Tytuł oryginału:

McMAFIA: Seriously Organised Crime

Copyright © 2018 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © Misha Glenny 2008

Copyright © 2018 for the Polish translation by Maria Jaszczurowska

Projekt graficzny okładki: Marcin Słociński

Korekta: Lena Marciniak-Cąkała, Krzysztof Maciejewski / Słowne Babki

Wydawca oświadcza, że dołożył wszelkich starań, aby dotrzeć do wszystkich właścicieli i dysponentów praw autorskich do zamieszczonych map i wykresów.

Wszystkie postacie pojawiające się w serialu telewizyjnym BBC są fikcyjne.

Jakiekolwiek podobieństwo do osób żywych lub zmarłych jest całkowicie przypadkowe.

ISBN: 978-83-8110-644-3

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2018

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp

CZĘŚĆ PIERWSZA. Upadek komunizmu

Śmierć Amerykanina

Krwawa forsa

Rosyjska mafia – akuszerowie kapitalizmu

Przekazywanie wieści

CZĘŚĆ DRUGA. Złoto, pieniądze, diamenty i banki

Alija

Xanadu I

Xanadu II

Teatr zbrodni

Czarno na białym

CZĘŚĆ TRZECIA. Narkotyki i cyberprzestępstwa

Kumple

Marsz strachu

Kod pomarańczowy

CZĘŚĆ CZWARTA. Przyszłość przestępczości zorganizowanej

Nadpodziemie

Przyszłość przestępczości zorganizowanej

Epilog

Wykaz źródeł

Podziękowania

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Był wieczór trzydziestego kwietnia 1994 roku; wiosna już na dobre rozkwitła w Woking, w hrabstwie Surrey. Osiedle Barnesbury nie należy do klasy średniej, ale w tej części południowej Anglii ludzie również mają nie lada aspiracje. Gdy zmierzch zapadał na Willow Way, cichej uliczce domków szeregowych, samochody stały już w garażach, a rodziny zasiadały do kolacji przed telewizorami, rozpoczynając sobotni wieczór.

O godzinie dziewiątej z czerwonej toyoty zaparkowanej przed szeregowcem numer 31 wysiadł mężczyzna. Podszedł do drzwi domku, niosąc płaskie biało-niebieskie pudełko, po czym zapukał. W środku Karen Reed, trzydziestotrzyletnia pani geofizyk, gawędziła z przyjaciółką przy kieliszku białego wina, kiedy usłyszała stłumiony męski głos zza okna:

– Zamawiała pani pizzę?

Karen otworzyła drzwi. W tym momencie doręczyciel pizzy wyjął pistolet kalibru 38, z chłodnym wyrachowaniem oddał kilka strzałów w jej głowę, po czym uciekł do auta i odjechał.

To nie Karen Reed miała być tej nocy ofiarą. Istniał jednak powód pomyłki mordercy. Jego celem miała być siostra pani Reed, Alison Ponting, producentka stacji BBC World Service, która tymczasowo mieszkała u Karen, ale tego wieczoru nie było jej w domu. Zabójstwa dokonano prawdopodobnie na zlecenie Dżochara Dudajewa, prezydenta Republiki Czeczenii.

W 1986 roku Alison poślubiła czarującego korpulentnego Ormianina, Gacica Ter-Oganisjana, którego poznała kilka lat wcześniej, kiedy studiowała filologię rosyjską. Małżeństwo to uruchomiło w sennym miasteczku Woking lawinę przedziwnych wypadków, które osiem lat później doprowadziły do rozpętania huraganu śmierci, imperializmu, wojny domowej, ropy naftowej, gangsterstwa i nacjonalistycznych walk, znanego pod nazwą Północny Kaukaz.

Osiemnaście miesięcy przed zabójstwem Karen dwaj bracia Rusłan i Nazarbek Ucyjewowie przybyli do Londynu jako posłowie Dudajewa z misją wydrukowania paszportów i banknotów dla nowego państwa czeczeńskiego. Rusłan był najbardziej zaufanym doradcą kapryśnego prezydenta i nieprzejednanym politykiem w administracji opanowanej przez szereg stronnictw. Jego brat był ekspertem w dziedzinie sztuk walki oraz, ogólnie rzecz biorąc, najemnikiem. Poza upoważnieniem do wydrukowania dokumentów dla nowo powstałej republiki bracia mieli kilka innych zadań do wypełnienia: załatwienie dwustu pięćdziesięciu milionów dolarów pożyczki od amerykańskiego biznesmena na modernizację czeczeńskich rafinerii, zakończenie negocjacji z niemiecką firmą energetyczną Stinnes AG dotyczących szybkiej sprzedaży czeczeńskiej ropy po cenach światowych oraz, jak później odkryto, zakup dwóch tysięcy rakiet stinger typu ziemia–powietrze. Aby zrealizować tak złożone przedsięwzięcie, przedstawiciele rządu czeczeńskiego potrzebowali dobrego tłumacza i pracownika technicznego. Rusłan pamiętał, że kiedyś udzielał wywiadu producentce BBC Alison Ponting, więc to do niej zwrócił się o pomoc. Zaproponowała swojego męża, Ter-Oganisjana, w nadziei, że zapewni mu dochodowe zajęcie.

Podczas pobytu w Londynie mąż Alison zdobył doświadczenie jako kombinator. Ter-Oganisjan zajmował się przemytem, tworzył fikcyjne firmy do prania brudnych pieniędzy, a czasami wykonywał najgorsze prace fizyczne, kiedy akurat nie było żadnej szemranej roboty. Na początku kaukaskie trio dobrze się dogadywało, od czasu do czasu wydając huczne imprezy, na które zapraszano tłumy call girls. Nic zatem dziwnego, że Alison coraz mniej podobało się zachowanie męża i jego dwóch czeczeńskich współpracowników. Nie byli tym również zachwyceni bogaci mieszkańcy Bickenhall Mansions, apartamentowca stojącego niedaleko domniemanej siedziby Sherlocka Holmesa przy Baker Street 221b, w którym mieszkali bracia Ucyjewowie.

W pewnym momencie stosunki Ormianina z Czeczenami uległy pogorszeniu. Później angielski Urząd Prokuratury Publicznej uznał, jakoby Ter-Oganisjan odkrył, że stingery miały być użyte przez Azerbejdżan podczas wojny z jego ojczyzną, Armenią. Powstała również inna teoria – według niej rakiety miały faktycznie jechać do Czeczenii, a Ucyjewowie pokłócili się z Ormianinem o pieniądze. Pewne jest, że Ter-Oganisjan ostrzegł armeńskie KGB przed działalnością wysłanników Dudajewa, a w wyniku tego ostrzeżenia z Los Angeles, głównej siedziby ormiańskiej diaspory w Stanach Zjednoczonych, wysłano do Londynu kilku płatnych zabójców.

Bracia Ucyjewowie zostali w okrutny sposób zamordowani (pocięte na kawałki ciało Rusłana odkryto dopiero, gdy wypadło ze skrzyni w drodze do Harrow na północnych przedmieściach Londynu). Ter-Oganisjan odsiaduje teraz karę dożywocia za ich zabójstwo, a drugi oskarżony w tej sprawie, oficer armeńskiego KGB, powiesił się w więzieniu Belmarsh, czekając na proces.

Kiedy po raz pierwszy czytałem o tym wszystkim, byłem przerażony, między innymi dlatego, że odkryłem, iż ojcem Alison i Karen był David Ponting, wykładowca na wydziale sztuki teatralnej uniwersytetu w Bristolu, gdzie studiowałem. Jego monodram o Dylanie Thomasie wywarł na mnie ogromne wrażenie. David uczył mnie produkcji radiowej, a umiejętności nabyte podczas tych zajęć wykorzystałem później, kiedy pracowałem jako korespondent BBC w Europie Środkowej.

Po zabójstwie siostry Alison zgodziła się wziąć udział w programie ochrony świadków. Osamotniony David przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie przez jakiś czas pracował jako aktor. Później i on zniknął.

Pontingowie byli spokojni i skromni. Trudno sobie wyobrazić, żeby taka rodzina mogła być uwikłana w zabójstwa na tle politycznym, dokonane przez mafię z byłego Związku Radzieckiego. Ale jak zauważył jeden z policjantów, którzy zajmowali się sprawą braci Ucyjewów: „Ni stąd, ni zowąd mieliśmy do czynienia ze zbrodnią i z polityką takiego zakątka świata, o którym nikt z policji w Londynie ani w Surrey wcześniej nie słyszał. Nie wiedzieliśmy nic na temat ich wojen, zbrodni ani polityki – prawdę mówiąc, nie mieliśmy o tym zielonego pojęcia”.

Cały świat był świadkiem narodzin nowego rodzaju państwa – państwa uszkodzonego. Części źle działającej maszyny po raz pierwszy zawitały do Wielkiej Brytanii.

Porządek ustalony po drugiej wojnie światowej zaczął się chylić ku upadkowi w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych. Rozpad ten nie postępował wedle żadnego ustalonego schematu, na pozór wyglądało to jak seria oddzielnych, niepowiązanych ze sobą wydarzeń: spektakularny wzrost japońskiego przemysłu samochodowego, tajne podchody komunistycznych Węgier do Międzynarodowego Funduszu Walutowego (IMF) w celu zbadania możliwości udziału, ekonomiczna stagnacja w Indiach, pierwsze dyskretne kontakty prezydenta Frederika W. de Klerka z przebywającym w więzieniu Nelsonem Mandelą, początek reform Deng Xiaopinga w Chinach czy zdecydowana konfrontacja Margaret Thatcher z brytyjskim ruchem związków zawodowych.

Wydawało się, że każde z tych wydarzeń odzwierciedla codzienne zmagania polityczne. Mogło też wyglądać na to, że były to próby przystosowania się do światowego porządku. Ale w istocie stojące za tym potężne ruchy zainicjowały szereg ekonomicznych kryzysów i okazji – szczególnie poza wielkimi bastionami w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych – które niosły ze sobą znaczące konsekwencje dla zjawiska, nazywanego dziś globalizacją.

Jeden z tych kierunków rozwoju miał jednak swoje źródło w Ameryce i jej europejskim sojuszniku, Wielkiej Brytanii. Świat stawiał pierwsze kroki na drodze ku liberalizacji międzynarodowych rynków finansowych i towarowych. Amerykańskie i europejskie korporacje oraz banki zaczęły otwierać rynki, które do tej pory ściśle kontrolowały zagraniczne inwestycje i wymianę walutową.

Później, w 1989 roku, nastąpił upadek komunizmu – najpierw w Europie Wschodniej, a potem w samym potężnym dotychczas Związku Radzieckim. Jako że skończyły się pomysły i pieniądze, a wyścig zdobyczy technologicznych pozostawiał te kraje w tyle, odejście komunizmu mierzy się w dniach, a nie w latach. To wydarzenie o wielkim znaczeniu historycznym w połączeniu z procesami globalizacji uruchomiło gwałtowny wzrost szarej strefy. Owe ekonomiczne i polityczne zmiany odcisnęły piętno na każdej części naszej planety.

Ogólnie zaobserwowano światowy wzrost handlu, inwestycji i budowania zasobów. Te ostatnie jednak zostały nierówno rozdzielone. Wiele krajów znalazło się wówczas w czyśćcu zwanym stanem przejściowym, czyli terytorium o stale zmieniających się granicach. Na tych nieurodzajnych terenach ekonomiczne przetrwanie często oznaczało, że trzeba chwycić za broń i brać, co się da.

Upadek komunizmu był oczywiście wielkim zwycięstwem Zachodu, ponieważ udało się wykazać wyższość światowych demokracji nad dyktaturą komunistyczną pod każdym względem. Europa świętowała zjednoczenie Niemiec oraz wyzwolenie wielu krajów wschodniej części kontynentu. Wydawało się, że nowa Rosja bez oporów rezygnuje z militarnej kontroli nad całym regionem, rozwiązując niegdysiejszego rywala NATO, czyli Układ Warszawski. Moskwa, z początku niechętnie, zezwoliła innym republikom dogorywającego Związku Radzieckiego na utworzenie własnych, niepodległych państw, tym samym umożliwiając realizację ich narodowych aspiracji.

Z perspektywy czasu muszę przyznać, że był to najlepszy okres mojego życia. Jako nastolatek angażowałem się w działalność zachodnich organizacji popierających osaczoną opozycję w krajach Europy Wschodniej, jak na przykład „Solidarność” w Polsce czy „Kartę 77” w Czechosłowacji. Zajmowałem się wszystkim, od tłumaczenia dokumentów po dostarczanie rozłożonych na części kserokopiarek dysydentom za żelazną kurtyną. Kiedy stałem kilka metrów za wielkimi przywódcami moralnymi Czechosłowacji Vàclavem Havlem i Alexandrem Dubczekiem, gdy przemawiali do tłumów z balkonu przy placu Wacława w Pradze w listopadzie 1989 roku, czułem satysfakcję z własnego osiągnięcia, a zarazem ostrożny optymizm w kwestii przyszłości Europy i świata.

Początkowa euforia została jednak stłumiona przez dochodzące z odległych miejsc sygnały, że nowy porządek pokoju i demokracji rodzi się w bólach. Z Kaukazu raz po raz dochodziły wieści o walkach. W niektórych krajach Afryki, takich jak na przykład Angola, starcia, które rozpoczęły się jako zastępczy konflikt między siłami amerykańskimi a sowieckimi, wcale nie miały się zakończyć zimną wojną – wręcz przeciwnie, przybierały na sile. Później była Jugosławia pogrążyła się w krwawej wojnie domowej, stawiając tym samym nowo zjednoczoną Europę przed wyzwaniem, którego ta nie była w stanie podjąć.

Nowe okoliczności zaskoczyły istniejące instytucje międzynarodowe. Wszyscy musieli improwizować i nikt właściwie nie rozumiał, do czego miały prowadzić podjęte działania.

Istniała jednak grupa ludzi, która w tej przedziwnej mieszaninie wstrząsów, nadziei i niepewności upatrywała swojej szansy. Ci mężczyźni (i kilka kobiet) podświadomie rozumieli, że coraz wyższy standard życia na Zachodzie, zwiększony handel i migracja oraz mniejsza zdolność rządów do wprowadzania kontroli policyjnej mogą stać się żyłą złota. Chodzi tu o przestępców, działających w organizacjach lub poza nimi. Ludzie ci byli również zdolnymi przedsiębiorcami i kapitalistami, gotowymi poddać się prawom podaży i popytu. Doceniali ekonomię skali, tak samo jak międzynarodowe korporacje, więc poszukiwali zagranicznych partnerów i rynków, by rozwijać interesy w takim samym stopniu kosmopolityczne, jak Shell, Nike czy McDonald’s.

Pierwsze tego rodzaju grupy pojawiły się w Rosji i Europie Wschodniej, ale wywierały znaczny wpływ również na odległe kraje, jak na przykład Indie, Kolumbię czy Japonię. Zauważyłem je na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy byłem korespondentem zagranicznym BBC na Europę Środkową i akurat opracowywałem doniesienia na temat wojny w byłej Jugosławii. Łupy przywiezione przez oddziały paramilitarne po zniszczeniu miast i wsi w Chorwacji oraz Bośni posłużyły jako kapitał do utworzenia wielkich imperiów przestępczych. Szefowie tych syndykatów bardzo szybko się wzbogacili. Niedługo potem stworzyli organizacje przemycające nielegalne towary oraz usługi z całego świata do konsumenckiego raju w Unii Europejskiej.

Podczas pobytu na Bałkanach jako pisarz byłem zapraszany na wiele konferencji, na których omawiano polityczne kwestie stojące za zgubnymi w skutkach wojnami w regionie. Nie minęło wiele czasu, a zacząłem otrzymywać zaproszenia na zebrania organizowane w celu przedyskutowania spraw związanych z bezpieczeństwem. Politycy, policja oraz organizacje pozarządowe chciały się dowiedzieć, co stoi za potęgą zorganizowanej przestępczości na Bałkanach i poza nimi. Niemniej znaczna część wiedzy na temat nowej fali światowej przestępczości opierała się tylko na anegdotach. Nikt nie potrafił wskazać dokładnych przyczyn.

Z początku przyglądałem się sieciom i motywom grup działających na Bałkanach, ale szybko się zorientowałem, że aby zrozumieć tamtejszą przestępczość, muszę rozszerzyć obserwacje na inne części świata: regiony wytwarzające dobra, którymi interesują się syndykaty – takie jak Rosja, Ameryka Południowa, Afryka, Indie czy Chiny – oraz na regiony, które z owych dóbr korzystają, czyli Unię Europejską, Amerykę Północną, Japonię i Środkowy Wschód.

Jedną z wielu konsekwencji upadku Związku Radzieckiego było powstanie szerokiego pasma terenu niestabilnego, który rozciągał się od Bałkanów poprzez Kaukaz, tak zwane  s t a n y,  czyli dawne republiki sowieckie w Azji Środkowej, aż po zachodni kraniec Chin i północno-zachodnią granicę Pakistanu.

Był to Nowy Jedwabny Szlak, wielopasmowa przestępcza autostrada łącząca niestabilny obszar z innymi rejonami, w których istniały problemy, takimi jak Afganistan. Umożliwiono tym samym szybki i łatwy przerzut ludzi, narkotyków, gotówki, zagrożonych gatunków oraz cennego drewna z Azji do Europy i dalej do Stanów Zjednoczonych.

Ta zwarta grupa niepewnych nowych państw na południu dawnego imperium rosyjskiego powstała, gdy globalizacja nabrała szybszego tempa. Kiedy na Nowym Jedwabnym Szlaku rozpoczęła się walka o władzę, jeszcze bardziej wzrosło zapotrzebowanie na pieniądze konieczne do zagwarantowania wpływów politycznych. Ci, którzy pokładali swoje ambicje w niestabilnych państwach, potrzebowali tego zanarchizowanego terytorium do trzech rodzajów transakcji: do lokowania gotówki w bezpiecznych bankach zachodnich i w nieruchomościach, do sprzedaży nielegalnych towarów i usług do krajów Unii Europejskiej, Stanów Zjednoczonych i na wschód do Japonii oraz do kupna i sprzedaży broni na terenie byłego Związku Radzieckiego oraz do jej eksportu w punkty zapalne na całym świecie.

– Na przełomie 1993 i 1994 roku rozpocząłem pracę w organach kontroli, wiedząc, że globalizacja zyskuje coraz większy wpływ na wiele kwestii – powiedział mi Jon Winer, siedząc w obitym pluszem gabinecie kilka budynków za Białym Domem. Jako projektodawca strategii administracyjnej do spraw przestępczości zorganizowanej za kadencji Clintona Winer dostrzegał nowe kierunki rozwoju wcześniej niż inni.

– Przykładem był Salwador – ciągnął. – Po wojnie ludzie postanowili wykorzystać swoje magazyny broni, żeby zarobić pieniądze, działając w gangach. A potem zorientowaliśmy się, że prawicowe oddziały paramilitarne i lewicowe partyzantki zaczęły    w s p ó ł p r a c o w a ć!  Napady rabunkowe, porwania, kradzieże samochodów...

Winer natknął się na coś, co nadal dręczy organizacje pokojowe, próbujące powstrzymać wojny, które wyniszczają niestabilne rejony. Kiedy dyplomatom udaje się doprowadzić do zakończenia walk, stają twarzą w twarz ze zrujnowaną lokalną gospodarką i społeczeństwem zdominowanym przez młodych, żądnych krwi mężczyzn, którzy nagle zostali bez pracy, ale zdążyli się przyzwyczaić do tego, że wszystko im wolno. Chcąc uzyskać długotrwałą stabilizację, należy znaleźć im pożyteczne zajęcia. W przeciwnym wypadku nie będą się umieli oprzeć pokusie wstąpienia do organizacji przestępczych. Z perspektywy czasu, jak stwierdził Winer, skala tego problemu w Salwadorze oraz innych miejscach konfliktów z lat osiemdziesiątych była niczym w porównaniu z tym, co miało nas czekać w latach dziewięćdziesiątych.

Głównymi źródłami dochodu w Salwadorze nie były kradzieże samochodów ani narkotyki. Ale na Bałkanach i Kaukazie główne źródło  j e s t  natury kryminalnej. I oto mamy zupełnie inny model!

Zacieśniające się więzy globalizacji wzmacniają wpływ olbrzymich rozłamów w porządku międzynarodowym, takich jak upadek Związku Radzieckiego. Przez pierwszych kilka lat po tym wydarzeniu nikt nie miał najmniejszego pojęcia, co tak naprawdę oznaczało nagłe zwiększenie zasobów mineralnych i kryminalnych zysków w całej gospodarce, wliczając szarą strefę. Wprawiało to często w zakłopotanie tych, którzy obserwowali niektóre zmiany w światowym porządku. Co zwykły glina w spokojnej mieścinie Woking miał wiedzieć na temat morderczych walk na Kaukazie?

Naukowcy i badacze włożyli wiele wysiłku w zrozumienie procesów „legalnej” globalizacji, która w znacznej mierze była regulowana i mierzalna. Ale od momentu liberalizacji międzynarodowych rynków finansowych i towarowych oraz od upadku komunizmu szara strefa zdobyła spory odsetek udziału w globalnym produkcie krajowym brutto. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego i instytutów badań w Europie i Ameryce Północnej obecnie udział szarej strefy wynosi między 15 a 20 procent globalnego obrotu.

Oczywiście, w grę wchodzi wiele nadużyć, jak na przykład uchylanie się od płacenia podatków, którego nie można przypisać wzrostowi międzynarodowej konspiracji przestępczej. Ale biorąc pod uwagę to, że szara strefa zyskała spore znaczenie ekonomiczne na świecie, zadziwia fakt, że poświęcamy tak mało uwagi systematycznym próbom zrozumienia sposobu, w jaki działa i jak łączy się z legalnymi gałęziami gospodarki. Szara strefa wcale aż tak bardzo nie różni się od swojego legalnego odpowiednika, który sam w sobie jest często mniej przejrzysty, niż byśmy sobie życzyli. Zarówno w bankowości, jak i w handlu towarami przestępcy działają w sposób znacznie nam bliższy, niż przypuszczamy.

Ten olbrzymi nieuregulowany obszar gospodarczy jest jak bagno zawierające wartościowe składniki, będące pożywką dla problemów związanych ze sferą bezpieczeństwa. Międzynarodowy terroryzm również na tym korzysta, ale ze względu na śmierć i spustoszenie, jakie ze sobą niesie, jest prymitywnym i stosunkowo nieistotnym czynnikiem. Przestępczość i pogoń za pieniądzem lub potęgą polityczną okazały się nieporównanie groźniejsze w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci. Przeznaczanie ogromnych sum na walkę z terroryzmem przy jednoczesnym zaniedbaniu innych problemów związanych z bezpieczeństwem jest konsekwencją długotrwałego niewłaściwego kierowania gospodarką, szczególnie pod rządami George’a W. Busha. Co ciekawe, wszystkie sondaże opinii publicznej przeprowadzone w Iraku po amerykańskiej inwazji wskazują na korupcję i przestępczość na równi z terroryzmem jako główne przyczyny niezadowolenia obywateli. A przecież efekty dwóch pierwszych czynników – nie tylko w Iraku, ale także na całym Środkowym Wschodzie – utrzymają się jeszcze długo po tym, jak zmniejszy się skala terroryzmu.

Z Bałkanów, które już dobrze znałem, wyruszyłem w podróż dookoła świata, chcąc prześledzić historię zaskakującego wzrostu przestępczości zorganizowanej i szarej strefy w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Podczas podróży spotkałem wiele fascynujących postaci, obdarzonych wysoką inteligencją, energią, odwagą, błyskotliwością i siłą ducha. Znaczna część z nich to przestępcy, niektóre to ofiary, jeszcze inne to politycy, policjanci lub prawnicy. Prawie wszyscy ci ludzie chętnie dzielili się swoimi dziwnymi, przerażającymi, a nawet zabawnymi historiami. Specyfika tematu sprawiła, że większość z nich była gotowa rozmawiać ze mną anonimowo; z tego też powodu wiele nazwisk zostało zmienionych^1. Chciałbym podziękować wszystkim, z którymi rozmawiałem lub których prosiłem o pomoc, za czas mi poświęcony oraz głębokie spostrzeżenia.

Liczę na to, że historie tych ludzi przyczynią się do rozwiązania zagadki funkcjonowania przestępczości zorganizowanej w zglobalizowanym świecie. Mam również nadzieję, że posłużą politykom i policji jako wskazówka, jak radzić sobie z podobnymi problemami, by w przyszłości chronić osoby takie jak Karen Reed przed działaniami zbrodniczych organizacji.

CZĘŚĆ PIERWSZA
Upadek komunizmu

Śmierć Amerykanina

Dzwony rozbrzmiewały przez piętnaście minut bez przerwy, kiedy trumnę wnoszono do katedry Świętej Niedzieli. Na czele procesji szedł patriarcha Maksym, głowa Bułgarskiego Kościoła Prawosławnego, a za nim kroczyło kilka tysięcy żałobników. Wydawało się, że cała Sofia przyszła w ten koszmarnie zimny piątkowy poranek w marcu 2003 roku, aby złożyć ostatni hołd Ilii Pawłowowi, człowiekowi, który dla obywateli utożsamiał lata dziewięćdziesiąte.

Po zakończonej mszy drzwi cerkwi zamknęło trzydziestu członków loży masońskiej, do której należał zmarły, czyli Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego. Ubrani w czarne garnitury mężczyźni, trzymając w dłoniach bukiety białych kwiatów, odprawili tajemny rytuał, mający pomóc „bratu Pawłowowi w dotarciu na Wieczny Wschód”. Następnie cały strój masona, łącznie z rękawiczkami i godłem loży, „podążył za bratem Pawłowem do Wielkiego Architekta Wszechświata”.

Jeden z ministrów przyniósł wiadomość od premiera Symeona Sakskoburggotskiego. Niegdysiejszy król Bułgarii, szczupły i dystyngowany, zrezygnował z roszczeń do tronu, aby wyprowadzić swój kraj i jego rząd z trudnej sytuacji, w jakiej znalazło się państwo bułgarskie pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Partia polityczna Symeona odniosła miażdżące zwycięstwo w wyborach w 2000 roku.

„Zapamiętamy Ilię Pawłowa, ponieważ stworzył miejsca pracy dla wielu rodzin w tak trudnym dla nas czasie – pisał premier. – Będziemy go pamiętać za to, jakim był biznesmenem, oraz za jego niespotykaną energię”.

Członkowie parlamentu, artyści, szefowie najważniejszych kompanii naftowych i banków, dwie byłe Miss Bułgarii oraz wszyscy zawodnicy drużyny piłkarskiej CSKA (dla Bułgarów to jak Manchester United i Yankees w jednym) przyłączyli się do pogrążonej w żałobie rodziny Pawłowa. Obecna była również inna, równie znacząca grupa jego znajomych, lepiej znanych bułgarskiej opinii publicznej z pseudonimów: „Czacha”, „Dziób”, „Dimi Rosjanin” i „Doktor”.

Wielkim nieobecnym na uroczystości był amerykański ambasador w Bułgarii Jim Pardew. Ambasada przeprowadziła natychmiastowe śledztwo tydzień wcześniej, siódmego marca, kiedy pocisk snajpera trafił Ilię Pawłowa kwadrans przed godziną ósmą wieczorem, gdy biznesmen rozmawiał przez telefon przed siedzibą swojej korporacji Multigroup. Śmierć znamienitego i zamożnego obywatela amerykańskiego na obczyźnie poważnie zaniepokoiła przedstawicieli Stanów Zjednoczonych.

Pawłow nigdy nie dostałby się do Białego Domu, jako że nie urodził się w Ameryce. Był jednak jednym z dumnych żołnierzy armii naturalizowanych imigrantów do Stanów Zjednoczonych. Jedyną zagadkową kwestią w jego chęci uzyskania amerykańskiego obywatelstwa było to, że dwóch kolejnych ambasadorów USA w Sofii było mu zdecydowanie przeciwnych. Obaj dyplomaci osobiście apelowali do Waszyngtonu, próbując zapobiec wpuszczeniu Pawłowa do Stanów Zjednoczonych, nie mówiąc już o przyznaniu mu obywatelstwa. Ale Bułgar miał na miejscu swoich stronników. Mimo dochodzenia FBI w kwestii jego dotychczasowej działalności, jak również rygorów wprowadzonych po 11 września, Pawłow otrzymał amerykański paszport.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych tylko Rumunia i Albania były postrzegane jako gorsze miejsca do życia w Europie niż Bułgaria. Pamiętam przechadzki po zamglonych ulicach Sofii, kiedy przedzierałem się przez szare chmury, próbując znaleźć jakąś restaurację lub kawiarnię, żeby nieco urozmaicić panującą wszędzie nudę. Jako obcokrajowiec i dziennikarz w ramach miejscowej gościnności otrzymałem dwóch towarzyszy z DS (bułgarskich służb bezpieczeństwa), którzy chodzili za mną krok w krok. Ich obecność sprawiała, że za każdym razem, kiedy udawało mi się skłonić miejscowych do rozmowy, kończyło się w najlepszym razie na pogaduszkach o pogodzie.

Powoli jednak zrozumiałem, że za tymi resztkami konformizmu kryją się działania, czasami dość intensywne, dające pożywkę ciekawym stylom życia – nie cierpiętniczemu męczennictwu intelektualistów i dysydentów, którzy dzielnie walczyli z niesprawiedliwością komunizmu, ale egzystencji ludzi, którzy szczęśliwym zbiegiem okoliczności znajdowali sposób na to, by choć po części wyciągnąć korzyści z istniejącego systemu.

Jako nastolatek dorastający w atmosferze lat siedemdziesiątych Ilia Pawłow posiadał jedną umiejętność, która wyróżniała go spośród rówieśników – był znakomitym zapaśnikiem. Zdobył nawet mistrzostwo Bułgarii w swojej wadze. Gdyby odznaczał się wyjątkową inteligencją lub gdyby był utalentowanym gitarzystą rockowym, mógłby się wpakować w kłopoty, jako że te zdolności zwykle prowadziły młodych ludzi do buntu albo nieposłuszeństwa. Ale w Bułgarii największymi bohaterami nie byli piłkarze ani tenisiści, lecz siłacze. Przed upadkiem komunizmu dyscypliny takie jak podnoszenie ciężarów, zapasy i boks były zdominowane przez kraje bloku wschodniego, które litrami pompowały w sportowców sterydy, pragnąc zdobyć olimpijskie medale.

Nieznany z nazwiska zawodowiec, w tym wypadku utalentowany zapaśnik, miał szansę zyskać rozgłos (i dodatkowe bonusy, takie jak seks na zawołanie), pieniądze, mieszkanie oraz samochód (ostatnie dwa dobra były dostępne tylko dla najzamożniejszej młodzieży). Pawłow właśnie na to liczył, kiedy wybrano go do Instytutu Kultury Fizycznej w Sofii, czyli elitarnej kuźni przyszłych olimpijczyków.

Ilia z pewnością miał pewną przewagę, jako że jego ojciec prowadził w Sofii restaurację i bar, gdzie zatrudnił swojego młodego, silnego syna.

– W tamtych czasach bycie barmanem lub kelnerem automatycznie podnosiło status społeczny – wyjaśnia Emil Kjulew, absolwent Akademii Policyjnej, który trenował w instytucie w tym samym czasie co Pawłow. – On obracał się wśród osiłków, więc ludzie go podziwiali. W ten sposób również zetknął się ze służbami bezpieczeństwa.

Niewykształconemu młodzieńcowi, jakim był Pawłow, DS nie jawił się jako Orwellowski element represji, którym bez wątpienia był dla ludzi na Zachodzie. Dla niektórych Bułgarów współpraca ze służbami bezpieczeństwa była drogą do wpływów i wysokiego statusu społecznego. Jeżeli, jak twierdzą liczni, Pawłow był informatorem DS, mógł liczyć na nagrody. Najważniejsza z nich pojawiła się w osobie młodej, atrakcyjnej kobiety, Toni Szergełanowej, która przyjęła oświadczyny zapaśnika w 1982 roku. Jeszcze bardziej atrakcyjny mógł się wydawać jej ojciec, Petyr Szergełanow, pracownik służb bezpieczeństwa. Ilia wstąpił w pierwsze szeregi tajnej policji.

Bułgarskie służby bezpieczeństwa były niezwykle poważane przez swoich sowieckich zwierzchników ze względu na swą skuteczność i niezawodność. Zwykle działały z ukrycia, ale kiedy już przyciągały publiczną uwagę, zawsze spisywały się na medal. To DS zaplanował śmierć bułgarskiego dysydenta Georgi Markowa, który w 1978 roku zginął ukłuty zatrutą końcówką parasola podczas spaceru po Waterloo Bridge, w czasie gdy pracował dla BBC w Londynie.

Eliminowanie wrogów państwa w stylu le Carrégo było tylko wierzchołkiem góry lodowej. Najważniejszym i najbardziej lukratywnym obszarem działalności bułgarskich tajnych służb był przemyt – narkotyków, broni i nowości technologicznych.

– Przemyt jest naszym dziedzictwem kulturowym – powiedział mi Iwan Krastew, czołowy bułgarski politolog. – Nasze terytorium zawsze gnieździło się między wielkimi ideologiami, między prawosławiem a katolicyzmem, między islamem a chrześcijaństwem, między kapitalizmem a komunizmem. Imperia pełne wrogości i wzajemnych podejrzeń były jednak ojczyzną wielu ludzi, którzy zamierzali prowadzić handel przez zamknięte granice. Tutaj, na Bałkanach, wiemy, jak sprawić, żeby te granice zniknęły. Potrafimy przemierzyć wzburzone morze i przejść najwyższe góry. Znamy każde tajne przejście, a kiedy to zawiedzie, cenę każdego strażnika granicznego.

Wzmacniany potęgą państwa totalitarnego DS w pełni korzystał z owej romantycznej tradycji. Już w latach sześćdziesiątych powstała firma Kintex z monopolem na eksport broni z Bułgarii, która znajdowała rynki zbytu w punktach zapalnych, takich jak Środkowy Wschód czy Afryka. Pod koniec lat siedemdziesiątych DS rozwinął Kintex, powołując do życia Zarząd Ukrytego Tranzytu, którego podstawowym zadaniem był przemyt broni dla afrykańskich grup powstańczych, ale powstałe w ten sposób kanały wykorzystywano również do nielegalnego handlu ludźmi, szmuglowania narkotyków, a nawet dzieł sztuki i antyków.

Inne firmy specjalizowały się w sprzedaży rodzimej produkcji amfetaminy, znanej pod nazwą kaptagon, na Środkowy Wschód, gdzie substancja ta stała się wyjątkowo popularna jako afrodyzjak. Z kolei około osiemdziesiąt procent heroiny przeznaczonej na rynki zachodnioeuropejskie trafiało w punkcie granicznym Kapetan Andriejewo z Turcji do Bułgarii prosto w ręce DS. W ten sposób Bułgarska Republika Ludowa nie tylko zarabiała olbrzymie pieniądze, ale również podkopywała kapitalistyczną Europę Zachodnią, zalewając ją tanią heroiną.

DS umożliwił Bułgarii odegranie decydującej roli w rozprowadzaniu nielegalnych dóbr i usług między Europą, Środkowym Wschodem a Azją Środkową. Jednocześnie stanowczo utrudniał innym podmiotom udział w tego rodzaju handlu. Bułgarskie służby graniczne były bezwzględne – surowe kary czekały każdego, kogo złapano na przemycie narkotyków lub broni bez odpowiedniego zezwolenia. Takie postanowienie nie zrodziło się z chęci poparcia normy prawnej (to pojęcie było zupełnie obce służbom bezpieczeństwa), lecz miało służyć umocnieniu monopolu gospodarczego DS.

Według wytycznych kiepsko działającego stowarzyszenia handlowego bloku wschodniego RWPG, które określało „międzynarodowy socjalistyczny podział pracy”, Bułgaria miała być centrum przemysłu elektronicznego, podczas gdy Czechosłowacja otrzymała od Moskwy rozkaz, by skupić się na produkcji turbin dla elektrowni, Polska zaś – by produkować nawozy sztuczne.

W wyniku takich ustaleń z końcem lat siedemdziesiątych Bułgaria (najbardziej rolniczy kraj w całej Europie Środkowej) rozwinęła się w niesamowite centrum przemysłu komputerowego oraz dysków magnetycznych. Wtedy właśnie narodził się Prawec – pierwszy socjalistyczny komputer w Europie, produkowany w miasteczku o tej samej nazwie, czterdzieści kilometrów na północny wschód od Sofii, będącym (nieprzypadkowo) miejscem urodzenia Todora Żiwkowa, długoletniego dyktatora Bułgarii.

Moskwa oskarżyła DS o zaburzenie porządku narzuconego przez COCOM – organ kontrolujący, ustanowiony przez Stany Zjednoczone, w skład którego wchodziły kraje Europy Zachodniej i Japonia. COCOM powołano do życia, aby zapobiec przewożeniu za żelazną kurtynę do Związku Radzieckiego czułego sprzętu elektronicznego, który potencjalnie mógł mieć zastosowanie militarne.

DS zaangażował najlepszych bułgarskich naukowców, zlecając im opracowanie dla Bułgarii i Związku Radzieckiego zaawansowanych technologii, na które COCOM nałożył embargo. Dwa lata później założono za granicą tajne przedsiębiorstwa, do których spływały dochody rzędu miliardów dolarów, pochodzące z nielegalnej sprzedaży technologii.

Najważniejszym efektem ubocznym tego działania była firma zajmująca się produkcją dysków (znana jako DZU), zatrudniająca zespół utalentowanych programistów i speców od sprzętu komputerowego. Okazała się ona dochodowym interesem.

– Nasi klienci szacują, że w latach 1981–1986 roczny dochód z działalności wywiadu technologicznego i naukowego wynosił 580 milionów dolarów – to znaczy, taka byłaby cena tych technologii, gdybyśmy je kupili – przyznał później były szef bułgarskiego wywiadu.

Wszystkie trzy gałęzie przemysłu – broń, narkotyki i nowoczesne technologie – uważano za elementy o olbrzymiej wartości strategicznej dla Bułgarii. Centrum operacji związanych z przemytem był kontrwywiad militarny, II Zarząd DS, który kontrolował wszystkie granice Bułgarii. A na czele tego organu stał generał Petyr Szergełanow, teść Ilii Pawłowa.

W 1986 roku, gdy Michaił Gorbaczow umocnił swą władzę w Moskwie, zachodni przywódcy nie byli świadomi faktu, że hegemonia Związku Radzieckiego w Europie Wschodniej dobiega końca. Bułgarskie służby bezpieczeństwa nie miały podobnych złudzeń co do tego systemu. Jako doświadczeni obserwatorzy sowieckiej sceny politycznej przywódcy DS obliczyli, że komunizm nie ma przed sobą długiej przyszłości.

Pod presją Gorbaczowa Bułgarska Partia Komunistyczna wydała Dekret 56., który z dnia na dzień otwierał możliwość tworzenia prywatnych przedsiębiorstw w Bułgarii i zezwalał na powoływanie spółek akcyjnych. Wielu nieprzejednanych członków partii było zaskoczonych takim rozwojem spraw, ponieważ wyglądało to na pierwsze przejawy kapitalizmu. Ale służby bezpieczeństwa, które zwykle podporządkowywały ideologię swemu umiłowaniu władzy, postanowiły obrócić sytuację na swoją korzyść.

– Kiedy spojrzałem na rejestr handlowy z roku 1986, od razu rzuciło mi się w oczy, że pierwsza firma została założona w tydzień po wejściu w życie Dekretu 56., właśnie przez służby bezpieczeństwa – wyjaśnia Stanimir Waglenow, bułgarski dziennikarz zajmujący się zagadnieniem korupcji i przestępczości zorganizowanej. – A w ciągu roku członkowie DS założyli 90 procent nowych spółek akcyjnych!

Podczas gdy większość uciśnionej ludności bułgarskiej musiała nadal wysłuchiwać frazesów o świetlanej przyszłości socjalizmu, najważniejsi przedstawiciele reżimu uczyli się zarabiać pieniądze. Duże pieniądze. Po czterdziestu pięciu latach objaśniania szarym obywatelom teoretycznych zagrożeń, jakie niesie kapitalizm, tajna policja była gotowa zademonstrować je w praktyce.

W 1988 roku, niedługo przed upadkiem komunizmu, Ilia Pawłow założył Multiart, przedsiębiorstwo zajmujące się eksportem i importem antyków oraz dzieł sztuki (używając do tego celu kanałów, które stworzył DS do sprzedaży broni przez Zarząd Ukrytego Tranzytu Kinteksu). Interes się rozwijał i wkrótce były zapaśnik stał się sławny. Krążyły opowieści o tym, jak bawi się w jednej z nowo otwartych prywatnych restauracji w asyście oszałamiająco pięknych kobiet – jaszczurka zyskała ogon.

– Multiart był w istocie jednym wielkim bałaganem – przyznał później Pawłow, opowiadając o początkach swojej kariery. – Rozwinęliśmy wiele przedsięwzięć, nie nadając im konkretnego kierunku.

Jednym z dyrektorów Multiartu był Dimityr Iwanow, szef szóstego Zarządu DS. On to przedstawił Pawłowa Andrejowi Łukanowowi, czołowemu reformatorowi komunistycznemu. Ilia Pawłow, jednorazowy mistrz w zapasach, wszechstronny twardziel i dandys, stał u progu nowej kariery.

Od Andreja Łukanowa bił szelmowski blask, kiedy oglądaliśmy chaotyczne działania parlamentu w ostatnich dniach 1989 roku.

– Wszystko idzie w miarę dobrze, nie sądzi pan? – Byłem nieco zakłopotany. – Ale czy nie martwi pana, jak zwykli obywatele zareagują na komunistów takich jak pan? – zapytałem go.

– O nie, Misha, nie panikuj – odparł nieskazitelną angielszczyzną. – Zawsze chciałem się zmienić, a sprawy niedługo przybiorą znacznie lepszy obrót.

Mimo twarzy chochlika Łukanow posiadał mnóstwo uroku osobistego (w przeciwieństwie do większości innych zatwardziałych komunistów). Ludzie, w tym również ja sam, pałali do niego sympatią od pierwszego wejrzenia. Ten poliglota ze świetną gadką polityczną urodził się w Moskwie, gdzie wypracował rozbudowaną sieć koneksji. Po obaleniu dyktatora Todora Żiwkowa w 1989 roku został premierem i razem z Ilią Pawłowem oraz innymi przyjaciółmi z DS planował opanowanie bułgarskiej gospodarki. Ludzie ci obsadzili prawie wszystkie punkty strategiczne: Łukanow kontrolował machinę polityczną, Dimityr Iwanow budował sieć służb bezpieczeństwa, zaś Ilia i jego kompani zapaśnicy zapewniali obstawę.

Brakowało tylko poparcia demokratycznej opozycji. Nowo powstały Związek Sił Demokratycznych z nieograniczonym finansowym i politycznym wsparciem amerykańskiej ambasady moralnie opanował scenę polityczną Bułgarii po przewrocie w 1989 roku. Był wrogo nastawiony do komunistów, winiąc ich za zniszczenia, jakich dokonali w kraju. Pawłow i jego towarzysze byli związani z komunistycznym reżimem, zatem mieli za zadanie zneutralizować wszelkie próby udaremnienia własnych planów biznesowych ze strony opozycji.

W 1990 roku Ilia wymyślił rozwiązanie tego problemu. Był dobrym przyjacielem zastępcy przewodniczącego Podkrepy, niezależnego antykomunistycznego bułgarskiego związku zawodowego, który miał silne wsparcie rządu amerykańskiego. Pawłow przekonał szefów Podkrepy, że prawdziwymi wrogami zwykłych pracowników byli mianowani przez komunistów dyrektorzy wielkich fabryk państwowych.

– Ilia prowadził prostą grę – mówi z przekonaniem Bojko Borysow, czterdziestoparoletni były dyrektor generalny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, posiadacz czarnego pasa w karate. Zanim został ochroniarzem premiera Sakskoburggotskiego, pracował w branży ubezpieczeniowej. Jeden z czołowych kłusowników stał się nagle strażnikiem zwierzyny, znał więc od wewnątrz kryminalne sprawy Bułgarii.

– Gra nazywała się Pułapką Pająka. Ilia wszedł do biura dyrektora Kremikowcy, jednej z największych hut stali w Europie Wschodniej. Razem z nim był przewodniczący najpotężniejszego związku zawodowego i Dimityr Iwanow, który jeszcze niedawno kierował zarządem szóstym. I powiedzieli dyrektorowi kombinatu: „Masz wybór: pracujesz z nami albo cię zniszczymy!”.

Pawłow oznajmił dyrektorowi huty, że od tej chwili ten będzie kupował surowce nie bezpośrednio od Rosjan po cenie subsydiowanej, ale od jednego z jego przedsiębiorstw po cenie rynkowej. A potem, zamiast sprzedawać produkt końcowy bezpośrednio konsumentowi, dyrektor będzie musiał sprzedać go po cenie minimalnej innej firmie Ilii, która następnie wprowadzi produkt na wolny rynek. W ten sposób Pawłow kontrolował wejście i wyjście z kombinatu: Pułapka Pająka.

Prostota i skuteczność tego systemu spodobały się Ilii. Rząd kierowany przez Łukanowa jeszcze przez wiele lat przyznawał przedsiębiorstwu dotacje.

– Przedsięwzięcie nie upada tak od razu – powiedział Emil Kjulew, jeden z najbogatszych bułgarskich bankierów, zamordowany w październiku 2005 roku. – Wiesza się kozę na haku, a ona powoli umiera, wykrwawiając się, ta agonia może trwać całe lata. Pawłow i jego towarzysze stworzyli takie spółki holdingowe w niemal każdej branży bułgarskiej gospodarki: w rolnictwie, transporcie, przemyśle i energetyce. Jego holdingi działały równolegle z branżowymi organizacjami Podkrepy. Gdziekolwiek pojawiła się Podkrepa, Ilia tworzył spółkę holdingową.

Po przewrocie w 1989 roku upadł system ubezpieczeń społecznych, pozostawiając po sobie zniszczenia i nędzę. Kraj otrzymał potężny cios, wychodząc z podziemnej egzystencji gospodarki socjalistycznej prosto w oślepiający blask gospodarki wolnorynkowej. W reżimie komunistycznym fabrykom udawało się przetrwać dzięki znacznym dotacjom rządowym, podczas gdy blok sowiecki zapewniał tandetnym produktom zbyt na rynkach Europy Wschodniej. Kiedy w 1989 roku upadł mur berliński, rynki bułgarskie zawaliły się wraz z nim.

Podczas gdy przemysł przechodził głęboki kryzys, rolnictwo – tradycyjna podstawa gospodarki Bułgarii – jeszcze bardziej zyskało na znaczeniu, ale ten sektor również znalazł się w tarapatach. Unia Europejska nie chciała zwiększać nieznacznego importu bułgarskich płodów rolnych, ponieważ wtedy zachwiałaby się protekcjonistyczna machina ukryta pod dumną nazwą Wspólnej Polityki Rolnej (WPR). Światowe potęgi, wychwalając rewolucyjne znaczenie globalizacji na początku lat dziewięćdziesiątych, pomijają jej niedociągnięcia. Kiedy wiele krajów otworzyło swoje rynki w nadziei na lepszą współpracę z potężną gospodarką Zachodu, Unia Europejska, Stany Zjednoczone i Japonia zażądały, by państwa te zgodziły się na sprzedaż produktów pochodzenia europejskiego, amerykańskiego i japońskiego. Jednocześnie domagały się niskich stawek podatku korporacyjnego w zamian za nowe inwestycje, a wśród zachodnich korporacji zapanowała moda na outsourcing jako sposób obniżenia kosztów siły roboczej.

Kilka miesięcy po upadku komunizmu firmy takie jak Snickers, Nike, Swatch, Heineken czy Mercedes rozpoczęły niemożliwy do powstrzymania marsz na wschód, w ciągu kolejnych tygodni podbijając te części Europy, które oparły się nawet Napoleonowi i Hitlerowi. Oczarowani nowoczesnością i jakością zachodnich towarów mieszkańcy Europy Wschodniej (oraz Afryki i Azji) wydawali ostatnie grosze, by posiąść nowe symbole statusu społecznego.

Jedna z powszechnie znanych prawd na temat międzynarodowego handlu głosi, że importując towary i usługi do swojego państwa, należy eksportować inne dobra, aby móc za nie zapłacić (im biedniejszy kraj, tym pilniejsza ta potrzeba – bogatym państwom, takim jak Stany Zjednoczone, taniej zaciągać gigantyczne długi). Wysokiej jakości owoce, bawełna, róże, wina i zboże z Bułgarii mogły odegrać istotną rolę w stawianiu na nogi osłabionej gospodarki – ich eksport prawdopodobnie mógł zrównoważyć część kosztów poniesionych na zakup nowych zachodnich produktów zalewających rynek. Niestety, był on niemiłosiernie ograniczany przez instytucje takie jak WPR, które blokowały sprzedaż produkcji rolnej. Bułgarskie dobra konsumpcyjne nadal miały socjalistyczny charakter (czytaj: były brzydkie i nie działały) i jako takie nie stanowiły konkurencji dla towarów zachodnich. Pozostawał więc problem, jak zapłacić za rosnącą liczbę importowanych produktów.

Podczas gdy większość Bułgarów doświadczała nagłego pogorszenia standardu życia, niewielka ich grupa w najlepsze korzystała z powstałego chaosu. W 1992 roku Ilia Pawłow był multimilionerem z perspektywami dzięki przekształceniu majątku państwowego w prywatny kapitał płynny przy użyciu Pułapki Pająka. Przekroczywszy trzydziestkę, założył filię swego przedsiębiorstwa w Vienna, w stanie Wirginia, niedaleko Waszyngtonu. Za pośrednictwem utworzonego w ten sposób Multigroup US kupił dwa kasyna w Paragwaju.

Po powrocie z Ameryki Pawłow zatrudnił kilka firm, aby rozpowszechnić obraz dynamicznego sukcesu oraz patriotyzmu – i stał się twarzą nowej Bułgarii. Był teraz najbardziej rozpoznawalnym biznesmenem w kraju; jego poczynania śledziły gazety i programy telewizyjne. Zaproszenia na imprezy, jak na przykład jego przyjęcie urodzinowe szóstego sierpnia – tradycyjnie organizowane w jednym z najbardziej luksusowych hoteli w Warnie, kurorcie nad Morzem Czarnym – stały się obiektem pożądania, gdyż goście Ilii mieli okazję spotkać się ze znamienitymi przedstawicielami elity politycznej i gospodarczej. Pokazanie w banku zdjęcia z Pawłowem gwarantowało dużą pożyczkę na preferencyjnych zasadach. Na początku setki, później tysiące, aż wreszcie dziesiątki tysięcy spragnionych pieniędzy i pracy Bułgarów uzależniały swoje „być albo nie być” od komercyjnych operacji prowadzonych przez Multigroup i jemu podobne korporacje, pojawiające się w każdym zakątku kraju. Oczywiście, wielu krytykowało metody Pawłowa. Inni byli po prostu zazdrosnymi konkurentami, którzy konspirowali z nim i przeciwko niemu w półświatku tworzącej się dopiero gospodarki rynkowej. Na tym etapie trudno było zauważyć różnice między działalnością legalną, szarą strefą a przestępczością. Tak czy owak, większość Bułgarów postrzegała Ilię jako autentycznego, energicznego i sympatycznego przedsiębiorcę, któremu leży na sercu dobro kraju i który zapewnia pracę w rejonach, gdzie państwo niespodzianie spełniło katastrofalną przepowiednię Marksa, wycofując swą ingerencję.

Siedziba nowej korporacji Pawłowa, Multigroup, mieściła się pod Sofią, w posiadłości na górze Bystrica, gdzie onegdaj spędzali wakacje najważniejsi członkowie bułgarskich związków zawodowych. Budynek został sprzedany za bezcen Robertowi Maxwellowi, brytyjskiemu magnatowi medialnemu, który przez kilka lat utrzymywał kontakty z komunistycznymi przywódcami Związku Radzieckiego i Bułgarii. Przykład Maxwella pokazuje, jak szybko niektórzy drapieżni biznesmeni z Zachodu nawiązywali stosunki z oligarchami Europy Wschodniej w celu umiędzynarodowienia grabieży majątków nowych demokracji. Maxwell znalazł się w awangardzie przestępczego przemysłu, który pod koniec lat dziewięćdziesiątych wymknął się spod kontroli – mowa tutaj o praniu brudnych pieniędzy. Razem z premierem Łukanowem zaaranżował transfer 2 miliardów dolarów z Bułgarii do zachodnich rajów podatkowych. Kolejne rządy bułgarskie nie zdołały dowieść, co naprawdę stało się z tymi pieniędzmi, choć wiemy na pewno, że gotówka nie dotarła do funduszu emerytalnego „Daily Mirror”, który Maxwell w owym czasie również okradał na setki milionów funtów.

Dla większości Bułgarów początek lat dziewięćdziesiątych wyglądał ponuro: kraj utracił rynki zbytu, Pawłow i jego towarzysze ogołocili gospodarkę ze wszystkiego, co wartościowe, nikt nie chciał kupować bułgarskich towarów, a co gorsza, jako że Bułgaria była raczkującą demokracją, Stany Zjednoczone i Międzynarodowy Fundusz Walutowy domagały się, aby Sofia dotrzymała słowa i zaczęła spłacać dziesięć miliardów długu zaciągniętego przez rozrzutny reżim komunistyczny.

W tym samym czasie kolejne rządy, chcąc zyskać popularność, zaczęły zwalniać tysiące policjantów. Posady tracili wszelkiego rodzaju funkcjonariusze: pracownicy tajnych służb, oficerowie kontrwywiadu, komandosi sił specjalnych, strażnicy graniczni, detektywi z wydziałów zabójstw, a nawet gliniarze z drogówki. Zwolnieni policjanci znali się między innymi na inwigilacji, przemycie, zabójstwach, szantażach oraz rozbudowywaniu sieci kontaktów. W 1991 roku już czternaście tysięcy byłych funkcjonariuszy było bezrobotnych i szukało nowego zajęcia w kraju, którego gospodarka kurczyła się w zastraszającym tempie. Jeden sektor jednak rozwijał się z niespotykaną dotąd dynamiką i tak się złożyło, że idealnie odpowiadał niezadowolonym ekspolicjantom, jeśli chodzi o rodzaj wykonywanej pracy. Tym sektorem była przestępczość zorganizowana.

Podobnego losu doświadczyła niedługo kolejna grupa uprzywilejowanych – zapaśnicy, bokserzy i ciężarowcy. Gdy kryzys budżetowy zbiegł się w czasie z duchem wolności, dzięki któremu zredukowano policję do minimum, kluby sportowe w całym kraju przekształcano w małe prywatne siły bezpieczeństwa. Ze swoją siłą fizyczną oraz wysokim poziomem wzajemnego zaufania sportowcy natychmiast rozpoczęli akcję publicznego zastraszania na szeroką skalę, po drodze zgarniając pod swe skrzydła drobnych złodziejaszków i gangi uliczne. W 1992 roku zapaśnicy sprawowali surowe rządy w największych miastach Bułgarii, choć gdzieniegdzie mieli za rywali byłych policjantów i funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa. Najbłyskotliwsi z nich potrafili połączyć umiejętności typowe dla obu profesji: siłę fizyczną sportowców i policyjną zdolność konstruowania sieci kontaktów. Stworzone w ten sposób organizacje rozrosły się na tyle, by zdominować gospodarkę, a dwie grupy, znane pod akronimami SIC i VIS, stały się niekwestionowanymi liderami na rynku.

SIC i VIS przedstawiały się jako firmy ubezpieczeniowe.

– Wszedłem w posiadanie mojego mercedesa w czerwcu 2002 roku – opowiada jeden z sofijskich taksówkarzy. – Rzecz jasna, wykupiłem ubezpieczenie w państwowej firmie, żeby zmniejszyć kwotę łapówek dla gliniarzy z drogówki. W tamtych czasach zatrzymywano nas co parę kilometrów i policjanci domagali się pieniędzy bez podawania konkretnych powodów. Ale jeśli złamało się jakieś przepisy drogowe, na przykład jechało się bez ubezpieczenia, trzeba było zapłacić podwójną sumę. Niedługo potem jednak podeszło do mnie kilku osiłków – takich wytatuowanych, z krótkimi włosami i w skórzanych kurtkach – i powiedzieli, że muszę wykupić ubezpieczenie w SIC. Tak też zrobiłem – nie chciałem z nimi zadzierać. Ale niektórzy kierowcy odmówili i w ciągu kilku godzin skradziono im samochody. Mogli je odzyskać, tylko płacąc składki SIC... Z odsetkami, ma się rozumieć!

To już nie było tylko wymuszenie. Jeżeli skradziono samochód komuś, kto już był ubezpieczony w SIC, bandziory dokładały starań, żeby odzyskać auto. Świadczyli prawdziwe usługi (choć poparte groźbami) i mieli na oku mniejsze grupy próbujące wkroczyć na ich teren.

SIC, VIS, a później jeszcze TIM stały się potężnymi przedsiębiorstwami, zajmującymi się różnymi gałęziami gospodarki, legalnymi i nielegalnymi. Często wydawało się, że to ci ludzie, a nie rząd, kierują krajem.

– Nie mówimy tylko o gościach z tęgimi karkami, obwieszonych złotymi łańcuchami, którzy zajmują najlepsze miejsca w twojej ulubionej restauracji! – wykrzyczał jeden z europejskich dyplomatów, nie mogąc powstrzymać oburzenia. – Oni mieli odwagę i czelność zablokować wszystkie ulice w centrum Sofii tylko dlatego, że chcieli zjeść lunch, nie słuchając odgłosów ruchu drogowego!

Niektórzy oligarchowie zarządzający holdingami takimi jak Multigroup zlecali ochronę swoich przedsiębiorstw firmom SIC i VIS. Inni woleli stworzyć własne drużyny zbirów. Później Ilia Pawłow bardzo ostrożnie zrywał powiązania z tymi grupami. Ale zanim to nastąpiło, przyjaźnił się z kilkoma najważniejszymi gangsterami. Szczególnie blisko współpracował z jednym z szefów SIC, Mładenem Michajlewem (lepiej znanym jako Madżo) – również dlatego, że ów zaczynał karierę jako szofer Pawłowa. Niesprawiedliwie byłoby jednak obwiniać Ilię Pawłowa o to, że wybrał życie na granicy korupcji, rozboju i przestępczości zorganizowanej. Nie był człowiekiem o mocnym kręgosłupie moralnym. Ale skorzystał ze swojej szansy w czasie, kiedy państwo bułgarskie było bliskie upadku. Ludzie w Europie Wschodniej odkrywali, że kiedy zaczyna się swobodne upadanie państwa, prawo jest pierwszym elementem, który nie wytrzymuje naporu transformacji. Kapitalizm nie istniał przed rokiem 1989, więc słabe państwa, które wyłoniły się z byłego bloku sowieckiego, nie potrafiły rozróżnić, co jest legalne, a co nie. Nie miały ani wystarczających środków, ani doświadczenia, by kontrolować nowinki wymiany komercyjnej. Ci, którzy dobrze się ustawili w ciągu pierwszych trzech lat po upadku komunizmu, mogli później ustalać reguły nowej rzeczywistości.

Był ciepły, słoneczny dzień wiosny 1991 roku, kiedy podjechałem pod hotel Esplanade przy ulicy Gajewej w centrum Zagrzebia. Czterogodzinna jazda z Wiednia poszła jak z płatka dzięki mojemu czarnemu audi quattro. Był to bez wątpienia najlepszy samochód, jakim kiedykolwiek jeździłem, lepszy od pojazdów, które mieliśmy na standardowym wyposażeniu BBC; po kilku ryzykownych podróżach odbytych w trakcie przewrotu w 1989 roku w zamieciach na niepewnych nawierzchniach dróg Europy Wschodniej uparłem się na auto z napędem na cztery koła. Kiedy wysiadłem, nowy, nieco podenerwowany portier poprosił mnie o kluczyki, żeby zaparkować mi samochód. W Esplanade była to zwyczajowa procedura, więc wręczyłem mu je.

Wszyscy kręcili się w okolicach Esplanade: mediatorzy, jak Cyrus Vance czy lord David Owen, oraz ministrowie – lokalni, ale również z Unii Europejskiej i ze Stanów Zjednoczonych. Siedzieli przy stołach tuż obok najemników, którzy zjechali tu, spodziewając się zyskownych konfliktów, lub obok młodych członków chorwackiej diaspory z Edmonton albo z Cleveland w Ohio, gotowych zaryzykować życie za ojczyznę, której nigdy wcześniej nie widzieli na oczy.

Następnego ranka poszedłem na parking, by znaleźć moje audi. Nie było go tam. Jeszcze o tym nie wiedziałem, ale moje auto wyruszyło w nieznaną podróż, która miała się zakończyć kilka tygodni później na giełdzie używanych samochodów trzysta kilometrów dalej, w Mostarze, stolicy zachodniej Hercegowiny. Do tego czasu zdążyłem już pobrać pieniądze z ubezpieczenia (na szczęście austriackie firmy ubezpieczeniowe nie zerwały jeszcze umowy z Jugosławią, tak jak wycofały się z Polski, Rumunii, Bułgarii i Albanii) i nigdy więcej już nie ujrzałem mojego ukochanego audi, które z pewnością trafiło w ręce członka którejś z nowo powstałych milicji w Bośni i Hercegowinie.

W ten sposób padłem ofiarą najszybciej rozwijającego się przemysłu europejskiego – kradzieży samochodów. Co miesiąc tysiące pojazdów znikały z ulic północnej Europy, by nielegalnie przedostać się na wschód i na Bałkany. W 1992 roku widziałem, jak wielki kontenerowiec rozładowuje towary w zniszczonym albańskim porcie Durrës. Dziesiątki bmw, peugeotów, hond, a przede wszystkim mercedesów, mercedesów i jeszcze więcej mercedesów (głównie z ulubionej przez niemieckich, skandynawskich i holenderskich taksówkarzy serii 200) wyjeżdżały na kamienne, pokryte rdzą nabrzeże. Na wpół śpiący celnicy nie zwracali uwagi na podekscytowanych, zakurzonych i brudnych facetów, wsiadających do samochodów, z których jeszcze nie zdjęto oryginalnych tablic rejestracyjnych, nie wyrzucono odświeżaczy zapachów, rodzinnych zdjęć dyndających na lusterkach ani starych paczek po papierosach.

Samochody były w Albanii dozwolone tylko do użytku publicznego – drogi zaprojektowano tak, by mogło nimi przejechać kilka ciężarówek dziennie, a nikt poza małą grupą państwowych szoferów nie umiał prowadzić. W chaosie upadającego reżimu komunistycznego bramy zostały otwarte i każdy, kto miał okazję wejść w posiadanie (kradzionego) auta, wyjeżdżał na publiczne autostrady w śródziemnomorskim stylu, mimo że nigdy wcześniej nie siedział za kółkiem. Koszmar! Kraj przeobraził się w olbrzymi, niebezpieczny tor kartingowy, a każdy samochód był łakomym kąskiem dla złodziei (zważywszy na to, że wszystkie i tak były kradzione, trudno było jednoznacznie ustalić prawo własności). Auta, które nie zostały na miejscu, w Albanii, były sprzedawane w Macedonii, Bułgarii, Rosji, na Środkowym Wschodzie, na Kaukazie i w krajach byłego Związku Radzieckiego w Azji Środkowej.

Wtedy nie doceniałem jeszcze znaczenia tego, że mój samochód został skradziony. Nie dostrzegałem czubka góry lodowej, tworzącej się pod wzburzonym morzem rewolucji, wolności, nacjonalizmu i przemocy, które pochłonęło Europę Wschodnią. Wielu ludzi wyrównywało stare porachunki. Inni dokładali starań, by zachować przywileje, którymi cieszyli się za poprzedniego reżimu, ale w społeczeństwie, w którym „komunizm” nabrał nagle negatywnego znaczenia.

Firmy wymuszające haracze za ochronę, takie jak SIC i VIS, były zaangażowane w przemyt samochodów. Transgraniczny charakter handlu zapewniał nawiązanie kontaktów między tworzącymi się bułgarskimi syndykatami a podobnymi grupami w innych krajach bałkańskich i wschodnioeuropejskich. Każde z tych państw specjalizowało się w handlu określonym rodzajem dóbr. W byłej Jugosławii, na przykład, handlowano bronią i papierosami. W Bułgarii – samochodami. Na Ukrainie handlowano siłą roboczą i kobietami. Handel narkotykami odbywał się wszędzie.

Węgry i Czechosłowacja zajmowały szczególne miejsce w nowej sieci powiązań przestępczych dzięki kontaktom ekonomicznym i komercyjnym, które nawiązały z państwami sąsiadującymi, czyli Niemcami i Austrią, w poprzedniej dekadzie. Ale jako kraje byłego bloku socjalistycznego nadal utrzymały ruch bezwizowy z Europą Wschodnią. Kazachowie, Gruzini, Bułgarzy, Mołdawianie, Jugosłowianie i Łotysze mogli bez żadnego problemu osiedlać się tymczasowo na terenie obu tych państw.

Taką możliwość mieli również Rosjanie, ma się rozumieć.

Wyjątkowo dynamiczny rynek wymiany walut powstał na Węgrzech, które początkowo stały się centrum największych operacji prania brudnych pieniędzy. Węgry stanowiły tak atrakcyjną bazę międzynarodowych operacji przestępczych, że niebawem najpotężniejsze rosyjskie grupy mafijne wybrały Budapeszt na swoją bazę wypadową w Europie Środkowej, próbując rozszerzyć działalność w kierunku zachodnim. Bułgarzy byli zmuszeni działać na innym terenie.

– Kiedy nadeszli Rosjanie, nowa bułgarska mafia została zepchnięta do Czechosłowacji – wyjaśnia Jowo Nikołow z Sofii, główny ekspert w dziedzinie bułgarskiej przestępczości zorganizowanej. Na początku chodziło tylko o większy przemyt samochodów. – Ale potem dostrzegli inną szansę.

Inną szansą była silnice hanby, czyli Droga Wstydu – autostrada łącząca Drezno i Pragę, wiodąca przez centrum kompleksu przemysłu ciężkiego w Czechosłowacji, w północnych Czechach. W przygnębiającej i chaotycznej atmosferze ekonomicznej Czeszki zaczęły sprzedawać się za niewielkie pieniądze przy drodze E55. Za cenę skromnego posiłku nastolatki zaspokajały pragnienia niezliczonej rzeszy spoconych kierowców bmw i otyłych szoferów ciężarówek kursujących między Czechami a Saksonią.

„Ludzie przybywają z całej Europy Wschodniej do «granicy dobrobytu», aby sprzedawać usługi młodych prostytutek starzejącym się Niemcom” – pisał wówczas „Der Spiegel”. Narodowy aspekt tego seksualnego Drang nach Osten dodawał obrzydliwemu procederowi dreszczyku emocji, jako że wielu klientów pochodziło z Niemiec Wschodnich (a więc pośród bmw znalazło się kilku spoconych kierowców trabantów).

Kobiety pracujące przy Drodze Wstydu robiły to z własnej woli oczywiście, sytuacja ekonomiczna zmusiła je do prostytucji, ale nikt nie wywierał na nie fizycznej presji. Niektóre były wciągane w proceder przez alfonsów, ale większość pracowała z wyboru, chcąc w ten sposób zarobić na życie. Spory odsetek stanowiły młode kobiety pochodzenia romskiego, które musiały liczyć się z podwójną dozą ostracyzmu jako prostytutki i jako Romki.

Bułgarscy bossowie przebywający w Pradze i północnych Czechach zauważyli brak jakiejkolwiek skutecznej kontroli spontanicznego handlu ludźmi w celach seksualnych. Potencjalny rynek był ogromny – wiadomo, że tysiące Niemców co roku jeździło na Karaiby i do południowo-wschodniej Azji, by korzystać z uroków seksturystyki. Dlaczego nie odpowiedzieć na ten popyt, oferując im piękne młode kobiety po bardzo niskich cenach tuż za granicą niemiecką, w warunkach nieco bardziej relaksujących niż pobocze autostrady E55? Bułgarskie gangi wykupiły, zbudowały lub wynajęły tanie motele w północnych Czechach. Chcąc zmaksymalizować zyski, gangsterzy potrzebowali uległych kobiet, słabo związanych z lokalną społecznością. Szukali zatem swoich rodaczek. Jednak w przeciwieństwie do Czeszek, Bułgarki niezbyt chętnie wchodziły w ten rodzaj biznesu – wiele z nich nie miało nawet pojęcia, co je czeka. Dziewiętnastoletnia Stanimira wynajmowała obskurne mieszkanie w Ruse, zanieczyszczonym porcie nad Dunajem w północnej Bułgarii. Pewnego dnia jej współlokatorka zaproponowała, żeby się stamtąd wyrwały.

– Powiedziała, że dostała świetną posadę jako sprzedawczyni i ja też miałabym szansę. Miesięczna pensja miała wynosić 3000 marek^2. Z Bułgarii pojechałyśmy prosto do Dubi w Czechach, przez Węgry i Słowację. Pierwsze, co rzuciło mi się w oczy, kiedy zobaczyłam naszą kwaterę, to zakratowane okna.

Budynek w Dubi, mieście na północy Czech, należał do byłego bułgarskiego zapaśnika i mieścił się niedaleko Drogi Wstydu. Czterdziestoparoletni Swetomir Bełczew, ukończywszy Akademię Sportu w Razgradzie w Bułgarii, zarzucił sportową karierę i wstąpił na drogę przestępstwa. W wieku dziewiętnastu lat został skazany na dwanaście lat więzienia za próbę zabójstwa, a niedługo po odbyciu kary znów wylądował za kratkami.

„Przebywając w zakładzie karnym, założył partię polityczną «Odnowa», która miała bronić praw więźniów” – taki zapis widnieje w aktach Bełczewa w bułgarskim Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, co wskazuje, że musiał być niesamowicie inteligentnym więźniem. „Jako przewodniczący partii organizował w więzieniu strajki, bunty i protesty w 1990 roku. Rok później kandydował na prezydenta”.

Gdy jego kariera polityczna zmierzała ku końcowi, Bełczew przeniósł się do Czech, by z dala od ciekawskich oczu bułgarskiej policji badać szanse na rozwinięcie biznesu. Jego matka została w Bułgarii, by wyszukiwać odpowiednie dziewczęta.

Po przyjeździe do Dubi Stanimirze powiedziano, że nie będzie pracowała jako kelnerka, ale jako prostytutka. Na początku kategorycznie odmówiła współpracy.

– Bełczew stłukł mnie na kwaśne jabłko, bił mnie i kopał w pawilonie naprzeciwko hotelu Sport. Kopał mnie butami z ćwiekami. Kopał mnie po plecach i okładał krzesłem. Wezwał przez krótkofalówkę swoich kumpli, Krassiego i Blackiego, i kazał im również mnie pobić. Zabrali mnie do piwnicy, gdzie tych dwóch dalej mnie kopało i biło, głównie w podbrzusze. Blackie ścisnął mi głowę i uderzył pięściami. Kiedy zemdlałam, oblali mnie wodą, a kiedy odzyskałam przytomność, przykuli mi rękę kajdankami do kaloryfera. Bardzo to było bolesne. Siedziałam przykuta do grzejnika cały dzień. Potem Bełczew zgwałcił mnie w jednym z pokoi w domku na wsi.

Bełczew i jego pomocnicy torturowali i gwałcili każdą z czterdziestu kobiet, które uratowano podczas policyjnego nalotu na dom publiczny w Dubi w 1997 roku. Podczas pobytu w niewoli musiały one zarobić minimum dwa tysiące funtów miesięcznie (oczywiście nigdy nie widziały na oczy tych pieniędzy). Jeżeli im się nie udawało, były bite. Podobnie kończył się również każdy akt nieposłuszeństwa (Bełczew miał swoje informatorki wśród zatrudnianych kobiet). Jeśli nie chciały sypiać z członkami gangu, były bite i gwałcone, a podejrzenie jednego z czeskich śledczych, jakoby jedną dziewczynę zamordowano, potwierdziło się kilka lat później po aresztowaniu Bełczewa, kiedy na terenie agencji znaleziono zakopane zwłoki. Młode, wystraszone, bez paszportów i znajomości lokalnego języka Bułgarki były przedmiotem ostracyzmu jako prostytutki, a do tego całkowicie uzależnione od swoich dręczycieli.

Przypadek Bełczewa był rzadkością, bo w końcu go złapano, zlikwidowano agencję i uwolniono kobiety (co ciekawe, Bełczew w dalszym ciągu zarządzał trzema domami publicznymi z więzienia za pomocą telefonu komórkowego, który przemycił mu jego adwokat). Jednak wszędzie dookoła, zanim jeszcze opadł kurz po murze berlińskim, gangsterzy i oszuści tworzyli olbrzymią siatkę handlu żywym towarem, która sięgała każdego zakątka Europy. Bułgarskie gangi szybko przejęły wiodącą rolę w tym interesie dzięki strategicznemu położeniu ich kraju. Każda granica stwarzała możliwości lukratywnego handlu. Południowa, z Grecją, stanowiła najkrótszą drogę do Unii Europejskiej – po przekroczeniu tej granicy kobiety można było przewieźć do każdego miejsca w Unii (poza Wielką Brytanią i Irlandią) bez konieczności przechodzenia przez kontrole policyjne. Południowo-wschodnia, z Turcją, była zarezerwowana dla rozwijającego się dopiero przewozu kobiet na Środkowy Wschód, a w szczególności do Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Droga na zachód wiodła do handlarzy z Albanii i Macedonii (a później również z Kosowa), gdzie popyt gwałtownie wzrósł w 1994 roku, gdy tylko przybyły pierwsze kontyngenty wojska będące częścią Sił Pokojowych Narodów Zjednoczonych (gros bałkańskiego wewnętrznego handlu żywym towarem bazuje na żołnierzach ONZ i międzynarodowych urzędnikach państwowych). Podróżując na północ, gangi przewoziły kobiety do Czech i do Niemiec, wracając później do Bułgarii kradzionymi autami.

Rewiry handlarzy żywym towarem i przemytników samochodów w znacznej mierze się pokrywały. Dzielili trasy i wydatki, ale policja postrzegała ich jako oddzielne przedsięwzięcia. W myśl ogólnej zasady za handel kobietami odpowiadają małe komórki, które przewożą ludzi z regionu do regionu, nie zdając sobie sprawy, dokąd zabierze ich kupujący. Kradzież samochodów na wielką skalę jest bardziej złożona i wymaga kierownictwa większych oraz lepiej zorganizowanych syndykatów. Mimo że większość towarów i usług się pokrywa (szczególnie jeśli chodzi o trasy, którymi podróżują), to rodzaj towaru, jego pochodzenie i miejsce przeznaczenia określają, czy jest on rozprowadzany przez duże, czy przez małe syndykaty.

Kobiety są dla przestępców atrakcyjne jako towar klasy podstawowej. Mogą legalnie przekraczać granice i nie przyciągają uwagi psów tropiących. Początkowe nakłady są zaledwie ułamkiem sumy, jaka jest konieczna w przypadku kradzieży samochodów, koszty ogólne są minimalne, a jako dostawca usług towar (kobieta) generuje coraz to nowe dochody. Jedna kobieta jest w stanie zarobić dla swojego sutenera od trzech do sześciu tysięcy funtów miesięcznie. Te obliczenia nie biorą jednak pod uwagę koszmarnej rzeczywistości wielokrotnych gwałtów i niewyobrażalnego wykorzystywania ludzi. Jednak ani dostawca (gangster), ani konsument (bogaci Europejczycy z Zachodu) nie pojmują tej relacji w ujęciu innym niż ekonomiczne. Gangster żyje w środowisku, które jest w znikomym stopniu regulowane – jeśli on nie sprzeda tej kobiety, zrobi to ktoś inny. Zachodni Europejczycy najwyraźniej potrafią zostawić sumienie na wieszaku razem z płaszczem i kapeluszem.

Dla policji w Europie Wschodniej przejście na kapitalizm było wyjątkowo trudnym procesem. Wielu krytykowało organa ścigania za współudział w represjonowaniu przeciwników w reżimie komunistycznym. Ciężka praca funkcjonariuszy w systemie nowej demokracji kontrastowała z pełnym uciech życiem, jakie wiedli niektórzy z ich byłych kolegów po fachu, pomagający tworzyć wielkie imperia przestępcze. W nowych warunkach rynkowych płace policjantów były śmiesznie niskie – za każdym razem, kiedy przejeżdżałem przez Bułgarię, Jugosławię lub Rumunię w pierwszych latach po upadku komunizmu, musiałem płacić co najmniej trzydzieści funtów nieoficjalnych mandatów nakładanych przez zubożałych gliniarzy z drogówki. Litera prawa, tak ważna w budowaniu zaufania publicznego w skonfliktowanych społeczeństwach, była fikcją.

Później – nie po raz ostatni zresztą – Zachód zrobił coś naprawdę głupiego. 30 maja 1992 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ w Nowym Jorku przyjęła rezolucję 754., która nakładała sankcje ekonomiczne na Serbię i Czarnogórę. Bałkany – zniszczone wojną, zubożałe i nadal jeszcze w szoku – miały przekształcić się w machinę przemytu i przestępczości, która w dotychczasowej historii nie miała sobie równych. Podczas gdy cały świat załamywał ręce nad bezwzględnymi dążeniami narodowymi ludów jugosłowiańskich, mafie bałkańskie powoli odsuwały na bok różnice etniczne, nawiązując zapierającą dech w piersiach współpracę przestępczą.

Trasy przemytu na Bałkanach w latach dziewięćdziesiątych

Krwawa forsa

– Pięć minut, Dick – rzucił Sandy Berger, doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego Billa Clintona. – Dostanie pięć minut na rozmowę z prezydentem, ani chwili dłużej.

Dick Sklar był zawiedziony. Wydawało mu się, że prezydent Czarnogóry Milo Dźukanović zasługuje na więcej ze strony swojego amerykańskiego odpowiednika. Ale Berger wyraził się jasno.

Przez kilka lat Sklar pracował za kulisami jako nieprzejednany kombinator działający w imieniu Clintona. Dobrze znał zdanie swojego zwierzchnika na temat Bałkanów, ale był zaskoczony szorstkim potraktowaniem młodego Dźukanovicia. Wprawdzie prezydent Czarnogóry reprezentował mało znane górzyste państewko na Bałkanach, które było tematem żartów w literaturze od Johna Buchana po Agathę Christie, był jednak również najzagorzalszym sojusznikiem NATO podczas kampanii w Kosowie. A to właśnie zwycięstwo w tej wojnie pozwoliło Clintonowi i jego ludziom na beztroski nastrój owego czerwcowego dnia 1999 roku, kiedy przybyli do Słowenii, alpejskiego kraju położonego między Bałkanami a Europą Środkową.

Kilka tygodni wcześniej wojska jugosłowiańskie poprosiły o zawieszenie broni, ku wyraźnej uldze Clintona i jego najbliższych doradców. To była ciężka wojna – nie jakaś tam krótkotrwała przepychanka, jak przewidywali niektórzy wysoko postawieni urzędnicy z waszyngtońskiej administracji, zanim jeszcze zaczęły się zamieszki. Prezydent USA przybył właśnie do Europy, by wyrazić wdzięczność swoim osiemnastu sojusznikom z NATO oraz innym stronnikom za poparcie słusznej sprawy.

Czarnogóra była młodszą siostrą Serbii, kapryśnego i skłonnego do przemocy członka dysfunkcyjnej federalnej rodziny zwanej Jugosławią. Ale choć jugosłowiańskie wojska kontrolowały lotniska, porty i granice Czarnogóry podczas wojny w Kosowie, pełen wdzięku były zawodowy koszykarz, który teraz został czarnogórskim prezydentem, okazał się poważnym kłopotem dla serbskiego dyktatora Slobodana Miloševicia. Dźukanović nie tylko popierał politykę Zachodu (mimo że od 1992 roku jego kraj ucierpiał z powodu ostrych sankcji ekonomicznych nałożonych przez ONZ), ale również udzielał schronienia przeciwnikom Miloševicia, dbając tym samym o to, by bunt w Serbii nie został stłumiony. Serbski dyktator groził Dźukanoviciowi, ale Czarnogórzec nie tracił zimnej krwi – a to wymagało nie lada odwagi.

Wojna Dźukanovicia była niezwykle niezręczna. NATO zbombardowało dziesiątki miejsc w Czarnogórze podczas kampanii, a jednak jej prezydent poparł te ataki obcego agresora na własną republikę.

Dick Sklar sądził, że dzięki ryzyku podjętemu w imieniu Zachodu Dźukanović zasługuje na więcej niż pięć minut pogawędki w zamku Brdo na północ od stolicy Słowenii Lublany. Ale kiedy tylko obaj prezydenci usiedli naprzeciwko siebie, wątpliwości Sklara zniknęły. Clinton od razu nabrał sympatii do Dźukanovicia – odrzucili etykietę i ponad godzinę rozmawiali na różne tematy. Dyskutowali o Miloševiciu, o wojnie w Kosowie i o przyszłości Bałkanów. Dźukanović był później mile zaskoczony wiedzą Clintona na temat historii Czarnogóry – amerykański prezydent jak zwykle odrobił pracę domową. Była jednak kwestia, w której Dźukanović zachował niezwykłą dyskrecję: papierosy. Mogłoby wydawać się dziwne, że niepalący Clinton poruszył taki temat. Ale poinformowano go, że skłonność do papierosów jest największą słabością prezydenta Czarnogóry, więc czuł się w obowiązku napomknąć swemu rozmówcy o zagrożeniach dla zdrowia.

Przez większą część lat dziewięćdziesiątych Czarnogóra z populacją zaledwie 600 tysięcy ludzi (legendarnie uznawanych przez resztę mieszkańców Bałkanów za leniwych) była ogniskiem wartego wiele miliardów dolarów przestępczego biznesu, który generował dochody od Ameryki przez Środkowy Wschód, Azję Centralną, Maghreb, Bałkany aż po Europę Zachodnią.

Każdego tygodnia tony nielegalnych dostaw papierosów lądowały na dwóch głównych lotniskach w kraju, po czym transport ten był sprawnie przewożony do portu w Barze. Wiosną 1996 roku jechałem pustymi drogami Czarnogóry, ciesząc się na niezwykły widok, jaki miał mnie powitać po dotarciu na wybrzeże Adriatyku na północ od Jeziora Szkoderskiego. Jaskrawożółty klif wznosił się setki metrów nad niebezpieczną przybrzeżną drogą. Woda w tej części Adriatyku jest przejrzyście niebieska, nie ma ani śladu czarno-zielonego nalotu wypluwanego przez włoskie fabryki z piekła rodem przy północno-zachodnich wybrzeżach. Ale gdy przy okazji spojrzałem w dół na port w Barze, zobaczyłem setki malutkich motorówek stłoczonych w marinie. Napakowane nielegalnymi papierosami, zwiększały obroty, szykując się do dwustukilometrowego skoku przez cieśninę Otranto, by przybić do bliźniaczego portu w Bari, gdzie włoska mafia już czekała, by rozładować transport.

Każdy karton papierosów podlegał czemuś, co Dźukanović nazwał „podatkiem tranzytowym”. W Belgradzie Milošević zablokował dopływ funduszy federalnych do Czarnogóry, ograniczając go do minimum. Dźukanović twierdził, że „podatek tranzytowy” był jedynym sposobem, by zapewnić byt małemu państewku, a jednocześnie uwolnić je od serbskiej presji.

Wszyscy na Bałkanach wiedzieli, że region ten jest centrum nielegalnego handlu papierosami. Wkrótce po wybuchu wojny w byłej Jugosławii w 1991 roku sześcioletni chłopcy przemykali się między restauracjami w Zagrzebiu, Belgradzie i Sarajewie z zawieszonymi na szyjach drewnianymi tackami pełnymi najwyższej jakości zachodnich papierosów. Na chodnikach pomarszczeni staruszkowie o twarzach długoletnich palaczy stali co dwadzieścia parę metrów, oferując na sprzedaż winstony i marlboro w kartonach po dziesięć paczek. W Londynie taki karton kosztowałby 75 dolarów, w Nowym Jorku może 40. Ale na Bałkanach można było kupić cały „wagonik” za dziesięć baksów. Taka różnica w cenie sprawiła, że palenie stało się w miarę dostępnym nałogiem nawet w trudnych wojennych warunkach. Ponad połowa mieszkańców Bałkanów paliła – rynek był naprawdę bogaty.

Miałem regularnego dostawcę, pyskatego chłopaka z Belgradu, o potarganej brązowej czuprynie. Nazywał się Miko. (Drogi czytelniku, możesz być spokojny – od tamtego czasu pozbyłem się już tego nałogu). Zbudowanie pełnej zaufania relacji z dostawcą było ważne, ponieważ istniały dwa rodzaje nielegalnych papierosów, nie do rozpoznania gołym okiem, ale jednak bardzo od siebie różne. Jeden rodzaj był wyprodukowany przy użyciu niskiej jakości lokalnego tytoniu, a następnie pakowany jak produkt zachodni. Wyglądało to jak oryginalna paczka fajek, ale smakowało jak trociny zmieszane z kozimi bobkami.

Drugi rodzaj papierosów był dobrej jakości, wyprodukowany przez zachodnie koncerny tytoniowe jako towar bez opłaconego cła, przeznaczony do eksportu. Był on kupowany przez hurtowników z fabryk w Ameryce, Europie i Japonii, a następnie wysyłany do dwóch stref wolnego handlu w Europie: do Rotterdamu w Holandii oraz do Zug w Szwajcarii. Stamtąd był sprzedawany dalej, do krajów wysoce skorumpowanych – być może do Egiptu, być może do Uzbekistanu. Urzędnicy i syndykaty przestępczości zorganizowanej nakładały podatek na każdym kolejnym etapie podróży, a towar przeznaczony na rynki Unii Europejskiej miał końcowy przystanek w Czarnogórze, zanim na powrót docierał do krajów Unii motorówką. Nawet jeśli każdy uszczknął przy tej okazji co nieco dla siebie (celnik w Egipcie, zarządca portu w Rumunii i tak dalej), papierosy były nadal o połowę tańsze na czarnym rynku we Włoszech lub w Wielkiej Brytanii, ponieważ podatek od wyrobów tytoniowych jest w tych krajach bardzo wysoki.

Po trwającym osiem lat śledztwie w tej sprawie prokuratorzy wreszcie wnieśli pozew w październiku 2002 roku, oskarżając dwa amerykańskie koncerny, R.J. Reynolds i Philip Morris, o współudział w nielegalnym handlu, chociaż w 2004 roku Philip Morris zawarł układ z Unią Europejską, w myśl którego zwolniono firmę z wszelkiej odpowiedzialności karnej. Koncern zgodził się również współpracować z Unią w zakresie walki z udziałem mafii w handlu wyrobami tytoniowymi. R.J. Reynolds zaprzecza wszelkim oskarżeniom.

W 2002 roku padły daleko idące zarzuty, jak na przykład ten, że bałkański handel papierosami jest powiązany z praniem brudnych pieniędzy pochodzących z kolumbijskich karteli narkotykowych. Prawnicy wykazali szczegółowo, jak Czarnogóra zarabia setki milionów dolarów na przemycie. Dwie czarnogórskie firmy kontrolowane przez Dźukanovicia i służby specjalne nakładały 20 dolarów podatku na każdą porcję towaru przewożoną przez kraj.

„Tymi pieniędzmi dzielili się czarnogórscy urzędnicy zaangażowani w biznes oraz ci, którzy kontrolowali licencje na przewóz papierosów przez Czarnogórę” – widnieje w pozwie złożonym do Trybunału Europejskiego.

Druga firma, o rozbrajająco przejrzystej nazwie Czarnogórski Tranzyt Tytoniu (CTT), była współwłasnością Włochów i stała się przedmiotem śledztwa prowadzonego przez Unię Europejską, Włochy i Serbię.

„CTT stworzyli pewni członkowie organizacji przestępczych do spółki z przedstawicielami rządu Czarnogóry. Firma była oficjalnie sankcjonowana przez Czarnogórską Agencję Inwestycji Zagranicznych i działała pod specjalnym parasolem ochronnym Milo Dźukanovicia” – głosi dokument unijny.

Już w 1994 roku Unia Europejska dowiedziała się, że mafia tytoniowa, z którą Dźukanović robił interesy, kosztowała w przybliżeniu 4 do 6 miliardów funtów utraconych dochodów podatkowych, głównie we Włoszech i w Wielkiej Brytanii. Włoscy prokuratorzy koniecznie chcieli postawić prezydenta Czarnogóry w stan oskarżenia pod zarzutem przemytu. Ale jednocześnie Stany Zjednoczone wysyłały dyskretne wiadomości do władz w Rzymie, prosząc o oczyszczenie Dźukanovicia z zarzutów. Waszyngton potrzebował go do walki z Miloševiciem.

Dźukanović twierdził, że roczny dochód z handlu wyrobami tytoniowymi wynosił 20 milionów funtów i dzięki temu był on w stanie pokryć większość bieżących wydatków państwa. W 1998 roku, kiedy Włosi chcieli postawić prezydenta Czarnogóry w stan oskarżenia, do Rzymu wysłano Dicka Sklara, by prowadził negocjacje w imieniu sojusznika z zachodnich Bałkanów. Sklar zadał niezwykle logiczne pytanie:

– Dlaczego po prostu nie zapłacicie mu tych dwudziestu milionów funtów? Wtedy będzie mógł ukrócić ten proceder.

Włosi odmówili (całkiem nierozsądnie), ale kiedy Clinton spotkał się z Dźukanoviciem w 1999 roku, wojna w Kosowie zakończyła się zwycięstwem Stanów Zjednoczonych, więc czarnogórski prezydent nie był już wiele wart jako sojusznik. Teraz Waszyngton ostrzegał go, że jeśli chce zacieśnić stosunki z NATO i Unią Europejską, musi się wyplątać z tytoniowego biznesu.

– Po spotkaniu z Clintonem powiedziałem Milo, że rozsądnie zrobi, jeśli włoży wykrochmaloną białą koszulę i dopilnuje, żeby nie pobrudziła jej ta paskudna firma, którą utrzymuje – oznajmił Dick Sklar. W październiku 2001 roku brytyjski wywiad w końcu doniósł, że Czarnogóra ukróciła działalność handlarzy na motorówkach. Dźukanović zrozumiał przestrogę i zastosował się do niej.

W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych między Europą Wschodnią a Zachodnią zaistniały spore różnice w poziomie zamożności. Nigdy wcześniej tak wielu mieszkańców Europy Zachodniej (około 75 procent) nie żyło nie tylko powyżej granicy ubóstwa, ale także w warunkach bezpiecznego komfortu. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych rozgorzała debata, czy bogate kraje Zachodu mogą utrzymać kosztowny system opieki społecznej w obliczu gwałtownie starzejącego się społeczeństwa i skrajnie złego nastawienia względem napływu siły roboczej do Unii Europejskiej. Pojawienie się dynamicznych młodych systemów gospodarczych w dawnym bloku wschodnim dodatkowo zaostrzyło problem, gdyż Polacy, Czesi, Węgrzy i przedstawiciele innych narodowości gotowi byli pracować więcej za mniejsze stawki, chcąc nadrobić pół wieku konsumpcyjnej nędzy pod rządami komunizmu. Gospodarka w Europie Wschodniej ruszyła do przodu po upadku muru berlińskiego. Niemcy zlecali bazę przemysłową fachowcom w Polsce, Czechach, Słowacji i na Węgrzech, podczas gdy program przystąpienia do Unii zakładał przeznaczenie sporych sum z funduszów rozwoju regionalnego na zwalczanie ubóstwa i budowanie instytucji demokratycznych w dawnych państwach komunistycznych. Przeciętni obywatele wciąż narzekali, że życie w warunkach kapitalizmu jest ciężkie, ale po początkowym kryzysie standardy powoli się podnosiły.

Jednak z powodu wojny, sankcji gospodarczych oraz źle pomyślanych planów rekonstrukcji i rozwoju ludzie na Bałkanach doświadczyli miażdżącego, osłabiającego spadku dochodów i ogólnego poziomu życia. Pod względem kulturalnym nie tylko poczuli się Europejczykami, ale także byli ze wszystkich stron otoczeni przez inne narody europejskie. Oglądali europejskie programy telewizyjne i filmy, słuchali europejskiej muzyki i w związku z tym byli w pełni świadomi tego, jak zamożni są ich sąsiedzi. Co więcej, podczas nieczęstych wizyt w Europie Zachodniej doświadczali upokorzenia ze strony kontrolerów imigracyjnych. Musieli wreszcie przejść ciężką drogę wyznaczoną przez dotychczasowe stereotypy dotyczące krajów bałkańskich. Wedle tych stereotypów mieszkańcy Bałkanów byli urodzonymi zabójcami, którzy znajdowali przyjemność w podrzynaniu gardeł sąsiadom. Jeżeli postawimy tę żałosną pustynię, cechującą się bezrobociem, stagnacją i przemocą, obok niezwykle bogatych i dobrze prosperujących państw, czy możemy się dziwić silnej pokusie zaangażowania w przestępczość zorganizowaną?

Uwikłanie Czarnogóry w działalność mafijną było raczej regułą niż wyjątkiem. Polityka i przestępczość zorganizowana były bliżej powiązane w krajach byłej Jugosławii, niż miało to miejsce w innych państwach komunistycznych, szczególnie na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy to region ów opanowała bratobójcza wojna domowa. Organizacje przestępcze kontrolowały w równym stopniu dyktatorów, polityków opozycji, liberałów, nacjonalistów i demokratów.

Najbardziej szokujące było jednak to, że ludzie napędzający konflikty między własnymi rodakami prywatnie współpracowali jako partnerzy biznesowi, a nawet przyjaciele. Chorwaccy, bośniaccy, albańscy, macedońscy i serbscy potentaci oraz mafiosi byli w istocie jak ręka w rękawiczce. Kupowali, sprzedawali i wymieniali różne rodzaje towarów, wiedząc, że poziom wzajemnego zaufania między nimi jest o wiele większy niż przejściowe więzy histerycznych zrywów narodowych. Starali się również zaszczepić to przekonanie zwykłym obywatelom, głównie po to, by zamaskować własną żądzę pieniądza. Jak to opisał jeden z komentatorów, nowe republiki były rządzone przez „kartel, który ewoluował z partii komunistycznej, policji, wojska i mafii, z prezydentem republiki w środku tej pajęczej sieci... Plemienny nacjonalizm był dla kartelu niezbędny jako środek pacyfikacji podwładnych oraz jako przykrywka dla niczym niezakłóconej prywatyzacji aparatu państwowego”.

W konsekwencji wojny, sankcji i korupcji na Bałkanach w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych kraje byłej Jugosławii zwróciły się do mafii, by zajęła się logistyką militarną. Wkrótce przestępcy kontrolowali gospodarkę, rząd i wojsko. Każdy, kto miał poważne ambicje polityczne, musiał się do nich przyłączyć.

W lutym 1991 roku siedziałem z przyjaciółmi w eleganckim barokowym centrum Zagrzebia, jeszcze zanim ukuto pojęcie „czystki etnicznej” i zanim świat usłyszał o Kosowie. Na twarzach moich znajomych widniał niepokój, ponieważ wokół słychać było wiarygodne plotki, jakoby jugosłowiańskie wojska miały dokonać zamachu, by zapobiec ogłoszeniu niepodległości przez Chorwację. Niepokój przerodził się w strach, gdy władze w federalnej stolicy Jugosławii Belgradzie oznajmiły tego wieczoru, że zwyczajny program telewizyjny zostaje zawieszony na dwie godziny. Zamiast przewidzianych audycji główna stacja nadała film o domniemanej konspiracji przestępczej w kraju. Razem z podzielonymi między sobą przerażonymi Jugosłowianami oglądałem czarno-biały obraz z ukrytej kamery, pokazujący trzech mężczyzn, którzy rozmawiali niedosłyszalnym szeptem, siedząc przy niewielkim drewnianym stole w skromnie urządzonej kuchni. Chcąc ułatwić zrozumienie filmu, jugosłowiańska Służba Kontrwywiadu Wojskowego (KOS) dodała napisy, według których jednym z trzech mężczyzn był nowy minister obrony powstającego państwa chorwackiego i bliski współpracownik nacjonalistycznego prezydenta Franja Tudźmana. Pozostali dwaj, prawdopodobnie Węgrzy, zajmowali się handlem bronią. Człowiek, który nielegalnie sprzedawał znaczne ilości broni Chorwatom, nie był jednak węgierskim handlarzem, za jakiego się podawał, ale serbskim agentem KOS.

Jugosłowiański wywiad wojskowy zlecił temu samemu człowiekowi infiltrację Multigroup, przedsiębiorstwa Ilii Pawłowa. Faktycznie, agent ów był początkowo członkiem zarządu firmy. W Europie Wschodniej KOS nie miał sobie równych – niesamowitej potęgi i zasięgu tych służb dowodził sam fakt, że udało się im przeniknąć przestępcze struktury sąsiednich krajów, takich jak Bułgaria, już w latach dziewięćdziesiątych.

Film był częścią propagandy KOS mającej udowodnić, że prezydent Tudźman planował powstanie zbrojne. Serbia Miloševicia i Chorwacja Tudźmana zmierzały do poważnej konfrontacji. Ale w bałkańskich wojnach o niepodległość najpierw Chorwaci, a później Bośniacy musieli się zmierzyć z jednym sporym wyzwaniem: Jugosławia szczyciła się zdominowaną przez Serbów Jugosłowiańską Armią Ludową (JNA), czwartą co do wielkości armią na świecie, posiadającą potężny, choć nieco przestarzały arsenał. Większość chorwackich i bośniackich oficerów JNA przeszła pod władanie swoich rządów lokalnych, by walczyć o secesję. Ale ich własne siły zbrojne rozpaczliwie potrzebowały wyposażenia. Potrzeba ta stała się jeszcze bardziej paląca, gdy ONZ nałożył embargo na broń na wszystkie republiki byłej Jugosławii trzy miesiące po wybuchu walk w czerwcu 1991 roku. Chcąc mieć jakiekolwiek szanse wygrania wojny, najpierw Chorwacja, a rok później Bośnia musiały znaleźć sposoby importowania broni mimo międzynarodowego zakazu.

Chorwacka diaspora w Nowym Świecie nigdy nie była tak widoczna jak jej śródziemnomorscy sąsiedzi: Włosi, Grecy czy nawet Albańczycy, ale działała po cichu, choć skutecznie, i odznaczała się zaciętym patriotyzmem, szczególnie w środkowej Kanadzie, Ohio w Stanach Zjednoczonych, w Australii, a nade wszystko w Ameryce Południowej. Południowoamerykańska społeczność jest uważana za najbardziej nacjonalistyczną, ponieważ wielu chorwackich faszystów właśnie tam zbiegło pod koniec drugiej wojny światowej. Gdy tylko ONZ nałożyło embargo na broń w 1991 roku, Argentyna zezwoliła na sprzedaż 6500 ton broni do Panamy na mocy tajnego dekretu. W istocie transport został przekierowany do Chorwacji na statkach państwowej linii Croatia Line. Prezydent Menem dołożył do tego kolejną tajną transakcję sprzedaży broni o wartości 40 milionów funtów, tym razem do Boliwii. Oficjalne śledztwo przeprowadzone później w Argentynie wykazało tajną klauzulę, na mocy której do Chorwacji trafiło „8000 karabinów maszynowych, 18 dział kalibru 155 milimetrów, 2000 pistoletów automatycznych, 211 tysięcy granatów ręcznych, 3000 rakiet Pampero, 30 tysięcy granatów nasadkowych, 3000 min, 60 moździerzy oraz kilka milionów serii amunicji”.

Kiedy rok później zdominowany przez muzułmanów rząd Bośni i Hercegowiny znalazł się w potrzasku między dwoma chrześcijańskimi armiami Serbii i Chorwacji, zaapelował do krajów muzułmańskich, aby przerwały embargo ONZ i dostarczyły jej środków do obrony. Między 1992 a 1995 rokiem Arabia Saudyjska, Iran, Turcja, Brunei, Pakistan, Sudan i Malezja wpłaciły około 350 milionów funtów na konto muzułmańskiej organizacji charytatywnej w Wiedniu. Za te pieniądze kupiono później broń dla Bośniaków.

Embargo na broń odegrało kluczową rolę w tworzeniu kanałów przemytu wiodących do Chorwacji i Bośni, a wkrótce do karabinów dołączyły narkotyki przerzucane tymi samymi trasami. Ale to jeszcze było nic w porównaniu z odczuwalnymi skutkami ogólnych sankcji ekonomicznych nałożonych przez ONZ na resztki Jugosławii, obejmujące Serbię (w tym również nękaną walkami prowincję Kosowo ze sporą populacją albańską) oraz Czarnogórę. Sankcje nałożono w lipcu 1992 roku, ponieważ Serbia pomagała wojskom bośniackich Serbów pogwałcić wcześniejsze rezolucje ONZ.

W przeciwieństwie do Chorwatów i Bośniaków Serbowie i ich sojusznicy w Bośni mieli broni pod dostatkiem. Ale kiedy nałożono sankcje, Belgrad musiał zapewnić sobie dostawy ropy i znaleźć jakieś dobra na eksport, by opłacić koszty prowadzenia wojny. Podczas gdy Serbowie pozwolili, by broń z Bułgarii i Rumunii dotarła do ich przeciwników w Chorwacji i Bośni przez serbskie terytorium, Bośniacy, Chorwaci i Albańczycy chętnie sprzedawali ropę swemu wrogowi Serbii z powodu olbrzymich zysków, jakie generował reżim sankcyjny. Zyski te były później dzielone między rząd, który następnie kupował jeszcze więcej broni, a głębokie kieszenie rozwijającej się mafii, w której działali ludzie pokroju Vladimira „Wani” Bokana.

W ciemnej kawiarni słuchałem opowieści byłego partnera w interesach „Wani” Bokana – człowieka, który w 1985 roku, w wieku trzydziestu lat, otworzył Hannibala, pierwszy prywatny butik w Belgradzie. Mój rozmówca ostrzegł mnie, że jeśli go wydam, wkrótce czeka go śmierć.

– Ciebie prawdopodobnie też zabiją – dodał pan X dla podkreślenia wagi własnych słów.

Po tym ponurym wstępie chętniej kontynuował rozmowę.

– Na początku jeździliśmy do Włoch, żeby hurtowo kupować markowe ubrania, które później sprzedawaliśmy w Hannibalu. Ale Wania wpadł na lepszy pomysł, nazwaliśmy go Olśnieniem – tłumaczył. – Zamawiał ubrania z Rumunii: olśnienie. Były doskonałe, nie dało się ich odróżnić od włoskiego oryginału, a zatem sprzedawał je jako oryginalne z kolosalną marżą w sklepie. Wcześniej, żeby dostać towar taki jak nasz, ludzie musieli jeździć na drogie wycieczki do Włoch.

Bokan był bezwzględny, energiczny i inteligentny. Jego matka była pediatrą, a ojciec pracował jako inżynier, konsultant ONZ, więc Wania dorastał w egzotycznych miejscach, jak na przykład Indonezja czy Ameryka Południowa. Był uzdolniony językowo: władał greckim, włoskim i angielskim oraz oczywiście serbsko-chorwackim. Miał mnóstwo pomysłów, był urodzonym przedsiębiorcą. Kiedy otwierał swoje butiki w Belgradzie i Nowym Sadzie, a później warsztaty na całych Bałkanach, działał jak wzorcowy kapitalista, korzystając z szans, które pojawiły się wraz z upadkiem komunizmu i zacieśnieniem stosunków z Zachodem. Jeszcze przed wybuchem wojen na początku lat dziewięćdziesiątych Bokan zdywersyfikował firmę, importując i eksportując wszelkie towary. Jego interes był całkowicie legalny. Nawiązywał stosunki ekonomiczne między byłym krajem komunistycznym a Unią Europejską; tworzył zarówno dochód dla państwa, jak i miejsca pracy.

Ale w 1992 roku wojna z Bośnią i sankcje ONZ zakłóciły działalność przedsiębiorstwa Bokana, całkowicie zmieniając środowisko, w którym funkcjonowało. Nałożenie embarga na Jugosławię sprawiło, że interesy „Wani” stały się z dnia na dzień nielegalne według prawa międzynarodowego, ponieważ Serbia była centrum jego handlowego imperium.

Sankcje ONZ miały niewielki wpływ na Unię Europejską i Stany Zjednoczone. Większość zachodnich firm stać było na to, żeby wstrzymać handel z Belgradem, tym bardziej że rządy lokalne nakładały surowe kary za złamanie zakazu. Serbia leży w miejscu, gdzie przecinają się wszystkie bałkańskie szlaki handlowe – serbskie drogi i rynki są prawie tak ważne dla sąsiadujących krajów, jak dla samej Serbii. ONZ rzecz jasna ostrzegło państwa ościenne, że muszą zerwać wszelkie powiązania handlowe z Serbią i Czarnogórą. Dla krajów bałkańskich sankcje te były katastrofą, więc złamanie ich stało się czymś nieuniknionym.

Choć rząd bułgarski nie mógł już oficjalnie handlować z Serbią, biznesmeni tacy jak Ilia Pawłow niezbyt mocno odczuli ograniczenia. Jugosłowiańska Służba Kontrwywiadu Wojskowego (KOS) użyła swych wpływów w Multigroup i zachęciła Pawłowa, by pożyczył od rządu wagony i wysłał miliony galonów benzyny do Serbii koleją. Przewozili je członkowie SIC, jednej z dwóch największych grup wymuszających haracze w Bułgarii. Celnicy przepuścili transport, ponieważ ich płace są tak niskie, że dość łatwo kupić ich przychylność. Późniejszy amerykański ambasador w Sofii Bill Montgomery jest przekonany, że państwo bułgarskie było głęboko zaangażowane w ten proceder od samego początku:

– Urzędnik z ambasady przekraczał akurat zachodnią granicę nocą, kiedy zauważył, że wokół kręci się mnóstwo policjantów z latarkami. Zatrzymał się i obserwował, co się dzieje. Sto cystern podjechało z łoskotem – policzył je – po czym bułgarska policja przepuściła je przez granicę.

Główna trasa z Bułgarii do Europy wiodła przez Serbię. Rada Bezpieczeństwa ONZ najpierw kazała Bułgarom pożegnać się z miliardem dolarów, które winien był im Irak Saddama, nakładając sankcje na Bagdad. Teraz mówiła Sofii, że nie wolno wysyłać ciężarówek przez Serbię. To była prawdziwa katastrofa, ponieważ zagrożony był cały eksport z kraju do Europy Zachodniej.

– PKB w Bułgarii wynosił 10 miliardów dolarów, a na samych owocach i warzywach państwo traciło miliard dolarów dochodu rocznie – wyjaśnia Bill Montgomery. – Zaproponowałem, byśmy pozwolili Bułgarom wysyłać jeden konwój tygodniowo przez Serbię, któremu towarzyszyłby jeden pojazd ONZ z przodu i jeden z tyłu kolumny. Nie zatrzymywaliby się nigdzie, tylko przejechali przez terytorium Serbii. ONZ zatwierdziło ten projekt, Europa tak samo. Ale Leon Furth, doradca wiceprezydenta Ala Gore’a, był mu przeciwny i zablokował go. Nie dało się ruszyć z projektem do przodu, co było dość frustrujące.

Było to frustrujące, a co więcej, stało się motorem dla przestępczości zorganizowanej, która świetnie prosperowała w warunkach kryzysu gospodarczego spowodowanego krótkowzroczną polityką.

Sąsiadom Jugosławii nie zaoferowano żadnego wsparcia – spodziewano się, że udźwigną koszt moralnego oburzenia społeczności międzynarodowej. Jedynym sposobem na zapłacenie pensji, emerytur i kosztów opieki zdrowotnej było pozwolenie mafii na kontrolowanie głównych szlaków handlowych kraju, jednocześnie udając niewiedzę, bezradność lub jedno i drugie naraz. W miarę pogłębiania się kryzysu zacieśniała się również symbioza między polityką a przestępczością.

W samej Serbii „Wania” Bokan, przedsiębiorca z branży odzieżowej, szybko zaaranżował przewóz ropy i metali do Jugosławii. Przestępcy i biznesmeni z całego regionu gorączkowo starali się stworzyć gęstą sieć przyjaciół i kontaktów, aby ominąć embargo. Praktycznie w jednej chwili przegłosowanie sankcji przez Radę Bezpieczeństwa ONZ stworzyło przekupną bałkańską mafię o niezwykłej potędze, zasięgu i kreatywności.

Niektórzy członkowie amerykańskiej administracji ostrzegali prezydenta Clintona przed poważnymi konsekwencjami takiej praktyki. Jeden z wysoko postawionych urzędników Ministerstwa Finansów USA powiedział mi:

– Wyraźnie pokazaliśmy naszym kolegom w Białym Domu, że nie da się złamać Serbii sankcjami. Serbowie są samowystarczalni, jeśli chodzi o wyżywienie, a ze względu na centralną pozycję kraju w gospodarce regionalnej sąsiedzi będą nadal z nimi handlować.

To ostrzeżenie zignorowano, jak wiele innych na temat szkodliwych skutków sankcji.

Już wkrótce wszyscy poszli za przykładem „Wani” Bokana, sprzedając Serbii ropę z każdego dostępnego źródła. Rumuni wysyłali barki, które niemal tonęły pod ciężarem podłej jakości paliwa.

„W Albanii – głosił raport wywiadu amerykańskiego – importowana ropa jest transportowana rurociągiem przez północną granicę, łodziami przez jezioro Szkodra, przyczepami samochodowymi z dołączonymi dodatkowymi zbiornikami lub na osłach, przewożących baryłki przez górzyste tereny... Jak oszacowano, całkowity przepływ ropy przynosił Albanii więcej niż milion dolarów dziennie w latach 1993–1994”.

Mimo że Albania bardzo surowo krytykowała Serbię, odegrała kluczową rolę w dostarczaniu ropy do Belgradu.

„Wielkość transportu na Dunaju przyciągnęła również uwagę serbskich piratów, którzy krążyli po rzece, szukając dostaw paliwa do przejęcia... Rumuńskie produkty ropopochodne docierały tu autostradą, statkami i podziemnym rurociągiem z rumuńskiej instalacji naftowej w Timişoarze. Samochody przerabiano tak, aby mogły przewieźć do 500 galonów paliwa”.

Cała ta szopka mająca na celu obejście sankcji była oczywiście nie lada okazją dla rosyjskiego biznesu. Rosyjskie koncerny naftowe zgodziły się na wymianę towarową z Serbią. Dzięki nadwyżce zapasów ziarna Belgrad otrzymał rocznie dostawy ropy o wartości 100–250 milionów dolarów.

Gdy benzyna docierała do konsumenta w Serbii, jej cena była czterokrotnie wyższa od cen paliwa gdziekolwiek indziej w Europie. Sam kupowałem paliwo przy drodze w okręgu Zemun. Drobni handlarze siedzieli na kanistrach i wiadrach pełnych benzyny (z tlącymi się papierosami w ustach, rzecz jasna). Pojazdy zatrzymywały się obok nich i kierowcy kupowali dwa lub trzy galony tego, co akurat było w sprzedaży. Nawiązałem stosunki biznesowe z niejakim Stevem z Zemunu, który za niewielką opłatą dbał o to, bym dostawał tylko paliwo najlepszej jakości z Węgier lub Bułgarii, zamiast mieszanki wybuchowej z Rumunii, przez którą ponoć w ciągu paru godzin zacierał się silnik.

Gospodarki republik byłej Jugosławii zostały zniszczone – firmy były często uzależnione od dostawców w krajach, z którymi ich państwa obecnie prowadziły wojnę; eksport produktów przemysłowych do Europy Wschodniej i Zachodniej upadł. Ale nadal co miesiąc kupowano olbrzymie ilości broni, ropy, żywności, dóbr konsumenckich i luksusowych. Choć większość populacji stawała się coraz uboższa, bajecznie bogata nowa klasa przedsiębiorców i gangsterów była widoczna na ulicach wszystkich bałkańskich miast. W Zagrzebiu, Belgradzie i innych stolicach roiło się od ferrari, porsche, opancerzonych mercedesów i samochodów sportowych. Od czasu do czasu zza przydymionych szyb wyglądali pakerzy w ciemnych okularach. Dobrze pamiętam przerażonego właściciela restauracji w Skopje, stolicy Macedonii, który poprosił mnie, żebym zapłacił rachunek i szybko zwolnił stolik, bo przyjechali jacyś ważni goście, których on w żadnym wypadku nie może rozczarować. Kiedy wychodziłem, zobaczyłem, jak do lokalu wkracza pluton bezmózgich osiłków. Zauważyłem, że nawet nie byli Macedończykami, ale Bułgarami – czuli się za granicą jak u siebie.

Ci mężczyźni bezkarnie nosili broń i afiszowali się z narodowymi insygniami swoich ludów: serbskimi czterema C, bośniacką lilią, albańskim orłem czy chorwacką szachownicą. Mimo że chętnie prowadzili handel z partnerami na ziemiach wroga, większość z nich była powiązana z niegodziwą milicją, która wycinała w pień ludność cywilną w strefach działań wojennych w Bośni i Chorwacji. W Bośni serbskie oddziały, odpowiedzialne za oblężenie Sarajewa, nie były jedynymi zbirami w mieście. Muzułmańscy przywódcy wojskowi kontrolowali całą gospodarkę kraju, handlując z serbskim najeźdźcą, a później wyciskając ostatnie grosze ze swoich rodaków przez windowanie cen podstawowych produktów żywnościowych. Wiele z tych produktów zostało skradzionych z transportów ONZ i innych organizacji humanitarnych.

Jednak za tę orgię wojny i rozpasanego konsumpcjonizmu trzeba było zapłacić. Byłe republiki jugosłowiańskie nie dały już rady wyrównać strat tradycyjnym eksportem, więc postanowiły sfinansować wojnę innymi środkami. Jako że proceder obchodzenia sankcji zdołał utworzyć obecną na całych Bałkanach sieć przestępczości zorganizowanej (której członkowie w kwestiach handlowych nie poczuwali się do lojalności wobec własnego narodu), najłatwiejszym sposobem zabezpieczenia interesów państwa był biznes mafijny: narkotyki, broń, ropa, uzbrojenie, kobiety oraz migranci. Tak właśnie położono fundamenty pod fabrykę zbrodni.

Życie nieuczciwego przedsiębiorcy próbującego obejść sankcje ekonomiczne wymaga ryzyka. Tę prawdę odkrył wkrótce również „Wania” Bokan. Konkurencja na nielegalnych rynkach w byłej Jugosławii była ostra, a spektakularne zabójstwa gangsterów i biznesmenów stały się już codziennym elementem życia w stolicach Chorwacji, Serbii, Bośni i Czarnogóry. Majątek i udziały rynkowe Bokana wystarczyły, by stał się on potencjalną ofiarą ataku. Był narażony na niebezpieczeństwo z jeszcze innego powodu: nie lubił przywódcy Serbii Slobodana Miloševicia, a w dodatku nie bał się mówić o tym publicznie.

Dawny partner biznesowy Bokana, pan X, opowiedział mi, co wydarzyło się pewnego letniego dnia w Belgradzie:

– Jechaliśmy bulwarem Rewolucji, kiedy zbliżył się do nas czarny dżip. Siedzący w nim człowiek wyjął karabin samopowtarzalny i zaczął do nas strzelać.

Trzy z pięciu wystrzelonych kul trafiły Bokana w bark. Na jakiś czas należało się ukryć, więc „Wania” wraz z rodziną przeniósł się do Grecji, która stała się idealną bazą. Grecy okazywali Serbom współczucie, a ponadto Saloniki, port na północy kraju, stały się jednym z najważniejszych ośrodków działań niezgodnych z nałożonymi przez ONZ sankcjami.

– Władze greckie robiły, co w ich mocy, aby ułatwić złamanie embarga – przyznał później Bokan. – Na przykład nigdy nie proszono o pokazanie zezwolenia na rozładunek... Władze były zdania, że embargo jest niesprawiedliwe.

„Wania” w rekordowym tempie zdobył obywatelstwo, korzystając ze znajomości w greckim wywiadzie, i natychmiast zaczął brylować na kosmopolitycznej scenie, jaką stały się Ateny po upadku komunizmu. Na początku lat dziewięćdziesiątych w stolicy Grecji roiło się od Węgrów, Gruzinów, Albańczyków, Rosjan, mieszkańców krajów nadbałtyckich i innych. Wszyscy byli nadziani, wszystkich przyciągali greccy przekupni urzędnicy państwowi, a wielu twierdziło, że ma greckie korzenie – co za tym idzie, automatycznie prawo do europejskiego paszportu.

Bokan zwrócił teraz uwagę na siostrzaną republikę Serbii, Czarnogórę. Dziwnym zbiegiem okoliczności rodzinne koneksje „Wani” stanowiły odzwierciedlenie bułgarskiego doświadczenia Ilii Pawłowa. Czarnogórski teść Bokana był jednym z trzech najwyżej postawionych generałów KOS. Przedstawił zięcia czołowym politykom i biznesmenom Czarnogóry, w tym również ambitnemu młodemu premierowi Milo Dźukanoviciowi. Obu mężczyzn połączyła żyłka przedsiębiorcy i wkrótce razem badali potencjalne obszary współpracy. „Czarny Pirat”, jak nazwano Bokana, nieco wcześniej zdobył dwa samoloty transportowe Ił-76. Z początku wyglądało to na nietrafioną inwestycję, ponieważ NATO ustaliło strefę zakazu lotów nad Serbią i Czarnogórą. Ale „Wania” odkrył furtkę, która umożliwiała samolotom lądowanie w Czarnogórze „z przyczyn technicznych”. Z pomocą swoich nowych czarnogórskich przyjaciół Bokan wpadł na pomysł wart miliardy dolarów: sprzedaż papierosów bez akcyzy włoskiej mafii.

Handel odbywał się w następujący sposób: do obu olbrzymich samolotów ładowano papierosy legalnie importowane do jednej z europejskich stref wolnego handlu (Rotterdam i Zug w Szwajcarii) bezpośrednio z fabryk należących do największych koncernów tytoniowych w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej, choć czasami zabierano również towar z lotnisk na Środkowym Wschodzie i w Azji Centralnej, gdzie dość łatwo „zawieruszała się” dokumentacja eksportu. Później samoloty leciały na Maltę lub do innego pozornie niewinnego miejsca w Europie, ale po drodze dostawały pozwolenie na lądowanie „z przyczyn technicznych” w Czarnogórze.

– Sprowadzam papierosy z Ameryki, po czym wysyłam je do Rotterdamu całkowicie legalnymi kanałami – wyjaśnił Bokan w wywiadzie udzielonym w 2000 roku. – Papierosy są oficjalnie przeznaczone dla Rumunii, ale przekierowuję transport do Czarnogóry, a później sprzedaję je do Włoch – wyznał szczerze. – Samoloty bardzo krótko przebywają na ziemi. Lądują, wyładowują towar i znów odlatują, podczas gdy papierosy są zabierane do magazynu, a stamtąd prosto do portu.

W przystani pakowano towar do motorówek i co noc tabun małych łódek przemierzał Adriatyk, przybijając do brzegów Apulii. Prowincja ta była ojczyzną jednej z najmłodszych, wielce chaotycznych i niewątpliwie wojowniczych włoskich grup przestępczych, zwanej Sacra Corona Unita (SCU).

– Początkowo włoska policja i celnicy byli w beznadziejnym położeniu – opowiada serbski dziennikarz, który dokładnie zbadał ów proceder. – Na północ od portu w Ankonie i w dół, aż do Bari – czyli na odcinku prawie 500 kilometrów linii brzegowej! – mieli tylko  d w i e  motorówki mogące doścignąć czarnogórskie jednostki pływające, które w olbrzymiej liczbie przybijały do nabrzeży!

„Od 1992 roku Czarnogóra stała się gigantycznym rynkiem przemycanych papierosów” – napisał niemiecki prokurator generalny, który od 1994 roku prowadził śledztwo w sprawie nielegalnego handlu wyrobami tytoniowymi. Oczywiście, zubożały kraj zaangażował się w ten proceder, ponieważ obywatele Unii Europejskiej nie chcą płacić wysokich akcyz na papierosy i są gotowi sami złamać prawo, kupując je od ulicznych sprzedawców. W północnym Londynie można kupować papierosy bez akcyzy od kurdyjskich handlarzy i od Albańczyków z Kosowa tuż za supermarketem Safeway’s przy Holloway Road, ruchliwej arterii komunikacyjnej. Paczka kosztuje u nich około 1,5 do 2 funtów, co oznacza, że oszczędza się 3 funty w stosunku do papierosów z akcyzą. Mimo że towar przebywał krętą drogę – ze Stanów Zjednoczonych do Rotterdamu, następnie na wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego i z powrotem przez Bałkany – dziesiątki ludzi zaangażowanych w przemyt nieźle na tym zarobiły, jako że koszt jednej paczki po zejściu z linii produkcyjnej wynosi zaledwie 30 pensów. Dla wielu osób na Bałkanach było to najwyższe stadium przestępstwa bez ofiar – nałóg palenia nie jest w tym regionie niczym wstydliwym, a jedynymi, którzy tracili na tym procederze, były ministerstwa finansów w krajach europejskich, więc kto by się przejmował?

Bokan mógł prowadzić tytoniowy interes tylko za przyzwoleniem rządu w Belgradzie, a to oznaczało, że sam Slobodan Milošević wyrażał nań zgodę.

– Zatwierdzał wszystko – przyznał później teść „Wani”, generał z KOS. Przyzwolenie dawały również potężne siły tajnej policji: UDBA (cywilne) i KOS (wojskowe). W przeciwieństwie do innych krajów Europy Wschodniej ukształtowanie się narodowych dyktatur i wybuch wojny w byłej Jugosławii oznaczały, że nie było żadnego programu, który odebrałby władzę służbom bezpieczeństwa, tak jak to się stało w Bułgarii. Organizacje przestępcze i tajna policja ściśle współpracowały w całym regionie; często nie dało się ich nawet rozróżnić. Tym samym była Jugosławia prześcignęła inne kraje Europy Wschodniej, jeśli chodzi o poziom przestępczości. Konsekwencje okazały się gwałtowne i zgubne.

Chorwaci, Albańczycy, Macedończycy, Czarnogórcy i Serbowie sprawnie współpracowali przy przerzucaniu kontrabandy, narkotyków i kobiet z miejsca na miejsce. Grupy mające „licencję” rządu i tajnych służb stały się rozbudowanymi poziomo kartelami, których zasięg obejmował kilka krajów. Jeden z największych karteli łączył tureckie gangi heroinowe z syndykatami bułgarskimi, serbskimi, macedońskimi oraz albańskimi i zajmował się przemytem olbrzymich ilości heroiny z Afganistanu do Europy Zachodniej. Organizacja funkcjonowała sprawnie podczas wojen w Kosowie i Macedonii u schyłku ubiegłego stulecia, mimo że linie frontu przecinały trasy przemytu.

Choć współpraca z nieprzyjaciółmi narodu nie nastręczała kłopotów, przestępcy musieli stawić czoło zagrożeniom ze strony konkurencji na rodzimym gruncie. Spośród setek mafijnych zabójstw między rokiem 1997 a 2000 większość została dokonana przez rodaków ofiar – przemoc Serbów wobec Serbów, Chorwatów wśród Chorwatów była na porządku dziennym.

Jeden z najbardziej krwawych epizodów w Serbii zaczął się od „wojen tytoniowych”, które wybuchły, kiedy dwóch nowicjuszy postanowiło wedrzeć się na teren działania „Wani” Bokana. Obaj byli bardzo niebezpieczni. Stanko „Trzcina” Subotić, który zaczynał jako podrzędny krawiec i pracownik Bokana, koniec końców stał się najpotężniejszym przemytnikiem w Europie. Przebywał w Szwajcarii, ale biura miał w Dubaju. „Trzcina” wykorzystał rzekome skąpstwo Bokana, by wkręcić się w czarnogórski handel papierosami, oferując współkonspiratorom udziały większe od jego zysków.

Drugim z tych ludzi był amatorski kierowca rajdowy, który zbudował Bambiland, pseudo-Disneyland, w swoim rodzinnym Požarevacu w Serbii. Tak się złożyło, że Marko był jednocześnie synem Slobodana Miloševicia, więc wzbudzał pewien szacunek. Serbska jednostka ds. zwalczania przestępczości zorganizowanej opisała, jak Milošević junior zlecił wyburzenie należących do konkurencji sklepów wolnocłowych na granicy Serbii (najważniejszy punkt detalicznej sprzedaży papierosów). Odkryto również, że żona dyktatora, Mirjana Marković, znana także jako bałkańska Lady Makbet, przekonała naczelnika urzędu celnego, by zezwolił jej synowi na bezkarne przewożenie kontrabandy przez granicę.

Pojawienie się tych dwóch konkurencyjnych syndykatów poprzedziło wybuch konfliktu politycznego między prezydentami Serbii i Czarnogóry, Miloševiciem i Dźukanoviciem, w 1997 roku. Obaj rządzili republikami, gdzie organizacje przestępcze uzurpowały sobie prawo do kluczowych stanowisk w polityce i gospodarce, a politycy wykorzystywali służby bezpieczeństwa i gangsterów do osłabienia przeciwników. Ale Dźukanović zdawał sobie sprawę, że strategia Miloševicia, polegająca na nieustannym prowokowaniu Zachodu, na dłuższą metę raczej nie przyniesie pożądanych korzyści. Prezydent Czarnogóry przyjął nowoczesne, dynamiczne podejście, ogłaszając, że chce pójść za przykładem innych republik byłej Jugosławii i oderwać swój kraj od Serbii.

W ciągu kilku tygodni bliscy współpracownicy obu prezydentów i prawie wszystkie czołowe postaci związane z handlem papierosami znaleźli się pod ostrzałem. Serbski wiceminister spraw wewnętrznych właśnie udzielał się towarzysko w Mamma Mia, jednej z restauracji dla nowobogackich w Belgradzie, parę metrów za brytyjską ambasadą, kiedy nieznany zabójca nafaszerował go pociskami z pistoletu maszynowego. Polityk ów był niepoprawnym zbirem i jako taki należał do ulubieńców Miloševicia. Kiedy został zamordowany, miał przy sobie 700 tysięcy marek w gotówce (sądzono, że to zyski ze sprzedaży papierosów).

– Zrobił się zbyt chciwy – rozpaczał jeden z jego kolegów z serbskich służb bezpieczeństwa. – Chciał jak najwięcej zagarnąć dla siebie i nie założył sobie blachy na tyłek.

Później przyszła kolej na szefa ochrony Dźukanovicia, który siedział po szyję w tytoniowym interesie, a zabito go w jego własnym domu. Jako że jego pistolet tkwił w kaburze (zwykle był odbezpieczony i gotowy do strzału), wywnioskowano, że prezydencki ochroniarz zginął z ręki kogoś, komu ufał.

– Ludzie zlecali zabójstwa, tak jak się zamawia kawę – wspominał pewien serbski minister po upadku Miloševicia. W miarę jak rosła liczba trupów, papierosy były nadal przewożone, a zyski stawały się coraz większe – i mimo że Milošević i Dźukanović stali się zagorzałymi wrogami, ich przedstawiciele zdołali znaleźć modus vivendi dotyczący podziału zysków z handlu tym towarem, chociaż ich ustalenia często komplikowały niespodziewane pogrzeby.

Opanowany przez mafię kraj, taki jak Serbia, jest z natury niestabilny. Coraz widoczniejsze stają się różnice między bogatymi a biednymi, gospodarka jest coraz mniej wydajna, korupcja na dobre wrasta w miejscowy krajobraz, a przywódcy tacy jak Milošević łatwo dają się przekonać do udziału w operacjach wojskowych, które z góry skazane są na niepowodzenie. Porażka w wojnie w Kosowie w 1999 roku wprawiła w popłoch przestępców, będących dotąd zwolennikami dyktatora. Pojawiły się znaki świadczące o tym, że niektórzy najważniejsi oligarchowie i postaci z półświatka mają dość niepewności, którą wprowadzały rządy ich własnych organizacji. A dojście do władzy żony i syna Miloševicia jako bossów największego kartelu rodziło ogólną niechęć zarówno szarych obywateli, jak i konkurencji. Sześć miesięcy po zakończeniu wojny w Kosowie, w Belgradzie doszło do zabójstwa, które miało poważne konsekwencje.

Styczeń 2000 roku był rekordowo zimny, a w sobotę piętnastego mroźna mgła spowiła miasto na większą część dnia. Zapadła noc, a temperatura wciąż spadała poniżej zera. Ciemności przecinała tylko smuga ciemnozielonego światła z hotelu Intercontinental, opuszczonego prostokątnego budynku stojącego samotnie nad brzegiem Dunaju w Nowym Belgradzie. W środku grupa mężczyzn wyglądających na twardzieli niedbale rozsiadła się w recepcji na ohydnych skórzanych sofach z lat siedemdziesiątych. Niektórzy rozmawiali o piłce nożnej, inni wypełniali zakłady totalizatora sportowego. O siedemnastej cztery były belgradzki policjant Dobroslav Gavrić wyszedł z windy i skierował się w stronę recepcji. Kiedy się tam znalazł, wyjął karabin i zaczął strzelać. Pandemonium trwało około dwóch minut. Mężczyźni sięgnęli po broń i również otworzyli ogień. Gavrić otrzymał postrzał w plecy, ale od niechybnej śmierci uratował go wspólnik, który pojawił się nie wiadomo skąd, przeciągnął eksgliniarza przez drzwi obrotowe i zaniósł go do auta. Pojazd wkrótce zniknął w gęstej mgle, pędząc na spotkanie z kolejnym samochodem, do którego pasażerowie mieli się przesiąść, by kontynuować ucieczkę.

W hotelu zaś wśród krwi i jęków umierał pewien człowiek, znany wśród swych zwolenników jako Komendant. Teraz wydawał ostatnie tchnienie: trzy pociski trafiły go w głowę, jeden z nich przeszedł przez lewe oko wprost do mózgu. Taki był haniebny, jak można było przewidzieć, koniec „Arkana”, najsławniejszego bossa mafii w Belgradzie, którego poszukiwano w całej Europie pod zarzutami morderstw i rozbojów – „agresywnego, uzbrojonego i bardzo niebezpiecznego”, jak go opisywał list gończy Interpolu. Haski Trybunał do spraw Zbrodni Wojennych przygotowywał pozew oskarżający tego człowieka o ludobójstwo i nawet całkowicie pozbawiony zasad moralnych serbski dyktator rok wcześniej nazwał go „swym największym wrogiem”, mimo że w latach dziewięćdziesiątych, w trakcie wojen w Jugosławii, „Arkan” dość mocno splamił się krwią w imieniu Miloševicia.

Ale „Arkan” miał też sporo przyjaciół. Wielu Serbów postrzegało go jako najznamienitszą osobistość w kraju. Zoran Dźindźić, lider opozycji, uwielbiany przez Zachód jako postrach Miloševicia, a później pierwszy demokratyczny premier Serbii, zareagował na wieść o śmierci „Arkana”, ogłaszając go swym bliskim przyjacielem.

– To on mnie ostrzegł, żebym uciekał do Czarnogóry podczas wojny w Kosowie, bo Milošević planuje się mnie pozbyć – wyjaśnił potem serbski opozycjonista. (Faktycznie, mając na względzie demokratyczną przyszłość kraju, „Arkan” zorganizował i opłacił ucieczkę Dźindźicia). Tłumy gangsterów, opozycjonistów, artystów, zwolenników Miloševicia, przeciwników Miloševicia, pseudokibiców i biznesmenów tłumnie opłakiwały śmierć „Arkana”. Jego sława dotarła nawet do Włoch. „Arkan” pośredniczył w sprzedaży najlepszych serbskich piłkarzy do klubu Lazio, więc włoscy kibice pewnego razu wywiesili ogromny baner oddający „cześć «Arkanowi» i jego «Tygrysom»”.

W 1995 roku „Arkan” poślubił Cecę, ponętną piosenkarkę, która spopularyzowała turbo-folk, rodzimy gatunek rocka uwielbiany przez rozwiązłą nacjonalistyczną serbską młodzież. Na ich ślubie w katedrze św. Sawy pan młody pojawił się ubrany w pełen mundur generała z czasów pierwszej wojny światowej. Zdjęcie tak wystrojonego „Arkana” wychodzącego z kościoła stało się hitem wśród prasowych fotoedytorów na całym świecie – było prawie tak popularne jak inna jego fotografia, na której stał na tle czołgu odziany w strój wojskowy, trzymając na ręku małą tygrysiczkę (była to Milica, wypożyczona z zoo w Belgradzie), i przedstawiał swoich bandziorów z Serbskiej Gwardii Ochotniczej, czyli „Tygrysy”. Ten właśnie obrazek wzbudzał podziw i wolę walki wśród Serbów, a strach wśród bośniackich i chorwackich wieśniaków, których gwardia ta miała zamiar zabić lub „wyeliminować”. Pamiętam, jak na początku wojny w Bośni utknąłem w hotelu niedaleko lotniska w Sarajewie, chcąc się schronić przed ciągłym, choć względnie niegroźnym atakiem sił serbskich. Podczas tego oblężenia zauważyliśmy, że wszyscy muzułmańscy wieśniacy pakują się i szykują do ucieczki.

– Powiedziano nam, że „Arkan” i jego „Tygrysy” są już w drodze – wyjaśnili nam w pośpiechu.

Nie było skuteczniejszej metody czystki etnicznej niż pogłoska o rychłym nadejściu „Arkana”.

„Arkan” urodził się jako Željko Ražnatović w 1952 roku. Był synem jugosłowiańskiego pilota wojskowego. Odebrał staranne wychowanie, ale jako nastolatek zdobył opinię narwańca – po raz pierwszy trafił do więzienia w wieku siedemnastu lat za kradzież w Belgradzie. W przeciwieństwie do innych krajów Europy Wschodniej, związanych ze Związkiem Radzieckim jako członkowie Układu Warszawskiego, Jugosławia pozostała neutralna podczas zimnej wojny i zezwoliła na pojawienie się niewielkiej liczby kapitalistycznych przedsięwzięć w swym socjalistycznym systemie. Ponadto, podczas gdy większość obywateli bloku sowieckiego była uwięziona we własnych krajach, bez możliwości podróżowania na Zachód, Jugosłowianie mogli swobodnie jeździć po Europie. Setki tysięcy ludzi podróżowało do Niemiec, Szwajcarii i Skandynawii, podejmując się tam najgorszych prac. Dzięki temu powstało środowisko, w którym mniej porządni obywatele Jugosławii mogli w razie potrzeby schronić się przed policją. Po wyjściu z więzienia na początku lat osiemdziesiątych Ražnatović postanowił spróbować szczęścia w szerokim świecie. W ciągu kolejnych dziesięciu lat jego zła sława rosła wraz z kolejnymi rabunkami, wymuszeniami i morderstwami dokonywanymi na terenie północnej Europy. Za te zbrodnie trafiał do więzień w Szwecji, Holandii, Belgii i Niemczech, a co najmniej trzy razy zdołał uciec, posługując się fałszywymi paszportami.

– Bułgarskie organizacje przestępcze, które powstały na początku lat dziewięćdziesiątych, nawiązały współpracę ze swoimi jugosłowiańskimi partnerami, kiedy zaczęła się wojna. Te pierwsze kontakty były dla Bułgarów szokiem – opowiada Bojko Borysow, dyrektor generalny bułgarskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. – Nasi tylko bawili się w gangsterkę; Jugosłowianie kradli i zabijali w Europie już od kilkudziesięciu lat. Byli prawdziwymi twardzielami. Nawet dzisiaj jeśli chcesz kogoś zabić w Bułgarii, a robota ma być dobrze wykonana, zlecasz ją Serbom. Są najlepszymi zabójcami.

W 1983 roku „Arkan” został oskarżony o próbę zabójstwa dwóch policjantów w Belgradzie. W normalnych okolicznościach oznaczałoby to długoletni pobyt w więzieniu. Ale podczas procesu okazało się, że oskarżony był agentem UDBA, jednej z najgroźniejszych jednostek tajnej policji w Europie Wschodniej. Wygląda na to, że „Arkan” zaprzedał swą zepsutą do cna duszę Mefistofelesowi. Zarzut próby zabójstwa został wycofany i obie strony procesu rozpoczęły głęboką a owocną współpracę, która w ciągu najbliższych siedemnastu lat miała przynieść „Arkanowi” bogactwa, sławę, piękne kobiety i władzę. To wszystko, rzecz jasna, trwało do czasu, gdy Mefistofeles upomniał się o jego duszę tamtej mroźnej styczniowej nocy w hotelu Intercontinental.

Zabójców „Arkana” odnaleziono, postawiono przed sądem i wtrącono do więzienia, ale byli oni tylko wykonawcami zlecenia. Nadal nie odkryto, kto je wydał i dlaczego. Ale konsekwencje tego zabójstwa sięgały daleko, ponieważ wydarzenia owego styczniowego wieczoru puściły w ruch bezprecedensową morderczą machinę, jaką była walka między serbskimi gangami, znana również pod nazwą Krwawej Wiosny 2000. Niecały miesiąc po śmierci „Arkana” jugosłowiański minister obrony zginął podczas obiadu w jednej z restauracji w Belgradzie. Od tamtej pory zabójstwa i egzekucje odbywały się niemal co tydzień, a ostatnie miesiące rządów Miloševicia przypominały straszliwy finał elżbietańskiej tragedii zemsty.

Kiedy „Wania” Bokan wysiadał z mercedesa 500 przed swą willą w Atenach rankiem siódmego października 2000 roku, dwadzieścia dziewięć kul z kilku karabinów trafiło go prosto w twarz. Bokan padł ofiarą niepewnych czasów. Dwa dni wcześniej trzynastoletni okres rządów Slobodana Miloševicia zakończył się, gdy płomienie pochłonęły gmach parlamentu, a pół miliona Serbów wyszło na ulice Belgradu, wyrażając poparcie dla opozycji. Sfrustrowany wyłączeniem go z biznesu w Serbii i Czarnogórze „Wania” zaczął rozmawiać z grecką prasą. Z niezwykłą dbałością o szczegóły ujawniał sekrety handlu papierosami; dawał nawet do zrozumienia, że ma zamiar wszystko wyjawić, łącznie z nazwiskami. Gangsterzy ze zrozumiałych powodów nie lubią publicznie prać swoich brudów – a Bokan wybrał wyjątkowo zły moment na przerwanie zmowy milczenia.

Większość zabójstw dokonanych po śmierci „Arkana”, a przed upadkiem Miloševicia, była zapowiedzią tego, co dopiero miało nastąpić. Czołowi oligarchowie, mafiosi i funkcjonariusze tajnej policji starali się zabezpieczyć na wypadek zmiany reżimu. Jak przyznał Zoran Dźindźić, zaczynający urzędowanie demokratyczny premier, kilku najważniejszych bossów dyskretnie nawiązało kontakt z nim i z innymi przywódcami opozycji jeszcze przed odejściem dyktatora. Jak wszyscy wpływowi politycy, demokratyczni czy nie, Dźindźić regularnie krążył między szarą strefą a czarnym rynkiem, aby pokryć koszty swej działalności politycznej – mimo że otwarcie deklarował chęć wyprowadzenia Serbii z dołka. Był świadom, że czyste ręce i szczera twarz nie wystarczą, by pokonać Miloševicia z jego siecią mafijnych kontaktów. Zatem w okresie poprzedzającym upadek polityczny dyktatora Dźindźić zawarł układy z wieloma szefami organizacji przestępczych, którzy nie tylko prowadzili nielegalne interesy, ale także mieli na koncie współudział w zbrodniach wojennych w Bośni, Kosowie i w innych rejonach. Nowy premier otwarcie wypowiadał się na temat tych wydarzeń.

– Mafia straciła państwo Miloševicia, więc szukała nowego – wyjaśniał.

Wschodzącą gwiazdą belgradzkiego półświatka był wówczas niezwykle agresywny zbir, Dušan Spasojević, przywódca gangu Zemun. Nazwa ta wywodziła się od modnego przedmieścia Belgradu, gdzie ów gangster wybudował sobie dziwaczną, nowobogacką posiadłość. Spasojević pochodził z południowej Serbii, z okolic Velikiego Turnovaca, miasta zamieszkanego w większości przez Albańczyków, które od kilkudziesięciu lat było bałkańskim centrum przemytu heroiny. W latach dziewięćdziesiątych Spasojević zdobył monopol na handel heroiną w Belgradzie, a według danych lokalnej policji „przetwarzał około 100 kilogramów narkotyków miesięcznie, co przynosiło mu zyski rzędu kilkudziesięciu milionów dolarów”.

Chaos w Serbii u schyłku drugiego tysiąclecia odzwierciedlał się w niestabilnej sytuacji innych krajów byłej Jugosławii. Mijało dziesięć lat okrutnych wojen, a w całym regionie pełno było bezrobotnych młodych mężczyzn, nabuzowanych testosteronem i nierzadko dobrze uzbrojonych. Z powodu konfliktów pojawiło się również mnóstwo uchodźców, a większość z nich wyjechała do Europy Zachodniej, stwarzając tam nieźle funkcjonujące kanały dystrybucji.

Oczywiście, papierosy nie były jedynym towarem, który sprzedawano na Bałkanach i do Unii Europejskiej. Serbowie i Czarnogórcy nie mieli też monopolu na tę działalność. Położony poniżej wrażliwego obszaru Europy Półwysep Bałkański rozwinął się w doskonałą strefę tranzytową dla nielegalnych towarów i usług z całego świata, których dostawcy szukali dostępu do najzamożniejszego rynku konsumenckiego w historii, czyli do Unii Europejskiej. Europejczycy mogli do woli wybierać spośród przykuwającego oko asortymentu dóbr służących podniesieniu komfortu życia i wypełnieniu wolnego czasu. Mimo że wybór legalnych towarów i usług był niezwykle szeroki, spora część konsumentów (zarówno bogatych, jak i biednych) próbowała zaspokoić swoje potrzeby poza oficjalnym rynkiem. Zorganizowana przestępczość jest dobrym interesem na Bałkanach, ponieważ przeciętny Europejczyk przeznacza coraz więcej czasu i pieniędzy na sypianie z prostytutkami, palenie papierosów bez akcyzy, zatrudnianie nielegalnych imigrantów za głodowe pensje, podziwianie kości słoniowej i przesiadywanie na drzewie tekowym lub kupowanie organów do przeszczepów od pogrążonych w skrajnej nędzy mieszkańców krajów rozwijających się.

Jako że wojny dobiegły końca, dawne oddziały paramilitarne w pełni zaangażowały się w przerzut heroiny, papierosów, siły roboczej i kobiet do Europy Zachodniej. Nieudolny nadzór ONZ i NATO w Kosowie nie miał środków na walkę z albańskimi bojownikami z Armii Wyzwolenia Kosowa, którzy utworzyli tam nowe centrum dystrybucji heroiny przewożonej z Turcji do Unii Europejskiej. Bośnia i Hercegowina uwikłały się w skandal z udziałem żołnierzy z misji pokojowej i nielegalnie przewożonych kobiet, a co gorsza, zdobywały reputację lokalnej pralni brudnych pieniędzy. Macedonia była o krok od wojny domowej spowodowanej przez nic innego, jak mafijne spory o kontrolę nad przecinającymi kraj trasami przemytu papierosów.

Zachęcony sukcesem odniesionym w handlu heroiną Spasojević zapragnął rozszerzyć swą działalność o sprzedaż innego narkotyku: kokainy.

– Kokaina to narkotyk dla bogatych: zamożni ludzie, większe zyski, więc Spasojević chciał trochę dla siebie – mówi Miloš Vašić, czołowy serbski ekspert od przestępczości zorganizowanej. Spasojević szybko się zorientował, że trafił na żyłę złota. Spożycie kokainy było coraz większe na terenie całej Europy, a nowe rynki otwierały się w dawnych krajach komunistycznych na wschodzie. Spasojević od razu zrozumiał, że nie on jeden chce wykorzystać podupadającą bałkańską infrastrukturę; zaczęła się jej już bacznie przyglądać inna grupa ludzi. Ludzie ci mieszkali bardzo daleko, w Kolumbii.

Blisko pięciusetkilometrowa trasa kolejowa przebiegająca na zachód od brazylijskiej granicy i wiodąca przez gęstą amazońską dżunglę we wschodniej Boliwii znana jest jako El tren del muerte, gdyż jest regularnie napadana przez bandytów, którzy za nic mają ludzkie życie. Złodzieje uciekają się do różnego rodzaju sztuczek – często podają się za oficerów Interpolu, chcąc obrabować niczego niepodejrzewających obcokrajowców. Po przybyciu do Santa Cruz ulga miesza się z szokiem, ponieważ wiele dzielnic stolicy wschodniej Boliwii przypomina zamieszkane przez klasę średnią przedmieścia Teksasu lub Kalifornii. Zasilane przez złoża gazu ziemnego, które od połowy lat dziewięćdziesiątych przyciągają tu międzynarodowe firmy, miasto Santa Cruz ze swym przepychem wydaje się odległe od bezwładnej, rozpaczliwej nędzy, która dotyka większą część tego najuboższego kraju Ameryki Łacińskiej.

Poza sektorem energetycznym w Santa Cruz kwitnie również boliwijski przemysł rolny. To stąd wysyła się w świat warzywa i oleje. Pod koniec lipca 2003 roku menedżerowie biznesu importowo-eksportowego w Santa Cruz finalizowali dwie transakcje – jedną z nich była dostawa 78 kontenerów gliny leczniczej do kliniki w Madrycie. Drugi transport składał się z 770 pudeł ziemniaczanego purée w proszku, a ładowano je na ciężarówki zmierzające do Chile.

O wpół do dziesiątej rano oddziały funkcjonariuszy boliwijskich służb specjalnych do spraw przemytu narkotyków otoczyły samolot linii lotniczych Varig, mający udać się najpierw do Brazylii, a następnie do Hiszpanii. Kilka godzin później zatrzymano ciężarówki. Bez większego trudu znaleziono dwie tony kokainy ukryte między opakowaniami gliny leczniczej. Ale odkrycie, że purée ziemniaczane było wymieszane z trzema tonami kokainy, zajęło rządowym chemikom dwa lub nawet trzy dni. Boliwijczycy poczuli się jeszcze bardziej zdezorientowani, gdy dowiedzieli się, że towar miał płynąć do czarnomorskiego portu Warna w Bułgarii.

Nalot w Santa Cruz był punktem kulminacyjnym operacji Moonlight, w ramach której współpracowały ze sobą wywiad brytyjski, bułgarska policja, waszyngtońska Agencja do spraw Walki z Narkotykami (DEA), hiszpańska policja oraz boliwijskie służby specjalne. Co ciekawe, do czasu aresztowań ministerstwa spraw wewnętrznych w Bułgarii i w Boliwii nie wiedziały, jaka jest ich wzajemna rola w operacji.

– To największa międzynarodowa grupa zajmująca się nielegalnym handlem, jaką kiedykolwiek monitorowaliśmy w Boliwii – powiedział minister Jerko Kukoc w trakcie operacji. – A zarazem największy transport kokainy, jaki udało się przechwycić.

Sprawa zaczęła się rok wcześniej, kiedy oficer wywiadu brytyjskiego przekazał pewien numer telefonu komórkowego bułgarskiej policji.

– Prawdę mówiąc, nie za bardzo było czego się uczepić – mówi sofijski policjant, którego przydzielono do tego śledztwa. Ale stopniowo Bułgarom udało się złożyć w całość kawałki niesamowitej układanki. Kolumbijski kartel (najprawdopodobniej z Medellín) zaaranżował przewiezienie swego najlepszego chemika do Bułgarii, gdzie ten spędził kilka miesięcy.

– Kolumbijczyk przybył do Grecji na swoim paszporcie, a ktoś z organizacji odebrał go stamtąd i nielegalnie przewiózł przez granicę. Jego zadaniem było przeszkolenie bułgarskich chemików – opowiada policjant. – Później okazało się, że rok przed aferą z purée ziemniaczanym ci chemicy wyekstrahowali 200 kilogramów kokainy z transportu oleju sojowego, który przybył do Płowdiwu tą samą trasą z Santa Cruz.

Od upadku frankistowskiego reżimu istniały dwa główne centra importu kokainy do Europy: Hiszpania i Holandia. Hiszpania była punktem wejścia wybranym przez przemytników z Ameryki Południowej, którzy zbijali fortunę na nałogach europejskich yuppies podczas boomu w latach osiemdziesiątych. Powody były oczywiste – językowe i kulturowe powiązania między Ameryką Łacińską a Hiszpanią pozwalały na utworzenie silnej społeczności, która odbierałaby i rozprowadzała narkotyki. Hiszpania ma również długą linię brzegową, co znacznie utrudnia przechwycenie kontrabandy przez służby państwowe. Jednak poprawa współpracy między europejską policją a DEA w połączeniu z gwałtownym wzrostem spożycia kokainy w Europie w latach dziewięćdziesiątych oznaczała, że hiszpański szlak nie jest w stanie zaspokoić popytu.

Amsterdam wraz z mieszkającą tam społecznością kolumbijską pozostał głównym ośrodkiem rozprowadzania narkotyków w północnej Europie. Nielegalny towar napływał tam przede wszystkim z Hiszpanii, Włoch i Afryki Zachodniej. Ale wkrótce miała się otworzyć jeszcze jedna droga.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych amerykański rynek kokainy nasycił się, mimo że kolejne rządy pompowały miliardy dolarów w zlikwidowanie przemysłu narkotykowego. Cena dla amerykańskiego konsumenta spadała z roku na rok, więc w odpowiedzi na załamanie się warunków rynkowych kolumbijscy producenci rozglądali się za nowymi strategiami handlowymi i kanałami dystrybucji. Badanie, jakie przeprowadzili, nie tylko wykazało, że rynki europejskie są nadal słabo rozwinięte, ale także pozwoliło odkryć, że po upadku muru berlińskiego we wschodniej Europie i w Rosji wyłoniła się nowa klasa średnia, młoda i dynamiczna. Kolumbijczycy chcieli zwiększyć swój dostęp do tych rynków, poprawiając dystrybucję, a źle strzeżone linie brzegowe oraz korupcja panująca w Chorwacji, Albanii i Bułgarii stwarzały znakomitą okazję. Co więcej, kolumbijskie kartele mogły wykorzystać wysoki poziom edukacji na Bałkanach, będący spuścizną komunizmu, do zlecania produkcji. W Jugosławii i Bułgarii było wielu wysoko wykwalifikowanych inżynierów chemików, zatem przetwarzanie kokainy mogło się teraz odbywać znacznie bliżej miejsca przeznaczenia.

Od zakończenia wojny w Kosowie w 1999 roku zmieniła się rola Bałkanów w przemyśle.

– Hiszpania nadal przerzuca prawie połowę kokainy importowanej do Europy – mówi bułgarski oficer. – Ale w ciągu ostatnich czterech lat Bałkany przejęły większość pozostałego przemytu.

Trzy tony kokainy, które zmierzały do Bułgarii w purée ziemniaczanym, to olbrzymia ilość, a całkowita wartość towaru przechwyconego podczas operacji Moonlight wyniosła ponad 300 milionów dolarów.

To była prawdziwie międzynarodowa operacja. Brytyjska i włoska policja odkryły trzy tony acetonu na statku zacumowanym w Trieście, który miał następnie udać się do albańskiego portu Durrës.

– Aceton w tych ilościach bywa używany do jednego celu – wyjaśniał szef bałkańskiej sekcji Krajowej Służby Kryminalno-Wywiadowczej w Londynie. – Chodzi o przetwarzanie pasty z koki.

Później, w 2003 roku, jeden z najważniejszych gangsterów w Bułgarii zginął od strzału w głowę w zatłoczonym holu pięciogwiazdkowego hotelu Sonesta na karaibskiej wyspie Aruba. Morderstwo zostało zarejestrowane przez hotelowe kamery, dzięki czemu odkryto, że zabójca pochodził z Ameryki Łacińskiej, jak stwierdzili policjanci z Oranjestad. Bułgarska policja podejrzewała, że gangstera zabito, ponieważ w 1999 roku ukradł 600 kilogramów kokainy należącej do jednego z serbskich bossów kokainowych. Ta kradzież najwyraźniej zdenerwowała również Kolumbijczyków na Arubie.

Na samych Bałkanach najpotężniejsi gangsterzy ze wszystkich byłych republik byli zaangażowani w handel i albo zarabiali krocie, albo ginęli. Latem 2002 roku funkcjonariuszom francuskiej policji i DEA wydawało się, że są bliscy znalezienia głównego szlaku między Kolumbią a Bałkanami, kiedy zorganizowali skomplikowaną prowokację. Ale mogli tylko patrzeć z osłupieniem, jak Spasojević zostaje wyprowadzony z samolotu, którym miał lecieć z Paryża do Bogoty, ponieważ serbski rząd wystąpił o jego ekstradycję pod zarzutem morderstwa. Chorwaccy przywódcy organizacji paramilitarnych, słoweńscy biznesmeni i połowa bułgarskiego półświatka byli już zaangażowani w tę nową gałąź przemysłu, z której zyski znacznie przewyższały wartość przemytu heroiny i amfetaminy, czyli narkotyków, które do tej pory szmuglowano na Bałkanach. Większość handlarzy kokainą zarabiała olbrzymie sumy, choć niewielu przeżyło do dzisiaj. Biznes, rzecz jasna, kręci się nadal.

Zaledwie piętnaście lat temu kontrabanda idąca przez Bałkany była ograniczana przez wszechobecną komunistyczną milicję. Ale chociaż wojna i sankcje ekonomiczne doprowadziły tu do powstania jednej z najsprawniejszych i najbardziej rozbudowanych sieci przestępczości na świecie, prawdziwa przyczyna leżała gdzie indziej – w Rosji.

Atyrau i Morze Kaspijskie – centrum handlu ropą i kawiorem w Kazachstanie

Rosyjska mafia – akuszerowie kapitalizmu

Leżące po obu stronach wielkiej rzeki Ural miasto Atyrau wyróżnia się tym, że stoi na nieporowatej glebie, blokującej naturalny odpływ wody. W zimie poziom wody w rzece podnosi się, zalewając błotem drogi i chodniki. Kiedy przyjechałem do tego sześćdziesięciotysięcznego miasta, przez pierwszy kwadrans dreptałem ulicami z podwiniętymi nogawkami, nie chcąc pobrudzić spodni. Później, jak wszyscy, pogodziłem się z błotem oblepiającym moje buty, skarpetki, spodnie i płaszcz. Żółtobrązowy odcień ścian domów wybudowanych jeszcze za czasów sowieckich wydaje się specjalnie dobrany pod kolor leżącego na ziemi błota. Brudne, zagrzybione korytarze i windy wewnątrz budynków cuchną moczem.

Rozlatujące się budowle można zobaczyć w setkach miast byłego Związku Radzieckiego, ale w Atyrau tendencja ta ulega zmianie w miarę zbliżania się do centrum. Nagle w miejsce socjalistycznych projektów pojawiają się rzędy nieskazitelnie białych domów. Strażnicy w szykownych niebieskich mundurach patrolują osiedla zbudowane na modłę eleganckich amerykańskich przedmieść, rozciągające się za masywnymi ogrodzeniami. Naprzeciwko widać postmodernistyczny biurowiec z fasadą składającą się głównie z lśniących uchylnych okien. Z całej dzielnicy emanują profesjonalizm, postęp, czystość i dobrobyt. A jednak nowe Atyrau wydaje się tak samo bezduszne jak starzejące się sowieckie slumsy, które wypiera.

Mimo ponurego pierwszego wrażenia to miasto położone daleko na północnym zachodzie Kazachstanu nie jest zwyczajną postsowiecką pustynią. Pod względem ekonomicznym jest to prawdopodobnie jeden z dziesięciu najważniejszych obszarów w byłym Związku Radzieckim. Głównym powodem takiego stanu rzeczy (a zarazem powodem inwazji zachodnich firm i agencji nieruchomości) są olbrzymie złoża ropy i gazu ziemnego, stanowiące powyżej 50 procent znacznych zasobów naturalnych Kazachstanu. Złoża te znajdują się ponad dwieście kilometrów od lądu, na dnie Morza Kaspijskiego. Mimo że Atyrau leży u ujścia rzeki Ural, 90 procent jego mieszkańców nigdy nie widziało tego śródlądowego morza – cały obszar wokół miasta był zamkniętą strefą wojskową i ekonomiczną za czasów sowieckich i dzisiaj również podlega restrykcjom.

Kazachstan zdobył niepodległość w 1991 roku bez żadnego wysiłku i nie w efekcie własnych błędów czy żądań. Związek Radziecki rozpadł się, a Rosja zrezygnowała z politycznej kontroli nad wielkimi połaciami Europy i Azji. Jednym z takich obszarów było mało znane państwo w Azji Centralnej, większe od Europy Zachodniej, ale liczące zaledwie piętnaście milionów mieszkańców. Większość ludzi kojarzy ten kraj tylko z Boratem, skandalizującą postacią kazachskiego prezentera, wymyśloną przez brytyjskiego komika Sashę Barona Cohena. Kazachstan Borata jest krajem osłów i prostytutek. W rzeczywistości jest to państwo o olbrzymim znaczeniu geostrategicznym. O jego względy zabiegają Rosja, Ameryka oraz Chiny. Uzyskanie niepodległości zbiegło się w czasie z uświadomieniem sobie przez Kazachów potencjału finansowego, jaki niesie ze sobą ropa naftowa. Wkrótce nad Atyrau zaczęły krążyć światowe potęgi i wielkie korporacje, węsząc spory zarobek i oferując technologie, które miały umożliwić wydobycie jak największej ilości surowca w jak najkrótszym czasie.

Pytanie, na jakie w tej chwili muszą sobie odpowiedzieć mieszkańcy Kazachstanu, brzmi: czy nowe/stare elity (dawni komuniści, a dzisiaj kazachscy patrioci) są na tyle rozsądne, by uniknąć „klątwy ropy” – a zatem: czy jakiekolwiek tworzące się instytucje demokratycznej odpowiedzialności nie zostaną zniszczone przez falę chciwości, która towarzyszy odkryciu mineralnego skarbu?

Alternatywą dla takich instytucji jest system kontrolowany głównie przy wykorzystaniu korupcji. Taki był los Angoli, Nigerii i Indonezji – w tych krajach również niedawno odkryto podziemne bogactwa, choć w tym względzie Arabia Saudyjska nadal pozostaje pierwotnym i niedoścignionym wzorem.

Jak do tej pory niewiele wskazuje na to, by dyktatura wybranego przez naród prezydenta Nursułtana Nazarbajewa była w stanie sprawiedliwie rozdzielać pieniądze, choć przy tak małej populacji zarówno on, jak i jego przyjaciele oligarchowie mają po temu wszelkie dane.