Dla Neala

Najmniejsza nawet okruszyna prawdy, jaką możemy zdobyć
z poznania rzeczy najwyższych, cenniejsza jest niż najpewniejsze
poznanie rzeczy najniższych.

Święty Tomasz z Akwinu,
Suma teologiczna I, 1, 5 ad 1*

Panie i panowie, jestem teraz skuty kajdanami, nad którymi pewien brytyjski ślusarz pracował przez pięć lat.
Nie wiem, czy uda mi się z nich uwolnić, ale zapewniam państwa, że uczynię, co w mojej mocy.

Harry Houdini, Hipodrom w Londynie,
Dzień Świętego Patryka 1904

* Tłum. Pius Bełch OP, Londyn 1975 (przyp. tłum.).

Charlotte Cleve do końca życia miała się obwiniać o śmierć syna, ponieważ kolację z okazji Dnia Matki postanowiła zorganizować o osiemnastej zamiast w południe, po kościele, jak to było w zwyczaju Cleve’ów. Starszyzna rodziny wyraziła niezadowolenie ze zmiany, a choć przyczyna tkwiła głównie w podejrzliwości wobec nowatorstwa, Charlotte czuła, że powinna była zwrócić uwagę na szmer utyskiwań – drobną, ale złowróżbną przestrogę przed tym, co miało nadejść. Chociaż, nawet widziana z perspektywy czasu, przestroga ta była niejasna, to chyba w tym życiu nie możemy mieć nadziei na nic bardziej wyraźnego.

Mimo iż Cleve’owie uwielbiali opowiadać sobie nawet o drobnych wydarzeniach z historii rodziny – stosując stylizowaną narrację i retoryczne przerywniki, powtarzali słowo w słowo całe sceny na łożu śmierci albo oświadczyny sprzed stu lat – to o wypadkach tego strasznego Dnia Matki nigdy nie rozmawiali. Nie rozmawiali o nich nawet w potajemnych dwuosobowych grupach podczas długich podróży samochodem ani w kuchni w bezsenną noc. Było to niezwykłe, bo właśnie dzięki takim rodzinnym rozmowom Cleve’owie odnajdywali się w świecie. Stale odgrywali nawet najokrutniejsze i najbardziej przypadkowe katastrofy – śmierć jednego z małych kuzynów Charlotte w ogniu; wypadek na polowaniu, w wyniku którego zginął wuj Charlotte, kiedy jeszcze chodziła do szkoły podstawowej – łagodny głos babci i surowy głos matki łączyły się harmonijnie z barytonem dziadka i paplaniną ciotek, z ozdobnymi drobiazgami improwizowanymi przez śmiałych solistów, które chór skwapliwie podchwytywał i rozwijał, aż w końcu wspólnym wysiłkiem zaczynali śpiewać jedną pieśń; pieśń, której następnie uczyli się na pamięć i śpiewali raz po raz, a ona powoli nadżerała pamięć i zajmowała miejsce prawdy: gniewny strażak, któremu nie udało się reanimować maleńkiego ciałka, zostaje słodko przemieniony w strażaka łkającego; markotna suka myśliwska, przez kilka tygodni zdumiona śmiercią pana, zostaje ponownie obsadzona w rodzinnej legendzie w roli pogrążonej w żałobie Queenie, która bez wytchnienia szukała ukochanego po całym domu, przez całą noc wyła niepocieszona w budzie i radośnie szczekała na powitanie, ilekroć do podwórza zbliżał się drogi duch, duch, którego tylko ona widziała.

– Psy widzą to, czego my nie potrafimy dostrzec – mawiała zawsze śpiewnie Tat, ciotka Charlotte, w odpowiednim miejscu opowiadania. Tat miała coś z mistyczki, a duch był jej innowacją.

Ale Robin: ich kochany mały Robs. Po upływie ponad dziesięciu lat jego śmierć pozostawała agonią; nie było żadnego upiększania szczegółów; potworność nie mogła zostać naprawiona ani przedstawiona w innej permutacji za pomocą jednego ze znanych Cleve’om zabiegów narracyjnych. Co więcej, ponieważ ta zamierzona amnezja zapobiegła przetłumaczeniu śmierci Robina na ów słodki, stary język ojczysty rodziny, który wygładzał nawet najbardziej gorzkie tajemnice w wygodną, czytelną formę – wspomnienia o wypadkach tamtego dnia były chaotyczne i fragmentaryczne jak jasne szklane odłamki koszmaru, które rozpalały się od zapachu wistarii, skrzypienia sznura do prania, pewnego burzowego wiosennego światła.

Czasami te wyraźne przebłyski wspomnień przypominały fragmenty złego snu, jak gdyby nigdy nic podobnego się nie wydarzyło. A jednak pod wieloma względami było to jedyne rzeczywiste wydarzenie w życiu Charlotte.

Jedyną metodą narracyjną, jaką mogła narzucić tej zbieraninie obrazów, była narracja rytuału, niezmienna od jej dzieciństwa – ramy zjazdu rodzinnego. Ale nawet to stanowiło niewielką pomoc. Tamtego roku wzgardzono procedurami, zignorowano domowe zasady. W retrospekcji wszystko było znakiem wskazującym na katastrofę. Kolacja nie odbyła się w domu dziadka, jak zwykle, ale w domu Charlotte. Bukieciki do staników z orchidei cymbidium zamiast zwyczajowych róż. Krokiety z kurczaka – które wszyscy lubili, Ida Rhew przygotowywała je przepysznie, Cleve’owie jedli je podczas urodzinowych kolacji i na Wigilię – ale nigdy wcześniej nie jedli ich w Dniu Matki; wszyscy byli zgodni, że nigdy w tym dniu nie jedli niczego oprócz zielonego groszku, budyniu kukurydzianego i szynki.

Burzowy, świetlisty wieczór wiosenny; niskie, rozmazane chmury i złote światło, trawnik rozgwieżdżony mleczami i kwiatami cebuli. Powietrze pachniało świeżo i rześko jak deszcz. W domu śmiech i rozmowy, swarliwy głos Libby, starej ciotki Charlotte, na chwilę rozbrzmiał żałośnie:

– Dlaczego? Ależ nigdy nic podobnego nie zrobiłam, Adelaide, nigdy w życiu nic takiego nie zrobiłam!

Wszyscy Cleve’owie uwielbiali droczyć się z ciotką Libby. Była starą panną, która bała się wszystkiego: psów, burz, ciasteczek owocowych z rumem, pszczół, Murzynów, policji. Silny wiatr grzechotał sznurem do prania, rozpłaszczał wysokie chwasty na pustym placu po drugiej stronie ulicy. Drzwi z siatki trzasnęły. Robin wybiegł z domu, zaśmiewając się z dowcipu, który opowiedziała mu babcia („Dlaczego list był mokry? Bo trzeba mu było zmienić znaczek”), zbiegał po dwa stopnie.

Ktoś powinien był przynajmniej wyjść na dwór i przypilnować dziecka. Harriet nie miała wtedy jeszcze roku. Była grubą, poważną dziewczynką z czupryną czarnych włosów i nigdy nie płakała. Znajdowała się na chodniku przed domem, przytroczona do przenośnego bujaka, który kołysał się po nakręceniu. Jej siostra Allison, która miała cztery lata, cicho bawiła się na schodach z kotem Robina imieniem Weenie. W przeciwieństwie do Robina, który w jej wieku nieprzerwanie i komicznie gadał ochrypłym głosikiem i turlał się po ziemi, zaśmiewając się z własnych dowcipów, Allison była nieśmiałą i kapryśną dziewczynką, która wybuchała płaczem, kiedy ktoś próbował ją nauczyć alfabetu. Babcia dzieci (która absolutnie nie miała cierpliwości do takiego zachowania) poświęcała jej mało uwagi.

Wcześniej ciotka Tat bawiła się z dzieckiem na dworze. Sama Charlotte, która biegała między kuchnią a jadalnią, parę razy wysunęła głowę na zewnątrz – ale nie uważała zbyt dokładnie, ponieważ Ida Rhew, gospodyni (która postanowiła zacząć poniedziałkowe pranie), co chwilę wychodziła na dwór, gdzie rozwieszała pranie na sznurze. Właśnie to fałszywie uspokoiło Charlotte, ponieważ w zwykły dzień prania, poniedziałek, Ida była stale w zasięgu słuchu – czy to na podwórzu, czy przy pralce na werandzie za domem – dlatego nawet najmłodsze dzieci można było zostawiać na dworze. Jednak tamtego dnia Ida miała prawdziwe, fatalne urwanie głowy: musiała zajmować się gośćmi, pilnować kuchni i dziecka; była rozdrażniona, bo zazwyczaj w niedzielę wracała do domu na pierwszą, a teraz nie tylko jej mąż Charley T. musiał sam sobie zrobić kolację, ale ona, Ida Rhew, nie zdążyła na mszę. Uparła się, że przyniesie radio do kuchni, żeby móc przynajmniej posłuchać pieśni gospel z Clarksdale. Ponuro krzątała się po kuchni w czarnej sukience z białym fartuchem, radio nastawiła uparcie na pełen regulator, nalewała mrożonej herbaty do wysokich szklanek, podczas gdy czyste koszule na sznurze trzepotały, skręcały się i wyrzucały w górę ręce, zrozpaczone nadciągającym deszczem.

Babcia Robina też w pewnym momencie znajdowała się na werandzie, czego dowodziło zrobione przez nią zdjęcie. W rodzinie Cleve’ów nie było wielu mężczyzn, a wymagające wytrwałości męskie zajęcia, takie jak przycinanie drzew, naprawy domowe, wożenie starszych osób do sklepu i kościoła, w dużej mierze spadły na jej barki. Babcia Robina wykonywała te czynności wesoło, z pełną wigoru pewnością siebie, której jej płochliwe siostry nie mogły się nadziwić. Żadna z nich nie umiała nawet prowadzić samochodu, a biedna ciotka Libby tak strasznie bała się wszelkich urządzeń i mechanizmów, że płakała na samą myśl, że miałaby zapalić kuchenkę gazową albo zmienić żarówkę. Chociaż aparat fotograficzny intrygował siostry, to wolały mieć się na baczności. Z podziwem patrzyły, jak ich siostra energicznie i śmiało radzi sobie z tym męskim przyrządem, który wymagał ładowania, celowania i strzelania jak z broni palnej.

– Spójrzcie na Edith – mówiły, patrząc, jak przewija film albo zręcznie i z wprawą ustawia ostrość. – Edith umie wszystko.

Według jednej z rodzinnych mądrości Edith – pomimo zdumiewających talentów w rozmaitych dziedzinach – nie miała ręki do dzieci. Dumna i niecierpliwa, nie wzbudzała ciepłych uczuć, a jej jedyna córka Charlotte zawsze biegła do ciotek (zwłaszcza do Libby) po pociechę, czułość i otuchę. I chociaż maleńka Harriet nie pokazywała jeszcze wyraźnie, że woli jedną osobę od drugiej, to Allison była przerażona dziarskimi próbami babci wybicia jej z milczenia i płakała, kiedy miała spędzić jakiś czas w domu Edith. Ale, och, jak matka Charlotte kochała Robina i jak on odwzajemniał tę miłość. Edith – pełna godności dama w średnim wieku – bawiła się z wnukiem w berka na podwórzu przed domem, a w swoim ogrodzie łapała dla niego węże i pająki do zabawy. Uczyła go śmiesznych piosenek, których sama nauczyła się od żołnierzy, kiedy pracowała jako pielęgniarka podczas drugiej wojny światowej:

Znałem raz Peg niebogę,

Co drewnianą miała nogę,

a Robin wtórował swoim ochrypłym słodkim głosikiem.

EdieEdieEdieEdieEdie! Nawet jej ojciec i siostry nazywali ją Edith, ale Robin nazwał ją Edie, kiedy dopiero zaczynał mówić i uganiał się jak szalony po trawniku, wrzeszcząc z rozkoszy. Pewnego razu, kiedy miał może cztery lata, nazwał babcię, z całą powagą, starą dziewczyną.

– Biedna stara dziewczyna – powiedział poważnie jak sowa i poklepał ją po czole małą piegowatą rączką.

Charlotte nigdy nie przyszłoby do głowy takie spoufalanie się ze swoją ostrą, konkretną matką, a już z pewnością nie wtedy, gdy leżała z bólem głowy w sypialni, ale tamto zdarzenie bardzo rozbawiło Edie i stało się jedną z jej ulubionych opowieści. Kiedy jej wnuk przyszedł na świat, była już siwa, ale w młodości miała tak samo płomiennorude włosy jak Robin. „Dla Robina Krasnobrzuszka” albo „Dla mojego Czerwonego Robina”, pisała na karteczkach przyczepianych do urodzinowych i gwiazdkowych prezentów. „Z miłością od Twojej biednej starej dziewczyny”.

EdieEdieEdieEdieEdie! Robin miał dziewięć lat, ale teraz był to rodzinny żart, jego tradycyjne powitanie i pieśń miłosna dla niej; jak zwykle zaśpiewał ją na podwórzu, gdy Edith wyszła na werandę tamtego ostatniego popołudnia, kiedy go widziała.

– Chodź, pocałuj starą dziewczynę – zawołała. Ale chociaż Robin zazwyczaj lubił, kiedy robiono mu zdjęcia, czasami kaprysił – wychodził na zdjęciach jako rudowłosa plama umykająca z kadru na ostrych łokciach i kolanach – więc teraz ujrzawszy na szyi Edith aparat, dał nogę, czkając ze śmiechu.

– Natychmiast wracaj do mnie, łazęgo! – krzyknęła Edith, po czym pod wpływem impulsu uniosła aparat i pstryknęła. To było ostatnie zdjęcie Robina. Nieostre. Płaska połać zieleni przycięta wzdłuż krótkiej przekątnej, z białą barierką i ciężkim, połyskliwym krzewem gardenii na pierwszym planie, na skraju werandy. Mętne, burzowo-wilgotne niebo, zmienny kolor indygo i łupków, wrzące chmury przeszyte szprychami światła. W rogu fotografii zamazany cień Robina odwróconego plecami do obiektywu, biegnącego przez trawnik na spotkanie śmierci, która – niemal widzialna – czekała na niego w ciemnym miejscu pod drzewem tupelo.

Wiele dni później, kiedy Charlotte leżała w pokoju z zaciągniętymi żaluzjami, przez jej zamroczony proszkami umysł przemknęła myśl. Ilekroć Robin gdzieś się wybierał – do szkoły, do przyjaciela, aby spędzić popołudnie z Edie – zawsze było dla niego ważne, żeby się pożegnać, czule, a często także rozwlekle i uroczyście. Charlotte zachowała tysiąc wspomnień o napisanych przez niego karteczkach, pocałunkach dmuchniętych przez okno, o drobnej rączce, która machała do niej z tylnych siedzeń odjeżdżających samochodów: „Do widzenia! Do widzenia!”. W dzieciństwie nauczył się mówić „pa-pa”, na długo zanim opanował „cześć”; w ten sposób witał się z ludźmi i żegnał. Fakt, że tym razem obyło się bez „do widzenia”, wydał się Charlotte szczególnie okrutny. Z powodu roztargnienia nie potrafiła sobie przypomnieć ostatnich słów zamienionych z Robinem, nie pamiętała nawet, kiedy ostatni raz go widziała, a potrzebowała czegoś konkretnego, jakiegoś drobnego ostatniego wspomnienia, które podałoby jej dłonie i przeprowadziło – po omacku, z potykaniem się – przez tę nagłą pustynię rozciągającą się przed nią od chwili obecnej do końca życia. Na wpół oszalała z bólu i bezsenności, bełkotała i bełkotała do Libby (to właśnie ciotka Libby przeprowadziła ją przez tamten okres, Libby z mokrymi okładami i auszpikami, Libby czuwająca przy Charlotte całymi nocami, Libby, która nigdy jej nie odstępowała, Libby, która ją ocaliła); ponieważ ani mąż Charlotte, ani nikt inny nie był w stanie dodać jej choćby cienia otuchy; chociaż jej własna matka (która zdaniem osób postronnych „była w dobrej formie”) nie zmieniła zwyczajów ani wyglądu i nadal dzielnie wykonywała codzienne obowiązki, już nigdy nie miała być taka jak dawniej. Żal zamienił ją w kamień. Strasznie było na to patrzeć.

– Wstawaj z łóżka, Charlotte! – warczała, podnosząc żaluzje. – Masz, napij się kawy, uczesz się, nie możesz tak leżeć bez końca.

Nawet niewinna stara Libby wzdrygała się czasem na widok zimnego spojrzenia Edie, która odwracała się od okna, by zerknąć na córkę leżącą nieruchomo w ciemnym pokoju – gwałtowna, bezlitosna jak Arktur.

– Życie toczy się dalej. – Było to jedno z ulubionych powiedzeń Edie. Było kłamstwem. W tamtych dniach Charlotte budziła się w delirium spowodowanym środkami odurzającymi, żeby wyprawić martwego syna do szkoły; pięć czy sześć razy w nocy zrywała się z łóżka, wołając jego imię. Niekiedy, przez jedną czy dwie krótkie chwile, wierzyła, że Robin jest na górze, a to wszystko było złym snem. Ale kiedy jej oczy przywykały do ciemności, do ohydnego, rozpaczliwego śmietnika (chusteczki higieniczne, buteleczki z lekarstwami, zwiędłe płatki kwiatów) rozrzuconego na nocnym stoliku, znowu zaczynała szlochać – chociaż szlochała już tyle, że bolała ją klatka piersiowa – ponieważ Robina nie było ani na górze, ani w żadnym innym miejscu, z którego kiedykolwiek mógłby powrócić.

Robin miał zwyczaj wtykać karty w szprychy roweru. Chociaż Charlotte nie zdawała sobie z tego sprawy, póki żył, to właśnie dzięki terkotaniu kart wiedziała, że syn przyjeżdża albo odjeżdża. Jakieś dziecko z sąsiedztwa miało rower, który wydawał identyczny odgłos, a ilekroć słyszała go w oddali, jej serce biło mocniej przez pełną niedowierzania, cudownie okrutną chwilę.

Czy Robin ją wołał? Myślenie o jego ostatnich minutach rozdzierało jej duszę, ale mimo to nie potrafiła myśleć o niczym innym. Jak długo? Czy cierpiał? Przez cały dzień wpatrywała się w sufit sypialni, aż zaczynały się po nim ślizgać cienie; potem leżała bezsennie, patrząc na fosforyzującą tarczę zegara w ciemności.

– Nikomu na świecie nie pomagasz, płacząc w łóżku przez cały dzień – mówiła energicznie Edie. – Poczułabyś się znacznie lepiej, gdybyś się ubrała i poszła do fryzjera.

W snach wymykał się jej, był odległy, coś przed nią ukrywał. Charlotte marzyła, żeby powiedział choć słowo, ale on nigdy nie patrzył jej w oczy, nigdy się nie odzywał. W najgorsze dni Libby szeptała jej coś raz po raz, coś, czego Charlotte nie rozumiała. „On nigdy nie miał należeć do nas, kochanie. Nie był naszą własnością. Mieliśmy szczęście, że spędził z nami tyle czasu”.

Właśnie ta myśl przypłynęła do Charlotte przez narkotyczną mgłę w tamten gorący poranek w pokoju z żaluzjami. Libby powiedziała jej prawdę. Prawdą było też, że w taki czy inny dziwny sposób, odkąd był małym chłopcem, Robin przez całe życie próbował się z nią pożegnać.

Edie była ostatnią osobą, która go widziała. Nikt nie potrafił powiedzieć dokładnie, co się działo potem. Kiedy jej rodzina rozmawiała w salonie – chwile milczenia wydłużały się, wszyscy miło rozglądali się dokoła, czekając na zaproszenie do stołu – Charlotte na czworakach szperała w komodzie w salonie, szukając lnianych serwet (kiedy weszła, zobaczyła, że stół jest nakryty zwykłą bawełną; Ida – co dla niej typowe – twierdziła, że nigdy nie słyszała o innych serwetach i znalazła tylko piknikowe w kratkę). Charlotte właśnie znalazła te, których szukała, i już miała zawołać do Idy („Widzisz? Dokładnie tu, gdzie mówiłam”), kiedy uderzyło ją przeświadczenie, że stało się coś złego.

Dziecko. Ten instynkt obudził się w niej pierwszy. Zerwała się, pozwalając serwetom spaść na dywan, po czym wybiegła na werandę.

Ale Harriet nic się nie stało. Wciąż przytroczona do bujaka, spojrzała na matkę dużymi, poważnymi oczami. Allison siedziała na chodniku z kciukiem w buzi. Kołysała się w przód i w tył, bucząc przy tym jak osa – najwyraźniej nic jej się nie stało, ale Charlotte zobaczyła, że mała płakała.

– Co się stało? – spytała Charlotte. – Skaleczyłaś się?

Ale Allison, nie wyjmując kciuka z buzi, potrząsnęła przecząco głową. Kątem oka Charlotte dostrzegła błysk ruchu na skraju podwórza – Robin? Kiedy jednak podniosła wzrok, nikogo tam nie było.

– Jesteś pewna? – zadała kolejne pytanie Allison. – Czy kot cię podrapał?

Allison potrząsnęła przecząco głową. Charlotte uklękła i pospiesznie obejrzała dziewczynkę – żadnych guzów ani siniaków. Kot zniknął.

Wciąż czując się nieswojo, Charlotte pocałowała Allison w czoło, zaprowadziła ją do domu („Może pójdziesz zobaczyć, co Ida robi w kuchni, kochanie?”), a potem wyszła znowu szukać dziecka. Już wcześniej przytrafiały jej się takie zjawiskowe przebłyski paniki, zazwyczaj w środku nocy, zanim dziecko skończyło sześć miesięcy; zrywała się z głębokiego snu i pędziła do kołyski. Ale Allison nic się nie stało, a dziecko było bezpieczne… Charlotte poszła do salonu, zostawiła Harriet pod opieką ciotki Adelaide, podniosła serwety z dywanu w jadalni, po czym – nie wiedziała, czemu porusza się jak lunatyczka – ruszyła do kuchni po słoiczek moreli dla dziecka.

Mąż Charlotte, Dix, uprzedził ją wcześniej, żeby nie czekała z kolacją. Wybrał się na polowanie na kaczki. W porządku. Kiedy Dix nie był w banku, zazwyczaj albo polował, albo odwiedzał matkę. Charlotte pchnęła drzwi do kuchni i przysunęła taboret, żeby wyjąć z szafki morele. Nisko pochylona Ida Rhew wyciągała z pieca blachę z bułeczkami. Bóg, śpiewał w radio łamiący się murzyński głos. Bóg nigdy się nie zmienia.

Tamten program z pieśniami gospel prześladował Charlotte, chociaż nigdy nikomu o tym nie wspomniała. Gdyby Ida nie włączyła radia tak głośno, może by usłyszeli, co się dzieje na podwórzu, może domyśliliby się, że coś jest nie w porządku. Z drugiej strony (myślała, przewracając się w łóżku i usiłując prześledzić wydarzenia aż do możliwej Pierwszej Przyczyny), to przecież ona kazała pobożnej Idzie pracować w niedzielę. „Pamiętaj, abyś dzień sobotni święcił”. Jehowa ze Starego Testamentu zawsze karał ludzi za drobniejsze przewinienia.

– Te bułki są prawie gotowe – oznajmiła Ida Rhew, ponownie schylając się nad piecem.

– Wyjmę je, Ido. Chyba zanosi się na deszcz. Może zbierz pranie i zawołaj Robina na kolację.

Kiedy Ida, naburmuszona i nadęta, wróciła z naręczem białych koszul, powiedziała:

– On nie chce przyjść.

– Każ mu natychmiast wracać.

– Nie wiem, gdzie on się podział. Ja wołała go z dziesięć razy.

– Może poszedł na drugą stronę ulicy.

Ida wrzuciła koszule do kosza z rzeczami do prasowania. Drzwi z siatką stuknęły.

„Robin”, Charlotte usłyszała wołanie gospodyni. „Wracaj albo ci nogi powyrywam”.

Potem znowu: „Robin!”

Robin się nie pojawił.

– O, na miłość boską – westchnęła Charlotte, wytarła ręce w ściereczkę i wyszła na podwórze.

Kiedy się tam znalazła, zdała sobie sprawę – co zirytowało ją najbardziej – że nie ma pojęcia, gdzie szukać. Rower Robina stał oparty o werandę. Chłopiec wiedział, że nie powinien się oddalać przed kolacją, zwłaszcza kiedy mieli gości.

– Robin! – zawołała. Czy on się chował? W sąsiedztwie nie mieszkały dzieci w wieku Robina, a chociaż czasami obdarte dzieciaki – czarne i białe – zapuszczały się znad rzeki na szerokie, ocienione dębami chodniki ulicy George, w tej chwili Charlotte ich nie widziała. Ida zabraniała Robinowi bawić się z nimi, ale czasami i tak to robił. Najmłodsze dzieci, z kolanami pokrytymi strupami i brudnymi stopami, budziły litość; chociaż Ida Rhew wyganiała je obcesowo z podwórza, to Charlotte, w przypływach dobroci, dawała im ćwierćdolarówki albo szklanki lemoniady. Kiedy dzieci dorastały – miały po trzynaście, czternaście lat – Charlotte z radością chowała się do domu i pozwalała Idzie wyganiać dzieci tak gwałtownie, jak chciała. Urwisy strzelały z wiatrówek do psów, kradły rzeczy z werand, przeklinały i biegały po ulicach przez całą noc.

Ida powiedziała:

– Kilku tych śmieciowych chłopaków biegało przed chwilą po ulicy.

Mówiąc „śmieciowych”, miała na myśli białych. Ida nienawidziła biednych białych dzieci, które z jednostronną gwałtownością obwiniała o wszystkie przykre zdarzenia na podwórzu, także o te, z którymi – o czym Charlotte była przekonana – nie mogły mieć nic wspólnego.

– Czy Robin był z nimi? – spytała Charlotte.

– Nie.

– Gdzie oni teraz są?

– Wypędziłam ich.

– Dokąd?

– W kierunku stacji.

Stara pani Fountain z sąsiedztwa, w białym swetrze i okularach arlekina, wyszła na podwórze zobaczyć, co się dzieje. Tuż za nią dreptał jej złachany pudel Mickey, z którym łączyło ją komiczne podobieństwo: ostry nos, sztywne siwe loki, podejrzliwie wysunięty podbródek.

– Jak tam? – zawołała wesoło. – Macie duże przyjęcie?

– Tylko rodzina – odkrzyknęła Charlotte, lustrując wzrokiem ciemniejący horyzont za ulicą Natchez, gdzie tory kolejowe niknęły w dali. Powinna była zaprosić panią Fountain na kolację. Sąsiadka była wdową, której jedyny syn zginął na wojnie koreańskiej, ale ona stale narzekała i złośliwie wtykała nos w nie swoje sprawy. Pan Fountain, właściciel pralni chemicznych, zmarł w dość młodym wieku, a ludzie żartowali, że żona zagadała go na śmierć.

– Co się stało? – spytała pani Fountain.

– Nie widziałaś może Robina?

– Nie. Przez całe popołudnie sprzątałam ten strych. Wiem, że wyglądam jak straszydło. Widzisz, ile śmieci wytaszczyłam? Wiem, że śmieciarz przyjeżdża dopiero w czwartek, i nie cierpię zostawiać gratów na ulicy, ale nie wiem, co mam zrobić. Dokąd pobiegł Robin? Nie możesz go znaleźć?

– Jestem pewna, że nigdzie daleko – powiedziała Charlotte, wychodząc na chodnik, żeby rozejrzeć się po ulicy. – Ale jest już kolacja.

– Za chwilę będzie grzmiało – stwierdziła Ida Rhew, patrząc w niebo.

– Chyba nie myślisz, że wpadł do stawu rybnego, co? – spytała zaniepokojona pani Fountain. – Zawsze się bałam, że jedno z dzieci tam wpadnie.

– Woda w stawie nie ma nawet stopy głębokości – odparła Charlotte, ale mimo to zawróciła i ruszyła na podwórze za domem.

Edie wyszła na werandę.

– Coś się stało? – spytała.

– Nie ma go na tyłach – zawołała Ida Rhew. – Już patrzyłam.

Mijając otwarte kuchenne okno, Charlotte wciąż słyszała program gospel:

Cicho i słodko woła Jezus,

Woła ciebie i mnie.

Spójrz, czeka w bramie, czeka i patrzy…

Podwórze za domem było opustoszałe. Drzwi szopy z narzędziami były otwarte na oścież: pusto. Powierzchnię stawu ze złotymi rybkami pokrywała nieprzerwana błona rzęsy wodnej. Kiedy Charlotte podniosła wzrok, czarne chmury przeszyła splątana błyskawica.

To pani Fountain zobaczyła go pierwsza. Usłyszawszy krzyk sąsiadki, Charlotte zamarła. Odwróciła się na pięcie i pobiegła, szybko, szybko, nie dość szybko – w oddali mruczał suchy grzmot, dziwne światło spowijało wszystko pod burzowym niebem, ziemia wznosiła się ku niej, kiedy podeszwy butów grzęzły w błocie, gdzieś wciąż śpiewał chór, nagły porywisty wiatr, zimny od nadciągającego deszczu, przeczesał dęby nad jej głową jakby w poszumie wielkich skrzydeł, trawnik wyginał się, zielony, pofalowany, rozkołysany wokół niej jak morze, a ona, potykając się w przerażeniu, biegła na oślep ku temu – krzyk pani Fountain mówił wszystko – co musiało być najgorsze.

Gdzie była Ida, kiedy Charlotte dotarła na miejsce? Gdzie była Edie? Charlotte pamiętała tylko panią Fountain, która przyciskała do ust zmiętą chusteczkę i szaleńczo przewracała oczami za okularami w perłowej oprawce; pani Fountain, rozszczekany pudel i – rozbrzmiewające znikąd, skądś i ze wszystkich kierunków jednocześnie – nieziemskie wibrowanie krzyków Edie.

Robin wisiał za szyję na sznurze przerzuconym przez niską gałąź czarnego drzewa tupelo, które rosło obok zarośniętego ligustrowego żywopłotu, oddzielającego domy Charlotte i pani Fountain. Chłopiec nie żył. Czubki oklapłych tenisówek dyndały sześć cali nad trawą. Kot Weenie leżał na brzuchu na gałęzi i zwinną łapką markował ciosy w rude włosy Robina, które powiewały i lśniły na wietrze, i były jedyną rzeczą z nim związaną, która miała właściwy kolor.

Wracajcie do domu

– śpiewał melodyjnie chór w radiu.

Wracajcie do domu…

Wszyscy utrudzeni wracajcie do domu.

Czarny dym bijący przez kuchenne okno. Krokiety z kurczakiem zapaliły się na piecu. Wcześniej były rodzinnym przysmakiem, ale po tym dniu już nikt nie był w stanie ich tknąć.

ZDECHŁY KOT

Dwanaście lat po śmierci Robina nikt nie wiedział więcej o tym, w jaki sposób zawisł na drzewie na własnym podwórzu, niż wiedziano w dniu, kiedy to się stało.

Ludzie z miasteczka nadal rozmawiali o śmierci chłopca. Zazwyczaj określano ją jako „wypadek”, chociaż fakty (o czym dyskutowano przy brydżu, u fryzjera, w sklepach z przynętą na ryby, w poczekalniach gabinetów lekarskich i w głównej sali restauracyjnej Country Clubu) wskazywały na coś innego. Z pewnością trudno było sobie wyobrazić, by dziewięcioletni chłopiec zdołał się powiesić w wyniku niefortunnego przypadku czy pecha. Wszyscy znali szczegóły, które stanowiły źródło licznych domysłów i debat. Robina powieszono na sznurze – niezbyt często spotykanym – którego czasami używali elektrycy, a nikt nie miał pojęcia, skąd się wziął ani skąd Robin mógł go wytrzasnąć. Sznur był gruby i toporny, a śledczy z Memphis powiedział miejscowemu szeryfowi, że jego zdaniem mały chłopiec taki jak Robin nie mógł zrobić węzłów własnoręcznie. Sznur przywiązano do drzewa w nieporadny, amatorski sposób, ale nikt nie wiedział, czy świadczyło to o braku doświadczenia czy o pośpiechu zabójcy. Ponadto ślady na ciele chłopca (tak twierdził pediatra Robina, który rozmawiał ze stanowym biegłym medycznym, który z kolei zapoznał się ze sprawozdaniem koronera) wskazywały, że przyczyną śmierci nie było złamanie kręgów szyjnych, ale uduszenie. Jedni uważali, że chłopiec udusił się tam, gdzie wisiał; inni twierdzili, że ktoś udusił go na ziemi, a po namyśle powiesił na drzewie.

Ludzie z miasteczka, podobnie jak rodzina chłopca, nie wątpili, że Robin padł ofiarą czyjejś podłości. Nikt jednak nie miał pojęcia, jaka i czyja to była podłość. Od lat dwudziestych dwie kobiety z dobrych rodzin zostały zamordowane przez zazdrosnych mężów, ale to były dawne skandale, a osoby zaangażowane w to dawno już nie żyły. Co pewien czas w Alexandrii znajdowano zabitego Murzyna, ale (na co szybko wskazywali biali) te zbrodnie popełniali najczęściej inni Murzyni, głównie z murzyńskich powodów. Zabite dziecko było czymś zgoła odmiennym – przerażającym dla wszystkich, bogatych i biednych, czarnych i białych – i nikomu nie przychodziło do głowy, kto mógł zrobić coś podobnego i dlaczego.

W okolicy mówiono o Tajemniczym Bandycie, a wiele lat po śmierci Robina ludzie nadal twierdzili, że go widzieli. Według wszystkich relacji był olbrzymiego wzrostu, ale w tym punkcie opisy się rozchodziły. Bandyta czasami był czarny, czasami biały; czasami miał dramatyczne znaki szczególne, takie jak brakujący palec, szpotawa stopa czy czerwona blizna na policzku. Podobno był płatnym zabójcą, który udusił dziecko teksańskiego senatora i nakarmił nim świnie; byłym komikiem z rodeo, który wabił dzieci w śmiertelne zasadzki za pomocą wymyślnych sztuczek z lassem; psychopatycznym półgłówkiem poszukiwanym w jedenastu stanach, który uciekł ze szpitala psychiatrycznego w Whitfield. Ale chociaż rodzice z Alexandrii przestrzegali przed nim dzieci, chociaż wielką postać widywano regularnie w pobliżu ulicy George w każde święto Halloween, Tajemniczy Bandyta pozostawał nieuchwytny. Po śmierci małego Cleve’a zatrzymano i przesłuchano wszystkich włóczęgów i podglądaczy w promieniu stu mil, ale przesłuchania niczego nie dały. Chociaż myśl o zabójcy na wolności nikomu nie była miła, lęk się utrzymywał. Ludzie bali się zwłaszcza tego, że złoczyńca nadal grasował po okolicy, obserwując bawiące się dzieci z dyskretnie zaparkowanego samochodu.

O tych sprawach rozmawiali ludzie z miasteczka. Rodzina Robina nigdy, przenigdy o tym nie mówiła.

Rodzina Robina rozmawiała o Robinie. Opowiadano sobie anegdoty z dzieciństwa, z czasów przedszkolnych i drużyny juniorów, wszystkie te słodkie, zabawne, błahe rzeczy, które kiedykolwiek powiedział czy zrobił. Stare ciotki przywoływały całe góry drobiazgów: zabawki, które miał; ubrania, które nosił; nauczycieli, których lubił albo nie cierpiał; zabawy, w które się bawił; sny, które opowiadał; rzeczy, których nie lubił, których pragnął i które kochał. Część tych wspomnień była zgodna z prawdą, inne nie; o wielu sprawach nikt nie mógł mieć pojęcia, ale kiedy Cleve’owie postanawiali zgodzić się w pewnej subiektywnej kwestii, stawała się ona – automatycznie i całkiem nieodwołalnie – prawdą, przy czym nikt nie uświadamiał sobie zbiorowej alchemii, która do tego doprowadziła.

Tajemnicze, wewnętrznie sprzeczne okoliczności śmierci Robina nie podlegały tej alchemii. Pomimo silnych instynktów rewizjonistycznych Cleve’ów nie usiłowano połączyć tych fragmentów w żadną akcję, nie wyciągano żadnych logicznych wniosków ani nauki, ani morału. Mieli tylko Robina, czy raczej to, co o nim zapamiętali, a wspaniały rysunek jego postaci – mozolnie ozdabiany przez lata – stanowił ich największe arcydzieło. Właśnie dlatego, że był tak ujmującym urwisem, a oni kochali go właśnie za kaprysy i dziwactwa, w rodzinnej rekonstrukcji impulsywna zwinność żywego Robina ujawniała się w miejscach niemal boleśnie przejrzystych i oto właściwie mijał cię na ulicy na rowerze, pochylony do przodu, z włosami odrzuconymi w tył, naciskał mocno i wściekle na pedały, aż rower się chybotał – nierówne, kapryśne, oddychające dziecko. Jednak ta klarowność była zwodnicza, a bajkowa całość nabierała zdradliwych pozorów rzeczywistości, w innych bowiem częściach opowieść przetarła się niemal na wskroś i owszem, promieniała, ale była dziwnie pozbawiona rysów szczególnych, jak niektóre żywoty świętych.

– Ależ Robin by to uwielbiał! – mówiły ciepło ciotki. – Jak Robin by się śmiał!

Prawdę mówiąc, Robin był lekkomyślnym, zmiennym dzieckiem – niekiedy poważnym, ale w innych chwilach niemal histerycznym – a w życiu ta nieprzewidywalność w dużej mierze decydowała o wdzięku chłopca. Jednak jego młodsze siostry, które właściwie nigdy go nie znały, dorastały w przekonaniu, że znały ulubiony kolor brata (czerwony), jego ulubioną książkę (O czym szumią wierzby) i ulubioną postać (pan Ropuch), jego ulubiony smak lodów (czekoladowy), ulubioną drużynę baseballową (Cardinals) i tysiące innych rzeczy, których one – żywe dzieci, w jednym tygodniu wolące lody czekoladowe, a w innym brzoskwiniowe – same nie były pewne. W rezultacie relacja sióstr ze zmarłym bratem była jak najbardziej intymna, jego silny, niezmienny charakter lśnił trwale na tle ich niejasnych, niezdecydowanych charakterów i charakterów znanych im osób. Siostry dorastały, wierząc, że przyczyną takiego stanu rzeczy jest pewna rzadka, anielska promienność natury Robina, a nie fakt, że chłopiec nie żył.

Młodsze siostry Robina wyrosły na osoby bardzo różne od niego i bardzo różniące się między sobą.

Allison miała teraz szesnaście lat. Mysia dziewczynka, która łatwo się siniaczyła, spalała na słońcu i płakała przy prawie każdej okazji, nieoczekiwanie wyrosła na ładną dziewczynę: długie nogi, włosy jak sierść sarenki, do tego duże, wilgotne, sarnie oczy. Cały wdzięk Allison krył się w braku wyrazistości. Mówiła cichym głosem, poruszała się leniwie, miała rozmytą, rozmarzoną twarz, a jej babka Edie, ceniąca błyskotliwość i wyraźne kolory, była nieco rozczarowana wnuczką. Allison rozkwitała delikatnie i naturalnie, jak kwitnąca czerwcowa trawa; była w niej przede wszystkim młodzieńcza świeżość, która (nikt nie wiedział o tym lepiej niż Edie) znikała pierwsza. Allison śniła na jawie, dużo wzdychała; chodziła niezgrabnie – powłóczyła nogami, stawiając stopy do wewnątrz – i tak samo mówiła. Mimo to była ładna na swój nieśmiały, mlecznobiały sposób, a chłopcy z klasy zaczynali do niej wydzwaniać. Edie przyglądała się wnuczce (ze spuszczonym wzrokiem i czerwoną jak burak twarzą), która przyciskała słuchawkę ramieniem do ucha, raz po raz wypychała palec w półbucie i jąkała się w upokorzeniu.

Jaka szkoda, martwiła się na głos Edie, że taka urocza dziewczyna (słowo „urocza” wymawiała tak, że znaczyło słaba i anemiczna) nosi się tak marnie. Allison powinna uważać, żeby włosy nie wpadały jej do oczu. Allison powinna prostować plecy, stać prosto i pewnie, zamiast się garbić. Allison powinna się uśmiechać, mówić głośniej, rozwinąć zainteresowania, zadawać ludziom pytania, jeśli już sama nie potrafiła powiedzieć nic ciekawego. Takie rady, chociaż udzielane w dobrej wierze, często były wypowiadane publicznie i tak zniecierpliwionym tonem, że Allison wypadała z pokoju we łzach.

– Cóż, nic mnie to nie obchodzi – głośno mówiła Edie w ciszy, jaka zapadała po takiej scenie. – Ktoś musi nauczyć tę dziewczynę właściwego zachowania. Mówię wam, że gdybym jej się tak nie naprzykrzała, to dziecko nie chodziłoby do dziesiątej klasy.

To była prawda. Chociaż Allison zawsze zdawała z klasy do klasy, to kilka razy niebezpiecznie otarła się o powtarzanie roku, zwłaszcza w szkole podstawowej. „Rozkojarzona”, pisano w rubryce dotyczącej zachowania uczniów. „Niedbała. Powolna. Nie angażuje się”.

– No cóż, chyba po prostu będziemy musiały bardziej się starać – mówiła niejasno Charlotte, kiedy Allison wracała do domu z kolejnymi trójkami i dwójkami.

Ale chociaż ani Allison, ani jej matka najwyraźniej nie dbały o oceny szkolne, Edie o nie dbała, i to w stopniu niepokojąco wysokim. Maszerowała do szkoły i żądała spotkań z nauczycielami; prześladowała Allison listami lektur, pomocami naukowymi i problemami z zakresu dzielenia; kreśliła czerwonym ołówkiem wypracowania i zadania Allison nawet teraz, kiedy chodziła już do szkoły średniej.

Nie było sensu przypominać Edie, że sam Robin nie zawsze był doskonałym uczniem.

– Był optymistą – ucinała. – Szybko zabierał się do pracy.

W ten sposób Edie dotykała sedna problemu. Wszyscy Cleve’owie doskonale wiedzieli, że gdyby Allison była równie żywa jak jej brat, Edie wybaczyłaby wnuczce wszystkie trójki i dwójki na świecie.

Śmierć Robina i lata, które po niej nastąpiły, sprawiły, że Edie stała się nieco zgorzkniała, natomiast Charlotte podryfowała w obojętność, która znieczulała i odbarwiała wszystkie dziedziny życia. Kiedy już próbowała interesować się Allison, robiła to nieskutecznie i bez zaangażowania. Charlotte zaczęła w tym przypominać męża, Dixona, który – chociaż zapewniał rodzinie przyzwoity materialny byt – nigdy nie wspierał córek ani się nimi nie interesował. W jego obojętności nie było nic osobistego; hołdował wielu opiniom, a niskie mniemanie o dziewczynkach w ogólności wyrażał bez wstydu, z nonszalanckim humorem potocznej konwersacji. (Lubił powtarzać, że żadna jego córka nie dostanie w spadku ani centa).

Dix nigdy nie spędzał wiele czasu w domu, ale teraz prawie go tam nie było. Pochodził z rodziny, którą Edie uważała za nuworyszy (jego ojciec prowadził sklep z artykułami hydraulicznymi), a kiedy ożenił się z Charlotte – skuszony jej rodziną i nazwiskiem – wierzył, że żona ma pieniądze. Małżeństwo nigdy nie było szczęśliwe (praca w banku do późnych godzin, całonocne pokery, polowania, wyprawy na ryby, piłka nożna i golf, każdy pretekst do wyjazdu na weekend), ale po śmierci Robina Dix zupełnie stracił kontenans. Chciał zamknąć okres żałoby; nie mógł znieść cichych pokojów, atmosfery zaniedbania, znużenia, smutku, toteż włączał telewizor na pełen regulator, chodził po domu permanentnie sfrustrowany, klaskał w dłonie, podnosił żaluzje i mówił coś w rodzaju: „Weźcie się w garść! Stańmy na nogi! Jesteśmy drużyną!”. Dix był zaskoczony, że nikt nie doceniał jego wysiłków. W końcu, kiedy za pomocą takich odzywek nie zdołał wypędzić tragedii z domu, zupełnie przestał się nim interesować. Po coraz dłuższych okresach spędzanych poza domem, na polowaniach, pod wpływem impulsu przyjął dobrze płatną posadę w banku w innym mieście. Dix zachowywał się tak, jakby decyzja stanowiła wielką altruistyczną ofiarę, ale wszyscy, którzy go znali, wiedzieli, że nie przeniósł się do Tennessee dla dobra rodziny. Chciał prowadzić wystawne życie, z cadillacami, kartami, meczami piłkarskimi, nocnymi klubami w Nowym Orleanie, wakacjami na Florydzie; marzyły mu się koktajle i żona, która stale utrzymywała idealną fryzurę i nienaganny porządek w domu, gotowa na każde skinienie wyciągnąć tacę z przystawkami.

Jednak rodzina Dixa nie była efektowna i na topie. Żona i córki były ekscentrycznymi, melancholijnymi odludkami. Co gorsza, z powodu tego, co się stało, ludzie uważali ich – nawet samego Dixa – za nieczystych. Przyjaciele unikali ich. Inne małżeństwa nie zapraszały ich do siebie, znajomi przestali dzwonić. Nie było na to rady. Ludzie nie lubili, kiedy przypominało im się o śmierci czy nieprzyjemnych sprawach. Z tych wszystkich powodów Dix poczuł, że musi zamienić rodzinę na gabinet w boazerii i krzykliwe życie towarzyskie w Nashville, nie czując przy tym nawet cienia winy.

Chociaż Allison irytowała Edie, ciotki ją uwielbiały, uważając za spokojne i nawet poetyckie wiele cech, które tak frustrowały Edie. Zdaniem ciotek Allison była nie tylko tą Śliczną, ale także Słodką – cierpliwą, nienarzekającą, łagodną wobec zwierząt, starszych i dzieci – a wszystkie te przymioty o niebo przewyższały każdą liczbę dobrych stopni i gładkich słówek.

Ciotki lojalnie broniły Allison. „Po tym wszystkim, co to dziecko przeszło”, powiedziała kiedyś gwałtownie Tat do Edie. To wystarczyło, by przynajmniej na pewien czas zamknąć Edie usta. Nikt nie mógł bowiem zapomnieć, że jedynie Allison i dziecko byli na podwórzu tamtego strasznego dnia, a choć Allison miała tylko cztery lata, nie wątpiono, że zobaczyła coś, i to najpewniej tak potwornego, że nieco zachwiało to jej równowagę psychiczną.

Natychmiast po tragedii Allison została szczegółowo przesłuchana przez rodzinę i policję. Czy na podwórzu ktoś był, dorosły, może mężczyzna? Jednak dziewczynka – chociaż zaczęła z niewytłumaczonego powodu moczyć łóżko i przerażona budzić się w nocy – nie chciała odpowiedzieć ani tak, ani nie. Ssała kciuk, tuliła pluszowego pieska i nie chciała powiedzieć nawet, jak się nazywa albo ile ma lat. Nikt – nawet Libby, najłagodniejsza i najbardziej cierpliwa ze starych ciotek – nie mogła wydusić z małej ani słowa.

Allison nie pamiętała brata i nigdy nie przypominała sobie żadnych szczegółów związanych z jego śmiercią. Kiedy była mała, czasami leżała w ciemnościach, gdy wszyscy poszli już spać, wpatrywała się w dżunglę cieni na suficie sypialni i sięgała pamięcią wstecz najdalej, jak potrafiła. Poszukiwania spełzały na niczym. Zawsze odnajdywała słodką codzienność dzieciństwa – werandę przed domem, staw z rybami, kota, klomby nieskazitelne, rozświetlone, niezmienne – ale kiedy cofała się pamięcią dostatecznie daleko, niezmiennie docierała do dziwnego punktu, gdzie podwórze było puste, w opustoszałym domu niosło się echo, wszędzie było widać ślady niedawnego odejścia (pranie suszące się na sznurze, nieuprzątnięte naczynia po lunchu), ale cała rodzina odeszła, Allison nie wiedziała dokąd, a rudy kot Robina – wtedy jeszcze kociak, a nie leniwy kocur o masywnych szczękach, na jakiego miał wyrosnąć – zbzikował, pobiegł przez trawnik i dał susa na drzewo, oszalały ze strachu, jakby Allison była mu obca. W tych wspomnieniach, kiedy sięgały tak daleko wstecz, Allison nie była do końca sobą. Chociaż doskonale rozpoznawała scenerię, w której były osadzone – ulica George numer 363, dom, w którym mieszkała całe życie – ona, Allison, była nie do poznania, nawet dla samej siebie: nie była niemowlakiem ani jeszcze dzieckiem, tylko spojrzeniem, parą oczu, które trwały w znajomej okolicy i przyglądały się jej bez osobowości, ciała, wieku, przeszłości, jak gdyby przypominała sobie rzeczy sprzed własnych narodzin.

Allison myślała o tym wszystkim tylko mgliście i nie całkiem konkretnie. Kiedy była mała, nie przyszło jej na myśl, żeby dociekać znaczenia tych bezcielesnych wrażeń, a teraz, gdy dorosła, tym bardziej nie miała do tego głowy. Prawie wcale nie myślała o przeszłości, czym znacząco różniła się od rodziny, która nie myślała właściwie o niczym innym.

Nikt z rodziny nie był w stanie tego pojąć. Nie zrozumieliby tego, nawet gdyby próbowała im wyjaśnić. Dla takich umysłów, stale zaabsorbowanych wspomnieniami – umysłów, dla których teraźniejszość i przyszłość istniały wyłącznie jako powtarzające się wzory – sposób widzenia świata Allison był niewyobrażalny. Pamięć – krucha, mgliście jasna, cudowna – była dla rodziny Allison iskrą samego życia, a prawie każde zdanie zaczynali od pewnego odwołania się do pamięci:

– Pamiętasz tamten batyst w zielone gałązki, prawda? – dopytywała się matka i ciotki. – A tamtą różową floribundę? Cytrynowe ciasteczka do herbaty? Pamiętasz tamtą piękną, zimną Wielkanoc, kiedy Harriet była malutka, a ty szukałaś pisanek w śniegu i ulepiłaś dużego wielkanocnego królika na podwórzu Adelaide?

– Tak, tak – kłamała Allison. – Pamiętam.

W pewnym sensie naprawdę pamiętała. Słyszała te opowieści tyle razy, że znała je na pamięć, potrafiła powtórzyć, czasem nawet dorzucając parę pominiętych szczegółów: na przykład o tym, że ona i Harriet zrobiły śniegowemu królikowi nosek i oczy z różowych płatków rajskiej jabłoni. Te opowieści były równie znajome jak historie z dzieciństwa matki Allison czy historie z książek. Jednak żadna z nich nie miała istotnego związku z Allison.

Prawda była taka – ale Allison nigdy się do tego nie przyznała – że strasznie wielu rzeczy nie pamiętała. Nie miała wyraźnych wspomnień z czasów przedszkolnych ani z pierwszej klasy, ani w ogóle z okresu przed ukończeniem ósmego roku życia. Allison bardzo się tego wstydziła i próbowała (zazwyczaj z powodzeniem) to ukryć. Jej młodsza siostra Harriet twierdziła, że przypomina sobie rzeczy, które wydarzyły się, zanim skończyła rok.

Chociaż w dniu śmierci Robina Harriet nie miała jeszcze sześciu miesięcy, twierdziła, że go pamięta, a Allison i reszta Cleve’ów wierzyli, że to prawda. Co pewien czas Harriet wyskakiwała z dawno zapomnianą, ale zaskakująco dokładną informacją – detalami związanymi z pogodą lub strojem, jadłospisami z przyjęć urodzinowych, w których uczestniczyła przed ukończeniem drugiego roku życia – aż zamierali z niedowierzania.

Za to Allison w ogóle nie pamiętała Robina, co było niewybaczalne. Kiedy umarł, miała prawie pięć lat. Nie pamiętała też okresu po jego śmierci. O całym interludium wiedziała w najdrobniejszych szczegółach – o łzach, pluszowym piesku, o jej własnym milczeniu; o tym, jak detektyw z Memphis – masywny mężczyzna o wielbłądziej twarzy i przedwcześnie posiwiałych włosach, nazwiskiem Snowy Olivet – pokazał jej zdjęcia swojej córki, Celii, i dał batoniki z migdałami z pudła w samochodzie; o tym, jak pokazał jej też inne fotografie, kolorowych mężczyzn, ostrzyżonych na jeża białych mężczyzn o ciężkich powiekach; o tym, jak ona, Allison, siedziała na niebieskiej pluszowej kanapce w Tattycorum – w tym czasie ona i dziecko mieszkali u ciotki Tat, ich matka wciąż leżała w łóżku – łzy spływały jej po twarzy, zdrapywała czekoladę z migdałowych batonów i nie chciała powiedzieć ani słowa. Allison wiedziała to wszystko nie dlatego, że pamiętała, ale dlatego, że ciotka Tat opowiadała jej to wiele razy, siedząc na krześle przysuniętym do piecyka gazowego, kiedy Allison odwiedzała ją po szkole w zimowe popołudnia. Niedowidzące oczy ciotki w kolorze sherry patrzyły w dal pokoju, a jej głos brzmiał miło, gadatliwie, jak gdyby opowiadała o jakiejś trzeciej, nieobecnej osobie.

Bystrooka Edie nie była ani taka miła, ani tolerancyjna. Historie, które postanawiała opowiedzieć Allison, często nabierały dziwnie alegorycznego aspektu.

– Siostra mojej matki – zaczynała Edie, odwożąc Allison do domu z lekcji fortepianu. Nigdy nie spuszczała wzroku z jezdni, a jej wysoko zadarty elegancki nos przypominał sokoli dziób – siostra mojej matki znała małego chłopca, Randalla Scofielda, którego rodzinę zabiła trąba powietrzna. Wrócił ze szkoły do domu i jak myślisz, co zobaczył? Dom rozniesiony na kawałki, a Murzyni, którzy tam pracowali, wydobyli spod ruin ciała jego ojca, matki i trzech braciszków, którzy leżeli zakrwawieni, ułożeni obok siebie jak ksylofon. Jeden z braci nie miał ręki, a matce wbił się w skroń żelazny stopień. Czy wiesz, co się stało z tym chłopcem? Stracił mowę i przez siedem lat nie wypowiedział ani słowa. Mój ojciec twierdził, że Randall wszędzie nosił ze sobą kopiowy ołówek i tekturowe tabliczki, na których zapisywał wszystko, co chciał powiedzieć. Właściciel pralni dawał mu tekturę za darmo.

Edie lubiła opowiadać tę historię. Istniały różne jej odmiany – dzieci na pewien czas traciły wzrok, odgryzały sobie język albo odchodziły od zmysłów na widok upiornej sceny. We wszystkich tych opowieściach pobrzmiewał lekko oskarżycielski ton, którego Allison nigdy nie potrafiła wychwycić.

Allison większość czasu spędzała samotnie. Słuchała płyt. Robiła kolaże ze zdjęć wyciętych z czasopism i niekształtne świece ze stopionych kredek. Na marginesach zeszytu do geometrii rysowała baletnice i małe myszki. Podczas lunchu siedziała przy stole z grupą dość popularnych dziewcząt, ale rzadko spotykała się z nimi poza szkołą. Na pozór była taka jak one – elegancko ubrana, miała ładną cerę, mieszkała w dużym domu przy ładnej ulicy; a jeśli nawet nie była bystra czy pełna życia, to nie było w niej nic, czego można by nie lubić.

– Mogłabyś być taka popularna, gdybyś tylko chciała – mówiła Edie, która nie przepuszczała żadnej okazji, jeśli chodziło o dynamikę życia towarzyskiego, nawet w dziesiątej klasie. – Gdyby tylko chciało ci się spróbować, zostałabyś najpopularniejszą dziewczyną w klasie.

Allison nie chciało się próbować. Nie chciała, żeby dzieciaki jej dokuczały albo się z niej śmiały, ale dopóki nikt jej nie nękał, była szczęśliwa. Zresztą – poza Edie – nikt jej szczególnie nie nękał. Allison dużo spała. Sama chodziła do szkoły. Po drodze przystawała, żeby pobawić się z psami. Nocami śniło jej się żółte niebo, na którego tle powiewało coś białego, jakby prześcieradło; takie sny bardzo ją przygnębiały, ale zapominała o nich tuż po przebudzeniu.

W weekendy i po szkole Allison spędzała wiele czasu z ciotecznymi babkami. Kiedy oczy odmawiały im posłuszeństwa, nawlekała dla nich igłę i czytała, wdrapywała się na drabiny, by zdejmować rzeczy z wysokich zakurzonych półek, słuchała opowieści o zmarłych szkolnych koleżankach i recitalach fortepianowych sprzed sześćdziesięciu lat. Czasami po szkole robiła cukierki – krówki, ptasie mleczko, pańską skórkę – które cioteczne babki zabierały na odpusty. Allison, skrupulatna jak chemiczka, posługiwała się termometrem, schłodzonym marmurem, nożem do masła wyrównywała poziom składników w menzurce. Cioteczne babki – dziewczęce, z uróżowionymi policzkami, w lokach, rozbawione – paplały bez końca i bez wytchnienia, zachwycone ożywioną działalnością w kuchni wołały do siebie przezwiskami z dzieciństwa.

Cóż to za wspaniała kuchareczka, śpiewały cioteczne babki. Jaka ty jesteś śliczna. Jesteś aniołem, że nas odwiedzasz. Co za grzeczna dziewczynka. Jaka ładna. Jaka słodziutka.

Mała Harriet nie była ani ładna, ani słodka. Harriet była bystra.

Odkąd nauczyła się mówić, Harriet była nieco kłopotliwą osobą w domu Cleve’ów. Gwałtowna na placu zabaw, obcesowa dla towarzystwa, sprzeczała się z Edie, w bibliotece wyszukiwała książki o Dżyngis-chanie i przyprawiała matkę o ból głowy. Miała dwanaście lat i chodziła do siódmej klasy. Chociaż uczyła się wzorowo, nauczyciele nigdy nie wiedzieli, jak sobie z nią radzić. Czasami telefonowali do matki Harriet albo do Edie, ponieważ ta ostatnia – z czego doskonale zdawali sobie sprawę wszyscy, którzy wiedzieli cokolwiek o Cleve’ach – była właściwą partnerką do rozmów. Edie, marszałek polny i oligarcha, dysponowała największą władzą w rodzinie i była najbardziej skora do działania. Ale nawet Edie nie miała pewności, jak postępować z Harriet. Dziewczynka nie była nieposłuszna w ścisłym znaczeniu tego słowa ani dzika, ale zachowywała się wyniośle i potrafiła zirytować prawie każdego dorosłego, z którym się stykała.

Harriet nie miała nic z rozmarzonej kruchości starszej siostry. Krępa jak mały borsuk, o krągłych policzkach, ostrym nosie, czarnych, krótko przyciętych włosach, miała cienkie, zdecydowane usteczka. Mówiła szybko wysokim głosikiem, a nieznajomi często pytali, skąd u dziecka z Missisipi wziął się taki jankeski akcent. Jasne, świdrujące oczy przypominały oczy Edie. Podobieństwo między wnuczką a babką było wyraźne i nie obyło się bez komentarzy, chociaż żywa, sokolooka uroda babki była w przypadku wnuczki ostra i odrobinę niepokojąca. Parobek Chester lubił porównywać je na osobności do jastrzębia i pisklaka jastrzębia.

Harriet stanowiła dla Chestera i Idy Rhew źródło irytacji i rozbawienia. Odkąd zaczęła mówić, dreptała za nimi, kiedy pracowali, i przepytywała ich na każdym kroku. Ile pieniędzy Ida zarobiła? Czy Chester umiał zmówić Modlitwę Pańską? Czy mógłby ją Harriet powiedzieć? Poza tym dziewczynka rozbawiała ich, siejąc zamęt wśród pokojowo nastawionych Cleve’ów. Kilkakrotnie stała się przyczyną rozłamów, które mogły się okazać katastrofalne: opowiedziała Adelaide, że ani Edie, ani Tat nie trzymały powłoczek na poduszki, które Adelaide dla nich wyhaftowała, ale że zapakowały je i oddały obcym. Dziewczynka powiadomiła też Libby, że jej marynaty – bynajmniej niebędące takim kulinarnym rarytasem, za jakie je uważała – były niejadalne, a sąsiedzi i rodzina domagali się ich ze względu na dziwne właściwości chwastobójcze.

– Czy znasz to łyse miejsce na podwórzu? – pytała Harriet. – Tam, koło werandy za domem? Sześć lat temu Tatty wyrzuciła twoje marynaty i odtąd nic tam nie rośnie.

Harriet była za tym, żeby butelkować marynaty i sprzedawać je jako środek przeciwko chwastom. Libby zostałaby milionerką.

Ciotka Libby przestała się zalewać łzami dopiero po trzech czy czterech dniach. Z Adelaide i powłoczkami było gorzej. Ona, w przeciwieństwie do Libby, lubiła chować urazę; przez dwa tygodnie nie odzywała się do Edie i Tat, chłodno ignorując polubowne ciasta i zapiekanki, które przynosiły na jej werandę; Adelaide zostawiała je psom. Libby, zdruzgotana konfliktem (w którym sama pozostawała bez winy, ponieważ jako jedyna siostra była na tyle lojalna, by zachować powłoczki Adelaide i ich używać, chociaż były paskudne), dreptała tam i z powrotem, próbując zawrzeć pokój. Już prawie jej się udało, kiedy Harriet ponownie wzburzyła Adelaide, mówiąc, że Edie nigdy nawet nie rozpakowywała prezentów od niej, ale zamieniała metkę i posyłała je dalej – głównie do organizacji dobroczynnych, czasami murzyńskich. Zajście to okazało się tak katastrofalne, że nawet teraz, po latach, najdrobniejsza wzmianka o nim powodowała, że Adelaide zaczynała się zachowywać jak jędza i wysuwała subtelne oskarżenia. Na urodziny i Gwiazdkę kupowała siostrom coś demonstracyjnie luksusowego – na przykład butelkę Shalimar albo koszulę nocną od Goldsmitha w Memphis – z czego zazwyczaj zapominała oderwać metki z ceną.

– Sama lubię prezenty zrobione w domu – wyjaśniała głośno koleżankom z klubu brydżowego albo mówiła do Chestera na podwórzu, podczas gdy jej upokorzone siostry rozpakowywały niechciany luksus. – Taki prezent znaczy więcej. Świadczy o tym, że ktoś o tobie myśli. Ale dla niektórych ludzi liczy się tylko to, ile pieniędzy wydali. Uważają, że prezent nic nie jest wart, jeśli nie pochodzi ze sklepu.

– Podobają mi się rzeczy, które robisz, Adelaide – mówiła zawsze Harriet, zresztą szczerze. Chociaż fartuchy, powłoczki na poduszki, ściereczki do naczyń na nic nie mogły się jej przydać, gromadziła krzykliwe lniane wyroby ciotki i wypełniała nimi szuflady w swoim pokoju. Harriet nie podobał się materiał, ale wyhaftowane na nim wzory: holenderskie dziewczęta, roztańczone dzbanki do kawy, drzemiący Meksykanie w sombrerach. Pożądała ich do tego stopnia, że wykradała je z cudzych szafek i strasznie się denerwowała, kiedy Edie oddawała powłoczki na akcje dobroczynne („Nie bądź śmieszna, Harriet. Do czego ci to, na Boga, może być potrzebne?”), podczas gdy ona ich pragnęła.

– Wiem, że ci się podobają – mruczała Adelaide głosem drżącym od użalania się nad sobą i pochylała się, by teatralnie pocałować Harriet, a w tym czasie Tat i Edie wymieniały spojrzenia za jej plecami. – Pewnego dnia, kiedy mnie już nie będzie, będziesz się cieszyć tymi rzeczami.

– Ta najmłodsza uwielbia drobiazgi – mówił Chester do Idy.

Edie, która sama nie miała nic przeciwko drobiazgom, odnalazła we wnuczce godną konkurentkę. Mimo to, a może właśnie dlatego, lubiły swoje towarzystwo i Harriet spędzała wiele czasu u babci. Edie często uskarżała się na upór i brak dobrych manier Harriet, gderała, że wnuczka stale pęta się jej pod nogami, ale chociaż Harriet była denerwująca, dla Edie okazywała się bardziej zadowalającą towarzyszką niż Allison, która miała bardzo niewiele do powiedzenia. Edie lubiła towarzystwo Harriet, ale by się do tego nie przyznała, a w popołudnia, kiedy wnuczka nie przychodziła, tęskniła za nią.

Chociaż ciotki kochały Harriet, nie była ona tak uczuciowym dzieckiem jak jej siostra, a duma Harriet wprawiała ciotki w zakłopotanie. Dziewczynka była zbyt szczera. Zupełnie nie pojmowała dyskrecji i dyplomacji, w czym przypominała Edie bardziej, niż ta zdawała sobie sprawę.

Ciotki na próżno próbowały nauczyć Harriet manier.

– Czy nie rozumiesz, kochanie, że jeśli nie lubisz ciasta z owocami, lepiej jest je zjeść, niż zranić uczucia pani domu?

– Ale ja nie lubię ciasta z owocami.

– Wiem, że nie lubisz, Harriet. Właśnie dlatego posłużyłam się tym przykładem.

– Ale ciasto z owocami jest okropne. Nie znam nikogo, kto by je lubił. A jeżeli powiem jej, że lubię, będzie mi je stale dawała.

– Tak, kochanie, ale nie w tym rzecz. Rzecz w tym, że jeżeli ktoś zadał sobie trud, żeby coś dla ciebie upiec, dobre maniery nakazują to zjeść, nawet jeśli nie masz na to ochoty.

– Biblia mówi, żeby nie kłamać.

– To co innego. To jest nieszkodliwe kłamstwo. Biblia mówi o innym rodzaju kłamstwa.

– Biblia nie mówi o nieszkodliwych czy szkodliwych kłamstwach. Mówi tylko o kłamstwach.

– Uwierz mi, Harriet. To prawda, że Jezus mówi nam, żebyśmy nie kłamali, ale to wcale nie znaczy, że mamy być niegrzeczni dla pani domu.

– Jezus nic nie mówi o pani domu. Mówi, że kłamstwo to grzech. Mówi, że szatan jest kłamcą i księciem kłamstw.

– Ale Jezus mówi: „Kochaj bliźniego swego”, prawda? – włączyła się Libby, wyręczając Tat, której zabrakło argumentów. – Czy nie oznacza to także pani domu? Pani domu również jest twoim bliźnim.

– Właśnie – podchwyciła Tat radośnie. – Co nie znaczy – dodała pospiesznie – że pani domu musi być twoją sąsiadką. „Kochaj bliźniego swego” znaczy tylko, że powinnaś zjadać to, co ci dają, i być wdzięczna.

– Nie rozumiem, dlaczego kochanie bliźniego oznacza mówienie mu, że lubię ciasto z owocami, skoro nie lubię.

Nikt, nawet Edie, nie miał pojęcia, jak reagować na tę posępną pedanterię. Człowiek mógł tłumaczyć do upadłego. Jeszcze większą wściekłość budził fakt, że argumenty Harriet, chociaż niedorzeczne, zazwyczaj opierały się na mniej lub bardziej solidnej biblijnej podstawie. Na Edie nie robiło to wrażenia. Chociaż zajmowała się działalnością dobroczynną i misyjną, śpiewała w chórze kościelnym, to nie wierzyła, by każde słowo w Biblii było prawdziwsze niż jej prywatne, ulubione powiedzenia: na przykład, że wszystko, co się wydarzało, zawsze wychodziło na dobre, albo że w głębi serc Murzyni byli dokładnie tacy sami jak biali. Mimo to ciotki – zwłaszcza Libby – wpadały w zakłopotanie, kiedy zbyt długo myślały o tym, co powiedziała Harriet. Sofizmaty dziewczynki były niewątpliwie zakorzenione w Biblii, ale kłóciły się ze zdrowym rozsądkiem i wszystkim, co właściwe.

– Może – powiedziała niepewnie Libby, kiedy Harriet pomaszerowała do domu na kolację – może Pan nie widzi różnicy między kłamstwem nieszkodliwym a nikczemnym. Może w Jego oczach wszystkie kłamstwa są nikczemne.

– Przestań, Libby.

– Może musi nam o tym przypominać małe dziecko.

– Wolałabym pójść do piekła – warknęła Edie, która nie była obecna podczas wcześniejszej wymiany zdań – niż bez przerwy mówić wszystkim ludziom w mieście, co o nich myślę.

– Edith! – zawołały wszystkie siostry chórem.

– Edith, chyba nie mówisz poważnie!

– Owszem, mówię. Poza tym nie obchodzi mnie, co ludzie w mieście myślą na mój temat.

– Nie mam pojęcia, co takiego zrobiłaś, Edith, skoro uważasz, że wszyscy myślą o tobie tak źle – powiedziała obłudna Adelaide.

Odean, służąca Libby, która udawała, że niedosłyszy, przysłuchiwała się tępo tej wymianie zdań, podgrzewając w kuchni krem z kurczaka i biszkopty na kolację dla starszej pani. W domu Libby nie działo się zbyt wiele, a temperatura rozmów zwykle wzrastała podczas odwiedzin Harriet.

W przeciwieństwie do Allison, którą inne dzieci akceptowały, choć nie bardzo wiedziały dlaczego, Harriet była dominującą dziewczynką, ale niecieszącą się szczególną sympatią. Jej przyjaciele nie byli nijacy ani przypadkowi jak przyjaciele Allison. Harriet trzymała się głównie z młodszymi od siebie chłopcami, fanatycznie jej oddanymi, którzy po lekcjach pedałowali na rowerach przez pół miasta, żeby się z nią spotkać. Harriet kazała im się bawić w krzyżowców i Joannę d’Arc; zmuszała ich do nakładania prześcieradeł i odgrywania scen z Nowego Testamentu, w których ona sama rezerwowała sobie rolę Jezusa. Ulubioną sceną Harriet była ostatnia wieczerza. Usadowieni na wzór Leonarda, wszyscy po jednej stronie stołu turystycznego, pod ozdobioną muszkatelem pergolą na podwórzu za domem Harriet, czekali niecierpliwie na chwilę, kiedy – po wydaniu ostatniej wieczerzy złożonej z krakersów Ritz i fanty winogronowej – Harriet powiedzie wzrokiem wokół stołu i na moment zatrzyma lodowate spojrzenie na każdym z chłopców.

– A jednak – mówiła ze spokojem, który przyprawiał chłopaków o dreszcz – jeden z was mnie zdradzi.

– Nie! Nie! – wrzeszczeli z zachwytem, nawet Hely, chłopiec, który grał Judasza, ale Hely był ulubieńcem Harriet, a ona pozwalała mu grać nie tylko Judasza, ale także wszystkich najważniejszych uczniów: Świętego Jana, Świętego Łukasza, Świętego Szymona Piotra. – Nigdy, Panie!

Po zabawie odbywała się procesja do ogrodu Getsemani, położonego w głębokim cieniu pod czarnym drzewem tupelo na podwórzu Harriet. Tutaj Harriet, jako Jezus, musiała zostać pojmana przez Rzymian – pojmana w gwałtowny, bardziej hałaśliwy sposób, niż o tym mówią Ewangelie – i już samo to było wystarczająco podniecające; jednak chłopcy uwielbiali Getsemani głównie dlatego, że scena rozgrywała się pod drzewem, na którym powieszono jej brata. Morderstwa dokonano, zanim większość z chłopców przyszła na świat, ale wszyscy znali tę historię, poskładali ją z fragmentów rozmów rodziców albo z groteskowych półprawd szeptanych przez starsze rodzeństwo w ciemnych sypialniach. Drzewo rzucało barwny cień na ich wyobraźnię, odkąd po raz pierwszy opiekunki przystanęły na rogu ulicy George, by klasnąć w dłonie i z szeptaną przestrogą pokazać malcom drzewo.

Ludzie zastanawiali się, dlaczego drzewo ciągle stoi. Wszyscy uważali, że powinno zostać ścięte, i to nie tylko z powodu Robina, ale ponieważ zaczęło usychać od wierzchołka; ponad brudnym listowiem sterczały połamane, melancholijne szare szczątki, jakby strzaskane przez piorun. Jesienią drzewo przybierało wściekle czerwoną barwę, przez dzień czy dwa wyglądało ładnie, po czym nagle zrzucało wszystkie liście i stało nagie. Liście, kiedy znowu się pojawiały, były błyszczące, skórzaste i tak ciemne, że wydawały się prawie czarne. Rzucały tak głęboki cień, że trawa prawie tam nie rosła; zresztą drzewo było za duże, rosło zbyt blisko domu, a specjalista od drzew ostrzegł Charlotte, że w razie silnego wiatru mogła się obudzić pewnego ranka i zobaczyć, że drzewo runęło przez okno jej sypialni. („Nie mówiąc już o tym małym chłopcu”, powiedział do wspólnika, wsiadając z powrotem do ciężarówki i zatrzaskując drzwiczki. „Jak ta biedna kobieta może budzić się co rano, wyglądać na podwórze i widzieć to coś?”) Pani Fountain zaproponowała nawet, że zapłaci za wycięcie drzewa, taktownie wspominając o zagrożeniu, jakie stwarzało dla jej domu. To było nadzwyczajne, ponieważ pani Fountain była taką skneruską, że myła starą folię aluminiową i zwijała w kulkę do ponownego użycia, ale Charlotte potrząsnęła tylko głową.

– Nie, dziękuję, pani Fountain – powiedziała tak niewyraźnie, że sąsiadka zaczęła podejrzewać, że Charlotte nie zrozumiała.

– Mówię ci. – Pani Fountain podniosła głos. – Proponuję, że za to zapłacę! Z przyjemnością to zrobię! Drzewo zagraża też mojemu domowi, a jeśli przyjdzie trąba powietrzna i…

– Nie, dziękuję.

Charlotte nie patrzyła na panią Fountain, nie patrzyła nawet na drzewo, gdzie w uschniętym rozwidleniu gałęzi próchniał smutno domek jej zmarłego syna. Patrzyła na drugą stronę ulicy, za pusty, zarośnięty perzem plac, gdzie tory kolejowe znikały w dali za pordzewiałymi dachami Niggertown.

– Mówię ci – powtórzyła pani Fountain innym tonem. – Mówię ci, Charlotte, myślisz, że nie wiem, jak to jest, ale ja wiem, co to znaczy stracić syna. Taka jest wola boska i trzeba się z tym pogodzić. – Zachęcona milczeniem Charlotte, ciągnęła dalej: – Zresztą on nie był twoim jedynym dzieckiem. Przynajmniej masz inne. Za to biedny Lynsie… miałam tylko jego. Nie ma dnia, żebym nie myślała o tamtym poranku, kiedy usłyszałam o zestrzeleniu jego samolotu. Szykowaliśmy się do świąt Bożego Narodzenia, stałam na drabinie w koszuli nocnej i fartuchu, próbując przywiązać gałązkę jemioły do żyrandola, kiedy usłyszałam pukanie do drzwi. Porter, niech go Bóg błogosławi, to było po jego pierwszym zawale, ale przed drugim…

Pani Fountain urwała i zerknęła na Charlotte, ale jej już tam nie było. Odwróciwszy się na pięcie, ruszyła z powrotem do domu.

To wszystko działo się wiele lat temu, a drzewo ciągle stało ze starym domkiem Robina próchniejącym na szczycie. Kiedy pani Fountain spotykała Charlotte, nie była już taka przyjacielska.

– Ona w ogóle nie dba o te dziewczynki – mówiła do innych klientek fryzjerki, pani Neely, kiedy ta układała jej włosy. – Jej dom jest zagracony śmieciami. Kiedy zajrzycie przez okno, zobaczycie sterty gazet prawie do sufitu.

– Ciekawe – powiedziała pani Neely o lisiej twarzy, sięgając po lakier do włosów i zatrzymując spojrzenie pani Fountain w lustrze – czy ona przypadkiem czasem nie popija?

– Wcale by mnie to nie zdziwiło – odparła pani Fountain.

Ponieważ pani Fountain często krzyczała na dzieci z werandy, one uciekały i wymyślały niestworzone historie na jej temat: że porywała (i zjadała) małych chłopców, a ich zmielonymi kośćmi użyźniała róże, które zdobywały medale na konkursach. Bliskość upiornego domu pani Fountain sprawiała, że odgrywanie sceny pojmania w Getsemani było dodatkowo podniecające. Ale chociaż chłopcom udawało się czasem nastraszyć kolegów panią Fountain, to nie musieli próbować straszyć się drzewem. W konturach drzewa było coś, co burzyło ich spokój; zduszona posępność jego cienia – zaledwie kilka kroków od jasnego trawnika, ale bezmiernie daleko – niepokoiła, nawet jeśli nic się nie wiedziało o historii drzewa. Chłopcy nie musieli sobie przypominać, co się stało, ponieważ przypominało o tym drzewo. Posiadało własną władzę i własny mrok.

Z powodu śmierci Robina w pierwszych latach szkoły dzieci okrutnie dokuczały Allison. („»Mamo, mamo, czy mogę wyjść pobawić się z bratem?« »Wykluczone, wykopałaś go już trzy razy w tym tygodniu!«”) Dziewczynka znosiła te drwiny w pokornym milczeniu – nikt nie wiedział dokładnie jak długo – aż dobra nauczycielka odkryła, co się dzieje, i położyła temu kres.

Harriet – może z powodu gwałtowniejszej natury, a może dlatego, że jej rówieśnicy byli zbyt młodzi, by pamiętać o tragedii – uniknęła podobnych prześladowań. Tragedia rodzinna odbijała się od niej upiornym blaskiem, któremu chłopcy nie mogli się oprzeć. Harriet często opowiadała o zmarłym bracie z dziwnym uporem, który sugerował nie tylko, że go znała, ale że Robin wciąż żył. Raz po raz chłopcy zerkali na tył głowy Harriet lub bok jej twarzy. Niekiedy wydawało się im, że Harriet jest Robinem – dzieckiem takim jak oni, które wróciło z zaświatów i wiedziało o rzeczach im obcych. Dzięki tajemnicy wspólnej krwi w oczach Harriet widzieli ostrość spojrzenia zmarłego brata. W rzeczywistości, choć żaden z chłopców o tym nie wiedział, nie była ona podobna do brata nawet na zdjęciach. Szybki, bystry, zwinny jak węgorz – trudno sobie wyobrazić kogoś mniej podobnego do posępnej, wyniosłej Harriet. Chłopców przykuwała siła charakteru Harriet, a nie jej zmarłego brata.

Chłopcy nie dostrzegali ironii ani zbieżności między tragedią, którą odgrywali w ciemności pod czarnym drzewem tupelo, a tragedią, która rozegrała się tam przed dwunastoma laty. Hely miał pełne ręce roboty, ponieważ jako Judasz Iskariota wydawał Harriet Rzymianom, ale także (jako Szymon Piotr) obcinał centurionowi ucho w jej obronie. Zadowolony i zdenerwowany odliczał trzydzieści gotowanych fistaszków, za które miał zdradzić swego Zbawiciela, a podczas gdy pozostali chłopcy szturchali go i popychali, zwilżał wargi kolejnym łykiem winogronowej fanty. Po to, by zdradzić Harriet, musiał ją pocałować w policzek. Raz – zachęcony przez innych uczniów – cmoknął ją w usta. Surowość, z jaką wytarła usta – pogardliwe uderzenie w usta wierzchem dłoni – podnieciły Hely’ego bardziej niż sam pocałunek.

Odziane w szaty postacie Harriet i jej uczniów wyglądały niesamowicie wśród domów. Idę Rhew, która wyglądała przez okno nad zlewem, uderzał czasem dziwny widok małej procesji kroczącej ponuro po trawniku. Nie widziała Hely’ego, który idąc, przesypywał w palcach gotowane fistaszki, ani jego zielonych tenisówek pod szatą; nie słyszała, jak inni uczniowie szepczą gniewnie, że nie wolno im przynosić pistoletów na kapiszony do obrony Jezusa. Rząd niskich, biało odzianych postaci, prześcieradła wlokące się po trawie budziły w Idzie taką samą ciekawość i złe przeczucia, jakich mogłaby doznawać, będąc praczką w Palestynie, zanurzającą ręce po łokcie w balii z brudną źródlaną wodą, zdumioną widokiem trzynastu zakapturzonych postaci przeciągających nieopodal, sunących piaszczystą drogą ku okolonemu murem gajowi oliwnemu na szczycie wzgórza – doniosłość celu ich wędrówki była widoczna w powolnych, surowych ruchach, ale charakter procesji był niepojęty: może pogrzeb? Łoże boleści, proces, uroczystość religijna? Cokolwiek to było, budziło niepokój i wystarczyło, by na chwilę odwrócić uwagę Idy, ale zaraz potem wracała do pracy, nie widząc, że mała procesja zmierzała ku czemuś na tyle niepokojącemu, by zmienić bieg historii.

– Dlaczego zawsze chcecie się bawić pod tym ohydnym starym drzewem? – pytała Harriet, kiedy dziewczynka wracała do domu.

– Bo to jest najciemniejsze miejsce na podwórzu – odpowiadała Harriet.

Od dzieciństwa Harriet fascynowała się archeologią: indiańskimi kopcami, zburzonymi miastami, zakopanymi przedmiotami. Fascynacja zaczęła się od zainteresowania dinozaurami, które przerodziło się w coś innego. Kiedy tylko dorosła tak, by móc to wyrazić, stało się jasne, że przedmiotem zainteresowania Harriet nie były same dinozaury –  długorzęse brontozaury z sobotnich kreskówek, które pozwalały na sobie jeździć albo potulnie pochylały szyje, żeby dzieci mogły z nich zjeżdżać jak na zjeżdżalni – ani nawet nie ryczące tyranozaury czy pterodaktyle z koszmarów. Dla niej interesujące było to, że zwierzęta już nie istniały.

– Ale skąd wiemy – pytała Edie, której robiło się niedobrze na sam dźwięk słowa „dinozaur” – jak one naprawdę wyglądały?

– Ponieważ ludzie wykopali ich kości.

– Ale gdybym ja znalazła twoje kości, Edie, nie wiedziałabym, jak wyglądałaś.

Edie, zajęta obieraniem brzoskwiń, nie odpowiedziała.

– Popatrz tutaj, Edie. Popatrz. Piszą, że znaleźli tylko kość z nogi. –  Harriet wdrapała się na stołek i z nadzieją wyciągnęła książkę. – A tu jest zdjęcie całego dinozaura.

– Czy nie znasz tej piosenki, Harriet? – przerwała jej Libby, pochylając się nad kuchennym blatem, gdzie drylowała brzoskwinie. Drżącym głosem zaśpiewała: – Kość kolanowa łączy się z kością nogi… Kość nogi łączy się z…

– Ale skąd oni wiedzą, jak wyglądał dinozaur? Skąd wiedzą że był zielony? Narysowali go zielonego. Patrz. Patrz, Edie.

– Patrzę – powiedziała kwaśno Edie, chociaż nie patrzyła.

– Wcale nie!

– Widziałam już tam wszystko, co chciałam.

Kiedy Harriet nieco podrosła, w wieku dziewięciu czy dziesięciu lat jej fiksacja przeniosła się na archeologię. W tej dziedzinie znalazła chętną, choć mętną partnerkę do dyskusji w osobie ciotki Tat. Tat przez trzydzieści lat uczyła łaciny w miejscowej szkole średniej, a na emeryturze zainteresowała się różnymi zagadkami starożytnych, z których wiele, jej zdaniem, dotyczyło Atlantydy. Tat wyjaśniała, że Atlanci wznieśli piramidy i monolity z Wyspy Wielkanocnej; mądrość Atlantydy zrodziła trepanowane czaszki z Andów i nowoczesne baterie elektryczne znalezione w grobowcach faraonów. Półki Tat uginały się pod ciężarem pseudonaukowych książek z lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, które odziedziczyła po wykształconym, ale łatwowiernym ojcu, szacownym sędzi, który ostatnie lata życia spędził na próbach ucieczki w piżamie z zamkniętej sypialni. Księgozbiór, który zostawił średniej córce Theodorze – przezwanej przez niego Tattycorum, a w skrócie Tat – zawierał takie dzieła jak Kontrowersje przedpotopowe, Światy inne niż nasz i Mu: prawda czy fikcja?

Siostry nie zachęcały jej do tego typu zainteresowań, które Adelaide i Libby uważały za niechrześcijańskie, a Edith – po prostu za głupie.

– Ale jeżeli istniała taka rzecz jak Atlanta, to dlaczego nie wspomina o niej Biblia? – spytała Libby, marszcząc niewinnie czoło.

– Ponieważ wtedy jeszcze nie została zbudowana – odparła dość okrutnie Edith. – Atlanta jest stolicą stanu Georgia. Sherman puścił ją z dymem podczas wojny secesyjnej.

– Och, Edith, nie bądź złośliwa…

– Atlanci byli przodkami starożytnych Egipcjan – oświadczyła Tat.

– Proszę bardzo. Starożytni Egipcjanie nie byli chrześcijanami – powiedziała Adelaide. – Czcili koty, psy i tym podobne rzeczy.

– Oni nie mogli być chrześcijanami, Adelaide. Chrystus się jeszcze nie narodził.

– Może i nie, ale Mojżesz i cała reszta przynajmniej przestrzegali Dziesięciu Przykazań. Nie oddawali czci kotom i psom.

– Atlanci – zaczęła Tat wyniośle, przekrzykując śmiech sióstr – Atlanci wiedzieli wiele rzeczy, które zainteresowałyby współczesnych naukowców. Tata wiedział o Atlantydzie, a był dobrym chrześcijaninem, lepiej wykształconym niż my wszystkie w tym pokoju.

– Tata wyciągał mnie w nocy z łóżka, mówiąc, że nadchodzi cesarz Wilhelm, i kazał chować srebra w studni.

– Edith!

– Edith, to nie jest w porządku. On był wtedy chory. Po tym, jaki był dla nas dobry!

– Nie mówię, że tata nie był dobrym człowiekiem, Tatty. Mówię tylko, że to ja musiałam się nim opiekować.

– Mnie tata zawsze poznawał – dorzuciła skwapliwie Adelaide, która jako najmłodsza z sióstr, i w swym przekonaniu, ulubienica ojca, nigdy nie przepuszczała okazji, żeby przypomnieć o tym siostrom. – Poznawał mnie do samego końca. W dniu, kiedy umarł, wziął mnie za rękę i powiedział: „Addie, kochanie, co oni ze mną zrobili?”. Nie mam pojęcia, dlaczego tylko mnie poznawał. To było najśmieszniejsze ze wszystkiego.

Harriet bardzo lubiła oglądać książki Tat, wśród których były nie tylko tomy poświęcone Atlantydzie, ale także poważniejsze dzieła, takie jak Historia Gibbona i Ridpatha czy romanse w miękkich oprawach, rozgrywające się w czasach starożytnych, z kolorowymi ilustracjami gladiatorów na okładkach.

– To oczywiście nie są prace historyczne – wyjaśniała Tat. – To tylko lekkie powieści z tłem historycznym. Są jednak bardzo zajmujące i mają wartość edukacyjną. Dawałam je dzieciom w szkole średniej, chcąc wywołać w nich zainteresowanie czasami rzymskimi. Dzisiaj pewnie nie można by już było tego robić z książkami, jakie się pisze, ale to są czyste powieścidełka, nie dzisiejszy chłam. – Tat przesunęła kościstym palcem, o kostkach powiększonych przez artretyzm, po identycznych grzbietach książek. – H. Montgomery Storm. Wydaje mi się, że on pisał też powieści o okresie regencji pod kobiecym nazwiskiem, ale nie pamiętam jakim.

Powieści o gladiatorach zupełnie nie interesowały Harriet. Były to tylko historie miłosne w rzymskich kostiumach, a dziewczynka nie lubiła niczego, co miało związek z miłością czy romansami. Ulubioną książką Harriet ze zbioru Tat było duże tomiszcze pod tytułem Pompeja i Herkulanum. Zapomniane miasta, z barwnymi ilustracjami na całą stronę.

Tat również lubiła oglądać tę książkę razem z Harriet. Siadały na pluszowej kanapie Tat i razem przewracały strony: delikatne malowidła ścienne ze zrujnowanych willi, piekarnia doskonale zachowana, z bochenkami chleba i całą resztą pod piętnastostopową warstwą popiołu, pozbawione twarzy, szare gipsowe odlewy martwych Rzymian, wykręconych w wymownych pozach udręki, w jakich padli dwa tysiące lat temu, kiedy na bruk spadł ognisty deszcz.

– Nie rozumiem, dlaczego ci biedacy nie wynieśli się wcześniej – powiedziała Tat. – Pewnie nie wiedzieli jeszcze, co to jest wulkan. To było chyba podobne do huraganu Camille, który uderzył w wybrzeże Zatoki Meksykańskiej. Kiedy ewakuowano miasto, sporo głupich ludzi zostało i piło dalej w hotelu Buena Vista, jak na jakimś wielkim przyjęciu. Mówię ci, Harriet, kiedy woda opadła, przez trzy tygodnie zbierali ciała z wierzchołków drzew. Z Buena Vista nie został kamień na kamieniu. Ty nie możesz pamiętać Buena Vista, kochanie. Mieli tam anioły morskie wymalowane na akwariach. – Tat przewróciła stronę. – Spójrz. Widzisz odlew tego pieska, który zginął? Trzyma w pysku biszkopt. Czytałam gdzieś urocze opowiadanie, które ktoś napisał o tym psie. Miał należeć do małego pompejańskiego żebraka, którego bardzo kochał. Pies zginął, kiedy próbował zdobyć dla chłopca jedzenie, żeby mieli czym się posilić, uciekając z Pompei. Czy to nie smutne? Oczywiście nikt tego nie wie na pewno, ale historia jest chyba bliska prawdy, nie sądzisz?

– Może pies chciał sam zjeść ten biszkopt.

– Wątpię. Jedzenie było chyba ostatnią rzeczą o jakiej myślało to biedne stworzenie, kiedy ludzie biegali wkoło z krzykiem, a wszędzie sypał się popiół.

Chociaż Tat podzielała zainteresowanie Harriet pogrzebanym miastem, z ludzkiej perspektywy, nie pojmowała, dlaczego fascynacja Harriet dotyczy również najbardziej przyziemnych, najmniej dramatycznych aspektów ruin: potrzaskanych naczyń kuchennych, topornych odłamków garnków, zardzewiałych kawałów najzwyklejszego metalu. Tat nie rozumiała, że obsesyjne zainteresowanie Harriet fragmentami miało związek z historią jej rodziny.

Cleve’owie, podobnie jak większość rodzin w Missisipi, byli kiedyś zamożniejsi niż obecnie. Tak jak w zmiecionej z powierzchni ziemi Pompei, z dawnej świetności pozostały tylko ślady, a członkowie rodziny lubili opowiadać sobie historie o utraconym bogactwie. Część z nich była prawdziwa. Jankesi naprawdę zrabowali biżuterię i srebro Cleve’ów, chociaż nie nieprzebrane bogactwa, za którymi wzdychały siostry. Kryzys roku 1929 poważnie nadwątlił majątek sędziego Cleve’a, który w starczej demencji zdecydował się na kilka katastrofalnych inwestycji; przede wszystkim utopił większość oszczędności w zwariowanym pomyśle zaprojektowania samochodu przyszłości, czyli latającego automobilu. Po śmierci sędziego jego córki odkryły z irytacją, że był jednym z głównych akcjonariuszy zbankrutowanej spółki.

Duży dom, który należał do rodziny Cleve’ów, odkąd go zbudowano w 1809 roku, musiał zostać pospiesznie sprzedany w celu spłacenia długów sędziego. Siostry nadal opłakiwały tę sprzedaż. Wychowały się w tym domu, podobnie jak sam sędzia, jego matka i dziadkowie. Co gorsza, człowiek, któremu sprzedały dom, nie marnując czasu, sprzedał go komuś innemu, kto z kolei założył tam dom starców, a kiedy licencja na jego prowadzenie wygasła, przerobił dom na mieszkania dla najuboższych. Trzy lata po śmierci Robina dom spalił się doszczętnie.

– Przetrwał wojnę secesyjną, ale czarnuchy i tak w końcu go dostały – stwierdziła Edith z goryczą.

W rzeczywistości to nie „czarnuchy” zniszczyły dom, ale sędzia Cleve. Przez blisko siedemdziesiąt lat nie przeprowadzał tam żadnych napraw, podobnie jak jego matka w ciągu poprzednich czterdziestu lat. Kiedy umarł, podłogi były spróchniałe, termity zamieniły fundamenty w gąbkę, cała konstrukcja groziła zawaleniem, ale mimo to siostry wciąż mówiły z miłością o ręcznie malowanych tapetach – błękitnych w różyczki – sprowadzonych z Francji, o marmurowych kominkach rzeźbionych w serafiny i czeskim kryształowym żyrandolu ręcznej roboty, o bliźniaczych schodach zaprojektowanych specjalnie na mieszane przyjęcia: jedne dla chłopców, drugie dla dziewcząt, i ścianie, która przepoławiała górne piętro, żeby psotliwi chłopcy nie mogli się zakradać w nocy do części dla dziewcząt. Siostry zapomniały, że w chwili śmierci sędziego schody dla chłopców, od strony północnej, nie widziały przyjęć od pięćdziesięciu lat i były tak chybotliwe, że nie nadawały się do użytku; że stary sędzia prawie doszczętnie spalił stołowy od lampy naftowej; że podłogi się zapadały, dach przeciekał, schody na werandę za domem załamały się w 1947 roku pod ciężarem człowieka z gazowni, który przyszedł odczytać licznik, a słynna ręcznie malowana tapeta obłaziła z tynku wielkimi zapleśniałymi płatami.

Zabawne, że dom nazywał się Utrapienie. Dziadek sędziego Cleve’a nazwał go tak, ponieważ twierdził, że budowa o mały włos go nie zabiła. Z domu zostały tylko bliźniacze kominy i porośnięty mchem ceglany chodnik – cegły ułożono w zmyślną jodełkę – prowadzący od fundamentów do frontowych schodów, gdzie na przednóżku pięć popękanych, wyblakłych błękitnych kafli z Delftu tworzyło napis CLEVE.

Dla Harriet te pięć holenderskich kafli stanowiło bardziej fascynujący relikt zaginionej cywilizacji niż jakikolwiek martwy pies z biszkoptem w pysku. Dla niej subtelny, wodnisty błękit kafli był błękitem bogactwa, pamięci, Europy, nieba, a Utrapienie, którego obraz budowała na ich podstawie, fosforyzowało przepychem snu.

Harriet wyobrażała sobie, że jej zmarły brat przechadzał się jak książę po pokojach tego utraconego pałacu. Dom sprzedano, kiedy Harriet miała zaledwie sześć tygodni, ale Robin zjeżdżał po mahoniowych poręczach (Adelaide powiedziała jej, że pewnego dnia o mały włos nie trzasnął w przeszklone drzwi kredensu z porcelaną stojącego u stóp schodów), grał w domino na perskim dywanie, a marmurowe serafiny ze zwiniętymi skrzydłami przyglądały się chłopcu chytrymi oczami o ciężkich powiekach. Robin zasypiał u stóp niedźwiedzia, którego jego stryjeczny dziadek zastrzelił i wypchał; widział strzałę z wyblakłymi piórami sójki, wystrzeloną przez Indianina z plemienia Natchez w jego prapradziadka podczas porannego ataku w 1812 roku, która pozostała wbita w ścianę salonu w tym samym miejscu, w które trafiła.

Oprócz holenderskich kafli z Utrapienia zachowało się niewiele artefaktów. Większość dywanów i mebli, podobnie jak całe wyposażenie – marmurowe serafiny, żyrandol – zapakowano w skrzynie oznaczone napisem „Różne” i sprzedano handlarzowi antyków z Greenwood, który zapłacił połowę ich wartości. Słynne drzewce strzały rozsypało się w rękach Edie, kiedy usiłowała wyciągnąć je ze ściany w dniu przeprowadzki, a maleńkiego grotu w żaden sposób nie dało się wydobyć z tynku za pomocą noża do kitu. Przeżarty przez mole wypchany niedźwiedź powędrował na śmietnik, gdzie zachwycone murzyńskie dzieci ocaliły go i powlokły za nogi po błocie.

Jak więc zrekonstruować tego wymarłego kolosa? Jakie skamieliny zostały? Jakimi wskazówkami mogła się kierować? Fundamenty ciągle tam były, nieco za miastem, Harriet nie wiedziała dokładnie gdzie, ale to właściwie nie miało znaczenia; tylko raz, w zimowe popołudnie dawno temu zabrano ją, żeby obejrzała pozostałości domu. Małe dziecko odniosło wrażenie, że fundamenty podtrzymywały znacznie większą konstrukcję niż dom, prawie miasto. Harriet zapamiętała, jak Edie (trzpiotowata w spodniach khaki) biegała w podnieceniu z pokoju do pokoju, siwa para buchała jej z ust, wskazywała na salon, stołowy, bibliotekę – chociaż to wspomnienie było mgliste w porównaniu ze strasznym, strasznym wspomnieniem Libby w czerwonym płaszczu, która wybuchła płaczem, wyciągnęła dłoń w rękawiczce i pozwoliła, by Edie zaprowadziła ją przez trzaskający na mrozie las z powrotem do samochodu, z drepczącą za nimi Harriet.

Z Utrapienia ocalono zbieraninę pomniejszych przedmiotów – obrusy, zastawy z monogramem, masywny kredens z drewna różanego, dzbanki, porcelanowe zegary, krzesła ze stołowego, porozrzucane po domu Harriet i domach ciotek: przypadkowe fragmenty, tu noga, tam kręgosłup, z których Harriet postanowiła odtworzyć spalony przepych, nigdy przez nią niewidziany. Ocalone przedmioty ciepło promieniowały własnym spokojnym, starym światłem: srebra były cięższe, hafty bogatsze, kryształy delikatniejsze, a błękit porcelany subtelniejszy. Jednak najbardziej wymowne były przekazywane Harriet opowieści – bogato zdobione cudeńka, które dziewczynka upiększała jeszcze bardziej w mit o zaczarowanym alkazarze, bajkowym zamku, który nigdy nie istniał. Harriet była obdarzona, w stopniu niezwykłym i niewygodnym, zawężonym widzeniem, które pozwalało wszystkim Cleve’om zapomnieć o tym, czego nie chcieli pamiętać, oraz wyolbrzymiać lub w inny sposób zmieniać to, czego zapomnieć nie mogli. Ponownie składając szkielet przepadłego monstrum, które było majątkiem jej rodziny, dziewczynka nie zdawała sobie sprawy, że przy niektórych kościach manipulowano; inne należały do zupełnie innych zwierząt, a wiele masywnych i nadzwyczajnych kości w ogóle nie było kośćmi, ale imitacjami z gipsu sztukatorskiego. (Na przykład osławiony czeski żyrandol wcale nie pochodził z Czech, nie wykonano go nawet z kryształu, ale matka sędziego zamówiła go w Montgomery Ward). Przede wszystkim jednak Harriet nie wiedziała, że podczas pracy raz po raz deptała po niepozornych, zakurzonych odłamkach, które – gdyby zadała sobie trud, żeby je zbadać – dostarczyłyby jej autentycznych i dość rozczarowujących kluczy do całej struktury. Potężne, grzmiące, zamożne Utrapienie, które tak pieczołowicie rekonstruowała w umyśle, nie było repliką żadnego istniejącego domu, ale chimerą, bajką.

Harriet całymi dniami oglądała stary album ze zdjęciami w domu Edie (bungalowie z dwiema sypialniami, zbudowanym w latach czterdziestych dwudziestego wieku, piątej wodzie po Utrapieniu). Była na nich chuda, nieśmiała Libby, z zaczesanymi do tyłu włosami, która już jako osiemnastolatka wyglądała niczym bezbarwna stara panna; jej usta i oczy miały coś z matki Harriet (i z Allison). Obok stała pogardliwa Edie, lat dziewięć, z czołem jak chmura burzowa, a wyraz jej twarzyczki stanowił pomniejszoną kopię ojca, sędziego, który marszczył się za nią. Dziwna Tat o księżycowej twarzy, wyciągnięta na wiklinowym krześle z niewyraźnym cieniem kotka na kolanach, była nie do poznania. Mała Adelaide, która miała przeżyć trzech mężów, śmiała się do aparatu. Była najładniejsza z całej czwórki, ale też przypominała w czymś Allison, a w kącikach ust już wtedy gromadziło się rozdrażnienie. Na stopniach potępionego domu wznoszącego się za grupą widniał napis CLEVE z holenderskich kafli: ledwo dostrzegalny, i to tylko pod warunkiem, że przyjrzałeś się dokładnie, ale kafle były jedynym elementem fotografii, który nie uległ zmianie.

Ulubionymi zdjęciami Harriet były te, na których występował jej brat. Większość z nich zrobiła Edie, a ponieważ tak trudno było na nie patrzeć, zostały wyjęte z albumu i umieszczone oddzielnie, na półce w szafie Edie, w pudełku po czekoladkach w kształcie serca. Kiedy Harriet natknęła się na fotografie Robina – a miała wtedy może osiem lat – było to znalezisko archeologiczne porównywalne z odkryciem grobowca Tutanchamona.

Edie nie miała pojęcia, że Harriet znalazła zdjęcia i że to one były jednym z głównych powodów, dla których dziewczynka spędzała tyle czasu w jej domu. Wyposażona w latarkę Harriet oglądała fotografie w głębi pachnącej stęchlizną szafy Edie, ukryta za niedzielnymi spódnicami ciotki. Czasami wsuwała pudełko do swego podróżnego neseserka Barbie i wynosiła do szopy z narzędziami, gdzie Edie – szczęśliwa, że ma Harriet z głowy – pozwalała jej bawić się do woli. Kilkakrotnie Harriet wyniosła zdjęcia do domu na noc. Raz, kiedy matka poszła spać, pokazała zdjęcia Allison.

– Spójrz – powiedziała. – To jest nasz brat.

Allison, na której twarzy zaczął się pojawiać wyraz czegoś bardzo podobnego do strachu, popatrzyła na otwarte pudełko, które Harriet położyła jej na kolanach.

– No, dalej, popatrz. Jesteś na niektórych zdjęciach.

– Nie chcę – odparła Allison, zatrzasnęła pudełko i wcisnęła je z powrotem w ręce siostry.

Fotografie były kolorowe: wyblakłe polaroidy z zaróżowionymi brzegami, lepkie i postrzępione w miejscach, gdzie przylegały do albumu. Poplamione odciskami palców, wyglądały tak, jakby ktoś często je oglądał. Niektóre zdjęcia opatrzono z tyłu czarnymi numerami katalogowymi, ponieważ użyto ich podczas śledztwa. Właśnie na tych widniało najwięcej odcisków palców.

Harriet nigdy nie miała dość oglądania tych zdjęć. Utrwalacz był zbyt niebieski, nieziemski, a kolory samych zdjęć stały się z czasem jeszcze dziwniejsze i bardziej rozedrgane. Fotografie pozwoliły Harriet zajrzeć do magicznego, samowystarczalnego, niemożliwego do odzyskania świata snu. Oto Robin, drzemiący ze swym rudym kotkiem Weenie, hasający na wspaniałej, ozdobionej kolumnami werandzie Utrapienia, zanoszący się od śmiechu, krzyczący do aparatu, puszczający bańki ze spodeczka z mydlinami. Oto on, poważny, w piżamie w paski, w mundurze zuchów – z rozstawionymi kolanami, zadowolony z siebie; tutaj był znacznie młodszy, ubrany do przedszkolnego przedstawienia Piernikowego Ludzika, w którym wystąpił jako chciwy kos. Kostium Robina z tej sztuki stał się sławny. Libby szyła go całymi tygodniami – czarny trykot, noszony z pomarańczowymi skarpetami, ze skrzydłami z czarnego aksamitu oraz piórami naszytymi od przegubów po pachy i od pach do szczytu uda. Do nosa Robin miał przywiązany stożek z pomarańczowej tektury, który pełnił funkcję dzioba. Kostium był tak piękny, że chłopiec nosił go podczas dwóch Halloween z rzędu, podobnie jak jego siostry, a wiele lat później do Charlotte dzwoniły matki z sąsiedztwa, błagając, by pożyczyła kostium kosa ich dzieciom.

Edie wypstrykała całą rolkę filmu w noc przedstawienia – rozmaite ujęcia Robina, który biegał podniecony po domu, trzepotał rękami, skrzydła falowały za jego plecami, a zabłąkane pióro czy dwa opadało na wielki, przetarty dywan. Czarne skrzydło zarzucone na szyję nieśmiałej Libby, zaczerwienionej szwaczki. Tutaj z przyjaciółmi: Aleksem (piekarzem w białej czapie i fartuchu) i złym Pembertonem, odtwórcą roli samego Piernikowego Ludzika, z twarzyczką pociemniałą z gniewu na niegodny kostium. Znowu Robin, zniecierpliwiony, wiercący się, powstrzymywany przez matkę, która na klęczkach próbowała go uczesać grzebieniem. Rozbawiona młoda kobieta na zdjęciu była niewątpliwie matką Harriet, ale matką jakiej nigdy nie znała – beztroską, uroczą, kipiącą życiem.

Zdjęcia oczarowały Harriet. Najbardziej na świecie pragnęła prześliznąć się ze znanego świata w chłodną, błękitną przejrzystość fotografii, gdzie jej brat żył, piękny dom jeszcze stał, a wszyscy byli zawsze szczęśliwi. Robin i Edie, oboje na czworakach, w przestronnym, mrocznym salonie grali w grę planszową – nie widziała jaką – z jasnymi żetonami i wielobarwnym wirującym kołem. Tutaj znowu oni – Robin odwrócony plecami do obiektywu rzucał Edie dużą czerwoną piłkę, a ciotka komicznie przewracała oczami, skacząc, żeby ją złapać. Tutaj z kolei Robin zdmuchiwał świeczki na torcie urodzinowym – dziewięć świeczek, jego ostatnie urodziny – a Edie i Allison pochylały się, żeby mu pomóc; ich uśmiechnięte twarze odbijały w ciemności blask świeczek. Delirium świąt Bożego Narodzenia: choinkowe gałęzie i bombki, prezenty wylewają się spod drzewka, misa z rżniętego szkła pełna ponczu migocze na kredensie, słodycze na kryształowych paterach, pomarańcze i ciasta posypane cukrem pudrem na srebrnych tacach, serafiny na kominku przybrane jemiołą, wszyscy roześmiani, a żyrandol płonie w wysokich lustrach. W tle, na świątecznym stole, Harriet ledwo dostrzegała słynne bożonarodzeniowe potrawy, ozdobione czerwoną wstążką z nanizanymi pozłacanymi dzwoneczkami. Naczynia potłukły się podczas przeprowadzki – wynajęci ludzie źle je zapakowali – ocalało tylko parę spodków i sosjerka, ale na tym zdjęciu były wszystkie: niebiańska, wspaniała, kompletna zastawa.

Sama Harriet przyszła na świat tydzień przed Bożym Narodzeniem, podczas rekordowej śnieżycy w stanie Missisipi. W pudełku w kształcie serca było zdjęcie tej śnieżycy: prowadząca do Utrapienia aleja dębowa jaśniała od lodu, a Bounce, terier należący do Adelaide, którego już od dawna nie było wśród żywych, oszalały z podniecenia biegł po ośnieżonym chodniku do swojej pani fotograf, uchwycony na zawsze w momencie szczeknięcia – niewyraźne łapki ubijały śnieg na pianę – w chwili wspaniałego oczekiwania, zanim dotrze do ukochanej. W oddali, w otwartych drzwiach Utrapienia, Robin machał wesoło do obiektywu, a jego nieśmiała siostrzyczka Allison trzymała go kurczowo w pasie. Robin machał do Adelaide, która zrobiła to zdjęcie, i do Edie, która pomagała wysiąść jego matce z samochodu, a także do maleńkiej siostrzyczki Harriet, której nigdy wcześniej nie widział, bo dopiero przywożono ją ze szpitala do domu w ten jasny, śnieżny poranek wigilijny.

Harriet widziała śnieg tylko dwa razy, ale zawsze pamiętała, że urodziła się podczas śnieżycy. W każdą Wigilię (święta były teraz mniejsze, smutniejsze, wszyscy gromadzili się wokół piecyka gazowego w dusznym domu Libby o niskich sufitach i pili śmietanę z cukrem, brandy, winem i surowym jajkiem) Libby, Tat i Adelaide opowiadały tę samą historię o tym, jak to wsiadły do samochodu Edie i pojechały do szpitala w Vicksburgu, żeby przywieźć Harriet do domu w śnieżną Wigilię.

– Byłaś najlepszym prezentem gwiazdkowym, jaki kiedykolwiek dostałyśmy – mówiły. – Robin był taki podniecony. W noc przed naszą wyprawą do szpitala prawie nie zmrużył oka, nie dał twojej babci zasnąć do czwartej nad ranem. Kiedy wniosłyśmy cię do domu, a on zobaczył cię po raz pierwszy, milczał może przez minutę, a potem powiedział: „Mamo, musiałaś wybrać najładniejsze dziecko, jakie mieli”.

– Harriet była takim dobrym dzieckiem – powiedziała ze smutkiem jej matka, która siedziała przy piecyku, obejmując kolana. Podobnie jak urodziny Robina i rocznica jego śmierci, Boże Narodzenie było dla niej szczególnie trudnym dniem, o czym wszyscy wiedzieli.

– Czy ja byłam dobra?

– Tak, kochanie. – To była prawda. Harriet nigdy nie płakała ani nie sprawiała nikomu najmniejszych kłopotów, dopóki nie nauczyła się mówić.

Ulubione zdjęcie Harriet z pudełka w kształcie serca, któremu stale i stale przyglądała się w świetle latarki, przedstawiało ją, Robina i Allison w salonie Utrapienia, obok choinki. Z tego, co wiedziała, była to jedyna wspólna fotografia ich trójki, jedyne zdjęcie Harriet zrobione w starym domu. Nie było na nim ani cienia licznych nieszczęść, które wkrótce miały spaść. Stary sędzia miał umrzeć miesiąc później, Utrapienie miało przepaść na zawsze, a Robin miał zginąć na wiosnę, ale wtedy, rzecz jasna, nikt o tym nie wiedział. Było Boże Narodzenie, w domu pojawiło się nowe dziecko, wszyscy byli szczęśliwi i myśleli, że pozostaną tak szczęśliwi na zawsze.

Na zdjęciu Allison (poważna w białej koszuli nocnej) stała boso obok Robina, który trzymał maleńką Harriet, a na jego twarzy malowała się mieszanina podniecenia i oszołomienia, jak gdyby Harriet była wyszukaną zabawką, a on nie był pewien, jak się z nią obchodzić. Obok dzieci migotała choinka; z rogu fotografii zerkali słodko kot Robina Weenie i ciekawski Bounce, niczym zwierzęta, które przybyły zobaczyć cud w stajence. Nad całą sceną uśmiechały się marmurowe serafiny. Światło na fotografii było rozszczepione, sentymentalne, przepojone katastrofą. Nawet terier Bounce nie miał dożyć następnej Gwiazdki.

Po śmierci Robina Pierwszy Kościół Baptystów zorganizował zbiórkę na dar ku pamięci chłopca – japońską pigwę albo nowe poduszki na kościelne ławki – ale zebrana kwota przeszła najśmielsze oczekiwania. Jeden z sześciu kościelnych witraży – każdy przedstawiał scenę z życia Chrystusa – roztrzaskała gałąź podczas nawałnicy zimowej, a okno zabito dyktą. Pastor, który do tej pory rozpaczał nad kosztami wymiany witraża, zaproponował, by przeznaczyć na ten cel pieniądze ze zbiórki.

Znaczną część funduszy zebrały dzieci z miasteczka, które chodziły od drzwi do drzwi, organizowały loterie i sprzedaż wyrobów piekarniczych. Przyjaciel Robina Pemberton Hull (który w przedszkolnym przedstawieniu grał Piernikowego Ludzika, kiedy Robin grał kosa) dał blisko dwieście dolarów na pamiątkę po zmarłym przyjacielu. Dziewięcioletni Pem twierdził, że wszedł w posiadanie tak pokaźnej kwoty dzięki rozbiciu skarbonki-świnki, ale tak naprawdę wyciągnął pieniądze z portmonetki babci. (Pemberton próbował dorzucić też pierścionek zaręczynowy matki, dziesięć srebrnych łyżeczek oraz masońską szpilkę do krawata, której pochodzenia nikomu nie udało się ustalić; wysadzana diamentami, była najwyraźniej warta niemało). Jednak nawet bez tych sowitych darów kwota zebrana przez kolegów z klasy Robina okazała się spora. Zaproponowano, by zamiast zastępować wybity witraż z godami w Kanie tą samą sceną, zrobić coś, co uczci nie tylko Robina, ale i dzieci, które tak ciężko dla niego pracowały.

Nowy witraż – odsłonięty półtora roku później przy okrzykach wiernych Pierwszego Kościoła Baptystów – przedstawiał miłego, niebieskookiego Jezusa siedzącego na kamieniu pod drzewem oliwnym i pogrążonego w rozmowie z rudym chłopcem w czapce baseballowej, bardzo podobnym do Robina.

POZWÓLCIE DZIATKOM PRZYCHODZIĆ DO MNIE

głosił podpis pod witrażem, a pod spodem umieszczono tablicę z wygrawerowanym napisem:

Dla upamiętnienia Robina Cleve’a Dufresnesa

Od dzieci z Alexandrii w Missisipi

„Albowiem takich jest Królestwo Boże”.

Przez całe życie Harriet widziała skąpanego w świetle brata w jednej konstelacji z archaniołem Gabrielem, Świętym Janem Chrzcicielem, Józefem, Marią i oczywiście samym Chrystusem. Południowe słońce prześwietlało wzniosłą postać Robina, a czyste rysy twarzy (perkaty nos, uśmiech elfa) jaśniały tą samą błogą przejrzystością. Przejrzystość ta była tym promienniejsza, że dziecięca, bardziej bezbronna niż przejrzystość Jana Chrzciciela i innych, ale w twarzyczce Robina też była pogodna obojętność wieczności, jak wspólna tajemnica całej grupy.

Co dokładnie wydarzyło się na Kalwarii albo w grobie? W jaki sposób ciało wzbijało się z nędzy i smutku w ten kalejdoskop zmartwychwstania? Harriet nie miała pojęcia. Ale Robin to wiedział, a tajemnica jaśniała na jego przemienionej twarzy.

Przejście samego Chrystusa – całkiem stosownie – było opisane jako Tajemnica, ale ludzie byli dziwnie mało zainteresowani dotarciem do sedna. Co dokładnie znaczyło stwierdzenie Biblii, że Jezus powstał z martwych? Czy powrócił tylko duch, jakiś niezadowalający fantom? Według Biblii najwyraźniej nie: niewierny Tomasz wsunął palec w jedną z ran po gwoździach w Jego dłoni; jak najbardziej namacalnego Jezusa zauważono na drodze do Emaus; zjadł nawet posiłek w domu jednego z uczniów. Ale jeżeli istotnie powstał z martwych w swoim ziemskim ciele, to gdzie był teraz? Jeżeli kochał wszystkich tak bardzo, jak twierdził, to czemu ludzie umierali?

W wieku siedmiu czy ośmiu lat Harriet poszła do miejskiej biblioteki i poprosiła o książki o magii. Po powrocie do domu stwierdziła z wściekłością, że książki opisywały same sztuczki: piłki znikające pod filiżankami, monety wypadające ludziom z uszu. Obok witraża przedstawiającego Jezusa i jej brata był witraż ze sceną wskrzeszenia Łazarza. Harriet raz po raz czytała w Biblii o Łazarzu, ale nie znalazła odpowiedzi nawet na najbardziej podstawowe pytania: Co Łazarz miał do powiedzenia swoim siostrom i Jezusowi po tygodniu spędzonym w grobie? Czy nadal cuchnął? Czy mógł wrócić do domu i dalej mieszkać z siostrami, a może ludzie bali się go i musiał zamieszkać na odludziu jak potwór Frankensteina? Harriet nie mogła się oprzeć myśli, że gdyby ona, Harriet, tam była, miałaby na ten temat znacznie więcej do powiedzenia niż Święty Łukasz.

Możliwe, że to była tylko opowieść. Może Jezus nie powstał z martwych, chociaż wszyscy mówili, że powstał; ale jeżeli naprawdę odwalił kamień i żywy wyszedł z grobu, to dlaczego nie miałby tego zrobić jej brat, którego Harriet widziała jaśniejącego u Jego boku?

To była największa obsesja Harriet, z której brały początek wszystkie inne. Najbardziej na świecie – bardziej niż Utrapienia, bardziej niż czegokolwiek – pragnęła odzyskać brata. W drugiej kolejności pragnęła się dowiedzieć, kto go zabił.

W piątkowy poranek w maju, dwanaście lat po zamordowaniu Robina, Harriet siedziała przy kuchennym stole Edie, czytając dziennik kapitana Scotta z ostatniej wyprawy na Antarktykę. Książkę oparła między łokciem a talerzem, z którego jadła jajecznicę z grzanką. Harriet i Allison często jadły śniadanie w domu Edie w szkolne poranki. Ida Rhew, która w całości odpowiadała za gotowanie, pojawiała się w pracy dopiero o ósmej, a matka dziewczynek, która zresztą rzadko cokolwiek jadła, na śniadanie wypalała tylko papierosa i czasami wypijała pepsi.

To jednak nie był szkolny poranek, ale poranek w tygodniu na początku letnich wakacji. Edie, w fartuchu w grochy, smażyła sobie na kuchni jajecznicę. Nie bardzo jej się podobało, że Harriet czyta przy stole, ale łatwiej było na to pozwolić, niż co pięć minut zwracać dziewczynce uwagę.

Jajecznica była gotowa. Edie zgasiła ogień i podeszła do kredensu, żeby wyjąć talerz. W tym celu musiała przestąpić swoją drugą wnuczkę, która leżała rozciągnięta na kuchennym linoleum, łkając monotonnie.

Ignorując łkanie, Edie przestąpiła znowu ciało Allison i łyżką wyłożyła jajecznicę na talerz. Potem, starannie omijając Allison, podeszła łukiem do stołu, usiadła naprzeciwko zatopionej w lekturze Harriet i zaczęła jeść w milczeniu. Była już o wiele za stara na takie rzeczy. Od piątej rano na nogach, miała już dzieci powyżej uszu.

Problemem był kot dziewczynek, który leżał na ręczniku w tekturowym pudle obok głowy Allison. Tydzień wcześniej przestał jeść. Potem zaczął zawodzić, kiedy brało się go na ręce. Dziewczynki przyniosły kota do Edie, żeby go zbadała.

Edie miała dobre podejście do zwierząt i często myślała, że mogła zostać dobrym weterynarzem albo nawet lekarką, gdyby w czasach jej młodości dziewczynki zajmowały się czymś takim. Pielęgnowała najróżniejsze kotki i szczeniaczki, karmiła pisklęta, które wypadły z gniazda, przemywała rany i nastawiała złamane kości najrozmaitszych stworzeń, którym przytrafiło się nieszczęście. Dzieci wiedziały o tym – zarówno wnuki Edie, jak wszystkie dzieci z sąsiedztwa – więc przynosiły jej nie tylko własne chore pociechy, ale wszystkie żałosne zabłąkane lub dzikie zwierzaki, jakie znalazły.

Edie co prawda lubiła zwierzęta, ale nie roztkliwiała się nad nimi. Przypominała też dzieciom, że nie jest cudotwórczynią. Po pospiesznym zbadaniu kota – który rzeczywiście zachowywał się niespokojnie, ale na pierwszy rzut oka nic mu nie dolegało – podniosła się i otrzepała dłonie o spódnicę, podczas gdy dziewczynki wpatrywały się w nią z nadzieją.

– Właściwie ile lat ma ten kot? – spytała Edie.

– Szesnaście i pół – odparła Harriet.

Edie pochyliła się, pogłaskała biedaka, który z dzikim, żałosnym spojrzeniem oczu opierał się o stołową nogę. Edie lubiła tego kota. Był kotkiem Robina, który znalazł go w lecie, leżącego na rozgrzanym chodniku – był na wpół martwy, z trudem otwierał oczy – a potem trzymając go ostrożnie w dłoniach, przyniósł do Edie. Ratowanie kota okazało się piekielnie trudne. Larwy wyżarły mu w boku dziurę, a Edie wciąż pamiętała, jak potulnie i spokojnie leżał, kiedy myła ranę w płytkiej misce letniej wody i jak różowa była woda, kiedy skończyła.

– On wyzdrowieje, prawda, Edie? – spytała Allison, bliska łez. Kot był jej najlepszym przyjacielem. Po śmierci Robina przywiązał się właśnie do Allison; chodził za nią, przynosił drobne prezenciki, które ukradł albo zabił (martwe ptaki, smakowite śmieci; kiedyś, o dziwo, nieotworzoną paczkę ciastek owsianych); a odkąd dziewczynka poszła do szkoły, kot pocierał grzbietem o drzwi zawsze za kwadrans trzecia, prosząc, by go wypuszczono, żeby mógł wyjść na róg na jej spotkanie.

W zamian za to Allison obdarzała kota większym uczuciem niż jakąkolwiek inną istotę, z rodziną włącznie. Bez przerwy do niego mówiła, karmiła kąskami kurczaka i szynki z własnego talerza, a w nocy pozwalała, by spał zwinięty w kłębek na jej szyi.

– Pewnie zjadł coś, co mu zaszkodziło – powiedziała Harriet.

– Zobaczymy – odparła Edie.

Ale następne dni potwierdziły jej podejrzenia. Kotu nie dolegało nic prócz starości. Edie poczęstowała go tuńczykiem i mlekiem podawanym zakraplaczem do oczu, ale kot tylko zamknął oczy i wypluł mleko przez zęby w postaci brzydkiej piany. Poprzedniego ranka, kiedy dzieci były w szkole, Edie weszła do kuchni i ujrzała, że kotem wstrząsają drgawki. Owinąwszy zwierzę w ręcznik, zawiozła je do weterynarza.

Kiedy dziewczynki odwiedziły Edie tego popołudnia, powiedziała:

– Przykro mi, ale nic nie mogę zrobić. Dziś po południu zawiozłam kota do doktora Clarka, który powiedział, że musimy go uśpić.

Harriet – o dziwo, ponieważ potrafiła wpadać w szał, kiedy tylko przyszła jej na to ochota – przyjęła wiadomość względnie spokojnie.

– Biedny stary Weenie – powiedziała, klękając przy kocim pudle. – Biedny kotek. – Położyła dłoń na wznoszącym się boku kota. Chociaż zwierzę prawie nie zwracało na nią uwagi, Harriet kochała kota niemal tak samo mocno jak Allison.

Allison pobladła.

– Jak to: „uśpić”?

– Po prostu uśpić.

– Nie możesz tego zrobić. Nie pozwolę ci.

– Nic więcej nie możemy dla niego zrobić – ucięła ostro Edie. – Weterynarz wie najlepiej.

– Nie pozwolę ci go zabić.

– Co masz zamiar zrobić? Przedłużać cierpienie tego biedaka?

Z drżącą wargą Allison osunęła się na kolana przy kocim pudle i wybuchła histerycznym płaczem.

To wszystko działo się wczoraj o trzeciej po południu. Od tamtej pory Allison nie opuściła kota. Nie zjadła kolacji, odmówiła przyjęcia poduszki i koca; przez całą noc leżała na zimnej podłodze, zawodząc i płacząc. Edie usiadła z nią w kuchni na pół godziny, spróbowała wygłosić krótką mowę o tym, że wszystko na świecie umiera, a Allison musi się nauczyć to akceptować. Jednak dziewczynka płakała coraz intensywniej, aż w końcu Edie poddała się, poszła do sypialni, zatrzasnęła drzwi i zagłębiła się w lekturze powieści Agathy Christie.

Wreszcie – około północy, według zegara Edie – płacz ustał. Teraz Allison znowu się rozpłakała. Edie napiła się herbaty. Harriet nie odrywała się od dziennika kapitana Scotta. Na stole stało nietknięte śniadanie Allison.

– Allison – powiedziała Edie.

Dziewczynka nie odpowiedziała, a jej ramiona nadal dygotały.

– Allison, chodź tutaj i zjedz śniadanie. – Edie powiedziała to po raz trzeci.

– Nie jestem głodna – rozległa się stłumiona odpowiedź.

– Posłuchaj – warknęła Edie. – Mam tego dość. Jesteś za duża, żeby zachowywać się w ten sposób. Chcę, żebyś natychmiast przestała przewalać się po podłodze, wstała i zjadła śniadanie. Chodź, jedzenie stygnie.

Ta wymówka spotkała się z udręczonym skowytem.

– O, na miłość boską! – krzyknęła Edie, odwracając się do śniadania. – Rób, co chcesz. Ciekawe, co powiedzieliby twoi nauczyciele, gdyby zobaczyli, że turlasz się po podłodze jak duże dziecko.

– Posłuchajcie tego – powiedziała nieoczekiwanie Harriet, po czym zaczęła czytać pedantycznym tonem: – „Czuje się, że koniec Titusa Oatesa jest bardzo bliski. Bóg jeden wie, co on albo my zrobimy. Rozmawialiśmy o tym po śniadaniu; Oates jest dzielnym człowiekiem i rozumie sytuację, ale…”

– Harriet, w tej chwili nikogo tu nie interesuje kapitan Scott – przerwała Edie, która czuła, że jej cierpliwość się kończy.

– Mówię tylko, że Scott i jego ludzie byli odważni. Nie tracili ducha. Nawet kiedy szalała wokół nich burza i wiedzieli, że zginą. – Harriet czytała dalej, coraz głośniej: – „Nasz kres jest bliski, ale nie straciliśmy i nie stracimy pogody ducha…”

– Cóż, śmierć jest z pewnością częścią życia – powiedziała Edie z rezygnacją.

– Ludzie Scotta kochali swoje psy i kucyki, ale doszło do tego, że musieli je wszystkie zastrzelić. Posłuchaj tego, Allison. Oni musieli je zjeść. – Harriet cofnęła się o kilka stron i znowu pochyliła głowę nad książką. – „Biedne stworzenia! Radziły sobie wspaniale, biorąc pod uwagę straszliwe warunki, w jakich pracowały, ale mimo to ciężko jest musieć je zabić tak…”

– Każ jej przestać! – zawyła z podłogi Allison, zatykając uszy rękami.

– Zamknij się, Harriet – powiedziała Edie.

– Ale…

– Żadnych ale. Allison, wstawaj z podłogi – rozkazała Edie ostrym tonem. – Płacz nie pomoże temu kotu.

– Tylko ja tutaj kocham Weeniego. Poza mną on nikogo nie o-obchodzi.

– Allison. Allison. Pewnego dnia – powiedziała Edie, sięgając po nóż do masła – twój brat przyniósł mi ropuchę, której kosiarka do trawy obcięła nóżkę.

Na tę wiadomość z kuchennej podłogi dobiegł taki wrzask, że Edie pomyślała, iż pęknie jej głowa, ale nadal smarowała masłem grzankę – która zdążyła zupełnie ostygnąć – i ciągnęła:

– Robin chciał, żebym wyleczyła tę ropuchę, ale nie mogłam. Dla tego biednego stworzenia nie można było zrobić nic innego, jak tylko je zabić. Robin nie mógł pojąć, że kiedy stworzenia tak cierpią czasami najlepsze, co można dla nich zrobić, to skrócić ich cierpienie. Robin płakał i płakał. W żaden sposób nie mogłam mu wytłumaczyć, że dla ropuchy będzie lepiej, jeśli będzie martwa, niż gdyby miała tak potwornie cierpieć. Oczywiście Robin był znacznie młodszy niż ty teraz.

Ta mała przemowa nie wywarła żadnego wpływu na adresatkę, ale kiedy Edie podniosła wzrok, zobaczyła z pewną irytacją, że Harriet wpatruje się w nią z rozchylonymi ustami.

– Jak zabiłaś tę ropuchę, Edie?

– Tak miłosiernie, jak tylko potrafiłam – odparła Edie lapidarnie. Odrąbała ropusze głowę motyką – w dodatku postąpiła na tyle nieostrożnie, że zrobiła to na oczach Robina, czego żałowała – ale nie zamierzała się w to wgłębiać.

– Nadepnęłaś na nią?

– Nikt mnie nie słucha! – wybuchła Allison. – Pani Fountain otruła Weeniego. Wiem, że to zrobiła. Weenie chodził po jej podwórzu i zostawiał ślady łapek na przedniej szybie jej samochodu.

Edie westchnęła. Już to wcześniej przerabiały.

– Nie lubię Grace Fountain bardziej niż ty – powiedziała. – Jest zawistna i wścibska, ale nie przekonasz mnie, że otruła tego kota.

– Wiem, że to zrobiła. Nienawidzę jej!

– Takie myślenie na nic ci się nie zda.

– Ona ma rację, Allison – wtrąciła Harriet. – Nie sądzę, żeby pani Fountain otruła Weeniego.

– Co chcesz przez to powiedzieć? – spytała Edie, zwracając się do Harriet, zdziwiona nieoczekiwanym poparciem.

– Mam na myśli to, że gdyby go otruła, to ja bym o tym wiedziała.

– W jaki sposób mogłabyś się o czymś takim dowiedzieć?

– Nie martw się, Allison. Nie sądzę, żeby ona go otruła. Ale jeśli to zrobiła – tu Harriet wróciła do lektury – to pożałuje.

Edie, która nie zamierzała zrezygnować, chciała drążyć temat, kiedy Allison ponownie wybuchła, głośniej niż kiedykolwiek.

– Nie obchodzi mnie, kto to zrobił – załkała, trąc oczy wierzchem dłoni. – Dlaczego Weenie musi umrzeć? Czemu ci wszyscy biedni ludzie zamarzli na śmierć? Dlaczego wszystko jest zawsze takie okropne?!

– Bo tak jest urządzony świat – odparła Edie.

– W takim razie mam dość świata.

– Przestań, Allison.

– Nie przestanę. Nigdy nie przestanę tak myśleć.

– Nienawiść do świata to bardzo niedojrzała postawa – stwierdziła Edie. – Świat ma to gdzieś.

– Będę go nienawidziła do końca życia. Nigdy nie przestanę nienawidzić.

– Scott i jego ludzie byli bardzo dzielni, Allison – powiedziała Harriet. – Mimo to umierali. Posłuchaj: „Nasze położenie jest rozpaczliwe, mamy odmrożone stopy, i tak dalej. Nie mamy opału, pożywienie daleko, ale dobrze by wam zrobiło, gdybyście się znaleźli w naszym namiocie, gdybyście usłyszeli nasze pieśni i radosne rozmowy…”.

– Dosyć tego – powiedziała Edie, wstając. – Zabieram kota do doktora Clarka. Wy, dziewczynki, zostańcie tutaj. – Zaczęła beznamiętnie zbierać talerze, ignorując nową falę wrzasków z podłogi u jej stóp.

– Nie, Edie – zaprotestowała Harriet, odsunęła krzesło i podbiegła do tekturowego pudła. – Biedny Weenie – powiedziała, głaszcząc drżącego kota. – Biedny koteczek. Proszę cię, Edie, nie zabieraj go teraz.

Stary kot miał na wpół przymknięte oczy z bólu. Słabo tłukł ogonem o ścianę pudła.

Dusząc się od płaczu, Allison objęła kota i przysunęła jego pyszczek do policzka.

– Nie, Weenie – czkała. – Nie, nie, nie.

Edie podeszła i zadziwiająco łagodnie odebrała kota dziewczynce. Kiedy ostrożnie go podnosiła, wydał delikatny, niemal ludzki krzyk. Posiwiały pyszczek, odsłaniający żółte zęby, przypominał twarz starego człowieka, cierpliwego i znużonego cierpieniem.

Edie podrapała kota czule za uszkami.

– Podaj mi ten ręcznik, Harriet – powiedziała.

Allison próbowała coś powiedzieć, ale płacz nie pozwolił jej wykrztusić ani słowa.

– Nie rób tego, Edie – poprosiła Harriet, która też zaczęła płakać. – Proszę. Nie miałam okazji się z nim pożegnać.

Edie pochyliła się, sama wzięła ręcznik i wyprostowała się.

– W takim razie pożegnaj się – powiedziała niecierpliwie. – Kot idzie teraz na dwór i może tam trochę zabawić.

Dalsza część rozdziału dostępna w pełnej wersji

KOS

Rozdział dostępny w pełnej wersji

SALA BILARDOWA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

MISJA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

CZERWONE RĘKAWICZKI

Rozdział dostępny w pełnej wersji

POGRZEB

Rozdział dostępny w pełnej wersji

WIEŻA

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Spis treści

Karta tytułowa

Prolog

Rozdział 1. ZDECHŁY KOT

Rozdział 2. KOS

Rozdział 3. SALA BILARDOWA

Rozdział 4. MISJA

Rozdział 5. CZERWONE RĘKAWICZKI

Rozdział 6. POGRZEB

Rozdział 7. WIEŻA

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

The Little Friend

Copyright © 2002 by Donna Tartt

Copyright © for the translation by Paweł Lipszyc

Projekt okładki

Magda Kuc

Na obwolucie i okładce wykorzystano fragment obrazu Melchiora de Hondecoetera
(1636–1695) Hare (olej na płótnie). Musee des Beaux-Arts, Caen, France / Bridgeman Images

Opieka redakcyjna

Alicja Gałandzij

Ewa Polańska

Magdalena Suchy-Polańska

ISBN 978-83-240-3605-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com