenną tkanką tłuszczową (BEAULI, breast augmentation by lipotransfer)

Nieoperacyjne powiększanie piersi

(3) REDUKCJA PIERSI – MAMMOPLASTYKA.
Elżbieta Galicka

Wskazania do zabiegu mammoplastyki

Wykonanie zabiegu mammoplastyki

(4) LIFTING PIERSI – MASTOPEKSJA.
Elżbieta Galicka

Stopnie opadania piersi

Zabieg mastopeksji

Nieoperacyjny lifting piersi z użyciem nici PDO

(5) KOREKCJA BRODAWEK PIERSIOWYCH.
Elżbieta Galicka

Korekcja nadmiernie dużych brodawek

Modelacja brodawek

Korekcja wystających brodawek

Korekcja wciągniętych brodawek

(6) REKONSTRUKCJA PIERSI.
Elżbieta Galicka

Wybór czasu rekonstrukcji

Metody przeprowadzenia rekonstrukcji

Zabieg rekonstrukcji piersi z zastosowaniem implantu

Zabieg rekonstrukcji piersi z zastosowaniem ekspandera i protezy

Zabiegi rekonstrukcji z wykorzystaniem tkanek własnych

Rekonstrukcja po terapii oszczędzającej tkankę piersiową

(7) ODTWÓRCZA REKONSTRUKCJA BRODAWKI I OTOCZKI PIERSIOWEJ.
Elżbieta Galicka

Rekonstrukcja brodawki

Rekonstrukcja otoczki

(8) GINEKOMASTIA – MOŻLIWOŚCI TERAPEUTYCZNE.
Elżbieta Galicka

Patogeneza ginekomastii

Klasyfikacja ginekomastii

Diagnostyka ginekomastii

Możliwości terapeutyczne

Część VII. Chirurgia estetyczna tułowia i kończyn

(1) LINIE LANGERA.
Magdalena Donejko

(2) BODY LIFTING.
Magdalena Donejko

Lifting ramion (brachioplastyka)

Lifting dolnych części ciała

Lifting ud

(3) ABDOMINOPLASTYKA.
Andrzej Przylipiak

(4) CHIRURGIA BARIATRYCZNA.
Magdalena Donejko

Ocena otyłości i kwalifikacja do zabiegu

Operacje bariatryczne

Skuteczność operacji bariatrycznych

(5) KOREKCJA ŁYDEK.
Elżbieta Galicka

Zabiegi zmniejszające łydki

Zabiegi powiększające łydki

(6) KOREKCJA POŚLADKÓW.
Andrzej Przylipiak, Emilia Lubowicka, Jerzy Przylipiak

Korekcja pośladków przy użyciu wypełniaczy

Korekcja pośladków przy użyciu implantów

(7) FLEBOLOGIA ESTETYCZNA.
Marek Gacko, Magdalena Danejko

Anatomia układu żylnego

Patogeneza przewlekłej niewydolności żylnej

Objawy niewydolności żylnej

Diagnostyka niewydolności żylnej

Metody leczenia przewlekłej niewydolności żylnej

Skuteczność leczenia przewlekłej niewydolności żylnej

(8) REDUKCJA I LECZENIE CELLULITU.
Anna Erkiert-Polguj, Joanna Artkop, Elżbieta Budzisz

Patogeneza występowania cellulitu

Objawy i umiejscowienie cellulitu

Klasyfikacja cellulitu

Kosmetyczne i medyczne możliwości redukcji cellulitu

(9) GINEKOLOGIA ESTETYCZNA.
Sławomir Jerzy Terlikowski, Andrzej Przylipiak

Wstęp

Plastyka sromu i krocza

Plastyka pochwy

Leczenie nietrzymania moczu

Podsumowanie

(10) KOREKCJA GRZBIETOWEJ POWIERZCHNI RĄK.
Andrzej Przylipiak

Część VIII. Chirurgia estetyczna skóry

(1) KOREKCJA BLIZN.
Marek Niczyporuk

Wygląd i podział blizn

Metody leczenia blizn

(2) LECZENIE BLIZNOWCÓW.
Marek Niczyporuk

Przyczyny powstawania bliznowców

Objawy, umiejscowienie i diagnostyka bliznowców

Zapobieganie bliznowcom

Metody leczenia bliznowców

(3) LECZENIE ROZSTĘPÓW SKÓRNYCH.
Elżbieta Galicka

Mechanizmy powstawania rozstępów skórnych

Fazy rozwoju rozstępów skórnych

Umiejscowienie rozstępów skórnych

Leczenie rozstępów skórnych

(4) LECZENIE PRZEBARWIEŃ SKÓRY.
Waldemar Placek

Wstęp

Podział przebarwień skóry

Postępowanie kosmetyczne i leczenie przebarwień skóry

(5) LECZENIE BIELACTWA.
Waldemar Placek

Stosowanie leków

Fototerapia

Wprowadzenie diod LED do leczenia bielactwa

Leczenie dermatochirurgiczne

Tatuaż plam bielaczych

Efekt leczenia

(6) KOREKCJA I USUWANIE TATUAŻY.
Marek Niczyporuk, Elżbieta Galicka

Rodzaje tatuażu

Metody usuwania tatuażu

(7) PEELING MEDYCZNY I KOSMETYCZNY.
Marek Niczyporuk

(8) DERMABRAZJA.
Marek Niczyporuk

(9) MIKRODERMABRAZJA.
Marek Niczyporuk

(10) MIKRONAKŁUWANIE.
Przemysław Styczeń

Dostępne narzędzia do zabiegu

Mechanizm działania mezoterapii mikroigłowej

Różne rodzaje mikronakłuwania

Procedura zabiegowa

Postępowanie pozabiegowe

Wskazania i przeciwwskazania do zabiegu

Terapie skojarzone

(11) MEZOTERAPIA.
Marek Niczyporuk

(12) FALE WYSOKIEJ CZĘSTOTLIWOŚCI W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Emilia Lubowicka

(13) KARBOKSYTERAPIA.
Ewa Rybicka

Historia karboksyterapii

Fizjologia

Dwutlenek węgla – metabolizm i wydzielanie, podstawy biochemiczne

Wskazania do zabiegu karboksyterapii

Mechanizm działania i efekty karboksyterapii

Część IX. Zabiegi laserowe w medycynie estetycznej

(1) LASERY I TECHNOLOGIA IPL.
Marek Niczyporuk

Zastosowanie i działanie laserów

IPL – intensywne światło pulsacyjne

(2) LASEROWE USUWANIE ZMIAN NACZYNIOWYCH.
Marek Niczyporuk

(3) LASEROWE ORAZ ZACHOWAWCZE USUWANIE PRZEBARWIEŃ I HIPERPIGMENTACJI.
Marek Niczyporuk

(4) LASERY FRAKCYJNE I RESURFACING LASEROWY SKÓRY.
Marek Niczyporuk

Część X. Stomatologia estetyczna

(1) BLEACHING – PROCES WYBIELANIA ZĘBÓW.
Jerzy Przylipiak

(2) LICÓWKI NA ZĘBY.
Jerzy Przylipiak

(3) IMPLANTY DENTYSTYCZNE.
Jerzy Przylipiak

(4) ZNACZENIE ORTODONCJI W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Jerzy Przylipiak

Część XI. Kosmetologia w medycynie estetycznej

(1) MAKIJAŻ MEDYCZNY.
Marta Wacewicz

Kamuflaż medyczny – makijaż korygujący czasowy

Mikropigmentacja medyczna – makijaż korygujący trwały

(2) REKONSTRUKCJA PŁYTKI PAZNOKCIOWEJ.
Marta Wacewicz

Wskazania do rekonstrukcji płytki paznokciowej

Metody rekonstrukcji

Część XII. Endokrynologia w medycynie estetycznej

(1) ENDOKRYNOLOGIA ESTETYCZNA.
Sławomir Wołczyński, Andrzej Przylipiak

(2) LECZENIE OBJAWÓW HIPERANDROGENIZACJI.
Sławomir Wołczyński, Andrzej Przylipiak

(3) ZNACZENIE GRELINY I LEPTYNY.
Elżbieta Galicka

Wstęp

Grelina – enterohormon pobudzający pobór pokarmu

Leptyna – adipokina stanowiąca wyznacznik otyłości

Część XIII. Rehabilitacja w medycynie estetycznej

(1) ZABIEGI FIZJOTERAPEUTYCZNE W MEDYCYNIE ESTETYCZNEJ.
Robert Terlikowski

Wstęp

Masaż

Kinezyterapia

Zabiegi fizykoterapeutyczne

(2) ZASTOSOWANIE FIZJOTERAPII W LECZENIU SCHORZEŃ DERMATOLOGII ESTETYCZNEJ.
Robert Terlikowski, Andrzej Przylipiak

Możliwości zastosowania fizjoterapii – najważniejsze grupy schorzeń

Najważniejsze wskazania do wykonania zabiegów fizjoterapeutycznych z zakresu medycyny estetycznej

Przeciwwskazania do stosowania zabiegów fizjoterapeutycznych w zakresie dermatologii, medycyny estetycznej i kosmetologii

Część XIV. Psychologiczne aspekty w medycynie estetycznej

(1) DYSMORFOFOBIA.
Andrzej Przylipiak, Emilia Lubowicka

Magdalena Donejko

ATRAKCYJNOŚĆ

Dążenie do piękna jest uniwersalne, ale gusta są różne – w Stanach Zjednoczonych wykonuje się najwięcej zabiegów powiększania piersi, Brazylijki często dodają krągłości pośladkom, a w krajach Bliskiego Wschodu najpopularniejszym zabiegiem medycyny estetycznej jest korekcja nosa. Najczęściej wykonywanymi zabiegami chirurgicznymi na świecie w roku 2010 były zabiegi: podnoszenia powiek, korekcji nosa, powiększania piersi z użyciem implantów, korekcji fałd brzucha oraz zabieg liposukcji. Tymczasem do najpopularniejszych niechirurgicznych zabiegów należały: wstrzykiwanie botoksu, wstrzykiwanie tłuszczu, laserowe usuwanie znamion, wypełnianie kwasem hialuronowym oraz laserowe usuwanie włosów.

Jakie jest podłoże dążenia do zmian w wyglądzie fizycznym? Otóż okazuje się, że atrakcyjność drugiego człowieka dostrzegamy w ciągu 13 milisekund. W związku z tym jest to dla nas bardzo ważna informacja. A na atrakcyjność składają się m.in. piękno fizyczne, dbałość o ciało. Pojęcie atrakcyjności pojawia się w kontekście doboru płciowego: jeżeli osobniki jednej płci będą wybierać na swoich partnerów tych spośród osobników płci przeciwnej, którzy mają jakieś określone cechy twarzy, to po wielu pokoleniach preferowana cecha twarzy upowszechni się w danej populacji. Atrakcyjność wiąże się z „jakością” genetyczną osobnika.

Zewnętrzna atrakcyjność niesie ze sobą informację o posiadaniu genów odporności na pasożyty. Osoby uważane za atrakcyjne rzadziej przechodzą choroby infekcyjne, cechują się dłuższym życiem, są bardziej sprawne fizycznie, mają wyższy poziom hormonów płciowych i lepsze zdrowie psychiczne.

Rodzi się pytanie: jaka twarz jest przez nas uważana za atrakcyjną? Otóż symetria twarzy świadczy o stabilności rozwojowej osobnika i jego jakości. Rozróżnia się asymetrię fluktuacyjną i kierunkową. „Idealna” symetria nie jest pożądana, twarz „uśredniona” sygnalizuje heterozygotyczność osobnika. Twarze uznawane za atrakcyjniejsze są też młode, ale nie dziecięce. Charakteryzują się gładką i jasną skórą, stosunkowo drobną dolną częścią twarzy (żuchwa), a dużą górną (czoło), dużymi oczami oraz dość dużymi i wysokimi w stosunku do swej szerokości wargami.

Podobnie wygląda preferencja odnośnie do koloru skóry. W zdecydowanej większości społeczeństw preferuje się jasną skórę. Jest to jednak preferencja wobec odcienia z dolnego zakresu zmienności jasności skóry w danej populacji, a nie wobec jak najjaśniejszej skóry.

Z kolei długie zdrowe włosy są oznaką nie tylko biologicznej jakości, lecz także statusu ekonomicznego właścicielki, jej wieku i ogólnego stanu zdrowia. Z badań wynika, że im dłuższe włosy, tym atrakcyjniejsza wydaje się twarz kobiety.

Czy ocena atrakcyjności danej osoby zawsze jest taka sama? Z analizy statystycznej wynika, że oceniający są między sobą zgodni tylko w 25%. Z tych pozostałych 75% tylko 25% to różnice gustów między oceniającymi, natomiast aż 50% to niezgodność oceniającego samego ze sobą.

Starzenie się skóry

CZĘŚĆ I

Magdalena Donejko

(1)
STARZENIE SIĘ SKÓRY – ZMIANY MIKROSKOPOWE I METABOLICZNE

Starzenie się organizmu jest nieuniknionym naturalnym, biologicznym oraz psychicznym procesem, określanym jako zespół postępujących w czasie zmian, polegających m.in. na: zmniejszeniu biologicznej aktywności komórek organizmu i spowolnieniu procesów regeneracyjnych, a także obniżeniu odporności i odpowiedzi na stres środowiskowy oraz obniżeniu właściwości adaptacyjnych organizmu znajdujących się pod kontrolą czynników genetycznych.

RODZAJE I OBJAWY STARZENIA SIĘ SKÓRY

Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje starzenia się skóry:

• wewnątrzpochodne (związane z wiekiem i menopauzalne),

• mimiczne (miostarzenie),

• zewnątrzpochodne (fotostarzenie).

Skóra jest bezpośrednio narażona na destrukcyjne działanie czynników zewnętrznych, w wyniku czego ulega starzeniu szybciej niż pozostałe narządy ciała, a efekt tego procesu bardziej się uwidacznia.

Podczas starzenia się dochodzi do zaburzeń funkcji skóry na wielu poziomach:

• bariery mechanicznej (uszkodzenia),

• odbierania bodźców czuciowych,

• odpowiedzi immunologicznej i naczyniowej,

• termoregulacji,

• wytwarzania potu, łoju oraz witaminy D.

Starzejąca się skóra jest cienka, szara i mało elastyczna, z licznymi zmianami, zwłaszcza na twarzy, szyi, dekolcie oraz na grzbietowej powierzchni dłoni i przedramion. Najbardziej charakterystycznym objawem starzenia się skóry są jednak zmarszczki.

W zależności od głębokości wyróżnia się zmarszczki:

• powierzchowne,

• głębokie.

Głębokość zmarszczek powierzchownych nie przekracza 0,05 milimetra. Pojawiają się one najczęściej w okolicy oczodołów i określane są jako „kurze łapki”. Wraz z wiekiem dochodzi również do postępującego pogorszenia zarysowania i sukcesywnego opadania owalu twarzy, co wiąże się m.in. z działaniem sił grawitacji, a także z zaburzeniami w obrębie struktury włókien elastycznych, kolagenowych oraz retikulinowych skóry właściwej i tkanki podskórnej. Ponadto często stwierdza się luki w uzębieniu, zapadanie się policzków oraz redukcję zawartości podściółki tłuszczowej. Wszystko to powoduje, że w podziale poprzecznym i podłużnym twarzy widoczne są znaczne zmiany w jej proporcjach. Deficyt tkanki podskórnej (najwyraźniejszy wokół ust) powoduje utratę elastyczności skóry oraz jej nadmiar w tej okolicy. Dodatkowo w wyniku nieustannej pracy mięśnia okrężnego ust skóra znajdująca się nad nim staje się mniej sprężysta, co powoduje powstanie zmarszczek pionowych, określanych jako „zmarszczki palacza” lub „kod kreskowy”.

Innym objawem starzenia się skóry jest jej suchość. Może ona pojawić się w każdym wieku, jednak najczęściej występuje u osób starszych. Przyjmuje się, że problem ten, w mniejszym lub większym stopniu, dotyczy prawie 100% osób po 60. roku życia.

Starzejącej się skórze może również towarzyszyć niezależna od niedokrwistości bladość. W wyniku zaburzenia procesu melanogenezy oraz zmian w układzie naczyniowym skóry mogą występować liczne przebarwienia, odbarwienia oraz teleangiektazje.

Proces starzenia się skóry, zarówno wewnątrzpochodny, jak i wynikający z oddziaływania bodźców zewnętrznych, wiąże się ze zmianami właściwości fizycznych, morfologicznych oraz fizjologicznych poszczególnych warstw skóry. Istotą procesu starzenia się są zmiany widoczne w obrazie histologicznym naskórka i skóry właściwej. Wewnątrzpochodne starzenie się skóry charakteryzują głównie procesy zanikowe i prowadzące do obniżenia sprężystości skóry.

ZMIANY W OBRĘBIE NASKÓRKA

Z czasem aktywność podziałowa komórek warstwy podstawnej ulega redukcji, w wyniku czego następuje ich spłaszczenie i przyjmują one horyzontalne (spoczynkowe) ułożenie. Dodatkowo atrofia warstwy kolczystej i ziarnistej powoduje, że naskórek staje się cienki, a odnowa komórkowa zostaje spowolniona. Odnawiające się komórki naskórka różnicują się coraz wolniej, natomiast zranienia wolniej się goją. Zewnętrzna warstwa naskórka w porównaniu z pozostałymi jego warstwami staje się proporcjonalnie coraz grubsza przez wolniejsze oddzielanie martwych komórek, w efekcie czego skóra szarzeje i jest bez blasku. Zmniejsza się zdolność zatrzymywania wody (cieńszy płaszcz lipidowy) i jej wiązania, co prowadzi do suchości skóry oraz zmniejsza odporność na szkodliwe czynniki zewnętrzne.

Granica skórno-naskórkowa ulega spłaszczeniu, natomiast zmniejszenie ilości proliferujących sopli naskórkowych oraz adhezji międzykomórkowej powoduje ograniczenie powierzchni kontaktu naskórka ze skórą właściwą. Prowadzi to prawdopodobnie do zmniejszenia i ograniczenia wymiany metabolicznej oraz substancji odżywczych między tymi warstwami.

ZMIANY W OBRĘBIE SKÓRY WŁAŚCIWEJ

W obrębie skóry właściwej obserwuje się obniżenie aktywności i syntezy fibroblastów. Komórki te stają się okrągłe, wykazują cechy komórek będących w stanie spoczynku, a ponadto w ich cytoplazmie zmniejsza się liczba pęcherzyków sekrecyjnych. W wyniku powyższych dysfunkcji dochodzi do zmniejszenia liczby włókien kolagenowych i zmiany ich właściwości.

W genetycznie uwarunkowanym procesie starzenia się skóry znacznie zmniejsza się aktywność syntezy włókien kolagenowych, głównie typu III oraz w mniejszym stopniu typu I, co prowadzi do zmian sieciowania się nowo powstałych włókien podporowych. Ponadto następują zmiany ich właściwości fizyko-chemicznych, w wyniku czego włókna te stają się twarde, sztywne, pofałdowane oraz chaotycznie rozmieszczone. Maleje również liczba włókien elastycznych, które są sztywne i rozmieszczone nieregularnie.

Wraz z wiekiem dochodzi również do zróżnicowania grubości ścian naczyń. Część z nich jest zgrubiała, natomiast inne ulegają znacznemu ścieńczeniu. W niektórych naczyniach obserwuje się redukcję liczby lub nawet deficyt komórek okołonaczyniowych. W skórze starzejącej się zmniejsza się łożysko naczyniowe, zwłaszcza łożysko pętli naczyniowych docierających do brodawek skórnych. Zmniejsza się także zdolność naczynioruchowa, co w efekcie pogarsza regulację ciepłoty tkanek.

Z czasem zmniejsza się liczba melanocytów odpowiedzialnych za produkcję melaniny – barwnika nadającego cerze ładny koloryt i odpowiedzialnego za brązowienie skóry. Podczas procesu starzenia układ melanocytów staje się nieregularny i powstają przebarwienia, tzw. plamy starcze.

Zmniejszanie się liczby gruczołów łojowych (szczególnie u kobiet) powoduje stopniowe wysuszenie skóry, z wiekiem coraz bardziej odczuwalne. U osób starszych czas potrzebny do odtworzenia w pełni funkcjonującej warstwy rogowej jest ponad 2-krotnie dłuższy niż u osób młodych. Skutkiem tych zaburzeń jest powstanie struktury niezdolnej do zatrzymywania wody.

Piśmiennictwo

1. Botek A.A., Lookingbill D.P. The structure and function sebaceous glands. W: Freinkel R.K., Woodley D.T. (red.). The biology of the skin. In: The structure and function sebaceous glands. Botek AA, Lookinbill DP. Parthenon Publishing, New York 2001; 87–100.

2. Braun-Falco O. Dermatologia. Tom I. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004.

3. Fisher G.J., Kang S., Varani J. i wsp. Mechanisms of photoaging and chronological skin aging. Arch. Dermatol. 1992; 127: 247–-253.

4. Gilchrest B.A., Krutmann J. (red.). Skin Aging. Springer-Verlag, New York 2006.

5. Jungersted J.M., Hellgren L.I., Jemec G.B.E. i wsp. Lipids and skin barrier function – a clinical perspective. Contact Dermatitis, 2008; 58(5): 255–262.

6. Milstone L.M. Epidermal desquamation. J. Dermatol. Sci. 2004; 36(3): 131–140.

7. Sawicki W. Histologia. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1997.

8. Segre J.A. Epidermal barrier formation and recovery in skin disorders. J. Clin. Invest. 2008; 116(5): 1150–1158.

9. Sorrell J.M., Caplan A.I. Fibroblast heterogeneity: more than skin deep. J. Cell Sci. 2004; 117 (Pt 5): 667–675.

10. Vivier A. Atlas Dermatologii Klinicznej. Urban & Partner, Wrocław 2005.

11. Watson R.E., Ball S.G. Distribution and expression of type IV collagen in photoaged skin. Br. J. Dermatol. 2001; 144(4): 751–759.

Elżbieta Galicka

(2)
STARZENIE SIĘ SKÓRY – ZMIANY ANATOMICZNE TWARZY

Proces starzenia się skóry jest złożony i obejmuje kilka mechanizmów, które – nakładając się na siebie – dają obraz skóry starczej.

Na zmiany zachodzące w skórze mają jednoczesny wpływ dwa typy czynników:

• wewnątrzpochodne – związane z zaburzeniami regulacji hormonalnej, nieprawidłowym odżywianiem, niedoborem witamin, niekontrolowaną mimiką twarzy (np. spowodowaną stresem), zbyt małą aktywnością fizyczną lub zbyt krótkim okresem snu w ciągu doby;

• zewnątrzpochodne – promieniowanie ultrafioletowe przy nadmiernym opalaniu na słońcu i w solarium, skażenie środowiska, palenie papierosów czy niewłaściwa pielęgnacja skóry.

Wszystkie rodzaje starzenia się skóry mają wspólny mechanizm biologiczny, biochemiczny i molekularny oraz nakładający się na siebie.

MECHANIZMY STARZENIA SIĘ SKÓRY

Miostarzenie

Nieustanny ruch mięśni mimicznych twarzy (ryc. 2.1) powoduje napinanie i rozluźnianie skóry właściwej. W miarę upływu czasu linie powtarzających się ekspresji stają się widoczne i powstają na twarzy pierwsze zmarszczki.

Mięśnie mimiczne twarzy, których można zliczyć 54, napinają skórę z siłą, która z biegiem czasu powoduje zmiany widoczne na naskórku. Proces ten najsilniej uwidoczniony jest w okolicy oczu, czoła, obszarze pomiędzy brwiami oraz na wysokości nosa i ust. Napięcia mięśni przekładają się na naskórek, wzdłuż osi prostopadłej do mięśnia, tworząc linie na skórze ułożone dokładnie w tym samym kierunku.

Rycina 2.1.
Budowa anatomiczna twarzy z uwzględnieniem mięśni mimicznych.

Śmianie się, uśmiechanie, marszczenie czoła, mrużenie oczu oraz inne ruchy ekspresyjne twarzy towarzyszą każdemu człowiekowi w codziennym życiu i charakteryzują jego osobowość. Niestety, mimika ta jednocześnie uruchamia mechanizm tworzenia się pierwszych zmarszczek, widocznych już w wieku 20–25 lat.

Chronologiczne starzenie się skóry

W wyniku serii zaprogramowanych genetycznie zmian we wszystkich warstwach skóry po 40. roku życia rozpoczyna się proces utraty elastyczności jej strukturalnych składników – włókien kolagenowych i elastynowych. W konsekwencji tych działań skóra staje się słabsza i uwidaczniają się zmarszczki.

Chronologiczne starzenie się skóry rozpoczyna się zatem utratą napięcia i zwiotczeniem skóry oraz powstaniem pierwszych zmarszczek. Odpowiada to zmianom fizjologicznym zachodzącym w naskórku i skórze właściwej, będącym konsekwencją upływu czasu. Jednak sam proces starzenia się skóry jest zjawiskiem przebiegającym bardzo indywidualnie. Możliwe jest starzenie się bez głębokich zmarszczek lub zjawisko przeciwne – liczne zmarszczki pomimo młodego wieku. Z tego właśnie powodu mechanizm powstawania zmarszczek należy traktować indywidualnie.

Hormonalne starzenie się skóry

Wraz ze spadkiem aktywności hormonalnej następującym około 50. roku życia w skórze zachodzą dalsze zmiany. Poziom hormonów żeńskich – estrogenów i progesteronu – wyraźnie ulega obniżeniu, przez co skóra starzeje się znacznie szybciej. Estrogen odpowiada za produkcję macierzy zewnątrzkomórkowej, grubość skóry, jej nawilżenie oraz zapobiega spadkowi ilości kolagenu w skórze.

Podczas menopauzy ściany naczyń krwionośnych ulegają uszkodzeniu, dochodzi do pogorszenia ukrwienia skóry. Wyraźnie traci ona swoją gęstość, sprężystość, pojawiają się plamy barwnikowe oraz pogłębiają zmarszczki. Dzieje się tak z powodu zmniejszonej produkcji kolagenu, spowolnionemu metabolizmowi komórkowemu oraz słabszej zdolności naskórka do odnowy. Spadkowi aktywności hormonalnej i utracie gęstości przez skórę towarzyszy zmniejszanie się struktury lipidowej oraz zanik i deformacja siatki adipocytów. Skutkiem tych zmian jest zmniejszająca się objętość podskórnej tkanki tłuszczowej. Skóra pozbawiona naturalnego podparcia opada, a to prowadzi do zmiany rysów twarzy i opadania policzków, kącików oczu oraz kącików ust.

ANATOMICZNE ASPEKTY PROCESÓW STARZENIA SIĘ TWARZY

Z biegiem czasu starzeje się nie tylko skóra. Tkanki znajdujące się pod nią ulegają przemodelowaniu, przez co zmienia się kształt twarzy. Związane jest to z faktem, że skóra przykrywa głębiej położoną tkankę tłuszczową oraz mięśnie i kości.

Proces starzenia się skóry

W młodości skóra pozostaje napięta, ściśle otaczając wszystkie struktury znajdujące się pod nią. Z upływem czasu ulega rozciągnięciu w wyniku zmiany proporcji włókien kolagenowych do włókien elastynowych oraz ubytku macierzy międzykomórkowej, w tym kwasu hialuronowego. Na skutek grawitacji wiotka skóra zaczyna opadać, tworząc zmarszczki, bruzdy, obwisłe policzki. Uwidaczniają się również zmiany zachodzące w tkance tłuszczowej, powięzi i mięśniach twarzy.

Proces starzenia się powięzi i mięśni twarzy

Pod skórą znajduje się kilka warstw mięśni, powięzi i tzw. poduszeczek tłuszczowych. Mięśnie i powięzi tracą elastyczność i poddają się grawitacji. Stopniowo, ale równomiernie zanikają poduszeczki tłuszczowe. Najwyraźniej zanika podpora środkowej części policzka i skroni, dlatego w poprzek policzka pojawia się coraz głębszy dół, a skronie stają się coraz bardziej wklęsłe.

Słabsze są również mięśnie, które z wiekiem tracą na swej sprężystości, zwłaszcza mięśnie mimiczne unoszące i rozkurczające. Przewagę zyskują włókna obniżające i kurczące, np. mięśnia okrężnego ust, co powoduje predyspozycję do powstawania zmarszczek palacza.

Proces starzenia się kości

Następuje przebudowa struktury kostnej, przesunięcie oraz rotacja kości względem siebie. Rusztowanie kostne wokół oczodołów z wiekiem zapada się, a położone niżej kości policzkowe zaczynają ulegać spłaszczeniu, dając wrażenie cofania się kości.

Coraz mocniej zaznaczają się łuki brwiowe. Zmianie ulega również układ żuchwy i szczęki. Szczęka cofa się i traci swą wysokość. Żuchwa w dolnej części wysuwa się do przodu i skraca wysokość, a część z wyrostkami zębowymi cofa się i zapada.

Przebudowa kostna powoduje, że zmienia się podparcie dla tkanek miękkich, co skutkuje zmianą rysów twarzy i tworzeniem kolejnych zmarszczek.

TOPOGRAFICZNE ASPEKTY PROCESÓW STARZENIA SIĘ TWARZY

Powszechnie używaną metodą do określenia równowagi i symetrii twarzy jest jej podział za pomocą poziomych linii na trzy części: górną, środkową i dolną.

Starzenie się górnej części twarzy

Górna część twarzy rozciąga się od linii owłosionej skóry głowy do obszaru gładzizny. Zmiany w obrębie skóry w tej części twarzy są pierwotnie związane z uszkadzającym działaniem promieniowania ultrafioletowego, a także utratą elastyczności tkanek wynikającą z działania sił grawitacji oraz osłabienia mięśni mimicznych tej okolicy twarzy.

Najczęstszą zmianą w górnej części twarzy jest uwidocznienie zmarszczek hiperdynamicznych, takich jak poziome zmarszczki czoła.

Starzenie się środkowej części twarzy

Środkowa część twarzy rozciąga się od obszaru gładzizny do linii podnosowej. Zmiany związane ze starzeniem się tej części twarzy obejmują okolice oczu, policzków i nosa. Związane są ze spadkiem grubości tkanki podskórnej, osłabieniem elastyczności skóry oraz procesami przebudowy leżących głębiej struktur chrzęstnych i kostnych.

Zwiotczenie skóry okolicy oczu związane jest z utratą jej elastyczności oraz działaniem sił grawitacji, a w skrajnych przypadkach możne doprowadzać do upośledzenia pola widzenia. Utrzymanie prawidłowego napięcia skóry powiek zapewniają struktury ścięgniste oka oraz tarczki powiekowe. Utrata elastyczności tych struktur prowadzi do obniżenia napięcia powiek, zaburzeń stabilności, a niekiedy również do wywinięcia lub podwinięcia powiek. Zmniejszenie ilości podoczodołowej tkanki podskórnej powoduje „szkieletowaty” wygląd okolicy oczodołów i całej twarzy.

Starzenie się policzków związane jest ze zmniejszeniem objętości tkanki tłuszczowej, umiejscowionej w przestrzeni pomiędzy mięśniami: żwaczem a mięśniem policzkowym. Poduszeczka tłuszczowa, która zapewnia utrzymanie pełnych policzków, z wiekiem ulega zanikowi, w następstwie czego uwidaczniają się kości policzkowe. Dochodzi również do powstawania w obrębie policzków wielu zagłębień.

Proces starzenia się nosa prowadzi zarówno do zmian strukturalnych, jak i powierzchniowych. Chrzęstne struktury podtrzymujące koniuszek nosa tracą swą elastyczność, w wyniku czego dochodzi do jego opadnięcia. Na skutek utraty tkanki podskórnej osłabieniu ulega sklepienie nosa, następuje rotacja skrzydełek oraz uwypuklenie garbu nosa.

Najważniejsze zmiany zachodzące w środkowej części twarzy to:

• zaniki tłuszczowe pod okiem i w okolicy oczodołowej, podoczodołowej oraz jarzmowej,

• zanik mięśnia okrężnego oka,

• pogłębianie bruzdy nosowo-wargowej,

• opadanie czubka nosa.

Starzenie się dolnej części twarzy

Dolna część twarzy to obszar od linii podnosowej do wierzchołka brody. Zmiany związane ze starzeniem się obejmują wargi, podbródek oraz szyję.

Przebudowa i resorpcja tkanki kostnej szczęki i żuchwy oraz zmiany w uzębieniu prowadzą do zmniejszenia wysokości i objętości dolnej części twarzy. Podbródek wysuwa się ku przodowi, a jego rysy zaostrzają się. Działanie siły grawitacji w połączeniu z osłabieniem elastyczności tkanek doprowadza do obwisania nadmiaru zwiotczałej skóry w okolicy żuchwy. Podobne zjawisko obserwuje się w obrębie szyi.

Zmarszczki zlokalizowane wokół ust powstają w wyniku pracy mięśnia okrężnego ust i ciągłego pociągania przez niego skóry górnej i dolnej wargi. Utrata elastyczności skóry w tej okolicy przyczynia się do powstawania zmarszczek kątowych, promienistych i pionowych. Opadanie kącików ust prowadzi do przybierania smutnego lub zmęczonego wyrazu twarzy. Nadmiar skóry w obrębie warg wywołuje efekt poziomego ich wydłużenia i opadania.

W miarę postępowania zaniku mięśnia okrężnego ust oraz ubytku tkanki podskórnej dochodzi do spłaszczenia i utraty pełności warg, często z zatarciem linii czerwieni wargowej. Spłaszczeniu ulega również tzw. łuk Kupidyna, znajdujący się w centralnej części wargi górnej.

Najważniejsze zmiany zachodzące w dolnej części twarzy:

• opadanie skóry na dolny brzeg żuchwy,

• zanik kości żuchwy,

• zmarszczki marionetki,

• tworzenie podgardla,

• zanik czerwieni wargowej,

• opadanie kącika ust,

• wydłużenie poziome wargi górnej.

PROPORCJE TWARZY A ATRAKCYJNOŚĆ

Twarz odbieramy jako piękną i młodą, gdy ma odpowiednie proporcje. Już w starożytnej Grecji podejmowano próby obliczenia idealnych proporcji twarzy i ciała. Matematyczne próby takich wyliczeń podejmuje się do dziś, choć nie zawsze to, co jest idealne, okazuje się najbardziej atrakcyjne w badaniach empirycznych.

Najnowsze doniesienia naukowców wskazują, że w postrzeganiu twarzy jako atrakcyjnej kluczowe są dwie odległości: odległość pomiędzy oczami, która powinna wynosić 46% szerokości twarzy, i odległość pomiędzy oczami a ustami, która z kolei powinna wynosić 36% jej długości. W uproszczeniu można stwierdzić, że atrakcyjną twarz cechują takie same odległości między: nasadą włosów i łukiem brwiowym, łukiem brwiowym i końcem nosa oraz końcem nosa i końcem brody.

U dojrzałych osób proporcje twarzy przez cały czas się zmieniają w wyniku przebudowy kości twarzoczaszki, ścieńczenia tkanki mięśniowej, tkanki podskórnej i samej skóry, która dodatkowo wskutek grawitacji opada w dół.

O młodym i zdrowym wyglądzie świadczą wypukłości i zaokrąglenia kobiecej twarzy. Pełne policzki, usta, napięta skóra, miękko zarysowane linie twarzy są typowe dla osób młodych i zwiększają naszą atrakcyjność (ryc. 2.2a). Warto również zwrócić uwagę na aspekt estetyki czoła. Wypukłość czoła jest jedną z ważniejszych cech determinujących młody wygląd. Zapadnięte czoło to cecha osób w dojrzałym lub podeszłym wieku (ryc. 2.2b), dlatego przywrócenie wypukłości czoła za pomocą wypełniaczy lub autologicznego przeszczepu tkanki tłuszczowej przynosi silny efekt odmłodzenia całej twarzy.

Rycina 2.2
Profil: (a) młodej, (b) starzejącej się twarzy.

Innym sposobem oceny i postrzegania twarzy jako młodej jest zasada odwróconego trójkąta. W młodym wieku podstawa trójkąta znajduje się u góry i zwęża się w kierunku brody. Z biegiem lat proporcje te się zmieniają i w wieku starczym podstawę trójkąta tworzą „chomiki” oraz broda, skierowane w dół (ryc. 2.3).

O odwracaniu się trójkąta decydują zmiany w tkance tłuszczowej oraz tkance kostnej zachodzące z wiekiem. Tkanka tłuszczowa zanika niemal całkowicie w okolicy skroni, bardzo zmienia się jej ilość pod oczami i na policzkach. To w połączeniu z przebudową kości twarzoczaszki i ich wypłaszczaniem powoduje, że skóra nie dość, że jest coraz cieńsza, to dodatkowo traci rusztowanie.

Świadomość estetycznych proporcji twarzy ma ogromne znaczenie podczas planowania zabiegów z zakresu medycyny estetycznej. W trakcie zabiegów należy zadbać nie tylko o zlikwidowanie zmarszczek i poprawienie jakości skóry, lecz także o przywrócenie twarzy właściwych proporcji. Korygując efekty starzenia się, warto korygować asymetrię, gdyż im bardziej twarz jest symetryczna, tym bardziej staje się atrakcyjna.

Rycina 2.3
Zmiana proporcji twarzy – zasada odwróconego trójkąta: młoda twarz ma proporcje zbliżone do odwróconego trójkąta, natomiast w twarzy starzejącej się podstawa trójkąta przenosi się do dolnej części.

ZMARSZCZKI

Zmarszczki (ryc. 2.4) są objawem starzenia się skóry, w której z wiekiem zanika naturalnie produkowany kwas hialuronowy. Skóra traci swą sprężystość, natomiast degradacji ulegają włókna kolagenowe i elastynowe tkanki łącznej. Ciągła praca i wzmożone napięcie mięśni mimicznych twarzy prowadzą do powstania drobnych linii i zmarszczek. Początkowo są to zmarszczki czynnościowe, niewidoczne po naciągnięciu skóry, jednak z czasem się utrwalają i odtąd są stale widoczne.

Podział zmarszczek

Zmarszczki ortostatyczne

Zmarszczki ortostatyczne są widoczne już od narodzin. Znajdują się pod dolną szczęką i w górnych partiach szyi. Mają poprzeczny lub półkolisty przebieg. Nie są właściwym objawem starzenia, pojawiają się z powodu zaniku dziecięcej wyściółki tłuszczowej.

Zmarszczki mimiczne (dynamiczne)

Zmarszczki mimiczne powstają jako następstwo stałych ruchów skóry nad mięśniami mimicznymi. Pojawiają się w różnym wieku. Już około 10. roku życia można je zauważyć na ciele, a w wieku 20–25 lat uwidaczniają się wokół oczu.

Zmarszczki te pojawiają się pod kątem prostym do linii napinania się mięśni. Śmiech, marszczenie brwi, mrużenie oczu, grymasy twarzy charakterystyczne dla danej osoby pozostawiają ślady w postaci pogłębiających się zmarszczek, które z czasem utrwalają się i przybierają postać bruzd. Dynamiczna i ekspresyjna twarz, gdzie mięśnie pracują z większą częstotliwością, jest narażona na wczesne pojawienie się zmarszczek mimicznych.

Do zmarszczek mimicznych należą:

• zmarszczki poprzeczne czoła – pojawiają się najwcześniej ze wszystkich zmarszczek mimicznych, są widoczne już w okresie dojrzewania, a powstają w wyniku kurczenia się mięśnia czołowego;

• zmarszczki śmiechowe („kurze łapki”) – występują po 20. roku życia w wyniku kurczenia się mięśnia okrężnego oka;

• zmarszczki pionowe gładzizny – pojawiają się w różnym wieku na gładziźnie czoła pomiędzy łukami brwiowymi jako efekt kurczenia się mięśnia marszczącego brwi;

• zmarszczki poziome gładzizny – występują w okolicy nasady nosa w wyniku kurczenia się mięśnia podłużnego nosa;

• zmarszczki poziome podstawy przegrody skórnej nosa – pojawiają się pod wpływem kurczenia się mięśnia obniżającego przegrodę nosa;

• zmarszczki wokół ust – pojawiają się około 40.–50. roku życia w wyniku kurczenia się mięśnia okrężnego ust.

Zmarszczki statyczne

Zmarszczki statyczne powstają głównie przez utrwalenie już istniejących zmarszczek mimicznych. Pogłębiają się wraz z wiekiem. Dodatkowo obserwuje się lekkie przebarwienie naskórka w obrębie wytworzonej zmarszczki. W celu ukazania formy zmarszczek statycznych często porównuje się je do zagięć na kartce papieru, gdy nawet po rozprostowaniu kartki zagięcie nadal pozostaje widoczne.

Odmianą zmarszczek statycznych są zmarszczki strukturalne (posłoneczne). Pojawiają się u osób z uszkodzeniem słonecznym skóry, czyli na skutek oddziaływania promieniowania UV.

Zmarszczki grawitacyjne

Zmarszczki grawitacyjne są efektem działania siły grawitacji na skórę o obniżonej sprężystości. Grawitacja oddziałuje na człowieka przez całe jego życie, więc kiedy traci on naturalną podściółkę, czyli tkankę tłuszczową twarzy, skóra staje się mniej napięta. Powoduje to zmianę konturów twarzy oraz pojawianie się bruzd nosowo-wargowych, obwisłych policzków i zwiotczałego podbródka. Zmarszczki grawitacyjne przebiegają na brzegach oczodołów, wyniosłości jarzmowej i brzegu żuchwy. Charakteryzują się powolnym procesem powstawania i w dużej mierze zależą od skłonności osobniczych.

Do zmarszczek grawitacyjnych należą:

• fałdy skórne na powiekach górnych i dolnych;

• podłużne fałdy wzdłuż całej szyi lub w obrębie podbródka – odpowiadają przebiegowi mięśnia szerokiego szyi;

• zanikająca linia żuchwy – obniżenie policzków poniżej brzegu kostnego żuchwy, tzw. chomiki;

• opadający łuk brwiowy;

• zapadnięte policzki – powstają w wyniku działania sił grawitacji i zaniku poduszeczki tłuszczowej w obrębie policzka;

• bruzdy nosowo-jarzmowe – są określane jako „dolina łez”, powstają w wyniku odsłonięcia dolnego brzegu oczodołu kostnego przez opadający policzek;

• bruzdy nosowo-wargowe – linijne zagłębienia powstałe na granicy skóry wargi i policzka, ciągnące się od skrzydełek nosa aż po kąciki ust, są widoczne zwłaszcza przy mimice twarzy i uśmiechu.

Rycina 2.4
Rozmieszczenie poszczególnych zmarszczek twarzy.

Przyczyny powstawania zmarszczek

Proces starzenia się skóry

Z biegiem czasu zanika produkcja kwasu hialuronowego przez komórki skóry właściwej. Skóra traci swą sprężystość, degradacji ulegają włókna kolagenowe i elastynowe, które stanowią rusztowanie skóry.

Kurczenie się mięśni

Stanowi przyczynę tworzenia zmarszczek mimicznych. Pojawiają się one prostopadle do mięśnia, co skutkuje powstawaniem zagłębień w skórze. W momencie, gdy skurcze te powtarzają się, zostaje zaburzone funkcjonowanie fibroblastów znajdujących się wokół danego mięśnia, co w konsekwencji, z biegiem czasu prowadzi do utworzenia trwałego zagłębienia – zmarszczki. Bardzo duży wpływ na ten rodzaj powstawania zmarszczek wywierają emocje, głównie te negatywne. Osoby, które mają pogodne podejście do życia, mogą dłużej cieszyć się gładką i młodą skórą.

Utrata wody

Woda w skórze nie występuje w postaci płynnej, tylko jako żel, a związana jest z kwasem hialuronowym. Związek ten wypełnia przestrzeń międzykomórkową, w której znajdują się włókna kolagenowe i elastynowe. Niestety wraz z wiekiem synteza kwasu hialuronowego zmniejsza się. To powoduje, że skóra nie jest już w stanie zatrzymać wody w obrębie tkanki. Prowadzi to do wiotczenia skóry na skutek utraty wody i osłabienia włókien kolagenowych.

Palenie papierosów

Palenie papierosów pozostawia ślad, zwłaszcza wokół ust, gdzie powstają pionowe zmarszczki charakterystyczne dla palaczy. Palący systematycznie składają usta w charakterystyczny sposób, zaciągając się kilka razy dziennie dymem papierosowym.

Promieniowanie ultrafioletowe

Promieniowanie słoneczne zmienia nie tylko kolor skóry, lecz także jej strukturę. Zmniejsza jednocześnie elastyczność i przyśpiesza pojawienie się pierwszych zmarszczek lub pogłębienie już istniejących.

W kolejnych dekadach życia można zaobserwować następujące objawy starzenia się skóry twarzy:

• 30 lat: nadmiar skóry powiek górnych powoduje opadanie powiek górnych, zaznaczenie „kurzych łapek” w bocznych kątach oka;

• 40 lat: wyraźnie zaznaczone fałdy nosowo-wargowe, poprzeczne zmarszczki czoła i zmarszczki pionowe międzybrwiowe („lwie zmarszczki”);

• 50 lat: opadanie końca nosa, mniej wyraźnie zaznaczona linia żuchwy; zmarszczki szyi spowodowane widocznymi pasmami mięśnia szerokiego szyi, opadanie bocznych części policzków i tworzenie się „chomików”;

• 60–70 lat: dalsze ścieńczenie skóry oraz zanik tkanki podskórnej, przyczyniający się do pogłębiania zmarszczek i wiotkości skóry.

Piśmiennictwo

1. Adamski Z., Kaszuba A. Dermatologia dla kosmetologów. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2008.

2. Fraiman A., Bird G., Metelitsa A.I. i wsp. Cutaneous effects of smoking. J. Cutan. Med. Surg. 2004; 8: 415.

3. Glogau R.G. Systematic evaluation of the aging face. W: Bolognia J.L., Jorizzo J.L., Rapini R.P. (red.). Dermatology. Wyd. 1. Mosby, London 2003; 2357–2360.

4. Koh J.S., Kang H., Choi S.W. i wsp. Cigarette smoking associated with premature facial wrinkling: image analysis of facial skin replicas. Int. J. Dermatol. 2002; 41(1): 21.

5. Leung W.C., Harvey I. Is skin ageing in the elderly caused by sun exposure or smoking? Br. J. Dermatol. 2002; 147(6); 1187.

6. Majewski S. Starzenie genetyczne i zewnątrzpochodne (słoneczne) skóry. W: Kosmetologia pielęgnacyjna i lekarska. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010.

7. Marur T., Tuna Y., Demirci S. Facial anatomy. Clin. Dermatol. 2014; 32(1): 14–23.

8. Pessa J.E., Rohrich R.J. Facial topography: clinical anatomy of the face. CRC Press, 2012.

9. Radlanski R.J., Wesker K.H. The face: pictorial atlas of clinical anatomy. Quintessence Pub Co, 2012.

10. Ridley M.B., VanHook S.M. Aesthetic facial proportions. W: Papel I.D., Frodel J., Park S.S. i wsp. (red.). Facial Plastic and Reconstructive Surgery. Wyd. 2. Thieme, New York 2002; 96–109.