Lista map

1. Chiny

2. Region działań Mao, 1927–1934

3. Długi Marsz, październik 1934 – październik 1935

Mapy zostały przygotowane przez ML Design w Londynie.

Lista skrótów używanych w tekście

GRU Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije (Sowiecki Wywiad Wojskowy)

Kominform Komunistyczne Biuro Informacyjne

Komintern Międzynarodówka Komunistyczna

KP Komunistyczna Partia

KPCh Komunistyczna Partia Chin

N4.A Nowa Czwarta Armia

8.A Ósma Armia

ZZZ Zhang Zhizhong

Część pierwsza

Chłodny wyznawca

1

Między dawną i nową epoką

(1893–1911; wiek 1–17)

Mao Zedong (Mao Tse-tung), który przez kilkadziesiąt lat sprawował absolutną władzę i rządził jedną czwartą ludności świata, był odpowiedzialny za śmierć siedemdziesięciu milionów ludzi w czasie pokoju. Żaden inny przywódca polityczny w XX wieku nie przyczynił się do śmierci tylu istnień ludzkich. Mao urodził się 26 grudnia 1893 roku w chłopskiej rodzinie w dolinie Shaoshan, w prowincji Hunan, w samym sercu Chin. Jego przodkowie mieszkali w tej dolinie od pięciuset lat.

Była to okolica wyróżniająca się dawną urodą, wilgotna kraina zamglonych, pofalowanych wzgórz, nieprzerwanie zamieszkana już od epoki neolitu. Wznosiły się tu wciąż czynne buddyjskie świątynie z czasów dynastii Tang (618–906), kiedy to buddyzm zawitał do tego regionu. W okolicznych lasach rosło trzysta gatunków drzew, między innymi klony, kamforowce, metasekwoja chińska i rzadki miłorząb (ginkgo). Puszcza zapewniała schronienie tygrysom, leopardom i dzikom, które buszowały wśród wzgórz. (Ostatni tygrys w tym regionie został zabity w 1957 roku). Wzgórza, gdzie nie było ani dróg, ani spławnych rzek, oddzielały wieś Mao od świata. Jeszcze na początku XX wieku tak ważna wiadomość jak śmierć cesarza w 1908 roku nie dotarła do wsi i Mao dowiedział się o tym dopiero dwa lata później, gdy wyjechał z Shaoshanu.

Dolina Shaoshan ma w przybliżeniu pięć kilometrów długości i trzy i pół kilometra szerokości. Mieszkało tam wówczas jakieś sześćset rodzin, które utrzymywały się z uprawy ryżu, herbaty i bambusa. Do orania ryżowych poletek używano wołów. Codzienne życie było wypełnione odwiecznymi czynnościami rolników. Ojciec Mao, Yichang, urodził się w 1870 roku. W wieku dziesięciu lat został zaręczony z trzynastoletnią dziewczynką ze wsi odległej o dziesięć kilometrów, po drugiej stronie Przełęczy Odpoczywającego Tygrysa, nazwanej tak, bo tygrysy lubiły wygrzewać się tam na słońcu. W tamtych czasach taka niewielka odległość wystarczała, żeby w dwóch wsiach używano dialektów tak odmiennych, że ich mieszkańcy z trudem mogli się porozumieć. Jako dziewczynka matka Mao nie zasłużyła na imię, a ponieważ była siódmą dziewczyną w klanie Wen, nazywano ją po prostu Siódmą Siostrą Wen. Zgodnie z odwiecznym zwyczajem krępowano jej stopy, żeby w wyniku deformacji przybrały kształt „złotych lilii”, co wówczas uważano za ideał piękna.

Jak nakazywała tradycja, jej zaręczyny z ojcem Mao zostały ułożone przez rodziców, którzy kierowali się praktycznymi względami: grób jednego z jej dziadków znajdował się w Shaoshanie i dobrze było mieć na miejscu kogoś, kto mógłby odprawiać skomplikowane rytuały. Po zrękowinach Siódma Siostra Wen przeprowadziła się do rodziny narzeczonego. Ślub odbył się w 1885 roku, gdy miała osiemnaście lat, a Mao Yichang piętnaście.

Wkrótce po weselu Mao Yichang zaciągnął się do wojska, żeby zarobić pieniądze na spłatę rodzinnych długów, co zajęło mu kilka lat. Chińscy chłopi byli wolnymi rolnikami, a służba w armii z czysto finansowych przyczyn była powszechną praktyką. Na szczęście Mao Yichang nie wziął udziału w żadnej wojnie, miał za to okazję nieco się rozejrzeć po świecie i zapoznać z interesami. W odróżnieniu od większości chłopów umiał pisać i czytać na tyle dobrze, żeby prowadzić rachunki. Po powrocie zabrał się do hodowli świń oraz produkował wysokiej jakości ryż, który sprzedawał w pobliskim mieście targowym. Odkupił ziemię, którą zastawił jego ojciec, później nabył jeszcze więcej gruntów i stał się jednym z najbogatszych ludzi we wsi.

Mao Yichang był stosunkowo zamożny, ale przez całe życie bardzo ciężko pracował i żył oszczędnie. Rodzina mieszkała w kilku pokojach zajmujących jedno skrzydło dużego krytego strzechą domu. Po pewnym czasie Yichang zamienił strzechę na dachówki, co było poważnym ulepszeniem, ale zostawił ściany i podłogę z gliny. Okna nie były przeszklone – szyby stanowiły rzadki luksus. Były to kwadratowe otwory z drewnianymi kratami, zamykane na noc okiennicami z desek (temperatura bardzo rzadko spadała poniżej zera). Umeblowanie było bardzo skromne: drewniane łóżka, prosty stół i ławy. W jednym z takich spartańskich pokoi, pod niebieskim utkanym w domu kocem i niebieską moskitierą, urodził się Mao Zedong.

Mao był trzecim synem, ale pierwszym, który przeżył okres niemowlęctwa. Jego matka, buddystka, stała się jeszcze bardziej pobożna, żeby zapewnić mu opiekę Buddy. Otrzymał podwójne imię Zedong (Tse-tung). Ze oznacza „świecić” – ta część imienia była wspólna dla wszystkich z jego pokolenia i została ustalona już w kronice klanu z XVIII wieku. Dong oznacza „wschód”, a zatem całe imię to „świecić na wschodzie”. Dwaj kolejni synowie, urodzeni w latach 1896 i 1905, otrzymali imiona Zemin (min oznacza „ludzie”) i Zetan (tan może odnosić się do nazwy powiatu Xiangtan).

Imiona te wyrażały odwieczne aspiracje chińskich chłopów, którzy marzyli, żeby ich synowie zrobili karierę – i uważali to za możliwe. Każdy mógł osiągnąć wysoką pozycję dzięki edukacji, co przez stulecia oznaczało studiowanie klasycznych tekstów Konfucjusza. Uzdolniony młody człowiek, niezależnie od pochodzenia, mógł zdać cesarski egzamin i zostać mandarynem – a wówczas otwierały się przed nim możliwości awansu nawet na stanowisko premiera. Kariera urzędnika była uważana za największe osiągnięcie, a imiona Mao i jego braci stanowiły odzwierciedlenie wielkich nadziei rodziców.

Takie pompatyczne imiona były jednak nieco uciążliwe i mogły się okazać kuszeniem losu, dlatego dzieciom nadawano też codzienne, niewyszukane. Mao otrzymał imię „Chłopiec z Kamienia” – Shi san yazi. Na drugi „chrzest” matka zaprowadziła go do głazu o wysokości około dwóch i pół metra, który był uważany za czarodziejski, ponieważ wypływało spod niego źródło. Mao złożył hołd i oddał odpowiednie pokłony – od tej chwili był uważany za adoptowane dziecko skały. Bardzo lubił swoje imię i używał go nawet wtedy, gdy był już dorosły. W 1959 roku, kiedy wrócił do Shaoshanu, żeby po raz pierwszy – i jedyny – spotkać się z mieszkańcami jako najwyższy przywódca Chin, rozpoczął wydaną dla nich kolację od żartu: „Wszyscy już są, z wyjątkiem mojej Kamiennej Matki. Może na nią poczekamy?”.

Mao kochał swoją prawdziwą matkę. Nikomu innemu nie okazywał tak silnych uczuć. Siódma Siostra Wen była osobą łagodną i tolerancyjną. Jak wspominał Mao, nigdy nie podniosła na niego głosu. Odziedziczył po niej okrągłą twarz, zmysłowe usta i widoczne w oczach spokojne opanowanie. Mao przez całe życie mówił o swojej matce z wielkim uczuciem. Jako dziecko za jej przykładem został buddystą. Wiele lat później powiedział swoim pracownikom: „Uwielbiałem mamę […]. Gdziekolwiek szła, szedłem z nią […], chodziłem z nią na jarmarki świątynne, paliłem kadzidło, papierowe pieniądze i oddawałem cześć Buddzie […]. Mama wierzyła w Buddę, więc ja również”. Mao odrzucił buddyzm, gdy był nastolatkiem.

Dzieciństwo Mao było wolne od trosk. Do ósmego roku życia mieszkał z rodziną matki we wsi Wenów, ponieważ matka wolała mieszkać ze swoimi krewnymi. Babka po kądzieli go uwielbiała. Dwaj wujowie i ich żony traktowali go tak, jakby był ich synem. Jeden z nich stał się jego przybranym ojcem, co jest chińskim odpowiednikiem ojca chrzestnego. Mao wykonywał lekkie prace – zbierał karmę dla świń i pasł woły w zagajnikach herbacianej kamelii, niedaleko cienistego stawu. W późniejszych latach z przyjemnością wspominał tę idyllę. Zaczął się uczyć czytać przy lampie olejowej, w towarzystwie ciotek, które przędły i szyły.

Mao wrócił do Shaoshanu wiosną 1902 roku, gdy miał osiem lat. Rozpoczął tu naukę – chodził na lekcje do domu nauczyciela. Program był wypełniony klasycznymi tekstami Konfucjusza, których dzieci nie mogły zrozumieć i musiały się uczyć ich na pamięć. Mao miał świetną pamięć i doskonale sobie radził. Inni uczniowie wspominali go jako pilnego chłopca, który potrafił nie tylko recytować, ale również pisać z pamięci trudne teksty. Opanował podstawy języka chińskiego oraz historii i zaczął się uczyć dobrej prozy, kaligrafii oraz poezji, gdyż pisanie wierszy stanowiło obowiązkową część konfucjańskiej edukacji. Namiętnie czytał. Chłopi na ogół kładli się spać o zachodzie słońca, żeby zaoszczędzić olej do lamp, ale Mao czytał do późnej nocy przy lampce olejowej stojącej na ławie za moskitierą. Wiele lat później, gdy był już najwyższym przywódcą Chin, połowę jego ogromnego łoża zajmowała sterta książek – chińskiej klasyki. W swoich przemówieniach i pismach często wspominał o różnych historycznych zdarzeniach, ale jego wiersze straciły wdzięk.

Mao często popadał w konflikty z nauczycielami. W wieku dziesięciu lat uciekł z pierwszej szkoły, ponieważ – jak twierdził – nauczyciel był rygorystycznym służbistą. Później został wyrzucony lub „poproszony o opuszczenie” jeszcze co najmniej trzech szkół – za każdym razem z powodu uporu i nieposłuszeństwa. Matka pobłażała mu, natomiast ojciec nie był zadowolony. Wielokrotne zmiany nauczycieli były jednym z powodów napięcia między ojcem i synem. Mao Yichang płacił za naukę syna i miał nadzieję, że ten przynajmniej pomoże mu prowadzić rachunki, ale Mao nie lubił tego zajęcia. Nie znosił również pracy fizycznej i od kiedy zerwał z chłopskim życiem, zawsze jej unikał.

Ojciec nie mógł znieść bezczynności syna. Sam pracował od rana do wieczora i uważał, że syn powinien postępować tak samo. Dlatego bił go za lenistwo. Mao nienawidził ojca. W 1968 roku, gdy w masowej skali brał odwet na swoich politycznych przeciwnikach, powiedział ich prześladowcom, że chciałby, aby jego ojca spotkał podobny los: „Mój ojciec był złym człowiekiem. Gdyby żył dziś, też powinien posmakować »odrzutowca«”. „Odrzutowcem” nazywano pozycję z wykręconymi do tyłu rękoma, które unoszono jak najwyżej, co zmuszało ofiarę do pochylenia się i opuszczenia głowy.

Mao kłócił się z ojcem i często wygrywał. Potrafił mu powiedzieć, że ojciec, jako starszy, powinien wykonywać więcej prac fizycznych – co jak na chińskie standardy było niewiarygodną bezczelnością. Pewnego dnia pokłócili się z ojcem w obecności gości. „Ojciec rugał mnie w ich towarzystwie, mówił, że jestem leniwy i bezużyteczny. To mnie rozwścieczyło. Rzuciłem mu kilka obelg i wyszedłem z domu […]. Ojciec […] gonił mnie, przeklinał i krzyczał, żebym wrócił. Doszedłem do brzegu stawu i zagroziłem, że jeśli się zbliży, skoczę do wody […]. Ojciec się cofnął”. Kiedyś, gdy Mao opowiadał tę historię, zaśmiał się i dodał: „Tacy starzy ludzie nie chcą tracić synów. To ich słabość. Zaatakowałem słaby punkt i zwyciężyłem!”.

Pieniądze były jedyną bronią, jaką dysponował ojciec. W 1907 roku, gdy czwarty nauczyciel wyrzucił Mao z zajęć, ojciec przestał płacić czesne i trzynastoletni chłopak musiał podjąć chłopską pracę. Wkrótce jednak znalazł sposób, żeby się od niej wykręcić i wrócić do świata książek. Mao Yichangowi zależało, by syn się ożenił; miał nadzieję, że w ten sposób chłopak się ustatkuje i zacznie zachowywać odpowiedzialniej. Jego kuzynka była akurat w wieku odpowiednim do małżeństwa – cztery lata starsza od Mao. Ten zgodził się na plan ojca, a po ślubie wrócił do nauki.

Ślub odbył się w 1908 roku, gdy Mao miał czternaście lat, a jego narzeczona osiemnaście. Pochodziła z rodziny Luo. Sama nie miała imienia, mówiono na nią „kobieta Luo”. O ile wiadomo, Mao tylko raz o niej wspomniał – w rozmowie z amerykańskim dziennikarzem Edgarem Snowem w 1936 roku. Wyrażał się o żonie z lekceważeniem i przesadnie podkreślił różnicę wieku: „Gdy miałem czternaście lat, rodzice ożenili mnie z dwudziestoletnią dziewczyną. Nigdy z nią nie żyłem […]. Nie uważam jej za żonę […], rzadko o niej myślę”. W żaden sposób nie dał wówczas do zrozumienia, że ona już nie żyła; w rzeczywistości kobieta Luo zmarła w 1910 roku, nieco ponad rok po ślubie.

Wczesne małżeństwo sprawiło, że Mao stał się zaciekłym przeciwnikiem układanych związków. Dziewięć lat później napisał zajadły artykuł przeciw temu zwyczajowi: „W rodzinach na Zachodzie rodzice uznają wolną wolę swoich dzieci, natomiast w Chinach wola dzieci nie ma znaczenia w porównaniu z rozkazami rodziców […]. Jest to rodzaj »pośredniego gwałtu«. Chińscy rodzice nieustannie pośrednio gwałcą swoje dzieci […]”.

Wkrótce po śmierci żony szesnastoletni wdowiec zażądał zgody na wyjazd z Shaoshanu. Ojciec chciał, żeby terminował w sklepie z ryżem w powiatowym mieście, ale Mao postanowił pójść do nowoczesnej szkoły mniej więcej dwadzieścia pięć kilometrów od wsi. Dowiedział się już o zniesieniu państwowych egzaminów. W nowoczesnych szkołach uczono takich przedmiotów, jak nauki przyrodnicze i ścisłe, historia powszechna, geografia świata i języki obce. To właśnie takie szkoły pozwoliły wielu ludziom podobnym do Mao wyrwać się z chłopskiego życia.

Pod koniec XIX wieku w Chinach rozpoczął się okres radykalnych przemian społecznych. Dynastia mandżurska, która rządziła od 1644 roku, zainicjowała przejście od dawnej do nowej epoki. Bodźcem do zmian była seria klęsk, które poniosły Chiny w walce z państwami europejskimi i Japonią, zaczynając od przegranej w wojnie opiumowej z Wielką Brytanią w latach 1839–1842, gdy zachodnie mocarstwa zaczęły pukać do zamkniętych drzwi Chin. Od mandżurskiego dworu do intelektualistów niemal wszyscy zgadzali się, że jeśli kraj ma przetrwać, to musi się zmienić. Wprowadzono wiele fundamentalnych reform; jedną z najważniejszych była całkowita przemiana systemu edukacyjnego. Zaczęto budować linie kolejowe. Za priorytetowe zadanie uznano rozwój nowoczesnego przemysłu i handlu. Zezwolono na działania organizacji politycznych. Zaczęły się ukazywać pierwsze gazety. Studenci wyjeżdżali za granicę, żeby studiować nauki przyrodnicze, a mandaryni jeździli uczyć się demokracji i parlamentaryzmu. W 1908 roku dwór ogłosił program przemiany państwa w monarchię konstytucyjną w ciągu dziewięciu lat.

Mao żył w prowincji Hunan, liczącej trzydzieści milionów mieszkańców. W tym okresie był to jeden z najbardziej liberalnych i fascynujących regionów Chin. Prowincja leżała wprawdzie w głębi lądu, ale z wybrzeżem łączyły ją zdatne do żeglugi rzeki. W 1904 roku stolica Hunan Changsha stała się „otwartym” portem handlowym. W mieście pojawili się liczni zachodni kupcy i misjonarze, którzy przywieźli ze sobą zachodnie metody i instytucje. Gdy Mao usłyszał o nowoczesnej szkole, w Hunanie istniało już ponad sto takich placówek, więcej niż w innych regionach Chin. Były wśród nich również szkoły dla kobiet.

Stosunkowo niedaleko, w rodzinnym powiecie Wenów, czyli rodziny matki Mao, miała siedzibę nowoczesna szkoła Wschodnie Wzgórze. Opłaty i koszty utrzymania nie były małe, ale Mao nakłonił Wenów i innych krewnych, żeby spróbowali przekonać ojca. Mao Yichang wysupłał pieniądze na pięć miesięcy nauki. Żona jednego z kuzynów Mao z rodziny Wenów dała mu zamiast starej niebieskiej moskitiery domowej roboty – nową, z białego muślinu tkanego maszynowo, pasującą do nowoczesnego stylu szkoły.

Szkoła otworzyła Mao oczy. W programie nauki były zajęcia z wychowania fizycznego, muzyka i angielski. Uczniowie czytali między innymi skrócone biografie Napoleona, Wellingtona, Piotra Wielkiego, Rousseau i Lincolna. Mao po raz pierwszy dowiedział się czegoś o Europie i Ameryce oraz zobaczył człowieka, który był za granicą – nauczyciela mającego za sobą studia w Japonii. Uczniowie przezywali go „fałszywy zagraniczny szatan”. Jeszcze kilkadziesiąt lat później Mao pamiętał japońską pieśń, której się wtedy nauczył, napisaną z okazji druzgoczącego zwycięstwa nad Rosją w 1905 roku.

Mao uczył się we Wschodnim Wzgórzu tylko kilka miesięcy, ale to wystarczyło, żeby znalazł nową szansę. W stolicy prowincji powstała szkoła przeznaczona specjalnie dla uczniów z powiatu Wenów. Mao zdołał przekonać nauczyciela, żeby zapisał go do tej szkoły, choć ściśle mówiąc, nie był mieszkańcem tego powiatu. Wiosną 1911 roku, gdy przyjechał do Changshy, był – jak sam powiedział – „nadzwyczaj podniecony”. Mając siedemnaście lat, pożegnał się już na zawsze z życiem chłopa.

Mao twierdził później, że gdy był chłopcem w Shaoshanie, poruszył go ciężki los biednych chłopów. Nie ma jednak żadnych dowodów, że tak było rzeczywiście. Według jego relacji wywarł na niego silny wpływ niejaki P’ang, rzemieślnik zajmujący się produkcją żaren i kamieni młyńskich. Przewodził on lokalnemu buntowi chłopów, został aresztowany i ścięty. Intensywne poszukiwania prowadzone przez historyków partii komunistycznej nie doprowadziły do znalezienia żadnych śladów po tym bohaterze.

Nic nie wskazuje, żeby chłopskie pochodzenie wpłynęło jakoś na poglądy społeczne Mao, a tym bardziej żeby kierowało nim poczucie krzywdy. Nauczyciel Mao, profesor Yang Changzhi (Yang Chang-chi) zanotował 5 kwietnia 1915 roku w swoim pamiętniku: „Mój uczeń Mao Zedong powiedział, że […] jego klan […] to głównie chłopi, którym łatwo jest się wzbogacić” (wyróżnienie autorów). Najwyraźniej Mao nie okazywał chłopom szczególnego współczucia.

Do końca 1925 roku, kiedy miał już trzydzieści parę lat i od pięciu był komunistą, Mao tylko pięć razy wspomniał o chłopach we wszystkich swoich znanych pismach i rozmowach. Temat ten pojawił się w liście z sierpnia 1917 roku, ale Mao bynajmniej nie wyrażał w nim współczucia dla chłopów, tylko pisał, że był „oczarowany” tym, jak dowódca Zeng Guofan (Tseng Kuo-fan) „wykończył” największy chłopski bunt w historii Chin – powstanie tajpingów w latach 1850–1864. Dwa lata później, w lipcu 1919 roku, Mao napisał esej o ludziach różnych zawodów – zatem nieuchronnie musiał wspomnieć o chłopach – ale lista poruszonych kwestii była bardzo ogólna, a ton niewątpliwie neutralny. O chłopach pisał bez najmniejszych emocji, co widać zwłaszcza w porównaniu z jego opisem życia studentów, które określił jako „morze goryczy”. We wrześniu tego samego roku sporządził plan badań liczący siedemdziesiąt jeden punktów; tylko jeden (dziesiąty) dotyczył ludzi pracy, a z piętnastu podpunktów tylko w jednym wspominał chłopów w związku z „kwestią wpływu rolników na politykę”. Od końca lat dwudziestych, po wejściu w orbitę komunizmu, Mao używał takich wyrażeń, jak „robotnicy i chłopi” oraz „proletariat”, ale były to tylko frazesy z obowiązującego słownika.

Kilkadziesiąt lat później Mao opowiadał, że gdy w młodości mieszkał w Shaoshanie, przejmował się losem głodujących ludzi. Nie potwierdzają tego żadne dokumenty. W 1921 roku Mao był w Changshy w czasie klęski głodu. Jego przyjaciel zapisał w tym czasie w pamiętniku: „Wszędzie pełno żebraków – widziałem dziś chyba stu […]. Wyglądają jak obciągnięte żółtą skórą szkielety, które może porwać byle podmuch wiatru”. „Słyszałem, że zmarło tak wielu ludzi […], którzy tu przybyli, żeby uciec przed głodem w swoich regionach, że ci, którzy rozdawali deski [na trumny], nie mogą już sobie na to pozwolić”. W pismach Mao z tego okresu nie ma żadnej wzmianki o głodzie, niczego, co wskazywałoby, że w ogóle zastanawiał się nad tym problemem.

Pochodzenie Mao nie skłaniało go do idealistycznego myślenia o poprawie losu chińskich chłopów.

2

Mao staje się komunistą

(1911–1920; wiek 17–26)

Mao przyjechał do Changshy wiosną 1911 roku, tuż przed rewolucją republikańską, która obaliła istniejące od ponad dwóch tysięcy lat cesarstwo. Wprawdzie dziesięć lat później angielski filozof Bertrand Russell uznał Changshę za „średniowieczne miasto […] z wąskimi uliczkami […], którymi można się poruszać tylko w lektyce lub rikszą”, ale w stolicy prowincji nie tylko znane były nowe idee i tendencje, ale wręcz gotowało się od aktywności zwolenników republiki.

Dwór mandżurski obiecał wprowadzenie monarchii konstytucyjnej, lecz republikanie chcieli się całkowicie pozbyć Mandżurów. Dla zwolenników republiki władza Mandżurów oznaczała panowanie „obcych”, ponieważ Mandżurowie nie byli Hanami, którzy stanowili dziewięćdziesiąt cztery procent ludności. Republikanie podsycali ogień rewolucji za pomocą gazet i magazynów, które pojawiły się w całych Chinach w ciągu ostatnich dziesięciu lat, a także w publicznych debatach, będących czymś zupełnie nowym dla społeczeństwa, w którym wszyscy niemal całkowicie koncentrowali się na życiu prywatnym. Zakładali organizacje i wywołali kilka nieudanych powstań.

Mao szybko uzupełnił braki w wiedzy i zapoznał się z dyskutowanymi problemami dzięki gazetom, które zaczął czytać dopiero teraz, w wieku siedemnastu lat – był to początek nałogu, któremu oddawał się do końca życia. Napisał swój pierwszy, raczej mętny esej polityczny, w którym wyraził poglądy republikańskie. Swój tekst wywiesił na murze szkoły, zgodnie z najnowszą modą. Podobnie jak wielu innych uczniów obciął warkocz. Noszenie go, przyjęte jako zwyczaj mandżurski, było wyraźnym symbolem poparcia dla władzy cesarskiej. Następnie razem z przyjacielem zorganizował zasadzkę na kilkunastu kolegów i przemocą obciął im warkocze.

Lato w Changshy było jak zwykle gorące i wilgotne. Studenci prowadzili gorączkowe dyskusje, jak obalić cesarza. Raz w środku gwałtownej debaty pewien młody człowiek nagle zerwał z siebie długą sukmanę, rzucił ją na ziemię i krzyknął: „Prowadźmy ćwiczenia wojskowe i przygotowujmy się do wojny [z cesarzem]!”.

W październiku w sąsiedniej prowincji Hubei wybuchło powstanie, które zapoczątkowało republikańską rewolucję. Dynastia mandżurska, rządząca Chinami przez dwieście sześćdziesiąt lat, została obalona. 1 stycznia 1912 roku proklamowano powstanie republiki. Miesiąc później abdykował małoletni cesarz Pu Yi.

Po tymczasowym prezydencie Sun Zhongshanie (Sun Yat-senie) stanowisko to objął naczelny dowódca armii Yuan Shikai. Prowincjami rządzili wojskowi dyktatorzy związani z Yuanem. Po jego śmierci w 1916 roku rząd centralny w Pekinie osłabł, a prowincjonalni władcy częściowo się uniezależnili. W ciągu następnej dekady dochodziło między nimi do konfliktów zbrojnych, które zaburzały życie ludzi w regionach walk, ale poza tym władza wojskowa nie miała istotnego wpływu na los większości obywateli, a w raczkującej, słabej republice otworzyły się liczne możliwości zrobienia kariery. Młody Mao miał do wyboru wiele dróg – przemysł, handel, prawo, administracja, oświata, dziennikarstwo, kultura, wojsko. Najpierw zaciągnął się do jednej z republikańskich armii, ale po kilku miesiącach rzucił służbę, ponieważ nie lubił musztry i ciężkiej pracy, na przykład noszenia wody do gotowania – wynajął nawet roznosiciela, żeby robił to za niego. Później postanowił wrócić do szkoły – wybrał odpowiednią placówkę, przeglądając ogłoszenia. (Reklamy, kolorowe i dość wyrafinowane, również były w Chinach czymś nowym). Zwrócił uwagę na sześć instytucji, między innymi szkołę policyjną, studia prawnicze i szkołę mydlarstwa. Ostatecznie zdecydował się na ogólną szkołę średnią i wytrzymał w niej sześć miesięcy, po czym znudzony rzucił regularną naukę i sam się kształcił w prowincjonalnej bibliotece.

Mao wreszcie znalazł coś, co naprawdę lubił robić. Spędzał całe dnie w bibliotece, pożerając nowe książki, w tym przekłady autorów zachodnich. Później powiedział, że był jak wół, który wdarł się do warzywnika i pochłaniał wszystko, co tam rosło. Książki pomogły mu uwolnić się od ograniczeń tradycji.

Po pewnym czasie ojciec zagroził, że jeśli Mao nie pójdzie do normalnej szkoły, to przestanie łożyć na jego utrzymanie. Wobec tego Mao zapisał się do bezpłatnej szkoły dla nauczycieli, która zapewniała również tanie mieszkanie i wyżywienie – podobnie jak wiele innych takich instytucji, powstałych w wyniku starań rządu o rozwój oświaty.

Działo się to wiosną 1913 roku, Mao miał dziewiętnaście lat. Szkoła dla nauczycieli była doskonałą ilustracją otwartego nastawienia umysłowego w tych czasach. Nawet budynek został wzniesiony w europejskim stylu, z romańskimi arkadami i rozległym tarasem otoczonym kolumnadą, dlatego nazywano go yanglou – „zagraniczny dom”. Klasy miały przeszklone okna i eleganckie parkiety. Studenci poznawali najróżniejsze nowe koncepcje; zachęcano ich do swobodnego myślenia i organizowania kół zainteresowań. Publikowali prace o anarchizmie, nacjonalizmie i marksizmie; przez pewien czas w auli wisiał portret Marksa. Mao już wcześniej zetknął się w gazetach ze słowem „socjalizm”. Teraz po raz pierwszy usłyszał o „komunizmie”. W tym okresie rzeczywiście obowiązywała zasada „Niech rozkwitnie sto kwiatów”, którą Mao głosił przez krótki czas, gdy sprawował władzę, nie pozwalając jednak nawet w przybliżeniu na taką wolność, jaką sam cieszył się za młodu.

Mao nie był samotnikiem. Podobnie jak studenci z całego świata długo i zawzięcie dyskutował z kolegami. Szkoła była położona niedaleko rzeki Xiang, największej w prowincji Hunan. Mao lubił pływać w rzece – w 1917 roku napisał o tym bardzo ekspresyjny wiersz. Wieczorami studenci chodzili na długie spacery wzdłuż brzegu; mieli wtedy okazję podziwiać widok dżonek przepływających obok Wyspy Pomarańczy, pokrytej gajami pomarańczowymi. W letnie wieczory wchodzili na wzgórze za szkołą i tam dyskutowali do późna, siedząc na trawie, słuchając świerszczy i przyglądając się świetlikom, zupełnie ignorując dźwięk trąbki obwieszczającej capstrzyk.

Mao i jego koledzy również podróżowali. W tym czasie panowała całkowita wolność poruszania się i nie były potrzebne żadne dokumenty. Latem 1917 roku Mao przez miesiąc wędrował po kraju z kolegą; mieszkali i żywili się u chłopów w zamian za dekorowanie drzwi ich domów kaligraficznymi napisami. Kiedyś Mao z dwoma kolegami wybrali się na wycieczkę wzdłuż nowych torów kolejowych, a gdy zapadł zmierzch, zapukali do drzwi klasztoru na wzgórzu nad Xiang. Mnisi pozwolili im przenocować. Po kolacji studenci zeszli kamiennymi schodami nad rzekę, żeby popływać, a później usiedli na piaszczystym brzegu i przy szmerze fal toczyli dyskusję. Rozmowę kontynuowali na werandzie gościnnego pokoju. Jeden z nich był tak poruszony urokiem tej cichej nocy, że postanowił wstąpić do klasztoru.

W takich rozmowach Mao ostro krytykował swoich rodaków. „W naturze mieszkańców tego kraju jest bierność – twierdził. – Wielbią hipokryzję, są zadowoleni z niewolniczego życia, mają ciasne umysły”. W tym czasie było to dość rozpowszechnione stanowisko wśród ludzi wykształconych, którzy usiłowali wyjaśnić, dlaczego obce mocarstwa tak łatwo pokonały ich kraj i dlaczego Chiny pozostały tak daleko w tyle za nowoczesnym światem, ale Mao głosił wyjątkowo skrajne poglądy. „Pan Mao zaproponował, żeby za jednym zamachem spalić wszystkie dzieła literackie, poezję i prozę, jakie powstały po dynastiach Tang i Song” – zapisał w pamiętniku jego kolega.

Rozmowa ta stanowi najwcześniejsze znane źródło koncepcji, która stała się typowa dla reżimu Mao – dążenia do zniszczenia chińskiej kultury. Gdy po raz pierwszy sformułował ten pomysł w oświeconym księżycem klasztorze, nie brzmiało to skandalicznie. W tym okresie bezprecedensowej wolności osobistej i intelektualnej kwestionowano wszystkie prawdy uważane dotychczas za niepodważalne, a to, co kiedyś uznawano za zło, teraz oceniano bardzo wysoko. Czy powinny istnieć państwa? Rodziny? Małżeństwa? Własność prywatna? Nic nie było zbyt skandaliczne, zbyt szokujące, całkowicie niedopuszczalne.

W takiej atmosferze ukształtowały się poglądy moralne Mao. Zimą 1917–1918, gdy już skończył dwadzieścia cztery lata, ale wciąż był studentem, napisał obszerne komentarze do książki System etyki drugorzędnego niemieckiego filozofa z końca XIX wieku Friedricha Paulsena. W tych uwagach Mao ukazał swoje najważniejsze cechy charakteru, które nie zmieniły się do końca jego życia i określiły styl jego władzy.

Podstawą poglądów moralnych Mao było przeświadczenie, że jego własne „ja” góruje nad wszystkim: „Nie zgadzam się z przekonaniem, że człowiek zachowuje się moralnie, jeśli motywem jego działań jest chęć dopomożenia innym. Moralności nie trzeba definiować w odniesieniu do innych […]. Ludzie tacy jak ja chcą […] zaspokoić w pełni swoje serca, a czyniąc to, automatycznie postępują zgodnie z najcenniejszymi kodeksami moralnymi. Oczywiście są inni ludzie i rzeczy na świecie, ale istnieją tylko w odniesieniu do mnie”.

Mao odrzucał wszelkie ograniczenia związane z odpowiedzialnością i obowiązkiem. „Ludzie tacy jak ja mają obowiązki tylko wobec siebie; nie mamy żadnych zobowiązań wobec innych”. „Jestem odpowiedzialny tylko za rzeczywistość, jaką znam – pisał – i za nic więcej absolutnie nie ponoszę odpowiedzialności. Nie znam przeszłości i nie znam przyszłości. Nie mają one żadnego związku z rzeczywistością mojej jaźni”. Mao jawnie odrzucał odpowiedzialność wobec przyszłych pokoleń: „Niektórzy twierdzą, że odpowiadają przed historią. Nie wierzę w to. Interesuje mnie tylko własny rozwój […]. Mam swoje pragnienie i chcę je spełnić. Nie jestem odpowiedzialny przed nikim innym”.

Nie wierzył w nic, co nie przynosiło mu korzyści. Dobre imię po śmierci, powiedział, „nie może mi sprawić żadnej radości, ponieważ należy do przyszłości, nie zaś do mojej rzeczywistości”. „Ludzie tacy jak ja nie wznoszą niczego na użytek przyszłych pokoleń”. Nic go nie obchodziło, co po sobie zostawi.

Mao argumentował, że sumienie może iść do diabła, jeśli jest sprzeczne z popędami:

Sumienie i popędy powinny zawsze być w zgodzie. Wszystkie nasze działania […] wynikają z popędów, a mądre sumienie zawsze się do nich dostosowuje. Niekiedy […] sumienie ogranicza popędy, takie jak łakomstwo i nadmierna aktywność seksualna. Sumienie jednak powinno tylko ograniczać, nie zaś sprzeciwiać się. Celem ograniczenia jest lepsze zaspokojenie popędu.

Sumienie zawsze implikuje troskę o innych i nie jest zgodne z hedonizmem, dlatego Mao odrzucał to pojęcie. „Nie sądzę, żeby te [przykazania, takie jak »nie zabijaj«, »nie kradnij« i »nie rzucaj oszczerstw«] miały związek z sumieniem. Moim zdaniem wynikają one z własnego interesu i dążenia do przetrwania”. Należy kierować się „wyłącznie rachubą własnych interesów, nie zaś chęcią podporządkowania się jakimś zewnętrznym kodeksom etycznym lub tak zwanym poczuciem odpowiedzialności […]”.

Absolutny egoizm i nieodpowiedzialność stanowiły podstawę światopoglądu Mao.

Takie prawa są zastrzeżone dla „wielkich bohaterów”, do których Mao zaliczył również siebie. W przypadku osób należących do elity:

Wszystko, co nie leży w ich naturze, wszystkie ograniczenia i więzy, muszą zostać odrzucone siłą ich osobowości […]. Gdy wielcy bohaterowie dają pełną swobodę swoim popędom, są cudownie potężni, gwałtowni i niezwyciężeni. Ich siła przypomina huragan rodzący się w głębokim wąwozie; podobnie jak maniaka seksualnego szukającego kochanki […] nic nie może ich zatrzymać.

Drugą centralną cechą własnego charakteru opisaną przez Mao była radość ze wstrząsów społecznych i zniszczenia. „Ogromne wojny – pisał – będą się zdarzać tak długo, jak długo będą istnieć ziemia i niebo, i nigdy się nie skończą […]. Ideał świata powszechnej równości i harmonii [da tong – idealne społeczeństwo konfucjańskie] jest błędny”. Nie było to tylko przewidywanie pesymisty, ale pragnienie zgodne – jak twierdził Mao – z życzeniami mas. „Trwały pokój” – pisał:

jest nieznośny dla istot ludzkich. W stanie pokoju trzeba wzbudzić przypływowe fale zaburzeń […]. Gdy badamy historię, podziwiamy czasy [wojny], gdy dramaty następowały jeden po drugim […], dzięki temu czytanie o nich jest wspaniałą zabawą. Gdy przechodzimy do okresów pokoju i dobrobytu, jesteśmy znudzeni […]. Ludzka natura lubi gwałtowne zmiany.

Mao po prostu odrzucił rozróżnienie między czytaniem o burzliwych wydarzeniach a rzeczywistym życiem w czasach kataklizmów. Nie miało dla niego znaczenia to, że dla ogromnej większości ludzi wojna oznaczała nieszczęście.

Jawnie opisał swój stosunek do śmierci:

Istoty ludzkie są obdarzone zmysłem ciekawości. Dlaczego mielibyśmy inaczej odnosić się do śmierci? Czyż nie pragniemy doświadczać dziwnych przeżyć? Śmierć jest rzeczą najdziwniejszą, ale nie można jej doświadczyć za życia […]. Niektórzy się jej boją, bo zmiana jest zbyt drastyczna. Myślę, że to właśnie jest najwspanialsze: gdzie indziej na tym świecie możemy przeżyć tak fantastyczną i drastyczną zmianę?

Kontynuował myśl, używając pluralis majestatis: „Uwielbiamy żeglować po morzu wstrząsów. Przejście od życia do śmierci stanowi największy wstrząs. Czyż nie jest to wspaniałe?!”. To zakrawa na surrealizm, ale gdy później dziesiątki milionów Chińczyków umierało z głodu za jego rządów, Mao twierdził w wewnętrznym kręgu władzy, że ich śmierć nie ma znaczenia – a nawet należy się z niej cieszyć. Jak zwykle dotyczyło to tylko innych, nie jego. Przez całe życie miał obsesję na punkcie opóźnienia śmierci i robił, co tylko mógł, żeby zapewnić sobie pełne bezpieczeństwo i jak najlepszą opiekę medyczną.

Gdy Mao doszedł do pytania: „Jak mamy zmienić [Chiny]?”, położył największy nacisk na destrukcję: „Kraj trzeba zniszczyć, a następnie przekształcić”. Ten postulat dotyczył nie tylko Chin, ale całego świata – a nawet wszechświata: „To odnosi się do kraju, narodu i ludzkości […], a również wszechświata […]. Ludzie tacy jak ja pragną destrukcji, ponieważ po zniszczeniu starego wszechświata powstanie nowy. Czyż to nie lepiej?!”.

Myśli, które Mao jasno sformułował w wieku dwudziestu czterech lat, stanowiły jądro jego światopoglądu przez całe życie. W 1918 roku nie mógł liczyć na zastosowanie ich w praktyce i nie miały one znaczenia, choć wydaje się, że był człowiekiem robiącym wrażenie na otoczeniu. Jego nauczyciel Yang Changzhi pisał o nim w swym dzienniku 5 kwietnia 1915 roku: „Mój student Mao Zedong powiedział, że […] jego […] ojciec był chłopem, a teraz zmienia się w kupca […]. Mimo to ten młody człowiek jest taki zdolny i wybitny. Naprawdę rzadko się tacy zdarzają […]. Ludzie chłopskiego pochodzenia są niekiedy niezwykle utalentowani, dlatego bardzo go zachęcam […]”. Natomiast Mao nie okazywał zdolności przywódczych. Inny nauczyciel powiedział o nim później, że „w szkole nie zademonstrował talentu przywódcy”. Gdy Mao spróbował zorganizować coś w rodzaju klubu i wywiesił kilka ogłoszeń, dołączyło tylko parę osób i nic z tego nie wyszło. A kiedy w kwietniu 1918 roku on i kilkunastu kolegów założyli Towarzystwo Badania Nowego Ludu, Mao nie został wybrany na prezesa.

Po skończeniu studiów w czerwcu 1918 roku Mao miał kłopoty ze znalezieniem pracy. W tym okresie wielu młodych absolwentów pragnęło kontynuować studia za granicą. Tacy jak Mao, których rodzin nie stać było na sfinansowanie wyjazdu, mogli skorzystać ze specjalnego programu pracy i studiów we Francji. Po ogromnych stratach poniesionych w czasie pierwszej wojny światowej Francja musiała importować siłę roboczą. (Jedną z prac, które wykonywali sprowadzeni Chińczycy, było usuwanie zwłok z pól bitewnych).

Wielu kolegów Mao pojechało do Francji, natomiast on się na to nie zdecydował, gdyż nie miał najmniejszej ochoty pracować fizycznie. Wydaje się, że istotny był dla niego jeszcze jeden czynnik: musiałby nauczyć się francuskiego. Mao nie miał zdolności językowych i przez całe życie mówił tylko swoim lokalnym dialektem; nie opanował nawet płynnie putonghua – „wspólnej mowy”, którą jego własny reżim uznał za język urzędowy. W latach dwudziestych, gdy w modzie były wyjazdy do Związku Sowieckiego, Mao miał ochotę jechać (powiedział swojej dziewczynie, że na myśl o tym „jego umysł przepełniają radość i nadzieja”), ale wstrzymała go konieczność nauczenia się rosyjskiego. Podjął próbę – zaczął chodzić na lekcje prowadzone przez rosyjskiego emigranta (i agenta) Siergieja Polewoja. Według Polewoja Mao nie potrafił nawet opanować alfabetu; inni uczniowie zaczęli z niego kpić, a wtedy on obraził się i rzucił naukę. W przeciwieństwie do wielu radykalnych rówieśników, w tym niemal całego przyszłego przywództwa chińskich komunistów, Mao nie pojechał ani do Francji, ani do Rosji.

Zamiast tego po skończeniu studiów pożyczył trochę pieniędzy i ruszył szukać szczęścia w Pekinie, stolicy Chin. W 1918 roku Pekin był jednym z najpiękniejszych miast świata, a na ulicach przed wspaniałymi pałacami przechadzały się wielbłądy. Mao znalazł kwaterę niedaleko cesarskich ogrodów, które na krótko przed jego przyjazdem otwarto dla publiczności. Gdy nadeszła zima, on i jego koledzy – wszyscy południowcy, którzy rzadko mieli okazję zobaczyć śnieg lub lód – zachwycali się zamarzniętymi stawami i wierzbami płaczącymi, z których zwisały sople.

Jednakże życie w stolicy nie było łatwe. Wielka wolność i liczne możliwości działania, jakie pojawiły się w Chinach wraz z modernizacją, nie przyniosły wyraźnej poprawy sytuacji materialnej i większość społeczeństwa żyła w biedzie. Mao mieszkał z siedmioma kolegami w trzech małych pokojach. Czterej tłoczyli się na kang, podgrzewanej pryczy z cegieł, pod jednym kocem. Gdy któryś chciał się obrócić na drugi bok, musiał uprzedzić sąsiadów. Cała ósemka dysponowała tylko dwoma płaszczami, a zatem musieli wychodzić na zmianę. Mao spędzał wieczory w bibliotece, ponieważ czytelnia była ogrzewana.

Jednakże nie zrobił kariery w Pekinie. Przez jakiś czas pracował jako pomocnik bibliotekarza; zarabiał osiem yuanów miesięcznie – tyle wynosiła płaca minimalna. Jednym z jego zadań było notowanie nazwisk osób przychodzących do czytelni gazet. Było wśród nich wielu znanych intelektualistów, ale Mao nie zrobił na nich większego wrażenia i nie zwracali na niego uwagi. Z tego powodu czuł się zlekceważony i chował w sercu urazę. Później twierdził, że „nie traktowali go jak istoty ludzkiej”. Wyjechał z Pekinu już po sześciu miesiącach; był w tak ciężkiej sytuacji, że musiał pożyczyć pieniądze na drogę i podróżować etapami. Najpierw pojechał do Szanghaju, gdzie pożegnał przyjaciół wyjeżdżających do Francji. W Changshy pojawił się w kwietniu 1919 roku. Miał okazję poznać intelektualne i polityczne życie w kosmopolitycznych wielkich miastach, teraz zaś musiał pogodzić się z podjęciem pracy nauczyciela historii w szkole podstawowej w swej rodzinnej prowincji. Pracował tylko na pół etatu.

Mao nie był wzorowym nauczycielem. Chodził zaniedbany i mogło się wydawać, że nigdy nie zmienia ubrania. Uczniowie wspominali, że był wiecznie rozmamłany, miał dziury w skarpetkach i nosił bawełniane buty domowej roboty, które się rozpadały. W tym okresie przynajmniej przestrzegał podstawowych reguł przyzwoitości. Dwa lata później, gdy uczył w innej szkole, niekiedy przychodził do pracy półnagi. Gdy zażądano, żeby ubierał się przyzwoiciej, Mao odparł: „Nawet gdybym chodził zupełnie nagi, nie byłoby w tym nic skandalicznego. Powinniście się cieszyć, że nie jestem całkiem goły”.

Mao wrócił do Changshy w przełomowym momencie historycznym. W Chinach istniało wiele enklaw wydzierżawionych obcym mocarstwom. Terytoria te nie podlegały chińskiej jurysdykcji, a dzierżawcy bronili swej władzy za pomocą armat. Rozbudzona opinia publiczna domagała się zwrotu tych minikolonii. W 1919 roku odbyła się w Wersalu konferencja pokojowa, na której ustalono powojenne porządki. W konferencji wzięła udział delegacja Chin. Uczestnicy konferencji pozwolili Japonii zachować część prowincji Szantung, którą Japończycy odebrali Niemcom w czasie wojny. Ta decyzja rozwścieczyła chińskich patriotów. 4 maja 1919 roku po raz pierwszy w historii odbyła się ogromna demonstracja uliczna w Pekinie; protestujący oskarżali rząd o „wyprzedaż chińskich interesów” i domagali się od Japonii zwrócenia chińskiego terytorium. Protesty rozszerzyły się na cały kraj. W miastach palono japońskie towary i atakowano sklepy z japońskimi artykułami. Wielu Chińczyków było rozczarowanych tym, że republikański rząd nie zdołał wynegocjować lepszych warunków niż dyplomaci cesarscy. W kraju narastało przekonanie, że konieczne są bardziej radykalne działania.

W Changshy, gdzie szybki wzrost liczby zagranicznych przedsiębiorstw skłonił Japonię, Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię do otwarcia konsulatów, powstał radykalny i bojowy związek zawodowy studentów i nauczycieli. Mao wziął w tym aktywny udział i został redaktorem pisma związku „Przegląd Rzeki Xiang”. W pierwszym numerze umieścił radykalną deklarację: „Teraz musimy podważać rzeczy, których wcześniej nie śmieliśmy podważać, musimy stosować metody, których wcześniej nie śmieliśmy stosować”. Na wydawanie pisma stale brakowało pieniędzy. Mao nie tylko sam pisał prawie wszystkie artykuły, w dusznym upale, gdy pluskwy biegały po stercie książek chińskich klasyków, która była jego poduszką, ale również sam sprzedawał „Przegląd” na rogach ulic. Ukazało się tylko pięć numerów.

Mao w dalszym ciągu pisywał do różnych dzienników i magazynów. Napisał między innymi dziesięć artykułów na temat kobiet i rodziny. Bronił niezależności kobiet, wolnego wyboru w małżeństwie, równych praw – takie poglądy nie były czymś niezwykłym wśród radykałów. Wydaje się, że Mao zajął się tym tematem pod wpływem śmierci ukochanej matki, która zmarła 5 października 1919 roku. Wcześniej wysyłał jej przepisane leki na dyfteryt i chorobę węzłów chłonnych oraz sprowadził ją do Changshy na leczenie. Wiosną tego roku, gdy miała pięćdziesiąt dwa lata, została po raz pierwszy i jedyny sfotografowana razem z trzema synami. Ona sama promienieje wewnętrznym spokojem, a twarz Mao wyraża spokojną determinację i wyniosłość. Dwaj bracia Mao w wiejskich ubraniach wyglądają jak nieokrzesani chłopi, natomiast on wydaje się elegancki w długiej todze noszonej tradycyjnie przez uczonych i urzędników.

Matka Mao okazywała mu bezwarunkową miłość i pobłażliwość, jego silne uczucia splatały się z egoizmem. Wiele lat później opowiedział jednemu ze swych najbliższych pracowników bardzo wymowną historię: „Gdy matka umierała, wyjaśniłem jej, że nie mogę znieść widoku jej cierpienia. Chciałem zachować w pamięci piękny obraz matki, dlatego powiedziałem, że chcę przez pewien czas trzymać się z daleka. Mama świetnie rozumiała innych, dlatego się zgodziła. Dzięki temu zawsze miałem i mam przed oczami obraz matki zdrowej i pięknej”. Gdy leżała na łożu śmierci, Mao myślał przede wszystkim o sobie i nie wahał się jej tego powiedzieć.

Mniej zaskakująca jest chłodna reakcja Mao na śmierć ojca. Yichang zmarł na tyfus 21 stycznia 1921 roku. Przed śmiercią chciał zobaczyć najstarszego syna, ale Mao nie przyjechał i nie okazywał smutku z powodu jego odejścia.

W artykule zatytułowanym O niezależności kobiet, napisanym 21 listopada 1919 roku, krótko po śmierci matki, Mao twierdził, że „kobiety mogą pracować fizycznie równie ciężko jak mężczyźni. Jedynie podczas ciąży i połogu powinny wykonywać lżejszą pracę”. Wobec tego problem „niezależności kobiet” można rozwiązać, jeśli „kobiety przed ślubem przygotują się tak, żeby mogły same się utrzymać”, a nawet „zgromadzą odpowiednie zapasy na okres rodzenia dziecka”. Najwyraźniej jako mężczyzna Mao nie chciał troszczyć się o kobiety. Nie akceptował odpowiedzialności za ich los. Ponadto jego twierdzenie, że kobiety mogą pracować fizycznie równie ciężko jak mężczyźni, jawnie sprzeczne z rzeczywistością, niewątpliwie świadczy, że nie czuł do nich sympatii. Gdy zdobył władzę, celem jego polityki wobec kobiet było przede wszystkim zmuszenie ich do ciężkiej pracy fizycznej. W 1951 roku napisał swą pierwszą deklarację z okazji Dnia Kobiet. Zaczął od wezwania: „Zjednoczcie się w celu wzięcia udziału w produkcji […]”.

Pod koniec 1919 roku radykalni studenci i nauczyciele z Hunanu podjęli próbę obalenia wojskowego gubernatora Zhang Jingyao (Chang Chingyao). Mao pojechał do Pekinu z delegacją, która miała przekonać rząd centralny. Podczas pobytu pisał petycje i pamflety na ołtarzu w tybetańskiej świątyni, gdzie się zatrzymał. Delegacja nie osiągnęła swego celu, ale Mao, jako jeden z głównych radykałów z Hunanu, poznał kilka znanych osobistości, między innymi błyskotliwego liberała Hu Shi i wybitnego marksistę Li Dazhao (Li Ta-chao).

W drodze powrotnej przez Szanghaj doszło do spotkania, które zmieniło życie Mao. W czerwcu 1920 roku odwiedził profesora Chen Duxiu (Chen Tu-hsiu), w tym czasie najwybitniejszego chińskiego marksistowskiego intelektualistę, który właśnie zakładał Komunistyczną Partię Chin. Mao wcześniej opublikował artykuł, w którym nazwał go „jasną gwiazdą w świecie myśli”. Czterdziestoletni Chen był niewątpliwie przywódcą chińskich marksistów, prawdziwym wyznawcą, człowiekiem charyzmatycznym i wybuchowym.

Autorem pomysłu założenia Komunistycznej Partii Chin nie był jednak ani profesor, ani żaden inny Chińczyk. Inicjatywa pochodziła z Moskwy. W 1919 roku nowy sowiecki rząd stworzył Międzynarodówkę Komunistyczną, czyli Komintern, która miała wzniecać rewolucje i wpływać na wydarzenia polityczne na całym świecie, zgodnie z interesami Moskwy. W sierpniu Sowieci rozpoczęli realizację tajnego programu działań politycznych i akcji wywrotowych w Chinach. Od tej pory przez trzydzieści lat przysyłali tu ludzi, pieniądze i broń, co sprawiło, że w 1949 roku komuniści pod wodzą Mao zdobyli władzę. Był to najbardziej trwały triumf sowieckiej Rosji w polityce zagranicznej.

W styczniu 1920 roku bolszewicy zajęli środkową Syberię, dzięki czemu powstało połączenie lądowe między Związkiem Sowieckim i Chinami. W kwietniu Komintern wysłał tam swego przedstawiciela Grigorija Wojtyńskiego. W maju powstało w Szanghaju biuro Kominternu, które – jak donosił Moskwie inny agent – miało „zbudować chińską partię”. Wojtyński zaproponował profesorowi Chenowi, żeby zorganizował partię komunistyczną. W czerwcu meldował swym przełożonym, że Chen ma zostać sekretarzem (czyli przywódcą) partii i nawiązał kontakty z „rewolucjonistami w różnych miastach”.

W tym momencie u Chena pojawił się Mao. Przypadkowo trafił tam w czasie tworzenia Komunistycznej Partii Chin (KPCh). Mao nie został zaproszony do grona założycieli partii. Wydaje się, że nawet go nie poinformowano o planach jej powołania. Wszyscy organizatorzy – mniej więcej ośmiu – byli wybitnymi marksistami, a Mao jeszcze nawet nie zadeklarował, że wierzy w marksizm. Partia powstała w sierpniu, już po wyjeździe Mao z Szanghaju[I].

Mao nie był wprawdzie założycielem KPCh, ale znalazł się w kręgu ich bezpośrednich współpracowników. Profesor Chen polecił mu otworzyć księgarnię w Changshy, w której można byłoby kupić partyjne publikacje. Sam zajmował się wówczas przekształceniem wpływowego miesięcznika „Nowa Młodzież” w organ partii. W lipcowym numerze pisma znalazły się artykuły o Leninie i sowieckim rządzie. Od jesieni magazyn otrzymywał subsydium z Kominternu.

Mao miał się zajmować dystrybucją tego pisma i innych komunistycznych publikacji (oraz sprzedażą różnych książek i magazynów). Nie był zdeklarowanym komunistą, ale niewątpliwie był radykałem. Lubił książki i otrzymane zadanie bardzo mu odpowiadało. Wkrótce po jego powrocie do Changshy ukazało się ogłoszenie o otwarciu nowej księgarni, zawierające dziwaczne zdanie jego autorstwa: „Na całym świecie nie ma nowej kultury. Mały kwiatek nowej kultury znaleziono tylko w Rosji na brzegu Oceanu Arktycznego”. Księgarnia natychmiast zamówiła sto sześćdziesiąt pięć egzemplarzy lipcowego numeru „Nowej Młodzieży” – było to zdecydowanie największe zamówienie. Mao sprowadził również sto trzydzieści egzemplarzy „Świata Pracy”, nowego pisma partyjnego dla robotników. Inne sprzedawane pisma były w większości radykalne i prorosyjskie.

Mao niczego nie ryzykował, podejmując prokomunistyczną działalność, gdyż wówczas nie było to przestępstwem. Komunistyczna Rosja była wręcz modna. W Changshy powstało Towarzystwo Poznania Rosji, a jego prezesem została tak ważna osobistość jak naczelnik powiatu. Rosja cieszyła się w Chinach popularnością w znacznej mierze na skutek oszustwa bolszewików, którzy głosili, że wyrzekli się carskich przywilejów i posiadłości, podczas gdy w rzeczywistości je zachowali. Rosja kontrolowała terytorium Chin o powierzchni stu tysięcy hektarów – była to największa zagraniczna koncesja w kraju.

Mao kierował księgarnią, ale znalazł kogoś, kto prowadził ją za niego. Przy tej okazji zademonstrował ważną cechę charakteru – miał talent do formułowania zadań i znajdowania ludzi do ich wykonania. Sam posługiwał się tytułem „specjalnego łącznika”, co ułatwiało mu starania o dotacje oraz kontakty z wydawcami, bibliotekami, uniwersytetami i wybitnymi intelektualistami z całego kraju. Na liście osób ręczących za księgarnię był profesor Chen i wielu znanych ludzi, co ogromnie wpłynęło na status Mao w środowisku i pomogło mu zdobyć stanowisko kierownika szkoły podstawowej działającej przy jego starej uczelni.

Nie ma żadnych dowodów, że w tym czasie Mao był już członkiem partii, ale w listopadzie, dzięki księgarni, komuniści mówili o nim, że jest „jednym z nas”. Gdy Moskwa postanowiła założyć w Hunanie Socjalistyczną Ligę Młodzieży, która miała przygotowywać potencjalnych członków partii, agenci skontaktowali się z Mao. Miesiąc później w liście do przyjaciela Mao zadeklarował, że „głęboko się zgadza” z ideą „wykorzystania rosyjskiego modelu do zreformowania Chin i całego świata”. Było to jego pierwsze wyznanie komunistycznej wiary.

Mao został komunistą, gdy zbliżał się do dwudziestych siódmych urodzin. Nie kierował się idealizmem ani nie był namiętnym wyznawcą – po prostu znalazł się we właściwym miejscu we właściwej chwili i otrzymał zadanie, które bardzo mu odpowiadało. Został wciągnięty do powiększającej się organizacji.

Jego najbliższy przyjaciel z tego okresu Xiao Yu, który przebywał we Francji, uważał, że koszt realizacji rosyjskiego modelu był zbyt wysoki. W liście do Mao wyraził to, co czuło wielu:

Naszym zdaniem nie można poświęcać istot ludzkich dla dobra większości. Jesteśmy za umiarkowaną rewolucją, przeprowadzoną dzięki edukacji, oraz za zapewnieniem wszystkim dobrobytu […]. Uważamy, że rewolucje w rosyjskim stylu – marksistowskie – są etycznie niesłuszne […].

Mao uznał ich stanowisko za postulat „użycia środków pokojowych do zapewnienia powszechnego szczęścia”. Odrzucał go nie z powodów ideowych, lecz z czystego realizmu: „Mam dwie uwagi […]: to wszystko pięknie brzmi w teorii, ale w praktyce jest niewykonalne”. „Ideały są ważne – mówił – ale rzeczywistość jest jeszcze ważniejsza”.

Mao nie był zapalonym wyznawcą. Brak głębokiego zaangażowania stał się przyczyną jego bardzo niekonwencjonalnych i niezwykłych stosunków z partią w ciągu całego życia, nawet gdy był już jej przewodniczącym.

[I] To stanowiło delikatny problem dla Mao i jego następców. Zgodnie z oficjalną historią Komunistyczna Partia Chin powstała dopiero w 1921 roku, ponieważ najstarsze wiarygodne dowody obecności Mao na zebraniu partii dotyczą jej pierwszego zjazdu. Wydarzenie to zostało solennie upamiętnione przez stworzenie muzeum w Szanghaju, które ma uwiarygodnić mit, jakoby Mao był jednym z założycieli partii. KPCh powstała w 1920 roku, co potwierdza zarówno oficjalny biuletyn Kominternu, jak i jeden z moskiewskich emisariuszy, który organizował pierwszy zjazd.

3

Chłodny wyznawca

(1920–1925; wiek 26–31)

W tym samym okresie, gdy Mao zaczął współpracować z Komunistyczną Partią Chin, związał się z córką swego byłego nauczyciela Yang Changhzi. Yang Kaihui, osiem lat od niego młodsza, została drugą żoną Mao.

Yang Kaihui urodziła się w 1901 roku w idyllicznej okolicy niedaleko Changshy. Była dzieckiem delikatnym i wrażliwym; wychowywała ją matka pochodząca z rodziny uczonych. Ojciec spędził jedenaście lat za granicą, w Japonii, Wielkiej Brytanii i Niemczech, gdzie studiował etykę, logikę i filozofię. Gdy wiosną 1913 roku wrócił do Changshy, wprowadził wiele europejskich zwyczajów, między innymi zachęcał córkę, żeby jadła posiłki razem z nim i studentami, co wówczas było czymś niesłychanym. Piękna, elegancka, wymowna i melancholijna, natychmiast urzekła wszystkich młodych ludzi.

Jej ojciec, który był pod wrażeniem inteligencji Mao, zarekomendował go różnym wpływowym ludziom. „Poważnie pana zapewniam – napisał w liście polecającym – że ci dwaj [Mao i jeszcze jeden student, Cai Hesen] są talentami, jakie rzadko spotyka się w Chinach, i mają przed sobą wielką przyszłość […]. Należy zwracać na nich baczną uwagę”. Gdy w 1918 roku został profesorem etyki Uniwersytetu Pekińskiego, zaprosił Mao, żeby zatrzymał się u niego podczas pierwszego – nieudanego – przyjazdu do Pekinu. Kaihui miała wtedy siedemnaście lat. Mao bardzo się nią interesował, ale bez wzajemności. Wiele lat później napisała:

Gdy miałam jakieś siedemnaście lub osiemnaście lat, zaczęłam formułować swoje poglądy na małżeństwo. Byłam przeciw małżeństwu związanemu z jakimiś rytuałami. Myślałam również, że szukanie uczucia może spowodować utratę prawdziwej, świętej, niewiarygodnej, najwyższej, najpiękniejszej i najwznioślejszej miłości! […] Doskonała lub żadna – te słowa najlepiej wyrażają moje myśli.

Jej ojciec zmarł w styczniu 1920 roku. Mao przyjechał do Pekinu po raz drugi i spędzał wiele czasu z jej rodziną. To wówczas Kaihui się w nim zakochała. Pisała później:

Ojciec zmarł! Mój ukochany ojciec zmarł! Oczywiście byłam bardzo smutna, ale czułam, że śmierć była dla niego ulgą, dlatego nie ogarnęło mnie przygnębienie.

Nie spodziewałam się jednak, że będę miała tyle szczęścia. Znalazłam mężczyznę, którego kochałam. Naprawdę bardzo go kochałam. Zakochałam się w nim, bo wiele o nim słyszałam, przeczytałam wiele jego artykułów […]. Kochałam go, ale tego nie okazywałam. Byłam przekonana, że miłość jest w rękach natury, mnie zaś nie wolno arogancko żądać lub szukać […].

Kaihui zachowywała dystans. Rozstali się, gdy ona eskortowała trumnę ojca do Changshy, a potem wstąpiła tam do szkoły prowadzonej przez misjonarzy. Odległość tylko pogłębiła jej uczucia. Jak wspominała:

Napisał do mnie wiele listów, w których wyznał mi miłość. Mimo to nie mogłam uwierzyć w swoje szczęście. Gdyby nie przyjaciółka, która znała jego uczucia i mówiła mi o nich – opowiadała, że z mojego powodu jest bardzo nieszczęśliwy – to prawdopodobnie do końca życia nie wyszłabym za mąż. Kiedy całkowicie poznałam jego prawdziwe uczucia do mnie, moje życie nabrało nowego sensu. Czułam, że żyję nie tylko dla mamy, ale również dla niego […]. Wyobrażałam sobie, że gdyby pewnego dnia umarł i gdyby mojej mamy też już ze mną nie było, to na pewno poszłabym za nim i umarła!

Gdy Mao wrócił do Changshy, jeszcze w tym samym roku zostali kochankami. Mao mieszkał w szkole, której był dyrektorem, i Kaihui go tam odwiedzała, ale długo nie chciała zostać na noc. Nie byli małżeństwem, a w 1920 roku mieszkanie z mężczyzną bez ślubu było dla damy rzeczą nie do pomyślenia. Mao również nie chciał się wiązać. W liście do przyjaciela z 26 listopada ostro potępiał małżeństwo: „Moim zdaniem mężczyźni i kobiety w małżeńskim układzie tworzą tylko »ligę gwałtu« […]. Odmawiam przyłączenia się do »ligi gwałtu«”. Wysunął koncepcję utworzenia „Sojuszu oporu przeciw małżeństwu”: „Nawet jeśli nikt się ze mną nie zgodzi, sam stanowię swój »jednoosobowy sojusz«”.

Pewnej nocy, gdy Kaihui już wyszła, a Mao nie mógł zasnąć, napisał wiersz zaczynający się od słów:

Smutku, nagromadzony na mojej poduszce, jaki masz kształt?

Kotłujesz się bez końca jak fale na rzekach i morzach.

Jak długa jest noc, jak ciemne niebo, kiedy się rozjaśni?

Niespokojny, siedzę z koszulą na ramionach na zimnym łóżku.

Gdy wreszcie Świta, z setek moich myśli zostają tylko popioły […].

Ten wiersz sprawił, że Mao zdołał przekonać Kaihui, żeby została na noc. Ściany pokoju były z cienkich desek i sąsiedzi narzekali na ich głośne zachowanie. Jeden z kolegów przypomniał regułę, że żonom nauczycieli nie wolno sypiać w szkole, ale to Mao był dyrektorem, a zatem zmienił przepisy i sam stworzył precedens. Od tej pory żony nauczycieli mogły zostawać w szkole na noc.

Dla Kaihui wspólna noc oznaczała, że daje z siebie wszystko. „Moja siła woli już dawno się skończyła – pisała później. – Pozwoliłam sobie na miłość. Myślałam »Niech niebo się załamie i ziemia zapadnie! Niech taki będzie koniec!«. Jakie znaczenie miałoby moje życie, gdybym nie żyła dla mamy i dla niego? Tak żyłam miłością […]”.

Uczucia Mao z całą pewnością nie były równie silne. W dalszym ciągu spotykał się z różnymi przyjaciółkami, a w szczególności z owdowiałą nauczycielką Siyung (Tao Siyung), trzy lata od niego młodszą. Pomagała mu zbierać pieniądze na księgarnię, gdyż niektórzy z jej uczniów pochodzili z bogatych rodzin. Ona i Mao podróżowali jako małżeństwo.

Gdy Kaihui dowiedziała się o tym, przeżyła wstrząs. „Pewnego dnia nagle bomba spadła mi na głowę. Moje wątłe życie otrzymało potężny cios, który niemal je zniszczył!” Mimo to wybaczyła Mao. „Jednakże tak to odczuwałam tylko na początku. On przecież nie jest zwyczajnym człowiekiem. Ona [Siyung] kochała go tak gwałtownie, że oddałaby za niego wszystko. On również ją kochał, ale nie chciał mnie zdradzić i ostatecznie wcale mnie nie zdradził”. Najwyraźniej Mao usprawiedliwił swój romans, twierdząc, że nie był pewny jej miłości. Kaihui wolała mu wierzyć:

[…] pokrywy na naszych sercach, jego i moim, zostały podniesione. Zobaczyłam jego serce, a on zobaczył moje, bez żadnych zasłon. (Oboje jesteśmy ludźmi dumnymi, ja czasami bardziej. Robiłam wszystko, co tylko mogłam, żeby nie ujrzał mojego serca – serca wypełnionego miłością do niego – przez co zwątpił we mnie i myślał, że go nie kochałam. Był zbyt dumny, żeby pokazać swoje uczucia. Dopiero teraz naprawdę się rozumiemy). Dzięki temu jesteśmy sobie bliżsi niż kiedykolwiek.

Kaihui zamieszkała z Mao, a pod koniec 1920 roku wzięli ślub. W tym okresie radykałowie gardzili starymi rytuałami rodzinnymi, które cementowały małżeństwa, a nowy system ślubów cywilnych nie został jeszcze wprowadzony, dlatego małżonkowie nie mieli nawet formalnego aktu ślubu.

Z powodu małżeństwa Kaihui wyrzucono ze szkoły misyjnej. Mao w dalszym ciągu romansował; wkrótce po ślubie rozpoczął dwa nowe związki. Wyjawił nam to jego bliski przyjaciel z tego okresu, pisząc palcem na stole buzhen – „niewierny”. Jedną z kochanek Mao była kuzynka Kaihui. Gdy Kaihui dowiedziała się o tym, tak się zdenerwowała, że ją uderzyła, ale rzadko robiła sceny i była wierna mężowi. Później pisała z rezygnacją:

Dowiedziałam się jeszcze o wielu sprawach i stopniowo zaczęłam go rozumieć. Nie tylko jego, ale ludzką naturę. Każdy, kto jest fizycznie zdrowy, musi mieć dwie cechy. Jedną jest popęd seksualny, a drugą emocjonalna potrzeba miłości. Przyjęłam wtedy, że pozwolę mu robić, co chce, i niech tak już będzie.

Kaihui z pewnością nie była konwencjonalną chińską żoną, zgodnie z tradycją stoicko znoszącą wybryki męża. Była feministką, a później napisała esej o prawach kobiet: „Kobiety są ludźmi tak jak mężczyźni […]. Siostry! Musimy walczyć o równość mężczyzn i kobiet i w żadnym razie nie możemy pozwolić, żeby traktowano nas jak istoty dodatkowe i podrzędne”.

W tym czasie Moskwa wzmogła próby inicjowania działalności wywrotowej w Chinach. Związek Sowiecki zaczął potajemnie formować na Syberii chińską armię; badał również możliwości wojskowej interwencji w Chinach, podobnej do zakończonej niedawno niepowodzeniem próby opanowania Polski. Równocześnie Sowieci rozbudowywali w Chinach swoją największą siatkę wywiadu. W Szanghaju istniała już placówka KGB, a liczni agenci, cywilni i wojskowi (GRU), działali w wielu miastach, między innymi w Kantonie i oczywiście w Pekinie.

3 czerwca 1921 roku przybyli do Chin dwaj nowi najwyżsi przedstawiciele Moskwy. Obaj posługiwali się pseudonimami. Byli to niejaki Nikolski z wywiadu wojskowego i Holender Maring, dawniej agitator w holenderskich Indiach Wschodnich. Ci dwaj agenci namówili członków KPCh w Szanghaju, żeby zwołali zjazd partii, który miał uporządkować jej sprawy. Rozesłano listy do siedmiu regionów, z którymi wcześniej nawiązano kontakty, z zaproszeniem dla dwóch delegatów. Do listów dołączono po dwieście yuanów na koszty podróży do Szanghaju. Takie zaproszenie i pieniądze otrzymał również Mao. Dwieście yuanów stanowiło sumę niemal równą jego dwuletnim zarobkom w szkole i znacznie większą niż koszty podróży. W istocie była to pierwsza znana wypłata, jaką Mao dostał z Moskwy.

Na drugiego delegata Mao wybrał swego czterdziestopięcioletniego przyjaciela He Shuhenga. Wypłynęli wieczorem 29 czerwca niewielkim parowcem. Niebo było zachmurzone, zbierało się na burzę. Mao i He nie zgodzili się na propozycję znajomych, którzy chcieli ich odprowadzić. Co prawda nie było żadnych praw zakazujących działalności komunistycznej, ale mieli powody, żeby zachowywać się dyskretnie, gdyż w istocie przyłączali się do konspiracji – spisku mającego doprowadzić do założenia organizacji korzystającej z pieniędzy innego państwa w celu zdobycia władzy nielegalnymi środkami.

Pierwszy zjazd partii rozpoczął się 23 lipca 1921 roku. Wzięło w nim udział trzynastu delegatów – byli to dziennikarze, studenci i nauczyciele lub profesorowie – reprezentujących pięćdziesięciu siedmiu komunistów, na ogół wykonujących podobne zawody. Nie było wśród nich ani jednego robotnika. Na zjazd nie przyjechali dwaj najbardziej znani członkowie partii, profesorowie Li Dazchao i Chen Duxiu, ale ten ostatni został mianowany przywódcą partii. Przebiegiem zjazdu kierowali dwaj emisariusze Moskwy.

Przemówienie otwierające obrady wygłosił Maring, wysoki i wąsaty mężczyzna. Mówił po angielsku, a jeden z delegatów tłumaczył. Uczestnicy zapamiętali głównie długość jego wystąpienia, nie zaś treść – przemawiał kilka godzin. W tym czasie długie mowy były w Chinach czymś rzadkim. Nikolski zapisał się w pamięci delegatów jako ten, który mówił krótko.

Obecność obcokrajowców i ich wpływ na przebieg obrad od razu stała się problemem. Obradom przewodniczył niejaki Zhang Guotao (Chang Kuo-tao) (później ważny rywal Mao), ponieważ był w Moskwie i miał kontakty zagraniczne. Jeden z delegatów wspominał, że w pewnym momencie Guotao zaproponował odwołanie rezolucji przyjętej poprzedniego wieczoru. „Sprzeciwiłem się. Jak to możliwe, żeby ot tak sobie odwoływać rezolucję przyjętą przez głosowanie? Powiedział, że takiego zdania są przedstawiciele Rosji. To mnie rozgniewało […]. »Wobec tego nie potrzebujemy żadnych zebrań, wystarczą rozkazy Rosjan«”. Protest był daremny. Inny delegat zaproponował, żeby przed przyjęciem rosyjskich planów sprawdzić, czy bolszewizm rzeczywiście jest skuteczny w praktyce – jego zdaniem należało wysłać delegacje do Rosji i do Niemiec. Ta propozycja bardzo zaniepokoiła moskiewskich agentów i została odrzucona.

Mao niewiele się odzywał i nie wywarł większego wpływu na przebieg zjazdu. W porównaniu z delegatami z większych miast był raczej prowincjuszem. Chodził w tradycyjnym ubraniu z bawełny i w czarnych bawełnianych butach, nie zaś w europejskim garniturze, jak wielu młodych postępowców. Nie starał się nikomu zaimponować – tym razem zadowolił się słuchaniem tego, co mówili inni.

Zjazd rozpoczął się w domu na terenie francuskiej enklawy. Policja w takich miejscach czujnie śledziła aktywność komunistów. Wieczorem 30 lipca w domu pojawił się jakiś obcy. Maring podejrzewał, że to agent policji, dlatego polecił delegatom wyjechać. Spotkali się ponownie w niewielkiej osadzie Jiaxing pod Szanghajem, nad jeziorem zarośniętym słodkim ponikłem. Agenci moskiewscy nie wzięli udziału w ostatniej sesji, żeby nie przyciągać uwagi policji.

Żona delegata z Szanghaju, która pochodziła z miasteczka nad jeziorem i znała okolicę, wynajęła łódź wypoczynkową. Delegaci zasiedli przy politurowanym stole, z jedzeniem, piciem i kamieniami do madżonga (chińska gra nieco podobna do domina). Gruba rzeźbiona przegroda z desek oddzielała kabinę od pomieszczenia na dziobie, również zakrytego dachem, gdzie usiadła żona delegata, opierając się plecami o przegrodę. Opowiedziała nam, że gdy w pobliżu przepływały inne łodzie, stukała wachlarzem w deski, a wtedy delegaci hałasowali kamieniami do madżonga, tak jakby je mieszali. Wkrótce po rozpoczęciu obrad zaczął lać deszcz. W tych dramatycznych okolicznościach delegaci proklamowali powstanie Komunistycznej Partii Chin, ale nie przyjęli żadnego manifestu lub statutu, ponieważ bez udziału przedstawicieli Moskwy nie można było określić programu działania.

Delegaci otrzymali jeszcze po pięćdziesiąt yuanów na powrót. To pozwoliło Mao na wyjazd turystyczny do Hangzhou i Nankinu, gdzie mógł zakosztować wygód i spotkać się ze swą przyjaciółką Siyung[I].

Zależność od Moskwy i moskiewskich pieniędzy irytowała wielu członków partii. Profesor Chen, który przyjechał do Szanghaju pod koniec sierpnia, żeby objąć stanowisko sekretarza, powiedział swym towarzyszom: „Jeśli będziemy brać od nich pieniądze, będziemy musieli słuchać ich rozkazów”. Chen domagał się, na próżno, żeby członkowie partii nie byli „zawodowymi” rewolucjonistami, lecz normalnie pracowali i wykorzystywali swe kontakty do szerzenia rewolucyjnych idei.

Chen ostro spierał się z Maringiem, który twierdził, że KPCh automatycznie stała się członkiem Kominternu, i domagał się, żeby Nikolski nadzorował wszystkie zebrania partyjne. „Czy musimy być tak kontrolowani?! – krzyczał Chen. – To mi się po prostu nie opłaca”. Zdarzało się, że przez kilka tygodni nie chciał spotkać się z Maringiem. Chen krzyczał, walił pięściami w stół, a nawet rzucał filiżankami. Maring mówił o nim „wulkan”. Podczas częstych wybuchów Chena wychodził do sąsiedniego pokoju na papierosa i czekał, aż ten przestanie kipieć.

Bez pieniędzy z Moskwy KPCh nie mogłaby nawet rozpocząć takich działań, jak publikowanie komunistycznej literatury i organizowanie związków zawodowych. W ciągu dziewięciu miesięcy (od października 1921 do czerwca 1922) partia wydała siedemnaście tysięcy sześćset pięćdziesiąt pięć yuanów. Sześć procent pieniędzy pochodziło ze źródeł chińskich, dziewięćdziesiąt cztery procent otrzymała od Rosjan, jak Chen sam napisał w sprawozdaniu przeznaczonym dla Moskwy. W tym czasie w Chinach działało wiele innych komunistycznych grup – w latach 1920–1922 co najmniej siedem – a jedna twierdziła, że liczy jedenaście tysięcy członków. Bez rosyjskich pieniędzy wszystkie się rozpadły.

W przeciwieństwie do Chena Mao nie miał skrupułów, gdy chodziło o branie pieniędzy z Moskwy. Był realistą. Dotacje sowieckie również zmieniły jego życie. Po zjeździe zaczął otrzymywać z funduszy partyjnych od sześćdziesięciu do siedemdziesięciu yuanów miesięcznie na działalność organizacji w prowincji Hunan. Wkrótce ta kwota wzrosła do stu yuanów, następnie do stu sześćdziesięciu, a nawet do stu siedemdziesięciu. Te znaczne i regularne dochody ogromnie poprawiły jakość życia Mao, któremu brakowało pieniędzy. Był dyrektorem szkoły i parał się dziennikarstwem, ale zawsze z obrzydzeniem myślał o konieczności zarabiania na życie w ten sposób. W dwóch listach do przyjaciela, napisanych pod koniec listopada 1920 roku, gorzko narzekał na swoją sytuację: „[…] Zarabianie na życie ustami i mózgiem oznacza skrajną nędzę […]. Często pracuję bez odpoczynku trzy lub cztery godziny [sic], muszę nawet pracować wieczorem […]. Moje życie jest naprawdę zbyt ciężkie”.

Nieco później powiedział znajomym: „W przyszłości najprawdopodobniej będę musiał utrzymywać się z pensji, jakie dostaję na tych dwóch posadach. Sądzę, że praca, w której wykorzystuje się tylko mózg, jest bardzo ciężka, dlatego myślę o nauczeniu się jakiejś pracy fizycznej, na przykład cerowania skarpetek lub pieczenia chleba”. Mao nigdy nie okazywał upodobania do pracy fizycznej, a zatem skoro sam o tym wspomniał, musiał być w krytycznej sytuacji.

Teraz miał jednak wygodną posadę zawodowego rewolucjonisty. Zrezygnował z dziennikarstwa, a nawet ze stanowiska dyrektora szkoły. Wreszcie mógł żyć tak, jak marzył. Wydaje się, że w tym okresie zaczął bardzo późno wstawać i czytać w nocy – ten zwyczaj pozostał mu do końca życia. Dwa miesiące po pierwszym zjeździe partii Mao napisał niemal ekstatyczny list do swego starego, najlepszego przyjaciela Xiao Yu:

Teraz poświęcam większość czasu na troskę o swoje zdrowie, i bardzo się poprawiłem. Czuję się bardzo szczęśliwy, bo nie tylko jestem zdrowszy, ale również nie muszę dźwigać ciężaru pracy i odpowiedzialności. Codziennie doskonale jadam, dogadzając swemu brzuchowi, i dbam o zdrowie. Mogę również czytać takie książki, na jakie mam tylko ochotę. To naprawdę „och, jak wspaniale”.

Napełnianie brzucha i czytanie było dla Mao ideałem dobrego życia.

W październiku 1921 roku Mao mógł już zamieszkać z Kaihui w oddzielnym domu i zatrudnić służbę. Dom znajdował się w pięknym miejscu zwanym Staw Czystej Wody, bo błotnista rzeczka wpadała tu do dużego stawu, muł się osadzał i woda stawała się przejrzysta. Był to tradycyjny budynek, z czarnymi belkami i ścianami z kolorowych cegieł, stojący na zboczu niewielkiego wzgórza, z widokiem na pola, na których uprawiano warzywa.

Teoretycznie dom był biurem partii w Hunanie. Do obowiązków Mao jako prowincjonalnego przywódcy należało werbowanie nowych członków, ale nie wykazywał się wielką gorliwością. Gdy w listopadzie 1920 roku polecono mu przeprowadzić rekrutację do Ligi Młodzieży, zlecił to zadanie komuś innemu, a sam wyjechał na wakacje z Siyung. Oficjalnie celem wyjazdu było „zbadanie problemów systemu edukacyjnego”.

W odróżnieniu od innych dyktatorów – takich jak Lenin, Mussolini, Hitler – Mao nie zdobywał wiernych i zapalonych zwolenników sztuką oratorską lub ideologią. Po prostu szukał chętnych pomocników w swoim bezpośrednim otoczeniu, ludzi gotowych wypełniać polecenia. Jego pierwszy kandydat, przyjaciel i kierownik księgarni, Yi Lirong, opisał, jak stał się członkiem partii. Po powrocie z pierwszego zjazdu Mao wywołał go z księgarni. Opierając się o bambusowy płot, powiedział, że Yi powinien zapisać się do partii. Yi wymamrotał jakieś zastrzeżenia – słyszał o milionach ludzi, którzy zginęli podczas rosyjskiej rewolucji. Mimo to, jak powiedział: „Mao poprosił mnie, żebym wstąpił, więc wstąpiłem”. W ten sposób Mao stworzył swoją pierwszą komórkę partyjną w Changshy. Należały do niej trzy osoby: on sam, Yi oraz znajomy Mao, który pojechał z nim na pierwszy zjazd.

Kolejnymi członkami zostały osoby z rodziny Mao – jego żona i bracia, po których posłał na wieś. Zemin prowadził rodzinny biznes i udowodnił, że ma talent do interesów. Teraz zajął się finansami brata. Mao wezwał do Changshy jeszcze innych krewnych i przydzielił im różne stanowiska. Niektórzy wstąpili do partii. Poza kręgiem rodziny i przyjaciół Mao nie zdobył wielu członków. Zarzucał sieć blisko domu.

W rzeczywistości w tym okresie komunizm pociągał wielu młodych ludzi w Hunanie. Jednym z nich był Liu Shaoqi, który później został przewodniczącym ChRL i człowiekiem numer dwa za rządów Mao. Oprócz niego z Hunanu wywodzili się jeszcze inni przyszli przywódcy partyjni, ale do partii przyciągnął ich nie Mao, lecz mający pięćdziesiąt kilka lat marksista Ho Minfan, który kierował powiatem Changsha. Minfan zarekomendował młodych ludzi, gdy starali się o przyjęcie do Socjalistycznej Ligi Młodzieży pod koniec 1920 roku, a także załatwił Liu wyjazd do Rosji. Sam nie wziął udziału w pierwszym zjeździe partii, ponieważ zaproszenie zostało wysłane do Mao, który bardzo mu zazdrościł, zwłaszcza sukcesów w werbowaniu nowych członków. Gdy Liu Shaoqi wrócił z Moskwy w 1922 roku, Mao długo go wypytywał o metody Minfana.

Kiedy Mao został oficjalnie przywódcą lokalnej organizacji KPCh, zaczął intrygować, żeby wyrzucić z partii nieumyślnego rywala. Minfan prowadził ośrodek, w którym odbywały się publiczne odczyty. Siedziba ośrodka była piękna – wielka świątynia klanowa zwana Górą Łodzi. Mao wprowadził się tam ze swoją grupą, twierdząc, że potrzebuje lokalu na cele partyjne, a następnie tak uprzykrzył życie Minfanowi, że ten opuścił zarówno ośrodek, jak i środowisko partyjne. Rok później Mao powiedział Liu Shaoqiemu, że jego mentor Minfan był „nieposłuszny i dlatego zmusiliśmy go do opuszczenia Góry Łodzi”. Używając słowa „nieposłuszny”, zwłaszcza w odniesieniu do kogoś znacznie starszego, Mao ujawnił łajdacką stronę swojej osobowości. Wcześniej się tak nie zachowywał. Gdy po raz pierwszy spotkał swego przyjaciela, liberała Xiao Yu[II], ukłonił się, żeby okazać mu szacunek. Był uprzejmy i grzeczny w stosunkach z rówieśnikami i przełożonymi. Ale kiedy posmakował władzy, jego zachowanie uległo zmianie. Od tej pory Mao przyjaźnił się tylko z ludźmi, którzy nie stanowili dla niego wyzwania, dlatego kontakty te miały charakter głównie apolityczny. Nie nawiązywał bliższych stosunków z kolegami ze świata polityki i prawie nie utrzymywał z nimi kontaktów towarzyskich.

Usunięcie Minfana było pierwszą bitwą o władzę w życiu Mao. Wygrał ją. W Changshy nie było żadnego partyjnego komitetu, a zebrania odbywały się bardzo rzadko. Po prostu Mao wydawał rozkazy, ale też pamiętał, żeby regularnie wysyłać raporty do Szanghaju, jak tego wymagano.

Mao nie robił nic, żeby wykonać drugie ważne zadanie, jakim było zorganizowanie związków zawodowych. Los robotników budził w nim równie mało współczucia jak los chłopów. W liście do przyjaciela z listopada 1920 roku, w którym narzekał na trudne życie intelektualisty, zauważył: „Moim zdaniem robotnicy w Chinach wcale nie żyją w ciężkich warunkach. Cierpią tylko ludzie wykształceni”.

W grudniu 1921 roku robotnicy z Anyuan, ważnego ośrodka górniczego na granicy prowincji Hunan i Jiangxi, zwrócili się do komunistów z prośbą o pomoc. Mao pojechał do kopalni – był to jego pierwszy odnotowany kontakt z robotnikami. Pozostał tam kilka dni, po czym przekazał robotę komuś innemu i wyjechał. Po tej krótkiej wizycie w ponurym świecie górników kopalni węgla Mao napisał do Szanghaju, że „odchodził od zmysłów”, gdy pracował z „organizacjami robotniczymi”.

W Changshy nie brakowało skuteczniejszych organizatorów związków zawodowych. Szczególnie sprawni byli dwaj nienależący do partii ludzie, którzy założyli Związek Zawodowy Robotników w Hunanie. Udało się im zwerbować ponad trzy tysiące robotników w Changshy, gdzie w sumie żyło ich siedem tysięcy. Obaj zostali aresztowani w styczniu 1922 roku, gdy kierowali wielkim strajkiem. Obaj zginęli – nad ranem zaszlachtowano ich w tradycyjny sposób, co wywołało burzę protestów w całym kraju. Gdy gubernatora, który ich zabił, zapytano później, dlaczego oszczędził Mao, odrzekł, że wówczas nie stanowił on żadnego zagrożenia.

Brak skuteczności w organizowaniu związków zawodowych i akcji werbunkowej spowodował, że Mao nie zaproszono na drugi zjazd partii w lipcu 1922 roku. Zjazd był bardzo ważnym wydarzeniem, gdyż przyjęto na nim statut partii i opowiedziano się za przyłączeniem do Kominternu, akceptując tym samym kontrolę Moskwy. Później Mao tłumaczył swą nieobecność, twierdząc, że „miał zamiar wziąć udział”, ale „zapomniał, gdzie miał się odbyć zjazd, nie mógł znaleźć żadnego towarzysza i przegapił sprawę”. W rzeczywistości Mao znał wielu członków partii z Szanghaju, w tym również kilku delegatów, a z całą pewnością nie przegapił najważniejszego wydarzenia w życiu organizacji. Nieobecność na zjeździe mogła oznaczać utratę stanowiska szefa partii w Hunanie. W takiej sytuacji to nie przez jego ręce przepływałyby rosyjskie pieniądze i musiałby słuchać czyichś rozkazów. To skłoniło go do działania: w kwietniu 1922 roku wybrał się do kopalni ołowiu i cynku, a w maju ponownie pojechał do zagłębia węglowego Anyuan. Oprócz tego przewodził kilku demonstracjom i strajkom. 24 października, gdy Kaihui rodziła ich pierwsze dziecko, syna, Mao nie był przy niej, gdyż wyjechał prowadzić negocjacje w imieniu związku zawodowego pracowników budowlanych. Mao nadał synowi imię Anying: An to imię pokoleniowe, a ying znaczy „wybitna osoba”.

Pod koniec maja, po roku od objęcia przywództwa partii w Hunanie, Mao wreszcie zorganizował komitet partyjny. Organizacja liczyła trzydziestu członków, ale to nie on zwerbował większość z nich[III]. Przewodniczący ChRL Liu Shaoqi już na łożu śmierci opisał, jak pracował komitet Mao: „Uczestniczyłem w wielu zebraniach w domu przewodniczącego Mao – napisał. – Poza zadawaniem pytań, nie miałem szans na zabranie głosu. Ostatecznie wszystko działo się tak, jak tego chciał przewodniczący Mao […]. Partia w Hunanie już wówczas miała swojego przywódcę i swój charakterystyczny styl – inny niż obowiązywał w Szanghaju”. Liu chciał powiedzieć, na tyle jawnie, na ile mógł sobie pozwolić, że Mao zachowywał się jak dyktator od samego początku działalności partyjnej.

Gdy Mao starał się poprawić swoją opinię w oczach władz centralnych, nastąpił bardzo dla niego szczęśliwy zwrot polityczny. W styczniu 1923 roku większość członków kierownictwa partii w Szanghaju nie chciała zaakceptować rozkazu z Moskwy nakazującego zrobić coś dziwnego i arbitralnego: przyłączyć się do innej partii politycznej, a mianowicie do narodowców (partii znanej również jako Guomindang). Moskwa potrzebowała poparcia komunistów z prowincji, a Mao był na miejscu.

Guomindang (Kuomintang) powstał w 1912 roku w wyniku połączenia się kilku ugrupowań republikańskich. Jego przywódcą był Sun Zhongshan, który przez krótki czas zajmował stanowisko tymczasowego prezydenta republiki, nim je utracił na rzecz dowódcy armii Yuan Shikaiego. Od tej pory Sun usiłował utworzyć własną armię i obalić rząd w Pekinie.

Dążąc do tego celu, Sun wszedł w porozumienie z Moskwą. Rosjanie również chcieli doprowadzić do upadku rządu chińskiego, który nie zamierzał się zgodzić na okupację Mongolii Zewnętrznej, stanowiącej wówczas część Chin. KPCh była o wiele za słaba, żeby obalić rząd, dlatego emisariusze Moskwy szukali sojusznika wśród prowincjonalnych potentatów. Sun Zhongshan jako jedyny zgodził się zaakceptować sowiecką okupację.

Bazą Suna był Kanton, stolica południowej, nadmorskiej prowincji Guangdong. Sun zwrócił się do Rosjan z prośbą o pomoc w sformowaniu armii zdolnej do podboju Chin. We wrześniu 1922 roku powiedział rosyjskiemu wysłannikowi, że chce „stworzyć armię, korzystając z dostaw broni i materiału wojennego z Rosji”. W zamian godził się nie tylko na okupację Mongolii Zewnętrznej, ale również proponował, by Sowieci zajęli dużą i obfitującą w bogactwa mineralne prowincję Xinjiang na północnym zachodzie. Główny rosyjski poseł Adolf Joffe donosił w listopadzie, że Sun „prosi, aby jedna z naszych dywizji zajęła Xinjiang”. Sun zapewnił Rosjan, że „w prowincji są tylko cztery tysiące chińskich żołnierzy, a zatem opór jest wykluczony”. Chciał również, żeby Rosjanie dokonali inwazji z Xinjiang w głąb chińskiego terytorium, aż do Chengdu w Syczuanie, co pomogłoby mu zdobyć resztę kraju.

Sun nie tylko miał wielkie ambicje i mało skrupułów, ale również stał na czele pokaźnej partii, liczącej wiele tysięcy zarejestrowanych członków, oraz rządził na rozległym terenie z dużym portem morskim. Na początku stycznia 1923 roku sowieckie Politbiuro postanowiło: „Należy zdecydowanie poprzeć narodowców”, używając do tego „pieniędzy z rezerwowych funduszy Kominternu”. Decyzję podpisał Stalin, który zajmował coraz wyższą pozycję w partyjnej hierarchii. Stalin w tym czasie zaczął się interesować sprawami Chin. Sun, jak Joffe powiedział Leninowi, stał się „naszym człowiekiem” [podkreślenie w oryginale]. Cena wynosiła „maksimum dwa miliony meksykańskich dolarów”, czyli w przybliżeniu dwa miliony rubli w złocie. „Czy to wszystko nie jest warte dwóch milionów rubli?” – spytał Joffe.

Moskwa wiedziała, że Sun chce osiągnąć własne cele i próbuje wykorzystać Rosję, podobnie jak Rosja chciała wykorzystać jego, dlatego oczekiwała, że jej lokalny klient, KPCh, będzie na miejscu pilnować, czy Sun realizuje linię polityczną Moskwy i służy jej interesom. Chińscy komuniści otrzymali polecenie przyłączenia się do Guomindangu. Podczas tajnej narady Stalin powiedział wprost: „Nie możemy wydawać poleceń bezpośrednio z Moskwy, zupełnie otwarcie. Robimy to za pośrednictwem Komunistycznej Partii Chin i innych towarzyszy, poufnie […]”.

Moskwa chciała użyć KPCh jako konia trojańskiego do manipulowania znacznie większą partią Suna, ale przywódcy komunistyczni, zaczynając od profesora Chena, byli przeciw przyłączeniu się do Guomindangu, gdyż ta partia odrzucała komunizm, a Sun był jeszcze jednym „kłamliwym” i „pozbawionym skrupułów” politykiem żądnym władzy. Oświadczyli zatem przywódcom w Moskwie, że wspieranie Suna oznacza „marnowanie krwi i potu Rosji, a zapewne również krwi i potu światowego proletariatu”.

Maring, emisariusz Kominternu, musiał poradzić sobie z buntem. Niemal na pewno właśnie z tego powodu Mao został wezwany do głównej siedziby partii. Pragmatyczny Mao natychmiast zaakceptował strategię Moskwy i wstąpił do Guomindangu. Bardziej zapalony komunista, stary przyjaciel Mao Cai Hesen powiedział przywódcom Kominternu, że gdy Maring sformułował slogan „Wszyscy wspierają narodowców”, „tylko Mao go poparł”.

Mao nie wierzył, żeby niewielka partia miała przed sobą jakieś perspektywy, a komunizm mógł zdobyć szerszą popularność. Stwierdził to z krystaliczną jasnością podczas trzeciego zjazdu w czerwcu 1923 roku. Jedyną szansą na stworzenie komunistycznych Chin – powiedział – była rosyjska inwazja. Mao „był tak pesymistyczny”, donosił Maring, który przewodniczył zjazdowi, że „widział zbawienie Chin tylko w rosyjskiej interwencji” i oświadczył delegatom na zjazd, iż „rewolucję musi przynieść do Chin z północy armia rosyjska”. W istocie to właśnie stało się dwadzieścia lat później.

Po entuzjastycznym poparciu linii Moskwy Mao znalazł się w wewnętrznym kręgu partii, zajmując pozycję bezpośrednio poniżej Maringa. Teraz starał się jak nigdy przedtem, gdyż widział pewną nadzieję w tym, co robił. Vilde, główny agent Moskwy w Chinach i jednocześnie wicekonsul w Szanghaju, wyróżnił Mao i jeszcze jedną osobę w sprawozdaniu przesłanym do Moskwy, pisząc o nich: „niewątpliwie dobre kadry”. Mao został asystentem sekretarza partii profesora Chena, odpowiedzialnym za korespondencję, dokumenty i protokołowanie posiedzeń. Wszystkie listy partyjne musiały być podpisane przez Chena i Mao. Naśladując Chena, Mao podpisywał się, używając łacińskiego alfabetu: T. T. Mao[IV]. Jedną z pierwszych rzeczy, które zrobili, było zwrócenie się do Moskwy o więcej pieniędzy, gdyż „teraz nasz front pracy się rozszerza”.

Po zagonieniu lokalnych komunistycznych klientów do Guomindangu Moskwa wysłała do Chin agenta wysokiej rangi, który miał kontrolować KPCh i Guomindang oraz koordynować ich działalność. Michaił Borodin, charyzmatyczny agitator, został mianowany politycznym doradcą Sun Zhongshana w sierpniu 1923 roku na podstawie rekomendacji Stalina. Borodin, weteran działalności rewolucyjnej w Ameryce, Meksyku i Wielkiej Brytanii, był dobrym mówcą o mocnym głosie, dynamicznym organizatorem i przebiegłym strategiem (jako pierwszy zalecił chińskim komunistom przenieść się na północny zachód, blisko rosyjskiej granicy, co uczynili dziesięć lat później). Opisując go, ludzie używali takich określeń jak „majestatyczny”; nawet gdy był chory, promieniowała z niego energia.

Borodin zreorganizował Guomindang na wzór sowiecki, nadając różnym instytucjom komunistyczne nazwy, na przykład wydział propagandy. Mao i wielu innych komunistów wzięli udział w pierwszym kongresie Guomindangu w Kantonie w styczniu 1924 roku. Niewielka KPCh zdobyła nieproporcjonalnie dużą liczbę stanowisk. Moskwa teraz zaczęła hojnie finansować działalność narodowców. Przede wszystkim Sowieci wzięli na siebie sformowanie armii i jej koszty oraz założyli akademię wojskową. Akademia Whampoa, mająca siedzibę na malowniczej wyspie na Rzece Perłowej dziesięć kilometrów od Kantonu, była zorganizowana na wzór podobnych instytucji w Rosji. Pracowało tam wielu sowieckich doradców, a wśród nauczycieli i studentów byli liczni komuniści. Broń – samoloty i artyleria – pochodziła ze Związku Sowieckiego. Dzięki wyćwiczonej przez Rosjan armii, którą w polu wspierały kohorty sowieckich doradców, Guomindang zdołał znacznie powiększyć terytorium, na którym sprawował władzę.

Mao był bardzo aktywny w Guomindangu; został nawet jednym z szesnastu zmieniających się członków najwyższego gremium partyjnego: Centralnego Komitetu Wykonawczego. Do końca roku pracował niemal cały czas w biurze Guomindangu w Szanghaju. To on pomógł w stworzeniu organizacji partyjnej w Hunanie, jednej z największych w kraju.

Mao rzadko przychodził na zebrania swojej partii. Okazywany przez niego zapał do współpracy z narodowcami naraził go na krytykę partyjnych towarzyszy. Jego stary, bardziej ideologicznie nastawiony przyjaciel Cai później skarżył się władzom Kominternu, że w Hunanie „nasza organizacja straciła niemal całkowicie polityczne znaczenie. Wszystkie kwestie polityczne rozstrzygał prowincjonalny komitet Guomindangu, nie zaś Prowincjonalny Komitet Komunistycznej Partii”. Inny głęboko zaangażowany związkowiec miał podobne zdanie: „W tym okresie Mao był przeciw niezależnemu ruchowi związkowemu robotników”.

Co gorsza, po odwołaniu Maringa z Chin w październiku nowi emisariusze Moskwy traktowali Mao zaskakująco chłodno. Wprawdzie jego stosunki z Borodinem układały się pomyślnie, ale musiał bronić się przed atakami ideologicznych purystów. Moskwa nakazała chińskim komunistom zachować organizacyjną niezależność, a równocześnie infiltrować Guomindang. Mao, który nie zajmował jasnego stanowiska ideologicznego, nie potrafił wyraźnie rozdzielić swej aktywności w dwóch organizacjach. 30 marca 1924 roku jeden z moskiewskich strażników ideologii Siergiej Dalin napisał do Wojtyńskiego:

To, co usłyszysz od Mao, sekretarza Komitetu Centralnego (niewątpliwie człowieka Maringa), sprawi, że włosy staną ci dęba. Na przykład że Guomindang jest partią proletariatu i powinien zostać przyjęty do Międzynarodówki Komunistycznej […]. Ten osobnik reprezentował partię w Lidze Młodzieży Socjalistycznej […]. Napisałem już do Komitetu Centralnego partii i zażądałem, żeby wybrali innego przedstawiciela.

Mao został odwołany ze stanowiska sekretarza. Krytycy zarzucali mu „oportunizm” i „prawicowe poglądy”. Został też wyrzucony z Komitetu Centralnego i nie zaproszono go nawet na następny zjazd partii w styczniu 1925 roku[V]. W tym okresie gwałtownie podupadł na zdrowiu, wychudł i chorował. Jego współlokator i kolega powiedział nam, że Mao „miał wiele problemów na głowie […], był zbyt zajęty swoimi sprawami”. Nerwowe życie miało zły wpływ na układ trawienny – zdarzały się okresy, w których Mao mógł się wypróżnić tylko raz na tydzień. Przez całe życie cierpiał na zaparcia i miał obsesję na punkcie defekacji.

Pod koniec 1924 roku Mao zmuszono do wyjazdu z Szanghaju. Wrócił do Hunanu, ale nie powierzono mu tam żadnego stanowiska partyjnego. Jedynym miejscem, do którego mógł się udać, była rodzinna wioska Shaoshan. Przyjechał tam 6 lutego 1925 roku z ładunkiem pięćdziesięciu kilogramów książek. Twierdził, że wybrał się na wieś na „rekonwalescencję”. Już od czterech lat był członkiem KPCh i przeżył w tym czasie wiele sukcesów i porażek. Miał trzydzieści jeden lat. Brak ideologicznej jasności i zapału sprawił, że musiał wrócić do rodzinnego domu. Jego niepowodzenia w pierwszych latach istnienia KPCh wciąż są pilnie strzeżonym sekretem. Mao nie chciał, żeby ktokolwiek wiedział, że kiepsko sobie radził w pracy partyjnej, z wielkim entuzjazmem współpracował z Guomindangiem (który w późniejszych latach stał się głównym przeciwnikiem komunistów), a w sprawach ideologicznych nie zajmował jasnego stanowiska.

[I] Siyung zmarła w 1931 roku z powodu choroby.

[II] Xiao Yu zerwał z Mao mniej więcej w tym okresie, a później został urzędnikiem Guomindangu. Zmarł w Urugwaju w 1976 roku.

[III] Pod koniec czerwca 1922 roku partia miała w sumie 195 członków.

[IV] Inicjały od Tse-tung (Zedong) (przyp. wyd.).

[V] W tym okresie KPCh liczyła 994 członków.

4

Kariera i upadek w Guomindangu

(1925–1927; wiek 31–33)

Mao mieszkał w rodzinnym domu w Shaoshanie osiem miesięcy. On i jego bracia odziedziczyli po rodzicach dom i spory kawał ziemi. O cały majątek troszczyli się krewni. Dwaj bracia Mao pracowali w Changshy, piastując stanowiska partyjne. Teraz obaj musieli wrócić. W Changshy, zaledwie pięćdziesiąt kilometrów od Shaoshanu, komitet partyjny prowincji Hunan organizował strajki, demonstracje i wiece, ale Mao nie brał w tym udziału. Siedział w domu i spędzał czas na grze w karty.

Wypatrywał okazji, żeby wrócić do polityki – na odpowiednio wysokim poziomie. W marcu 1925 roku zmarł Sun Zhongshan, przywódca Guomindangu. Jego następcą został Wang Jingwei (Wang Chingwei), znajomy Mao, przyjaźnie do niego usposobiony. Wang współpracował z Mao rok wcześniej w Szanghaju i świetnie się wzajemnie rozumieli.

Wang, urodzony w 1883 roku, był dziesięć lat starszy od Mao. Okazał się charyzmatycznym mówcą i wyglądał jak gwiazdor filmowy. Odgrywał ważną rolę w działalności republikanów skierowanej przeciw dynastii mandżurskiej, a gdy w październiku 1911 roku wybuchła rewolucja, siedział w więzieniu skazany na dożywocie za wielokrotne próby zamachów na życie różnych dostojników dworskich, między innymi na regenta. Zwolniony z więzienia po upadku dynastii został jednym z przywódców Guomindangu. Towarzyszył Sun Zhongshanowi w ostatnich dniach jego życia i był świadkiem jego testamentu, co stało się silnym argumentem za przejęciem dziedzictwa. Najważniejsze jednak, że otrzymał błogosławieństwo Borodina, głównego rosyjskiego doradcy w Chinach. Moskwa była teraz prawdziwym panem w Kantonie, gdyż w tej bazie narodowców działało około tysiąca sowieckich agentów. Miasto udekorowano czerwonymi flagami i sowieckimi sloganami. Po ulicach pędziły samochody z ludźmi o białych twarzach w środku i chińskimi ochroniarzami na stopniach. Na Rzece Perłowej widać było liczne sowieckie statki handlowe. Za zamkniętymi drzwiami zasiadali rosyjscy komisarze wokół pokrytych czerwonym suknem stołów i pod czujnym okiem Lenina, którego portrety wisiały na ścianach, przesłuchiwali „wichrzycieli” oraz prowadzili procesy.

Po śmierci Sun Zhongshana Mao wysłał do Kantonu swego brata Zemina, żeby zorientował się, jakie ma szanse powrotu do polityki. Niedługo potem pojechał tam drugi brat Zetan. W czerwcu było już jasne, że nowym przywódcą Guomindangu został Wang. Mao zaczął organizować lokalne komórki partyjne, żeby wzmocnić swoją pozycję. Pracował głównie dla narodowców, nie zaś komunistów. Po odstawieniu na boczny tor przez przywódców KPCh Mao próbował szczęścia w Guomindangu.

Pierwszym punktem programu narodowców był „antyimperializm”. Partia ta uznała za swoje główne zadanie obronę interesów Chin przed obcymi mocarstwami, zatem problem ten stał się również głównym tematem działalności Mao, choć był on bardzo odległy od życia chłopów. Nic dziwnego, że nie wykazywali zainteresowania. Jeden ze współpracowników Mao zapisał w swym pamiętniku 29 lipca: „Przyszedł tylko jeden towarzysz, a pozostali się nie pojawili. Spotkanie się nie odbyło”. Kilka dni później: „Zebranie zostało odwołane, bo przyszło tylko paru towarzyszy”. Pewnego wieczoru on i Mao musieli chodzić po domach, żeby ściągnąć ludzi na spotkanie, toteż zebranie zaczęło się bardzo późno i skończyło kwadrans po pierwszej w nocy. Mao oświadczył, że wraca do domu, bo „cierpi na neurastenię i zbyt wiele mówił tego dnia. Powiedział, że tutaj nie zaśnie […]. Przeszliśmy dwie lub trzy li [1–1,5 km] i po prostu nie mogliśmy iść dalej. Byliśmy zupełnie wyczerpani, więc spędziliśmy noc w Potoku Tang”.

Mao nie organizował żadnych działań chłopskich w stylu „biedni przeciw bogatym” częściowo dlatego, że uważał to za bezcelowe. 18 stycznia 1924 roku powtórzył Borodinowi to, co już wcześniej mówił innym komunistom:

Jeśli będziemy walczyć z wielkimi obszarnikami, musimy przegrać. [W pewnych regionach komuniści] najpierw organizowali niepiśmiennych chłopów, a potem kierowali ich walką ze stosunkowo zamożnymi i wielkimi właścicielami ziemskimi. Czym się to skończyło? Nasza organizacja została natychmiast złamana, zakazana, a chłopi nie tylko nie uważali, że walczymy w obronie ich interesów, ale nienawidzili nas. Twierdzili, że gdybyśmy ich nie zorganizowali, nie byłoby katastrof i nieszczęść.

Wobec tego dopóki nie mamy pewności, że nasze komórki na wsi są bardzo silne […], nie możemy prowadzić polityki drastycznych kroków przeciw stosunkowo zamożnym właścicielom ziemskim.

Mao był pragmatykiem. W okresie jego pobytu w Shaoshanie komunista Wang Xianzong organizował tam ubogich chłopów, żeby poprawić ich sytuację. Został oskarżony o bandytyzm, aresztowany, torturowany i ścięty przez lokalną policję.

Mao ostrożnie postanowił trzymać się z daleka od takich niebezpiecznych i jałowych działań, ale mimo to władze prowincji Hunan odnosiły się do niego z dużą podejrzliwością, gdyż miał reputację ważnego radykała. Tego lata była susza i jak to się często zdarzało w przeszłości, biedni chłopi siłą przeszkodzili bogatym wysłać ziarno na sprzedaż do miast. Mao był podejrzewany o podburzanie do rozruchów. W stolicy prowincji Wuhanie odbyły się również duże „antyimperialistyczne” demonstracje, będące odpowiedzią na akcję brytyjskiej policji, która 30 maja zastrzeliła dziesięciu demonstrantów na terenie angielskiej enklawy. Choć Mao nie odegrał żadnej roli w organizowaniu demonstracji w Changshy i żył spokojnie na wsi, pięćdziesiąt kilometrów od stolicy, powszechnie uważano, że to on je wywołał. To przekonanie znalazło odbicie w najstarszych rządowych dokumentach amerykańskich, w których pojawiło się jego nazwisko. Konsulat Stanów Zjednoczonych w Changshy przekazał do Waszyngtonu raport prezesa Yale-in-China o „bolszewistycznych rozruchach” w mieście 15 czerwca; autor raportu stwierdzał, że gubernator prowincji Hunan „otrzymał listę dwudziestu najważniejszych agitatorów, między innymi Mao Zedonga, głównego komunistycznego propagandysty w tym regionie”. Nazwisko Mao było już znane nawet (wyjątkowo dobrze poinformowanemu) Amerykaninowi.

Pod koniec sierpnia władze wydały nakaz aresztowania. Mao, który i tak miał zamiar wyjechać do Kantonu, uznał, że pora zniknąć. Uciekł w zamkniętej lektyce; powiedział tragarzom, że jeśli ktoś spyta, kim jest pasażer, mają odpowiedzieć, że niosą lekarza. Kilka dni później w Shaoshanie pojawiło się kilku policjantów. Gdy przekonali się, że Mao wyjechał, zabrali trochę pieniędzy i poszli sobie, nie robiąc krzywdy jego rodzinie.

Dzień przed wyjazdem z Changshy Mao wybrał się na spacer nad rzekę Xiang. Napisał wtedy wiersz, w którym zastanawiał się nad przyszłością:

Orły szybują wysoko pod sklepieniem,

Ryby pływają w płytkiej rzece,

Pod mroźnym niebem dziesięć tysięcy stworzeń stara się narzucić innym swoją wolę.

Poruszony tym ogromem,

Pytam bezkresną ziemię:

Kto w końcu będzie twoim panem?

Intuicja nie zawiodła Mao. Już po dwóch tygodniach od przyjazdu do Kantonu we wrześniu 1925 roku otrzymał kilka ważnych stanowisk. Mao miał zastępować Wanga przy różnych okazjach, kierować wydziałem propagandy oraz redagować nowe pismo Guomindangu „Tygodnik Polityczny”. O jego pozycji świadczyło również to, że został włączony do pięcioosobowego komitetu selekcjonującego delegatów na drugi kongres narodowców w styczniu. Podczas kongresu wygłosił jedno z głównych sprawozdań. Pekin bardzo gorliwie starał się ukryć rolę Wanga w karierze Mao, zwłaszcza że w latach czterdziestych stanął on na czele marionetkowego rządu utworzonego przez Japończyków.

Mao mógł intensywnie pracować w Kantonie w znacznej mierze dzięki pigułkom nasennym, które zostały wynalezione w tym czasie. Wcześniej cierpiał na bezsenność, wskutek czego był stale nerwowo wyczerpany. Pigułka uwolniła go od męki. Później porównywał znaczenie jej wynalazcy z wielkością Marksa.

W listopadzie 1925 roku, gdy pracował dla Guomindangu, po raz pierwszy okazał zainteresowanie problemem chińskich chłopów. Wypełniając ankietę, stwierdził, że „obecnie poświęca szczególną uwagę” dziesiątkom milionów rolników. 1 grudnia opublikował w piśmie Guomindangu długi artykuł o chłopach. Miesiąc później napisał kolejny artykuł na ten temat do pierwszego numeru czasopisma „Chińscy Chłopi”. Przyczyną tej zmiany zainteresowań nie były żadne osobiste doświadczenia i przemyślenia; wynikała ona z pilnego polecenia Moskwy, nakazującego komunistom i narodowcom niezwłocznie zająć się tym zagadnieniem. Guomindang natychmiast posłuchał wezwania.

To Rosjanie pierwsi polecili KPCh zająć się losem chłopów. Już w maju 1923 roku Moskwa wspominała o „kwestii chłopskiej” jako „centralnym zagadnieniu naszej polityki” oraz nakazała chińskim rewolucjonistom, żeby „przeprowadzili chłopską rewolucję rolną przeciw pozostałościom feudalizmu”. Oznaczało to podjęcie próby podzielenia chińskich chłopów na różne klasy w zależności od posiadanego majątku i podburzanie biednych przeciw bogatym. W tym okresie Mao odnosił się bez entuzjazmu do takiej polityki, a gdy o jego zastrzeżeniach doniesiono Moskwie, został pozbawiony jednego stanowiska. Dalin napisał do Wojtyńskiego w marcu 1924 roku, że według Mao „w kwestii chłopskiej należy odrzucić podział klasowy, nie można nic zdziałać z biednymi chłopami i należy koniecznie szukać kontaktów wśród właścicieli ziemskich i shenshi [ziemiaństwa] […]”.

Mao dostosował się do wiejących wiatrów, ale mimo to miał kłopoty z Rosjanami z powodu ideologicznej frazeologii. W swych artykułach próbował odnieść komunistyczną „analizę klasową” do chłopów. Tych, którzy posiadali niewielkie działki ziemi, uznał za „drobną burżuazję”, natomiast bezrolnych parobków za „proletariat”. W publikacji sowieckich doradców „Kanton” ukazała się jadowita krytyka jego stanowiska. Pismo to docierało do wysoko postawionych czytelników w Rosji – na liście dystrybucji liczącej około czterdziestu nazwisk na pierwszym miejscu widniało nazwisko Stalina. Rosyjski ekspert od spraw chłopskich, Wolin, zarzucił Mao, że rozumuje tak, jakby chińscy chłopi żyli w kapitalistycznym społeczeństwie, podczas gdy w rzeczywistości Chiny nie wyszły jeszcze z fazy feudalnej: „Jeden bardzo poważny błąd natychmiast rzuca się w oczy […], chińskie społeczeństwo, według Mao, ma rozwiniętą strukturę kapitalistyczną”. Wolin uznał artykuł Mao za nienaukowy, bezkrytyczny i wyjątkowo schematyczny. Jego zdaniem nawet najprostsze dane były błędne: Mao napisał, że liczba ludności wynosi czterysta milionów, podczas gdy według spisu powszechnego z 1922 roku w Chinach żyło czterysta sześćdziesiąt trzy miliony ludzi.

Na szczęście dla Mao Guomindang nie wymagał tak wysokich standardów teoretycznej poprawności. W lutym 1926 roku Wang Jingwei mianował Mao członkiem założycielem Komitetu Ruchu Chłopskiego Guomindangu oraz dyrektorem Instytutu Edukacyjnego Ruchu Chłopskiego, założonego dwa lata wcześniej za rosyjskie pieniądze.

Dopiero wtedy, w wieku trzydziestu dwóch lat, Mao – który do dziś jest często uważany za obrońcę biednych chłopów – zainteresował się ich sprawami. Pod jego kierownictwem Instytut Ruchu Chłopskiego produkował agitatorów, którzy działali na wsi, podburzali biednych przeciw bogatym i organizowali „stowarzyszenia chłopskie”. W Hunanie ich działalność zaczęła przynosić owoce od lipca, po tym jak armia narodowo-rewolucyjna zajęła prowincję. Guomindang rozpoczął ofensywę na północ (znaną jako „wyprawa północna”), której celem było obalenie rządu w Pekinie. Hunan był pierwszą prowincją na ich trasie liczącej dwa tysiące kilometrów.

Armii Guomindangu towarzyszyli sowieccy doradcy. Nieco wcześniej Rosjanie otworzyli konsulat w Changshy. W Chinach istniało czternaście stacji KGB. Największy budżet miała placówka w Szanghaju, a po niej stacja w Changshy. Jeszcze w tym samym roku przebywający tam amerykański misjonarz napisał w liście do domu: „Mamy tu teraz rosyjskiego konsula. Rosjanie nie mają tu żadnych interesów, które mógłby reprezentować […], jest oczywiste […], co on tu robi […]. Chiny mogą zapłacić wysoką cenę za jego obecność i wesołe usposobienie […]”. Pod ścisłym rosyjskim nadzorem władze Guomindangu w Hunanie dały chłopskim stowarzyszeniom swoje błogosławieństwo – oraz pieniądze – i do końca roku takie stowarzyszenia powstały niemal we wszystkich wsiach prowincji liczącej trzydzieści milionów mieszkańców. Porządek społeczny został wywrócony do góry nogami.

Sporadyczne wojny między militarystami trwały już od dziesięciu lat, a od powstania republiki w 1912 roku rząd centralny zmieniał się czterdzieści razy, jednakże dotychczas wszyscy starali się nie naruszać społecznej struktury i cywile mogli żyć w miarę normalnie, jeśli tylko nie znaleźli się przypadkiem na linii ognia. Teraz, ponieważ narodowcy wykonywali instrukcje Rosjan, których celem było przeprowadzenie rewolucji w sowieckim stylu, porządek społeczny legł w gruzach.

Przemoc wybuchła, gdy biedni chłopi zaczęli zagarniać żywność i pieniądze bogatszych sąsiadów i mścić się na nich. Bandyci i sadyści również robili, co chcieli. W grudniu na wsi w prowincji Hunan panował chaos i szerzyły się gwałty. Mao, jako przywódca ruchu chłopskiego, został poproszony o odwiedzenie ojczystych stron. Miał udzielać wskazówek, co robić dalej.

Gdy Mao wrócił do Changshy, zastał miasto zupełnie odmienione. Po ulicach oprowadzano ofiary ubrane w stożkowe czapki (europejski wynalazek) na znak upokorzenia. Dookoła biegały dzieci, śpiewając pieśń narodowej rewolucji: „Precz z [imperialistycznymi] mocarstwami i militarystami”, na melodię Frère Jacques.

20 grudnia 1926 roku około trzystu osób stłoczyło się w sali do wyświetlania przezroczy, żeby posłuchać Mao. Razem z nim wystąpił rosyjski agitator Borys Frejer. (Jak niemal wszyscy sowieccy agenci działający wówczas w Chinach Frejer znikł w okresie stalinowskich czystek). Mao nie był wielkim mówcą: jego nudne przemówienie trwało dwie godziny, ale przynajmniej było umiarkowane. „Nie nadeszła jeszcze pora, żeby skończyć z właścicielami ziemskimi – powiedział. – Musimy uczynić pewne ustępstwa”. W tej fazie „powinniśmy tylko zmniejszyć opłaty za dzierżawę oraz procenty i zwiększyć zarobki robotników rolnych”. W sprawozdaniu dla rosyjskiego Dalekowschodniego Biura Frejer zacytował jego wypowiedź: „nie przygotowujemy natychmiastowego przejęcia ziemi” i ocenił, że przemówienie było w zasadzie „doskonałe”, ale nieco zbyt umiarkowane.

Mao nie wypowiedział się na temat przemocy, lecz ogólny ton jego wystąpienia nie był szczególnie agresywny. Niedługo potem wyjechał na inspekcję regionów wiejskich w prowincji Hunan. W czasie tej podróży, trwającej trzydzieści dwa dni, nastąpiła w nim radykalna zmiana. Mao przyznał, że przedtem zajmował umiarkowane stanowisko; „dopiero gdy spędziłem w Hunanie ponad trzydzieści dni, całkowicie zmieniłem swoje nastawienie”. W rzeczywistości odkrył w sobie pociąg do krwawych zbrodni. Ta prymitywna skłonność, granicząca z sadyzmem, była bardziej pierwotna niż jego upodobanie do leninowskiego terroru, ale dobrze do niego pasowała. Mao nie głosił potrzeby użycia przemocy, odwołując się do teorii. Przemoc wynikała z jego charakteru i wywarła wielki wpływ na przyjęte przez niego metody rządzenia.

W sprawozdaniu z podróży Mao napisał, że przywódcy lokalnych stowarzyszeń chłopskich to w większości „łajdacy”, najbiedniejsi i najbrutalniejsi chłopi, kiedyś najbardziej pogardzani. Teraz mieli władzę. „Stali się panami i władcami oraz przekształcili chłopskie związki w coś, co w ich rękach budzi lęk” – pisał. Swoje ofiary wybierali zupełnie arbitralnie. „To oni ukuli slogan »Każdy, kto ma ziemię, jest tyranem, a wszyscy właściciele ziemscy są źli«”. „Przewracali właścicieli ziemskich na ziemię i deptali ich […], tratowali łóżka z kości słoniowej ich panienek i pań. Łapali ludzi, gdy tylko mieli na to ochotę, wsadzali im na głowy papierowe spiczaste czapki, po czym oprowadzali po ulicach. Zaspokajali wszystkie swoje zachcianki […], naprawdę budzili na wsi przerażenie”.

Mao zauważył, że ci łajdacy lubili bawić się swymi ofiarami i łamać ich godność, co opisał z wyraźną aprobatą:

Wkładają na głowę ofiary wysokie papierowe czapki, na których jest napis głoszący, że to taki owaki ziemski tyran lub zły obszarnik. Następnie ciągną swoją ofiarę na postronku [jak zwierzę], a za nimi idzie wielki tłum […]. Ofiary najbardziej drżą na myśl o tej karze. Po jednej takiej rundzie ludzie są złamani na zawsze […].

Szczególnie podobało mu się, gdy ofiary musiały trwać w niepewności i gnębił je niepokój o swój los.

Ten związek chłopski jest bardzo chytry. Złapali pewnego złego dżentelmena i zapowiedzieli mu, że poddadzą go [opisanej powyżej] karze […]. Później jednak postanowili, że odłożą to na inny dzień […]. Zły dżentelmen nie wiedział, kiedy to się stanie, więc każdego dnia przeżywał lęk i nie miał ani chwili spokoju.

Mao bardzo spodobała się pewna broń – suobiao, ostry dwustronny nóż z długą rączką, podobny do lancy: „[…] Wszyscy ziemscy tyrani i źli właściciele drżą na jego widok. Rewolucyjne władze prowincji Hunan powinny […] dopilnować, żeby każdy młody oraz w średnim wieku mężczyzna miał suobiao. Nie należy wprowadzać żadnych ograniczeń [w jego użyciu]”.

Mao na własne oczy widział wiele aktów przemocy, o wielu słyszał, i bardzo mu się to podobało. W sprawozdaniu napisanym w marcu 1927 roku stwierdził, że dawały mu pewien „rodzaj ekstazy, jakiej nie doświadczył nigdy przedtem”. Jego opisy przemocy są pełne podniecenia i ociekają adrenaliną. „To cudowne! To cudowne!” – zachwycał się.

Mao wiedział, że wielu ludzi zostało pobitych na śmierć. Gdy kiedyś spytano go o radę – po raz pierwszy jego słowo miało zadecydować o czyimś życiu – odpowiedział: „Jeden czy dwaj ludzie pobici na śmierć, wielka sprawa”. Zaraz po jego wyjeździe we wsi zwołano wiec i mężczyzna, któremu zarzucano, że sprzeciwia się chłopskiemu związkowi, został brutalnie zabity.

Przed przyjazdem Mao przywódcy ruchu chłopskiego w Hunanie podejmowali próby ograniczenia przemocy i zatrzymali kilku winnych zbrodni. Mao rozkazał ich zwolnić. Rewolucja to nie proszona kolacja – upomniał lokalnych przywódców. Przemoc jest niezbędna. „Należy koniecznie wprowadzić […] rządy terroru w każdym powiecie”. Chłopscy przywódcy posłusznie wykonali jego polecenie.

Mao ani razu nie wypowiedział się na temat, który najbardziej interesował chłopów, czyli kwestii reformy rolnej. Należało jak najszybciej zająć się tą sprawą, ponieważ niektóre związki chłopskie zaczęły redystrybucję ziemi na własną rękę, przesuwając znaki graniczne i paląc akty własności oraz dzierżawy. Różni ludzie wysuwali rozmaite konkretne propozycje, ale nie Mao. 12 kwietnia podczas posiedzenia komitetu ziemskiego Guomindangu Mao powiedział tylko: „Konfiskata ziemi sprowadza się do odmowy płacenia czynszu dzierżawnego. Nie ma konieczności, by zrobić coś więcej”.

Mao był zafascynowany tym, jak przemoc niszczy społeczny porządek. To właśnie skłonność do przemocy spowodowała, że Moskwa zwróciła na niego uwagę. Pasował do sowieckiego modelu rewolucji społecznej. Po raz pierwszy jego artykuł ukazał się w piśmie Kominternu. Było to sprawozdanie z Hunanu (zostało opublikowane bez podania nazwiska autora). Udowodnił, że choć pod względem ideologicznym bywa chwiejny, ma prawdziwe leninowskie instynkty. Wielu innych komunistów – zwłaszcza sekretarz partii profesor Chen, który wybuchał wściekłością, gdy słyszał o zbrodniach tłuszczy, i domagał się jej poskromienia – w istocie nie pasowało do sowieckiego wzoru. Teraz, dwa lata po zepchnięciu Mao na margines, kierownictwo KPCh znowu włączyło go do najwyższego kręgu. W kwietniu 1927 roku został ponownie członkiem Komitetu Centralnego, ale bez prawa głosu (był tak zwanym zastępcą członka).

W tym czasie Mao przebywał w Wuhanie nad Jangcy, mniej więcej trzysta kilometrów na północny wschód od Changshy. Przeprowadził się tam z Kantonu wraz z główną kwaterą Guomindangu w trakcie ofensywy na północ. Zapewnił sobie wysoką pozycję, gdyż teraz nadzorował ruchy chłopskie. Kierowany przez niego Instytut Ruchu Chłopskiego szkolił coraz więcej agitatorów, którzy propagowali politykę przemocy na terenach zajętych przez armię. Jeden z tekstów, który Mao wybrał do szkolenia aktywistów, opisywał dyskusję przywódców chłopskiego związku, zastanawiających się, co zrobić ze swoimi ofiarami. Jeśli okażą „upór”, „przetniemy im ścięgna u kostek i obetniemy uszy” – ktoś zaproponował. Autor z zachwytem opisywał rozważane kary, zwłaszcza te najokrutniejsze: „Przysłuchiwałem się tej dyskusji, jakbym był pijany lub w transie. Nagle obudził mnie okrzyk: »Cudownie!«. Też nie mogłem się powstrzymać i krzyknąłem: »Cudownie!«”. Ta relacja jest tak podobna do sprawozdania Mao, zarówno pod względem stylu, jak i języka, że najprawdopodobniej to on sam był jej autorem.

W czasie, gdy pod nadzorem Mao przemoc stawała się coraz gwałtowniejsza, armia narodowców zwróciła się przeciw sowieckiemu modelowi, naśladowanemu przez partię. Wielu żołnierzy pochodziło z prowincji Hunan, a oficerowie, na ogół wywodzący się z dość zamożnych rodzin, przekonali się, że ich rodzice i krewni są narażeni na aresztowania i prześladowania. Jednakże cierpieli nie tylko ludzie stosunkowo zamożni; represje dotknęły również rodzin zwykłych żołnierzy. Profesor Chen pisał w czerwcu do Kominternu: „Nawet niewielkie sumy, jakie przesyłali rodzinom zwyczajni żołnierze, konfiskowano”, a żołnierze „byli wstrząśnięci gwałtami” i przekonywali się, że walcząc, sprowadzają nieszczęście na swoich bliskich.

Wielu członków Guomindangu było bardzo niezadowolonych, kiedy przywódcy partii przyjęli linię polityczną Moskwy, i to już od momentu, gdy Sun Zhongshan sprzymierzył się z Rosjanami na początku lat dwudziestych. Ich gniew osiągnął punkt kulminacyjny, gdy na drugim kongresie Guomindangu, w styczniu 1926 roku, znacznie mniejsza KPCh (mająca zdecydowanie poniżej dziesięciu tysięcy członków) zaczęła kontrolować Guomindang, który miał kilkaset tysięcy członków. Kiedy na czele narodowców stał Wang Jingwei, jedną trzecią z dwustu pięćdziesięciu sześciu delegatów na kongres stanowili komuniści. Kolejną jedną trzecią tworzyli „lewicowcy”, wśród których było wielu ukrytych komunistów. Moskwa nie tylko wprowadziła do Guomindangu konia trojańskiego w postaci KPCh, ale również wielu agentów. Rok później aprobata przemocy i gwałtów skłoniła wielu wybitnych członków Guomindangu do myślenia o zerwaniu z Moskwą i chińskimi komunistami.

Kryzys zaostrzał się bardzo szybko. 6 kwietnia 1927 roku tysiąc kilometrów na północ od Pekinu władze zajęły rosyjskie placówki i zarekwirowały duży zbiór dokumentów, z których wynikało, że Moskwa prowadziła rozległe działania wywrotowe mające na celu obalenie rządu pekińskiego i zastąpienie go swoimi ludźmi. Dokumenty potwierdzały również, że utrzymywała tajne kontakty z chińskimi komunistami. Na terenie rosyjskiego kompleksu zatrzymano ważnego przywódcę KPCh Li Dazhao i jeszcze sześćdziesięciu chińskich komunistów, którzy tam mieszkali. Li został wkrótce uduszony.

Sprawa zajęcia rosyjskich lokali została bardzo nagłośniona, podobnie jak ujawnione dokumenty. Dowody sowieckiej działalności wywrotowej oburzyły chińską opinię publiczną i zaalarmowały mocarstwa zachodnie. Gdyby narodowcy nie poczynili zdecydowanych kroków, żeby odciąć się od Sowietów i KPCh, wszyscy uznaliby, że brali udział w spisku mającym zmienić Chiny w sowieckiego satelitę. Z pewnością wielu członków opuściłoby wtedy partię, społeczeństwo byłoby oburzone, a mocarstwa zachodnie utwierdziłyby się w przekonaniu, że muszą popierać rząd w Pekinie. W tym momencie do działania przystąpił dowódca armii Guomindangu Chiang Kai-shek (Czang Kaj-szek)[I]. 12 kwietnia wydał rozkaz „oczyszczenia” partii z komunistycznych wpływów. Chiang Kai-shek ogłosił listę poszukiwanych stu dziewięćdziesięciu siedmiu komunistów, na której czele znalazł się Borodin. Mao również trafił na listę.

Chiang Kai-shek urodził się w 1887 roku we wschodniej prowincji Zhejiang, był zatem starszy od Mao o sześć lat. Jego ojciec handlował solą. W późniejszym okresie Chiang stał się znany za granicą jako generalissimus; rzeczywiście był zawodowym oficerem. Sprawiał wrażenie człowieka flegmatycznego, zdystansowanego i pozbawionego poczucia humoru. Kształcił się w Japonii, a w 1923 roku, jako szef sztabu armii Guomindangu, stał na czele poselstwa wysłanego do sowieckiej Rosji. W tym czasie Rosjanie uważali go za przedstawiciela „lewego skrzydła Guomindangu” i człowieka „bardzo bliskiego”, ale w wyniku trzymiesięcznego pobytu w Związku Sowieckim Chiang przeszedł na zdecydowanie antysowieckie pozycje, zwłaszcza w kwestii walki klasowej. Jednoznacznie sprzeciwiał się planom Moskwy, która dążyła do podzielenia chińskiego społeczeństwa na klasy i wywołania wojny między nimi.

Po powrocie do Chin ani słowem nie ujawnił swych prawdziwych poglądów. Przeciwnie, postarał się, żeby Borodin sądził, iż jest „bardzo przyjazny i pełen entuzjazmu”. Chiang ukrywał swoje przekonania z prostego powodu – Guomindang był uzależniony od sowieckiej pomocy wojskowej, bez której nie mógł marzyć o podbiciu Chin. Gdy Chiang awansował na drugie miejsce w hierarchii Guomindangu, zaczął dyskretne przygotowania do zerwania z Moskwą. Już w marcu 1926 roku usunął komunistów z kilku ważnych stanowisk. Rosjanie zaczęli spiskować, żeby się go pozbyć. Według jednego z sowieckich agentów w Kantonie zamierzali „zyskać na czasie i przygotować likwidację generała [Chianga]”. Rok później, na początku 1927 roku, Borodin wydał tajny rozkaz aresztowania Chianga, ale nic z tego nie wyszło.

Gdy rząd w Pekinie opublikował dokumenty dotyczące sowieckiej działalności wywrotowej, Chiang postanowił przystąpić do działania. 12 kwietnia wydał rozkaz, który w istocie miał bardzo prosty sens: aresztować komunistów. Chiang rozpoczął akcję w Szanghaju, gdzie znajdowała się główna kwatera KPCh i gdzie on sam przebywał. Komuniści dysponowali zbrojnymi bojówkami, ale Chiang postarał się, aby je rozbrojono. Zwerbował gangsterów, którzy wszczęli walki z oddziałami bojówkarskimi. Wojsko miało teraz pretekst, żeby interweniować i skonfiskować broń. Armia przypuściła szturm na różne komunistyczne lokale, aresztowała wielu działaczy związkowych. Niektórzy zostali rozstrzelani. Żołnierze Chianga otworzyli ogień z karabinów maszynowych do demonstrantów, którzy urządzili protesty. W ciągu kilku dni po stronie komunistów zginęło około trzystu osób. Chiang pokonał komunistów jako zorganizowaną siłę zdolną do publicznego działania w Szanghaju, ale przywódcom KPCh niemal nic się nie stało i – co zdumiewające – kierownictwo partii w dalszym ciągu działało potajemnie w Szanghaju, nawet w czasie czystki. Przez następne pięć lub sześć lat słowo „Szanghaj” było synonimem kierownictwa KPCh (my również nadajemy mu taki sens).

Gdy Chiang Kai-shek zaczął zabijać komunistów w Szanghaju, przywódca Guomindangu Wang Jingwei, który przebywał w Wuhanie, sześćset kilometrów w głąb lądu, zerwał z KPCh i podporządkował się Chiangowi. Od tej pory przewodził on narodowcom. Stworzył reżim, który panował na kontynencie przez dwadzieścia dwa lata, dopóki w 1949 roku Mao nie zmusił Chianga do ewakuacji na Tajwan.

W nowej sytuacji Mao musiał dokonać wyboru. Wang docenił go znacznie bardziej niż komuniści i większość Rosjan, a w Guomindangu Mao doszedł znacznie wyżej niż w swojej partii. Czy teraz powinien się go trzymać? Później tak wspominał ten okres: „Byłem bardzo przygnębiony i przez pewien czas nie wiedziałem, co robić”. W stanie wewnętrznego rozdarcia zszedł pewnego dnia do pięknego pawilonu na brzegu Jangcy w Wuhanie. Pawilon Żółtego Żurawia, zbudowany w 223 roku, był znanym zabytkiem. Według legendy pewien człowiek zwabił tu żółtego żurawia, doleciał na jego grzbiecie do Niebiańskiego Pałacu i nigdy nie wrócił. Dlatego Żółty Żuraw oznacza teraz coś, co znikło na zawsze. Wydawało się, że to dobra metafora na oznaczenie wszystkiego, co Mao zdołał zdobyć w Guomindangu. Tego dnia padał gęsty deszcz. Mao stał przy balustradzie pawilonu, przyglądając się bezkresnej Jangcy, „zamkniętej” tu – jak sam napisał w wierszu – między Górą Węża i Górą Żółwia, ale rozciągającej się w nieskończoność wskutek padającego z nieba deszczu. Zastanawiał się nad swoimi możliwościami. Dokonał obrzędu tradycyjnej libacji, ulewając nieco napoju w burzliwą wodę rzeki, po czym dokończył wiersz: „Przypływ mojego serca wznosi się z potężnymi falami!”.

Mao próbował skłonić Wanga do pozostania po stronie komunistów, odcinając się od zbirów z chłopskich związków, których wcześniej podziwiał. Teraz zrobił z nich kozły ofiarne. 13 czerwca Wang Jingwei powiedział innym przywódcom w Wuhanie: „Dopiero po tym, jak towarzysz Mao złożył sprawozdanie, zdaliśmy sobie sprawę, że związki chłopów zostały opanowane przez bandytów. Nic ich nie obchodzi ani sprawa narodowa, ani komunizm, zajmują się tylko mordowaniem i podpalaniem”. Podjęta przez Mao próba zrzucenia z siebie odpowiedzialności zakończyła się niepowodzeniem. Jego patron z Guomindangu postanowił zerwać z komunistami i obciążyć ich odpowiedzialnością za wszystkie zbrodnie na wsi. Mao, jako najgłośniejszy zwolennik przemocy, musiał pożegnać się z Wangiem i Guomindangiem. Znalazł się na liście poszukiwanych, ale niezależnie od tego opowiedzenie się po stronie Wanga oznaczało, że musiałby zmienić się w polityka umiarkowanego i szanującego społeczny porządek. Mao nie był do tego zdolny, nie po tym, jak odkrył w sobie upodobanie do okrucieństwa podczas podróży po wsiach w prowincji Hunan. Niemal dziesięć lat wcześniej, gdy miał dwadzieścia cztery lata, wyraził pragnienie gwałtownej i drastycznej zmiany społecznej: „Kraj trzeba zniszczyć, a następnie przemienić […]. Ludzie tacy jak ja pragną destrukcji […]”. Sowiecki model pasował do jego pragnień.

Po raz pierwszy w życiu Mao musiał zaryzykować. Dwa lata wcześniej, gdy bał się aresztowania, miał dość czasu, żeby wezwać lektykę i spokojnie udać się do Changshy. Teraz ucieczka nie była taka łatwa. Nie miał żadnego całkiem bezpiecznego schronienia, a polowanie na komunistów już się rozpoczęło. Najstarszy syn profesora Chena został aresztowany i ścięty 4 lipca. Do końca roku czerwoni wszczęli kilka powstań i zabili wielu ludzi, ale ich przeciwnicy zamordowali dziesiątki tysięcy komunistów i podejrzanych o skłanianie się ku komunizmowi. Każdy mógł zostać aresztowany i zabity, wystarczyło do tego tylko oskarżenie o powiązanie z komunistami. Wielu zginęło, proklamując swoją wiarę, wykrzykując slogany lub śpiewając Międzynarodówkę. Gazety na pierwszych stronach bezlitośnie wychwalały egzekucje.

Mao najpierw musiał zatroszczyć się o swoje bezpieczeństwo. Następnie postanowił, że to on wykorzysta KPCh i Rosjan do swoich celów. Ta decyzja, podjęta latem 1927 roku, gdy miał trzydzieści trzy lata, oznaczała, że Mao jako polityk osiągnął dojrzałość.

[I] W pisowni pinyin – Jiang Jieshi. Wyjątkowo pozostawiony tradycyjny zapis ze względu na komunikatywność (przyp. wyd.).

Część druga

Długi marsz do supremacji w partii komunistycznej

5

Przejęcie Armii Czerwonej i opanowanie krainy bandytów

(1927–1928; wiek 33–34)

Gdy Chiang Kai-shek zerwał z komunistami w kwietniu 1927 roku, Stalin zajmował już najwyższą pozycję na Kremlu i osobiście decydował o polityce Związku Sowieckiego wobec Chin. W odpowiedzi na posunięcie Chianga polecił KPCh niezwłocznie uformować własną armię i opanować jakieś terytorium, co miało być wstępem do realizacji długofalowego planu zbrojnego podboju Chin.

Wariant militarny – zdobycie władzy przez chińskich komunistów siłą – był ulubioną koncepcją strategiczną Moskwy od utworzenia Kominternu w 1919 roku. Dopóki Guomindang uczestniczył w jej grze, taktyka Moskwy polegała na infiltracji armii przez chińskich komunistów. Po zerwaniu Stalin rozkazał im w miarę możności opanować jak najwięcej oddziałów oraz „utworzyć kilka nowych korpusów”.

Stalin wysłał do Chin zaufanego Gruzina Beso Łominadzego. Jan Bierzin, szef rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU, napisał do Klimienta Woroszyłowa, przewodniczącego Chińskiej Komisji w Moskwie, że z punktu widzenia Rosji najważniejszym zadaniem jest sformowanie w Chinach armii czerwonych. Rosja zorganizowała potężny system pomocy dla chińskich komunistów. GRU miało swoich ludzi we wszystkich większych miastach Chin. Wywiad dostarczał im broni, pieniędzy, lekarstw i przekazywał informacje, które często miały istotne znaczenie dla przetrwania KPCh. Moskwa wysłała również do Chin wielu doradców wysokiej rangi, którzy pomagali kierować operacjami wojskowymi partii. Równocześnie w Rosji rozbudowano program szkolenia wojskowego kadr KPCh.

Zgodnie z pierwszym planem opracowanym w Moskwie oddziały opanowane przez komunistów miały skierować się na południe, żeby odebrać broń przesłaną statkami z Rosji oraz założyć tam swoją bazę. Równocześnie komuniści mieli wywołać powstania chłopskie w Hunanie i trzech sąsiednich prowincjach, gdzie istniały ekstremistyczne organizacje chłopskie. Celem powstań było zdobycie władzy w tym regionie.

Mao zgodził się z propozycją przyjęcia strategii wojskowej. 7 sierpnia 1927 roku powiedział podczas nadzwyczajnego zebrania partyjnego, któremu przewodniczył Łominadze, że „władza pochodzi z lufy karabinu” (to powiedzenie zrobiło później międzynarodową karierę). Jednakże w ramach ogólnego planu Mao zamierzał realizować swój program – chciał mieć zarówno karabiny, jak i partię. Jego plan zakładał stworzenie własnej armii, zdobycie terytorium i prowadzenie rozmów z Moskwą i Szanghajem z pozycji siły. Zrealizowanie tego projektu zapewniłoby mu również osobiste bezpieczeństwo. Oczywiście zamierzał pozostać członkiem partii, gdyż jej związek z Rosją stanowił dla niego jedyną szansę na osiągnięcie czegoś więcej niż status bandyty.

W tym okresie Łominadze pozbawił profesora Chena stanowiska sekretarza generalnego partii i zrzucił na niego odpowiedzialność za niepowodzenie polityki sojuszu z Guomindangiem. Jego miejsce zajął młodszy towarzysz, niejaki Qu Qiubai (Chu Chiu-pai), którego kwalifikacje do sprawowania tej funkcji ograniczały się do bliskich kontaktów z Rosjanami. Mao awansował z Komitetu Centralnego do Biura Politycznego, ale został tylko drugorzędnym członkiem.

Teraz Mao rozpoczął skomplikowane manewry, które już po czterech latach wywindowały go na szczyt komunistycznej hierarchii. Latem 1927 roku nie dysponował żadnymi uzbrojonymi ludźmi i nie dowodził żadnymi oddziałami, dlatego postanowił przejąć te, które sformowali inni działacze.

Głównymi siłami komunistów w tym czasie były oddziały, które udało im się oderwać od armii Guomindangu. Liczyły one dwadzieścia tysięcy ludzi; stacjonowały w Nanchangu, stolicy prowincji Jiangxi, około dwustu pięćdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Wuhanu i trzystu kilometrów na wschód od Changshy. Siły te nie były w żaden sposób podporządkowane Mao. 1 sierpnia, na polecenie Moskwy, oddziały się zbuntowały. Głównym organizatorem buntu był Zhou Enlai (Czou En-laj), członek partii odpowiedzialny za siły zbrojne, pod bezpośrednim nadzorem rosyjskiego doradcy wojskowego Kumanina[I]. Zbuntowane oddziały pomaszerowały prosto do Shantou (Swatou) na wybrzeżu, sześćset kilometrów na południe, gdzie Rosjanie mieli im dostarczyć broni.

Mao podjął próbę przejęcia przynajmniej części tych oddziałów. Miał przemaszerować nieco na południe od prowincji Hunan. Na początku sierpnia Mao zaproponował przywództwu KPCh wzniecenie powstania chłopskiego w południowym Hunanie w celu, jak to określił, stworzenia wielkiej bazy czerwonych, obejmującej „co najmniej pięć powiatów”. W rzeczywistości nie zamierzał organizować powstania. Nigdy przedtem tego nie robił i nie sądził, żeby to mogło się udać. (Wcześniejsze bunty chłopskie w Hunanie były możliwe dzięki osłonie ówczesnego radykalnego rządu). Jedynym celem tej propozycji było uzasadnienie przekazania pod jego dowództwo znacznego kontyngentu zbuntowanych oddziałów, które maszerowały na południe. Szanghaj nie zorientował się, że jest to wybieg, a Mao zależy tylko na przejęciu wojska, dlatego zaaprobował jego plan.

Przywódcy „powstania” w Hunanie mieli się zebrać 15 sierpnia w konsulacie rosyjskim w Changshy i rozpocząć akcję. Mao się jednak nie pojawił, choć przebywał na przedmieściach. Ponieważ to on miał dowodzić całym przedsięwzięciem, spotkanie odłożono na następny dzień. Mao znów nie przybył. Pojawił się dopiero 18 sierpnia, gdy wprowadził się do konsulatu ze względu na bezpieczeństwo. Swym i sfrustrowanym towarzyszom powiedział tylko, że „badał sprawy chłopstwa”.

Mao ukrywał prawdziwy powód czterodniowej nieobecności – chciał zyskać na czasie, żeby przekonać się, jak radzą sobie buntownicy, czy rzeczywiście przejdą przez południowy Hunan i czy będzie mógł ich wykorzystać. Jeśli nie, nie zamierzał w ogóle tam jechać.

Zbuntowane oddziały od samego początku miały ogromne problemy. W ciągu trzech dni od opuszczenia Nanchangu zdezerterowała jedna trzecia żołnierzy. Wielu zmarło, ponieważ pili brudną wodę z ryżowych poletek. Temperatura przekraczała trzydzieści stopni, było wilgotno. Ci, którzy przeżyli, stracili połowę amunicji. Topniejące oddziały walczyły o przetrwanie i robiły wszystko, żeby dotrzeć na wybrzeże. Nie było najmniejszych szans na to, by były w stanie pomóc w powstaniu.

Gdy zatem Mao przyłączył się do swych towarzyszy w rosyjskim konsulacie, zażądał zrezygnowania z planu powstania w południowym Hunanie, choć był to jego pomysł. Zamiast tego chciał zająć Changshę, stolicę prowincji. Argumentował, że powinni „zawęzić plan powstania”.

Prawdziwy cel tego przedsięwzięcia był dokładnie taki sam jak przedtem – chodziło o sprawowanie kontroli nad jakimiś zbrojnymi oddziałami. W tym momencie jedyne siły czerwonych, jakie znajdowały się w pobliżu, stacjonowały poza Changshą. Były to trzy grupy: oddziały chłopskie uzbrojone w broń odebraną policji, bezrobotni górnicy i strażnicy zamkniętych kopalń w Anyuanie oraz jeden oddział wojskowy, który maszerował tędy w celu przyłączenia się do buntowników z Nanchangu. W sumie siły te liczyły kilka tysięcy ludzi. Mao zaproponował atak na Changshę, ponieważ wtedy oddziały te zostałyby wykorzystane w akcji i miałby szansę na objęcie dowództwa.

Plan zakończył się sukcesem. Propozycję ataku na Changshę przyjęto, a Mao został szefem Komitetu Frontowego. W ten sposób stał się przedstawicielem partii i to on pod nieobecność wyższych władz podejmował ostateczne decyzje. Mao nie miał żadnego przygotowania wojskowego, ale usilnie starał się o to stanowisko i urządził pokaz entuzjazmu dla rozkazów z Moskwy na oczach dwóch Rosjan obecnych na posiedzeniu, którzy o wszystkim decydowali. „Ostatni rozkaz Kominternu dotyczący powstania był tak błyskotliwy – oświadczył – że trzysta razy podskoczyłem z radości”.

Celem następnego posunięcia Mao było powstrzymanie marszu wspomnianych oddziałów na Changshę i skoncentrowanie ich w miejscu, gdzie mógłby sprawować nad nimi kontrolę. Miejsce to musiało znajdować się dość daleko od Changshy, żeby inni przedstawiciele partii lub Rosjanie nie mogli tam łatwo dotrzeć. Nie było żadnych połączeń telefonicznych ani radiowych z oddziałami.

31 sierpnia Mao opuścił rosyjski konsulat. Oświadczył, że zamierza przyłączyć się do oddziałów, ale tego nie zrobił. W rzeczywistości pojechał do miasta Wenjiashi, sto kilometrów na wschód od Changshy. W dniu rozpoczęcia działań, wyznaczonym na 11 września, Mao w dalszym ciągu się tam ukrywał się. 14 września, nim jakiekolwiek oddziały zbliżyły się do Changshy lub poniosły porażkę, rozkazał zrezygnować z marszu na stolicę prowincji i zamiast tego przeprowadzić koncentrację w Wenjiashi. Dzień później organizacja partyjna w Changshy musiała zatem odwołać akcję. Sekretarz sowieckiego konsulatu Maier określił odwrót jako „najbardziej godną pogardy zdradę i tchórzostwo”. Moskwa nazwała to „żartem z powstania”. Najwyraźniej nikt nie zdał sobie sprawy, że Mao przeprowadził tę akcję wyłącznie po to, żeby mieć kontrolę nad uzbrojonymi oddziałami.

Operacja ta jest opisywana w książkach historycznych jako Powstanie Jesiennych Zbiorów, przeprowadzone przez chłopów pod przywództwem Mao. Dała ona początek międzynarodowemu mitowi, jakoby był on chłopskim przywódcą. Jest to również jedno z wielkich oszustw w karierze Mao (w celu ukrycia prawdy Mao w rozmowie z Amerykaninem Edgarem Snowem opowiadał dziwne bajki). To „powstanie” nie tylko nie było autentycznym chłopskim przedsięwzięciem, ale również Mao nie brał udziału w żadnej walce[II] – przeciwnie, przeszkodził w jej podjęciu.

Mao jednak zdobył to, na czym mu zależało – władzę nad uzbrojonymi oddziałami liczącymi około tysiąca pięciuset ludzi. Sto siedemdziesiąt kilometrów na południe od Wenjiashi ciągnie się pasmo gór Jinggang, stanowiące tradycyjny obszar działania bandytów. Mao postanowił tam założyć swoją bazę. Brak dobrych dróg oznaczał, że władze chińskie nie mogły kontrolować wielu górskich obszarów. Góry Jinggang miały dodatkową zaletę: leżały na granicy między dwiema prowincjami, a zatem znajdowały się na skraju obszaru działania władz obu.

Mao utrzymywał kontakty z Yuan Wencai, bandytą grasującym na tym terenie. Yuan i jego partner Wang Zuo mieli armię liczącą pięciuset ludzi i kontrolowali niemal cały powiat Ninggang, gdzie mieszkało sto trzydzieści tysięcy ludzi. Utrzymywali się z czynszów i podatków, jakie nakładali na mieszkańców.

Mao przewidywał, że może mieć kłopoty z nakłonieniem dowódców oddziałów do udania się bez wyraźnych rozkazów partii w rejon działania bandytów, dlatego najpierw postarał się o poparcie kilku wodzów, których znał wcześniej. Gdy już miał ich po swojej stronie, 19 września zwołał zebranie wszystkich dowódców. Jego ludzie podawali herbatę i papierosy, dzięki czemu mogli wchodzić do pokoju i mieć oko na to, co się dzieje. Spór był bardzo ostry. Główny dowódca żądał, żeby zgodnie z planem pomaszerowali na Changshę, ale Mao był jedynym obecnym przywódcą partyjnym (pozostali, podobnie jak Rosjanie, byli w odległej o sto kilometrów Changshy), i dlatego udało mu się postawić na swoim. Wszystkie oddziały pomaszerowały w góry Jinggang. Początkowo Mao był dla żołnierzy kimś zupełnie obcym. Niektórzy wzięli go za mieszkańca okolicy i próbowali zmusić do dźwigania broni.

Mao ubierał się jak wiejski nauczyciel: nosił długą niebieską sukmanę i bawełniany szalik domowej roboty. Po drodze rozmawiał z żołnierzami, oceniał ich stan i wartość bojową – „zupełnie jakby liczył rodzinne skarby”, wspominał jeden z nich.

Gdy powiedział żołnierzom, że mają zostać „górskimi panami” – czyli bandytami – wszyscy byli oszołomieni. Nie po to przyłączyli się do komunistycznej rewolucji. Jednakże Mao, przemawiając w imieniu partii, zapewnił ich, że będą bardzo szczególnymi bandytami – będą bojownikami międzynarodowej rewolucji. Bandytyzm był dla nich najlepszą szansą: „Nikt nie pokonał górskich panów, a tym bardziej nikt nie pokona nas”.

Mimo to żołnierzy ogarnęło przygnębienie. Byli wyczerpani, wielu chorowało na malarię, dyzenterię lub ropienie nóg. Gdy tylko się zatrzymali, dusili się we własnym smrodzie tak silnym, że można go było wyczuć z odległości kilku kilometrów. Chorzy i ranni kładli się na trawę, ale często nie mieli już siły wstać. Wielu zdezerterowało. Mao wiedział, że nie zdoła ich zatrzymać siłą, dlatego pozwolił odejść tym, którzy tego chcieli, pod warunkiem że zostawią broń. Dwaj najwyżsi dowódcy postanowili udać się do Szanghaju. Obaj później przeszli na stronę Guomindangu. Gdy Mao dotarł wreszcie do kraju wyjętych spod prawa, zostało mu już tylko sześciuset ludzi. W ciągu kilku tygodni stracił połowę żołnierzy. Ci, którzy zostali, na ogół nie mieli wyboru. To oni tworzyli zarodek przyszłej armii Mao – jak to określił, stanowili „jedną iskrę, która rozpoczęła pożar prerii”.

Pierwszą rzeczą, jaką zrobił Mao po przybyciu do kraju bandytów na początku października, było złożenie wizyty Yuanowi. Wybrał się do niego w towarzystwie tylko kilku ludzi, żeby wódz bandytów nie poczuł się zagrożony. Yuan kazał swoim ludziom ukryć się w pobliżu, na wypadek gdyby Mao przyjechał z żołnierzami. Gdy przekonał się, że nic mu nie grozi, kazał zarżnąć świnię na ucztę, po czym usiedli, żeby porozmawiać, pijąc herbatę i zajadając fistaszki oraz nasiona melona.

Mao zdołał się wcisnąć na teren opanowany przez bandytów, ponieważ utrzymywał, że znalazł się tu tylko przejazdem, w drodze na wybrzeże, gdzie chciał się połączyć z buntownikami z Nanchangu. Udało mu się dobić targu. Yuan zgodził się na krótki pobyt Mao w górach. Miał żywić swoich ludzi, łupiąc okolice. Przez pewien czas mieli się o nich zatroszczyć bandyci.

Cztery miesiące później, w lutym, Mao był już panem swoich gospodarzy. Ostatnim aktem w przejęciu władzy było zdobycie stolicy powiatu Ninggang 18 lutego – poważne zwycięstwo jak na standardy bandytów. Była to również pierwsza bitwa, w której Mao brał udział w dowodzeniu – przyglądając się walce przez lornetkę z sąsiedniego wzgórza.

Trzy dni później, 21 lutego, Mao zorganizował wielki wiec z okazji zwycięstwa, w którym wzięło udział tysiące ludzi. Najważniejszym wydarzeniem wiecu było zabicie naczelnika powiatu. Naoczny świadek tak opisał tę scenę (ostrożnie dobierając słowa, gdyż opowiadał to za rządów komunistów): „W ziemię wbito rozgałęzioną drewnianą ramę […], do której przywiązali Zhang Kaiyanga [naczelnika powiatu]. Miejsce egzekucji było otoczone liną na drewnianych słupkach, na której zawieszono slogany. Ludzie wbili w naczelnika swoje włócznie, subiao, i tak go zabili […]. Komisarz Mao przemawiał na wiecu”. Mao już wcześniej wyraził swoje upodobanie do tej broni. Teraz, na jego oczach, zabito nią naczelnika powiatu.

Od czasu przybycia Mao wiece z okazji publicznych egzekucji były stałym elementem życia w okolicy. Lubił, gdy śmierć nie następowała zbyt szybko. Na jednym takim wiecu po łupieżczej ekspedycji w chiński Nowy Rok napisał kilka kupletów, które przyczepiono do drewnianych słupów po obu stronach sceny:

Patrzcie, jak dziś zabijamy złych obszarników.

Czy się nie lękasz?

To nóż zgrzyta o nóż.

Mao wygłosił przemówienie, po czym lokalny właściciel ziemski Guo Weijian został zabity zgodnie z receptą z jego wiersza.

Mao nie wymyślił publicznych egzekucji, ale dodał do tej koszmarnej tradycji nowoczesny wymiar: zorganizowany wiec. W ten sposób znaczna część ludności była zmuszona do oglądania egzekucji. Ludzi spędzano na miejsce, nie wolno im było odejść, ściśnięci w tłumie oglądali krwawą i okrutną kaźń, słyszeli krzyki ofiar. To budziło grozę.

Tradycyjni bandyci nie mogli dorównać Mao i jego metodom reżyserowanego terroru, które przejmowały lękiem nawet ich. Yuan i Wang podporządkowali się rozkazom Mao. Niedługo potem musieli utworzyć oddział pod jego dowództwem. Swymi bandyckimi metodami pokonał bandytów.

Zaraz po zatrzymaniu się w górach Mao wysłał gońca do władz partyjnych w Changshy. W ciągu kilku dni udało się nawiązać kontakt i jeszcze w październiku Szanghaj dowiedział się o zdarzeniach związanych z Powstaniem Jesiennych Zbiorów. Dla wszystkich było całkowicie oczywiste, że to Mao przerwał akcję, a następnie oddalił się z żołnierzami bez pozwolenia. Szanghaj wezwał go w celu omówienia fiaska. Mao zignorował wezwania. 14 listopada został zwolniony ze wszystkich stanowisk partyjnych.

Partia usilnie starała się go pozbyć. 31 grudnia Szanghaj oświadczył komitetowi w Hunanie, że „zdaniem centrum […] armia dowodzona przez towarzysza Mao […] popełniła bardzo poważne błędy polityczne. Centrum poleca [wam] wysłać do niego ważnego towarzysza z rezolucją o wykluczeniu Mao z partii […]. Zwoła on zebranie towarzyszy z armii […] w celu zaprowadzenia porządku w tamtejszej organizacji partyjnej”. Niewątpliwie spodziewano się kłopotów ze strony Mao, gdyż w poleceniu znalazły się słowa: „Wybierzcie na przedstawiciela partii inteligentnego i odważnego towarzysza robotnika”.

Sztandar partyjny miał dla Mao duże znaczenie, ponieważ on sam nie odznaczał się tą tajemną siłą, która przyciąga innych. Zastosował zatem proste rozwiązanie: postarał się, żeby wiadomość o wyrzuceniu go z partii nie dotarła do ludzi.

Tak się wygodnie złożyło – ktoś mógłby powiedzieć: podejrzanie wygodnie – że tydzień po tym, jak Szanghaj wydał swój rozkaz, władze Guomindangu aresztowały członków Komitetu Centralnego w Hunanie. Żołnierze nigdy się nie dowiedzieli, że centralne władze partyjne pozbawiły Mao mandatu. Dopiero w marcu 1928 roku Mao pozwolił na pojawienie się w bazie emisariusza z wiadomością o wydaleniu z partii. Tym razem również przechytrzył władze partyjne: postarał się, żeby posłaniec mógł przekazać wiadomość tylko kilku wybranym sługusom, a następnie udał, że się podporządkowuje, składając rezygnację i przekazując stanowisko figurantowi. Przyjął nowy tytuł komendanta dywizji i dalej dowodził.

Kraina bandytów stanowiła idealną bazę, dobrze zaopatrzoną w żywność. Góry, choć tylko o wysokości dziewięciuset dziewięćdziesięciu pięciu metrów, były strome i zapewniały bezpieczeństwo dzięki licznym przepaściom oraz stale otulonemu mgłą gęstemu lasowi świerków i bambusa, w którym żyły małpy, dziki, tygrysy i różne jadowite węże. Można tu było łatwo się bronić, a w razie konieczności uciec ukrytymi ścieżkami do drugiej prowincji. Nikt obcy nie mógłby wypatrzyć tych błotnistych dróżek schowanych w gęstej roślinności. Dla ludzi wyjętych spod prawa była to bezpieczna kryjówka.

Mao i jego żołnierze zdobywali żywność, organizując wyprawy do sąsiednich powiatów, a niekiedy jeszcze dalej. Te wypady były pompatycznie określane jako da tuhao – dosłownie „zniszcz obszarniczych tyranów”. W rzeczywistości były to klasyczne bandyckie napady, podczas których nie przebierano w środkach. „Jeśli masy nie rozumieją, co oznacza określenie »obszarniczy tyrani«, możecie im powiedzieć, że to mający pieniądze lub bogaci” – wyjaśnił Mao swoim żołnierzom. Pojęcie „bogaci” było bardzo względne, mogło oznaczać rodzinę mającą kilkanaście litrów oleju do gotowania lub kilka kur. „Zniszcz” również mogło oznaczać różne rzeczy, od zwykłej grabieży do ściągania okupu i morderstw.

Prasa często opisywała te napady, co sprawiło, że Mao zdobył rozgłos. Teraz był znany jako wielki herszt bandytów.

Takie bandyckie działania nie cieszyły się poparciem lokalnych mieszkańców. Pewien czerwony żołnierz wspominał, jak trudno było przekonać ludzi, żeby pomogli im znaleźć bogatych lub przyłączyli się do napadu, a nawet do podziału łupów. Inny opisał, co zdarzyło się pewnej nocy:

Zwykle otaczaliśmy dom obszarniczego tyrana, najpierw go chwytaliśmy, a potem zaczynaliśmy konfiskatę. Tym razem, gdy tylko się włamaliśmy, nagle rozległy się gongi […], pojawiło się kilkuset wrogów [mieszkańców wsi] […]. Pojmali ponad czterdziestu naszych ludzi i zamknęli ich w klanowej Świątyni […], pobili ich i związali, a potem kobiety zaczęły ich deptać. Postawili na nich beczki z ziarnem, obciążone wielkimi kamieniami. Torturowali ich tak okrutnie […].

Wprawdzie Mao uzasadniał te napady ideologicznymi argumentami – walką z wyzyskiwaczami – ale niewiele się one różniły od brutalnego rozboju bandytów, co budziło niezadowolenie żołnierzy, a zwłaszcza dowódców wojskowych. W grudniu 1927 roku główny dowódca Chen Hao spróbował uciec wraz ze swymi oddziałami podczas łupieżczej wyprawy. Mao pojawił się jednak na czele grupy pościgowej, złożonej z jego zwolenników, i kazał aresztować Chena. Później został on stracony w obecności żołnierzy wszystkich oddziałów. Niewiele brakowało, a Mao straciłby swoją armię. W ciągu kilku miesięcy sprawowania kontroli nad oddziałami zdezerterowali wszyscy wyżsi oficerowie.

W celu przypodobania się ludziom Mao zorganizował „komitety żołnierzy”, które miały wpływ na podział łupów. Równocześnie zorganizował tajne komórki partyjne, które były odpowiedzialne tylko przed nim jako partyjnym zwierzchnikiem. Nawet oficerowie nie wiedzieli, kto jest członkiem partii, co oznaczało, że wśród żołnierzy działała tajna organizacja. Mao wykorzystał komunistyczny mechanizm kontroli do umocnienia swej władzy nad wojskiem.

Jednakże ta władza była dość chwiejna, a on sam z pewnością nie cieszył się popularnością. Mao nie mógł sobie pozwolić, żeby choć na chwilę przestać myśleć o własnym bezpieczeństwie. W tym okresie zaczął tworzyć system ochrony, który w późniejszych latach jego życia przybrał monstrualne rozmiary – mimo że pozostawał niemal niewidoczny. Chroniło go stu strażników, przy czym ich liczba stale rosła. Wybrał dla siebie kilka domów w różnych miejscowościach i kazał je odpowiednio przystosować. We wszystkich urządzono drugie wyjście, zwykle z tyłu budynku, przez które można było uciec w góry. Później, w czasie Długiego Marszu, nawet gdy był w drodze, w niemal wszystkich domach, w których nocował, było specjalne wyjście pozwalające na ucieczkę.

Mao lubił wystawne życie. Jedna z jego rezydencji, tak zwany Ośmioboczny Pawilon, wyróżniała się pod względem architektonicznym. Przestronna główna część budynku, wychodząca na rozległy dziedziniec nad rzeką, miała sufit złożony z trzech warstw ośmiobocznych drewnianych paneli, tworzących spiralę zakończoną niewielkim świetlikiem; całość przypominała pagodę ze szklanym wierzchołkiem. Przedtem dom należał do miejscowego lekarza, który teraz mieszkał w kącie dziedzińca, ale w dalszym ciągu praktykował – co bardzo odpowiadało Mao, stale uskarżającemu się na takie czy inne dolegliwości.

Mao zajął również okazały dom miejscowego lekarza w mieście Longshi. Dom odznaczał się ciekawą architekturą, która świadczyła o dawnej zamożności miasta. Składał się z dwóch części: europejskiej murowanej willi, z elegancką loggią nad romańskimi arkadami, oraz tradycyjnej rezydencji chińskiej z cegieł i belek, z kilkoma zadartymi do góry okapami i koronkowymi okiennicami. Dwie części były połączone wspaniałym ośmiobocznym portykiem.

Natomiast kwatera główna Mao w Longshi mieściła się w pięknym dwupiętrowym budynku, położonym na działce o powierzchni dwóch tysięcy metrów kwadratowych; przedtem była to najlepsza szkoła dla chłopców z trzech powiatów. Całe najwyższe piętro było otwarte z trzech stron; można było stamtąd podziwiać widok rzeki i chmur. Piętro to zostało tak zaprojektowane, żeby w czasie dusznego lata uczniowie mogli cieszyć się powiewem wiatru. Zajęcie tego budynku stanowiło zapowiedź stałej reguły w postępowaniu Mao. Gdziekolwiek się znalazł, nakazywał rekwizycję szkół, świątyń klanowych i katolickich kościołów (często najsolidniejszych budynków w wiejskich regionach). To były najlepsze budynki i jedyne dostatecznie duże, żeby można w nich było zorganizować zebranie. Zajęcia szkolne, rzecz jasna, były przerywane.

W czasie pobytu w kraju bandytów, trwającego piętnaście miesięcy, Mao udał się w góry tylko trzy razy; w sumie przebywał w nich niecały miesiąc. Nawet wówczas nie musiał znosić niewygód. Gdy pojechał na spotkanie z hersztem bandytów Yuanem, mieszkał w pięknej rezydencji znanej jako Biały Dom, wcześniej należącej do handlarza drewnem z Kantonu. Bandyci wspaniale go gościli, urządzili na jego cześć bankiet, na który zarżnęli kilka świń i owiec.

Już wówczas można było dostrzec zarysy jego przyszłego stylu życia po zdobyciu władzy. Mao miał kilku służących: zarządzającego, kucharza, pomocnika kucharza, do którego obowiązków należało noszenie wody dla Mao, stajennego, dbającego o niewielkiego konia swego pana, oraz kilku sekretarzy. Jeden chłopiec na posyłki miał specjalne zadanie – dostarczał papierosy wybranej marki z Longshi. Inny ordynans zbierał dla Mao pisma i książki ze złupionych miast i bogatych domów.

Mao również ożenił

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

6

Mao podporządkowuje sobie naczelnego dowódcę chińskiej Armii Czerwonej

Dostępne w wersji pełnej.

7

Przejęcie armii Penga i śmierć drugiej żony

Dostępne w wersji pełnej.

8

Krwawa czystka toruje drogę „przewodniczącemu Mao”

Dostępne w wersji pełnej.

9

Mao i pierwsze czerwone państwo

Dostępne w wersji pełnej.

10

Od wichrzyciela do figuranta

Dostępne w wersji pełnej.

11

Jak Mao włączył się do Długiego Marszu

Dostępne w wersji pełnej.

12

Długi Marsz I:
Chiang pozwala czerwonym odejść

Dostępne w wersji pełnej.

13

Długi Marsz II: Władza zza tronu

Dostępne w wersji pełnej.

14

Długi Marsz III:
Monopolizacja kontaktów z Moskwą

Dostępne w wersji pełnej.

Część trzecia

Dostępne w wersji pełnej.

15

Gospodarz umiera we właściwym momencie

Dostępne w wersji pełnej.

16

Porwanie Chiang Kai-sheka

Dostępne w wersji pełnej.

17

Wejście na ogólnokrajową scenę

Dostępne w wersji pełnej.

18

Nowy wizerunek, nowe życie, nowa żona

Dostępne w wersji pełnej.

19

Czerwony szpieg wywołuje wojnę chińsko-japońską

Dostępne w wersji pełnej.

20

Walczcie z rywalami i Chiangiem, nie z Japonią

Dostępne w wersji pełnej.

21

Najbardziej upragniony scenariusz: Stalin i Japonia dokonują rozbioru Chin

Dostępne w wersji pełnej.

22

Śmiertelna pułapka na własnych ludzi

Dostępne w wersji pełnej.

23

Terror i budowa bazy politycznej

Dostępne w wersji pełnej.

24

Próby otrucia odważnego przeciwnika

Dostępne w wersji pełnej.

25

Mao wreszcie zostaje najwyższym przywódcą partii

Dostępne w wersji pełnej.

Część czwarta

Dostępne w wersji pełnej.

26

„Rewolucyjna wojna opiumowa”

Dostępne w wersji pełnej.

27

Nadchodzą Rosjanie!

Dostępne w wersji pełnej.

28

Uratowany przez Waszyngton

Dostępne w wersji pełnej.

29

Szpiedzy, zdrady i kiepskie przywództwo – upadek Chianga

Dostępne w wersji pełnej.

30

Zdobycie Chin

Dostępne w wersji pełnej.

31

Totalitarne państwo, ekstrawaganckie życie

Dostępne w wersji pełnej.

Część piąta

Dostępne w wersji pełnej.

32

Rywalizacja ze Stalinem

Dostępne w wersji pełnej.

33

Zapasy dwóch tyranów

Dostępne w wersji pełnej.

34

Dlaczego Mao i Stalin rozpoczęli wojnę koreańską

Dostępne w wersji pełnej.

35

Mao korzysta z wojny koreańskiej

Dostępne w wersji pełnej.

36

Początek tajnego programu budowy supermocarstwa

Dostępne w wersji pełnej.

37

Wojna z chłopstwem

Dostępne w wersji pełnej.

38

Starcia z Chruszczowem

Dostępne w wersji pełnej.

39

Ścięcie „Stu kwiatów”

Dostępne w wersji pełnej.

40

Wielki Skok: „Niewykluczone, że umrze połowa Chińczyków”

Dostępne w wersji pełnej.

41

Samotna walka ministra obrony Penga

Dostępne w wersji pełnej.

42

Bunt Tybetańczyków

Dostępne w wersji pełnej.

43

Globalna ekspansja maoizmu

Dostępne w wersji pełnej.

44

W pułapce zastawionej przez przewodniczącego ChRL

Dostępne w wersji pełnej.

45

Bomba

Dostępne w wersji pełnej.

46

Czas niepewności i niepowodzeń

Dostępne w wersji pełnej.

Część szósta

Dostępne w wersji pełnej.

47

Mao wytargowuje zgodę na rewolucję kulturalną

Dostępne w wersji pełnej.

48

Wielka czystka

Dostępne w wersji pełnej.

49

Gorzka zemsta

Dostępne w wersji pełnej.

50

Nowy aparat władzy przewodniczącego

Dostępne w wersji pełnej.

51

Histeria wojenna

Dostępne w wersji pełnej.

52

Spór z Lin Biao

Dostępne w wersji pełnej.

53

Upadek maoizmu na świecie

Dostępne w wersji pełnej.

54

Nixon: tropiciel czerwonych połyka haczyk

Dostępne w wersji pełnej.

55

Szef nie pozwala leczyć chorego na raka Zhou

Dostępne w wersji pełnej.

56

Pani Mao i rewolucja kulturalna

Dostępne w wersji pełnej.

57

Osłabiony Mao stara się zapewnić sobie bezpieczeństwo

Dostępne w wersji pełnej.

58

Ostatnie dni

Dostępne w wersji pełnej.

Epilog

Dostępne w wersji pełnej.

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej.

Lista osób, które udzieliły wywiadów

Dostępne w wersji pełnej.

Wykorzystane archiwa

Dostępne w wersji pełnej.

Przypisy końcowe

Dostępne w wersji pełnej.

Bibliografia źródeł w języku chińskim

Dostępne w wersji pełnej.

Bibliografia źródeł w innych językach

Dostępne w wersji pełnej.

Spis treści:

Dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału

Mao: The Unknown Story

Copyright © Globalflair Ltd 2006

Copyright © for the translation by Anna Amsterdamska & Jerzy Amsterdamski

Projekt okładki

Zuzanna Weremiuk

Fotografia na okładce

© Keystone / Getty Images

Redaktor nabywający

Anna Steć

Redaktor prowadzący

Joanna Bernatowicz

Opracowanie tekstu

d2d.pl

ISBN 978-83-240-7588-1

Wydanie II

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek