Tytuł oryginału:

Little Dorrit

Ilustracje:

Hablot K. Browne

James Mahoney

Sol Eytinge Junior

Przekład:

Cecylia Niewiadomska

Opracowanie Danuta Sadkowska na podstawie wydania Książnicy–Atlas, Lwów–Warszawa

Okładka:

Artur Piątek

Przygotowanie wydania elektronicznego:

Michał Nakoneczny, hachi.media

© Copyright by Siedmioróg

ISBN 978-83-7791-944-6

Wydawnictwo Siedmioróg

ul. Krakowska 90, 50-427 Wrocław

Księgarnia wysyłkowa Wydawnictwa Siedmioróg

www.siedmiorog.pl

Wrocław 2018

Spis treści

CZĘŚĆ I
W nędzy

ROZDZIAŁ I
Powrót do domu

ROZDZIAŁ II
Rodzinne sprawy

ROZDZIAŁ III
Ojciec Marshalsea

ROZDZIAŁ IV
Dziecko Marshalsea

ROZDZIAŁ V
Zamknięta furtka

ROZDZIAŁ VI
Rozdarte Serce

ROZDZIAŁ VII
Wieczorek Maleńkiej Dorrit

ROZDZIAŁ VIII
Biedna Efri

ROZDZIAŁ IX
Szczęśliwe gniazdo

ROZDZIAŁ X
Wielbiciel Maleńkiej Dorrit

ROZDZIAŁ XI
Wielki świat

ROZDZIAŁ XII
Zagadki

ROZDZIAŁ XIII
Pancks wróży i działa

ROZDZIAŁ XIV
Dwadzieścia pięć!

ROZDZIAŁ XV
W starym domu

ROZDZIAŁ XVI
Pewnej niedzieli

ROZDZIAŁ XVII
Sezam

CZĘŚĆ II
Bogactwo

ROZDZIAŁ I
W podróży

ROZDZIAŁ II
List Maleńkiej Dorrit

ROZDZIAŁ III
Nowe życie i nowi ludzie

ROZDZIAŁ IV
Mroki i cienie

ROZDZIAŁ V
Szczęśliwa chatka

ROZDZIAŁ VI
Mary przeszłości

ROZDZIAŁ VII
Zabiegi Artura

ROZDZIAŁ VIII
Katastrofa

ROZDZIAŁ IX
W starej klatce

ROZDZIAŁ X
Odszukany

ROZDZIAŁ XI
Smutne spotkanie

ROZDZIAŁ XII
Blandois zrywa zasłonę przeszłości

ROZDZIAŁ XIII
Odzyskana

ROZDZIAŁ XIV
Z pamiętnika miss Wade

ROZDZIAŁ XV
Początek szczęścia

CZĘŚĆ I

W nędzy

ROZDZIAŁ I

Powrót do domu

Mglisty, pochmurny wieczór jesiennej niedzieli w Londynie. Dzwony w kościołach biją bez ustanku, na ulicach cisza i pustka świąteczna; posępny zmrok obejmuje panowanie.

W oknie kawiarni przy jednej ze starych ulic Londynu siedział Artur Clennam i patrzył w zamyśleniu na milczące domy, szare niebo i błoto na środku ulicy. Na jego twarzy malowało się zmęczenie i smutek. Nie wyglądał na człowieka, który wita rodzinne miasto po kilkunastu latach niewidzenia.

A jednakże tak było. Jako dwudziestoletni młodzieniec opuścił Anglię, aby połączyć się z ojcem, który reprezentował dom handlowy w Chinach, i dopiero po śmierci ojca udał się w drogę powrotną, a parę godzin temu wysiadł z dyliżansu kursującego między Londynem i Dover.

Był to zatem mężczyzna już blisko czterdziestoletni, wysoki, dosyć szczupły, o twarzy bladej i spokojnej, łagodnych oczach i smutnym spojrzeniu.

Siedząc teraz w kawiarni i słuchając dzwonów, mimo woli przeniósł się w lata dzieciństwa i przeżywał wspomnienia wielu takich niedziel, dżdżystych, posępnych, chłodnych, w starym i ponurym domu, dokąd – zdawało się – nigdy nie przenikał najmniejszy promyk słońca i gdzie nikt nie słyszał serdecznego słowa.

– Proszę pana – odezwał się usługujący – czy pan zostanie na noc? Możemy zaraz przygotować pokój.

– Dobrze – odpowiedział Artur bezwiednie.

– Chłopiec! – zawołał służący. – Zabierz walizkę pana do pokoju numer siedem.

Artur ocknął się nagle.

– Przepraszam – rzekł żywo. – Mówiłem bezmyślnie. Nie będę tu nocować, idę zaraz do domu.

Nie podnosił się jednak, widocznie nie było mu pilno.

A może był zmęczony daleką podróżą i dlatego nie miał ochoty wychodzić na ulicę, gdzie zaczął padać deszcz. Nieliczni przechodnie otwierali spiesznie parasole lub chronili się w bramy domów. Zapalono latarnie i słabe ich światło w mgle i deszczu tworzyło jasne duże plamy.

Artur Clennam podniósł się wreszcie, zapiął surdut na wszystkie guziki, wziął kapelusz, parasol, który otworzył na progu, i skierował się w stronę kościoła Świętego Pawła.

Szedł dość długo przez puste, błotniste ulice koło zamkniętych sklepów, zmierzając ku rzece. Szedł krokiem pewnym, drogą dobrze znaną, choć nieuczęszczaną od tylu lat.

Na koniec zatrzymał się pod bardzo starym domem, otoczonym żelaznymi sztachetami. Zatrzymał się i objął go uważnie wzrokiem. O zmroku mury domu zdawały się czarne, na dziedzińcu za kratą konały dwa drzewa, murawa na trawniku była tak nędzna i żółta, że barwą nie różniła się od rdzy na kratach. W grubych murach ciemniały wąskie i głębokie okna, które nie mogły dawać wiele światła. Dom ze starości pochylił się na jedną stronę, więc go podparto ciężkimi belkami, pokrytymi dziś pleśnią i szarym porostem.

Artur pomimo deszczu stał na chodniku i dość długo wpatrywał się w starą ruderę. W końcu westchnął głęboko.

– Nic się nie zmieniło – szepnął półgłosem – ciemny, ponury i nędzny ten mój dom, jak dawniej… W oknach matki słabe, blade światło, jak zawsze. Nic, nic się nie zmieniło.

Zbliżył się wreszcie i zastukał kołatką w drzwi, potem czekał cierpliwie.

W domu cisza głucha, następnie ciężkie kroki w ciemnej sieni, klucz obrócił się w zamku, drzwi się otworzyły i na progu ze świecą w ręku ukazał się starzec niski, krępy, pergaminowy, z szarą twarzą i błyszczącymi oczami.

– A, pan Artur – rzekł obojętnie. – Nareszcie pan przyjechał.

Clennam wszedł do sieni i zamknął za sobą drzwi.

– Jak się miewa matka? – zapytał spokojnie, zdejmując wilgotną odzież.

– Jak zawsze. W swoim pokoju, przez piętnaście lat ostatnich nie wychodziła z niego nawet pięć razy.

Weszli do jadalnego pokoju, który tonął w mroku, licha świeczka nie mogła rozproszyć ciemności. Stary człowiek postawił ją na stole i zapalał drugą, aby poświecić gościowi.

– Matka pana nie będzie rada, że podróżowałeś w niedzielę, panie Arturze – rzekł, potrząsając głową.

– Trudno, żebym się wrócił – odpowiedział Clennam.

– Wiem, wiem. Niech pan zaczeka, pójdę jej powiedzieć.

I z zapaloną świecą skierował się ku drzwiom.

Starzec szedł ciężkim krokiem. Był ubrany w ciemny tużurek i aksamitne spodnie. Głowę trzymał przechyloną dziwnie na bok i posuwał się także jakby jedną stroną, z drugiej strony szyi sterczały mu rogi halsztuka, co sprawiało takie wrażenie, jakby urwał się z szubienicy i zostały mu na szyi końce sznura, na którym był powieszony.

Skoro zniknął za drzwiami, Artur obejrzał się wokoło. Twarz jego miała wyraz niewymownie smutny.

– Jakiż jestem słaby – szepnął drżącymi ustami – miałbym ochotę płakać. I dlaczego? Czyż nie przywykłem? Czyż mogłem się spodziewać innego przyjęcia? A jednak… tyle lat…

Wyjął chustkę i szybko otarł łzy, które wbrew woli spływały mu po twarzy. Usiłował zapanować nad wzruszeniem. Wziął ze stołu świecznik z zapaloną świecą i zaczął się rozglądać po pokoju. Wszystko, było jak przedtem: stare sprzęty, na ścianach sczerniałe obrazy z Pisma Świętego, stary zegar, jak dawniej, uśmiechał się złośliwie, wskazując mu, że spóźni się do szkoły.

Stary człowiek ze świecą znowu stanął w drzwiach.

– Poświecę panu – odezwał się sucho i zaczął wstępować na schody.

Pokój matki Artura był długi i ciemny, podłoga pochyliła się jakoś ukośnie i kominek, na którym płonął mały ogień – płonął od lat piętnastu – kominek ten wpadł jakby w rodzaj zagłębienia. Tuż przy nim stała ciemna i długa kanapa, cokolwiek podobna do trumny i założona twardymi poduszkami. Na niej stara kobieta w czarnym czepcu wdowy, oparta o poręcz, siedziała prosto i sztywno.

Była to pani Clennam.

Artur zbliżył się do niej z pewną nieśmiałością, lekko, prawie w powietrzu dotknął ustami bandaża, który spowijał jej rękę, i na milczący znak skinieniem oczu usiadł naprzeciwko po drugiej stronie stolika.

Na twarzy starej kobiety nie malowało się żadne wzruszenie.

– Wszystko tutaj, jak było – odezwał się Artur, obejmując ciemną komnatę spojrzeniem – tylko twe czynne życie zmieniło się, matko.

– Taka wola Boża – odparła mu sucho. – Reumatyzm odjął mi nogi i nie wychodzę z pokoju. Od ilu już lat, Efri? – zwróciła się przez ramię poza siebie.

– Dwanaście lat na Boże Narodzenie się skończyło – odparł z ciemnej głębi pokoju głos drżący i stłumiony.

– To ty, Efri? – zawołał Artur z lekkim odcieniem radości, zwracając się w tę stronę.

– Jestem, panie Arturze – powtórzył ten sam głos, jakby zdradzając wzruszenie, i z ciemności wysunęła się zgarbiona postać o zlęknionej twarzy i niespokojnym wzroku. Znalazłszy się w obrębie światła, posłała Arturowi ręką pocałunek i cofnęła się znowu.

– Dzięki Bogu, mogę jednakże zajmować się interesami – przemówiła znów pani Clennam. – Jest to wielkie dobrodziejstwo i łaska Opatrzności. Ale dosyć o interesach przy świętym dniu niedzieli. Musi być okropna pogoda?

– Tak, matko.

– Śnieg pada?

– Śnieg? Przecież to wrzesień dopiero.

Stara kobieta lekko wzruszyła ramionami.

– Dla mnie nie ma pór roku w tym pokoju – rzekła. – Tak się podobało Bogu.

Artur objął spojrzeniem leżące na stole przedmioty: parę książek, chustkę do nosa, okulary i duży złoty zegarek w podwójnej kopercie, widocznie bardzo stary.

Oczy Artura dłużej zatrzymały się na tym przedmiocie.

– Widzę, że moja przesyłka szczęśliwie do ciebie doszła, matko – przemówił.

– Jak widzisz.

– Ojciec troszczył się o to bardzo w ostatniej chwili. To było jego ostatnie życzenie, ostatni rozkaz. Już nie mógł prawie mówić, kiedy położył jeszcze rękę na tym zegarku i powiedział: „Matce… odeślij…”, potem chciał go otworzyć i patrzył tak wymownie, iż nie mogłem wątpić, że mu wróciła przytomność.

– Więc poprzednio był nieprzytomny? – spytała pani Clennam z nagłym błyskiem oczu.

– Tak, poprzednio – rzekł cicho Artur.

– Spełniłem jego życzenie bez zwłoki – zaczął znowu po chwili – lecz nie zdziwisz się, matko, że otworzyłem kopertę. Zdawało mi się, że mogę znaleźć tu coś ważnego. Ojciec w ostatnich chwilach chciał mi coś powiedzieć i… już nie mógł. Lecz nie było nic więcej, prócz krążka jedwabiu, na którym może sama wyhaftowałaś te parę wyrazów. Zapewne jest tam dotąd?

Pani Clennam skinęła głową.

– Dość dziś o interesach – przerwała jednocześnie. – Efri, dziewiąta!

Na to krótkie wezwanie pochylona staruszka podbiegła szybko z ciemnej głębi pokoju do stolika, sprzątnęła z niego wszystkie rzeczy, wyszła i powróciła za chwilę, niosąc na tacy kilka biskwitów i kawałeczek masła, starannie i systematycznie ułożone. Jednocześnie na drugiej tacy, stary człowiek z głową na bok przekrzywioną wniósł wino, cukier, cytrynę. Przy ogniu na kominku gotowała się woda. Starzec nalał jej w szklankę, dodał wina, cukru, cytryny, uważnie jakby podług przepisanej miary, zamieszał i postawił przed matką Artura.

Pani Clennam maczała biskwity w napoju, inne Efri podawała smarowane masłem, a skoro zjadła, sprzątnięto obie tace; książki, chustka i okulary znalazły się na swoim miejscu.

Pani Clennam sięgnęła po nie, otworzyła książkę i głosem silnym, stanowczym i twardym odczytała ustęp z Pisma Świętego. Stary człowiek, Efri i Artur, stojąc, słuchali w milczeniu. Zamknąwszy wreszcie książkę, jeszcze przez czas jakiś wdowa nie poruszała się z miejsca, jak gdyby zatopiona w rozmyślaniu. W końcu podniosła głowę.

– Dobranoc, Arturze – powiedziała obojętnie. – Efri zajmie się wszystkim, czego potrzebujesz. Ostrożnie! Nie trąć mojej ręki, to boli.

Artur delikatnie dotknął owiniętej ręki.

– Dobranoc, matko – rzekł stłumionym głosem.

Panował już nad sobą i był zupełnie spokojny, ale w oczach miał taki nieskończony smutek, jakby wśród ciemnej nocy zgasła ostatnia gwiazdeczka…

Kiedy znalazł się znowu w jadalnym pokoju, Efri go zapytała, co ma podać na wieczerzę.

– Nic nie będę jadł, Efri, nie myśl o tym.

Stara kobieta szybko rzuciła okiem dokoła i na palcach przybliżyła się do niego.

– Czego pan się boi? – szepnęła mu prawie do ucha. – Przecie pan już odebrał swoją część majątku?

Blady uśmiech przemknął po ustach Artura.

– Moja dobra Efri – rzekł miękko i łagodnie – nie boję się i rozporządzam już swoim majątkiem, bądź spokojna. Zawsze troszczysz się o mnie.

Stara potrząsnęła głową.

– Ja myślałam – zaczęła. – Tak czekałam, aż pan przyjedzie! Bo tu strasznie, okropnie! Oni robią wszystko, co im się podoba. Ona jest bardzo mądra, bardzo mądra, chytra, ale Jeremiasz gorszy. O, daleko gorszy! To dopiero obłudnik i mądrala! Żeby pan wiedział, co on z nią wyrabia! Słyszę nieraz, jak mówi do niej i drżę cała.

– Do mojej matki?

– Tst! Tst! Już idzie. On się nikogo nie boi. Straszny człowiek, panie Arturze, o, straszny! To mój mąż!

Ciężkie kroki zatrzymały się za drzwiami, Jeremiasz dotknął klamki i stanął na progu. Bystre oczy zanurzył w półciemnym pokoju.

– No, stara, wieczerza dla pana Artura.

– Nie będę jadł – rzekł Artur, zwracając się ku niemu.

– W takim razie przygotuj łóżko. Czegóż stoisz jak kołek?

Efri podreptała pospiesznie do szafy i zaczęła wyjmować bieliznę na pościel.

– Będzie pan miał jutro przeprawę z matką, panie Arturze – odezwał się Jeremiasz. – Wycofać się z interesu, piękna sprawa!

– Na razie wycofałem się z życia dla interesu – zauważył Artur. – Czas to zmienić.

– Pańska wola, jak pan sobie postanowi. Tylko niech pan nie myśli, że będę pośredniczył między wami. Miałem tego dosyć za życia nieboszczyka pana.

– Nie prosiłem cię o to, Jeremiaszu – spokojnie zwrócił mu uwagę Artur.

– Tym lepiej. Bardzo dobrze. No, nie wzięłaś tam jeszcze wszystkiego?

– Już, już – odpowiedziała szybko Efri, podnosząc sporą paczkę, którą ułożyła obok.

Artur schylił się także, pomógł jej zabrać bieliznę, powiedział spokojnie:

– Dobranoc, Jeremiaszu – i udał się za starą po schodach w głąb domu.

Mijali korytarze i ciemne, duszne schody, na koniec znaleźli się na poddaszu w obszernym i niskim pokoju, który niegdyś zajmował Artur.

Zapach wilgoci, stęchlizny i kurzu unosił się w powietrzu, pokój był zastawiony starymi gratami, które nie mogły dłużej pełnić swoich obowiązków. Efri postawiła świecę na kominku, czarnym i okopconym jak wygasły krater, a Artur otworzył okno wychodzące na cały las kominów odcinających się dumnie i groźnie na ciemnym i pochmurnym niebie.

Stał przez chwilę, patrząc przed siebie, wreszcie odwrócił oczy od tego widoku, zbliżył się do Efri i usiadł przy łóżku.

– Jak to się stało – zaczął – że pobraliście się z Jeremiaszem? Nie śniło ci się o tym, kiedy wyjeżdżałem.

– Jak to się stało – powtórzyła stara, ruszając ramionami i potrząsając mocno poduszkę, którą nawlekała. – Bardzo bym chciała wiedzieć, jak się to stało, panie. Cóż ja mogę? Kazali i pożenili nas. Cóż ja poradzę na to? To mądrale, panie, mądrale! A, chytrzy!

– Przecież nie mogli cię zmusić?

– Zmusić? Co to znaczy zmusić? Ja przecie muszę robić to wszystko, co każą. Każą i koniec. Czy pan ich się wcale nie boi? Czy pan myśli, że jeśli oni co uradzą, to pan może nie zrobić?

– Jeżeli mi się nie podoba, Efri, to na pewno nie zrobię, i dlatego jestem ciekaw, w jaki sposób bez własnej woli zostałaś żoną Jeremiasza Flintwincha.

Staruszka energicznie rozciągnęła czyste prześcieradło na starym materacu i zaczęła powlekać kołdrę.

– To się stało zupełnie prosto – rzekła wreszcie. – On mi powiedział: „Efri, jak ci się podoba nazwisko Flintwinch? Nie wytrzeszczaj oczu, bo za tydzień będzie już twoje. Tak postanowiliśmy. Ona jest coraz słabsza i musi mieć kogoś przy sobie bezustannie, więc uznałem, że będzie najwygodniej, abyś została moją żoną. Żona musi być posłuszna mężowi, ponieważ stanowi z nim jedno”.

Strzepnęła mocno kołdrę i zaczęła ją zapinać na guziki.

– I cóż dalej? – zapytał Artur.

– A cóż mogło być dalej? W niedzielę ona powiedziała: „Już wyszły trzecie zapowiedzi, idź do kościoła, Efri, zostaniesz żoną Jeremiasza”. On czekał na mnie i poszliśmy razem. Cóż mogłam na to poradzić?

Artur pochylił głowę i pogrążył się w zamyśleniu. Zastanawiał się nad tym, jak małżeństwo oddziałało na usposobienie Efri: czy ta najlepsza jego przyjaciółka oddała rzeczywiście swoją wolę narzuconemu mężowi?

– Efri – zapytał nagle – co to za młoda dziewczyna była w pokoju matki? Widziałem ją tam w głębi, obok ciebie.

Staruszka wydęła usta i wzruszyła ramionami.

– To Maleńka Dorrit – rzekła. – Przychodzi do szycia. Dobra nawet dziewczyna. Ot, taki sobie nowy kaprys pani… I o n jakoś pozwala…

Ciężkie kroki dały się słyszeć na schodach i Efri nagle umilkła. Szybko położyła czystą bieliznę na kołdrze i szepnąwszy cicho: dobranoc, spiesznie opuściła pokój.

Artur został sam. Stanął w otwartym oknie i patrzył w mrok nocy, na ciemny las kominów rysujących się na tle nieba. Patrzył na nie tak samo w ciągu długich lat dzieciństwa i dalekie wspomnienia budziły się w jego duszy.

Efri tymczasem szybkim i nieśmiałym krokiem podążyła na powrót do pokoju pani Clennam.

Załatwiwszy tu wszystko, wyszła tylnymi drzwiami, o kilka schodków niżej, do swego pokoju. Jeremiasza jeszcze nie było, ale nie troszcząc się o to, spokojnie położyła się do łóżka.

Obudziła się nagle. Wydawało jej się, że spała kilka godzin. Wypalona świeca potwierdzała to przypuszczenie, noc musi być głęboka. Lecz Jeremiasza nie ma.

Zadziwiona i prawie niespokojna wstała, narzuciła spódnicę i chustkę i zaczęła schodzić po ciemku ze schodów.

„A może mi się to śni?” – przyszło jej na myśl.

Ale nie, szła przytomnie, trzymając się mocno poręczy i skradając się cichutko.

Znalazłszy się na dole, zobaczyła, iż z małego pokoiku tuż przy wejściu wpada do sieni słaba smuga światła. Więc tam był jej małżonek. Może zemdlał, może – nie żyje…

Zebrawszy całą odwagę, cichutko przysunęła się do drzwi i skulona, z wyciągniętą naprzód szyją, zapuściła ciekawe, badawcze spojrzenie w głąb słabo oświetlonej izdebki.

I prawie skamieniała. Na stole dopalała się świeca w lichtarzu, przy stole z jednej strony siedział jej Jeremiasz przed dobrze napoczętą butelką i wysuszoną szklanką, a naprzeciwko niego – siedział Jeremiasz drugi i spał, oparłszy głowę o poręcz wysokiego krzesła.

– Wielki Boże!… – szepnęła drżącym głosem Efri.

Jej Jeremiasz, jak gdyby usłyszał te słowa, obejrzał się dokoła ze zsuniętymi brwiami, potem błyszczące oczy utkwił w sobowtórze, wreszcie sięgnął po szczypce i z całej siły pchnął nimi śpiącego.

– Co to? – zawołał drugi Jeremiasz, budząc się.

– Tsst! – syknął groźnie pierwszy. – Czas na ciebie. Spałeś przeszło dwie godziny. Dosyć tego. Wpół do trzeciej. No, ubieraj się, prędko.

– Miałem na pożegnanie dostać szklankę wina.

– Pij! – rzekł Jeremiasz, nalewając mu z butelki. – A spraw się dobrze. Napisz natychmiast, jak będziesz na miejscu. Szkatułkę złożysz w banku na swoje nazwisko, jak cię uczyłem. Byłeś zawsze dobrym wspólnikiem, więc liczę na ciebie. To może być kopalnia. Ostatnia chwila usunięcia tego z domu. Znam niby ich oboje, ale trudno przewidzieć, co może nastąpić. Tak będziemy bezpieczni. Więc pamiętasz wszystko?

– Bądź spokojny. Znasz mnie chyba dostatecznie.

Jednocześnie Jeremiasz pierwszy pomagał Jeremiaszowi drugiemu ubrać się w szeroki płaszcz i umieścić pod nim dość dużą szkatułkę, okutą żelazem i zapewne ciężką. Gdy zbliżał się do drzwi, Efri cofnęła się szybko i bez szelestu znalazła się znowu na schodach. Stąd widziała, jak cicho otworzyły się drzwi schodowe, poczuła chłodny powiew czarnej nocy, potem drzwi się zamknęły.

Miała dość czasu, aby powrócić do łóżka, lecz nie mogła ruszyć się z miejsca. Nogi były tak ciężkie, jakby wrosły w schody, nie była zdolna ani podnieść głowy, ani poruszyć ręką. Toteż Jeremiasz ze świecą w ręku natknął się prosto na nią.

Zatrzymał się, lecz nie przemówił ani słowa, tylko utkwił w jej oczach błyszczące spojrzenie, przed którym cofnęła się mimo woli. I ruszył prosto na nią, popychając ją przed sobą wzrokiem, a Efri wpółprzytomna ciągle się cofała.

Takim sposobem weszli do swojego pokoju. Jeremiasz cicho zamknął drzwi za sobą i pochwycił żonę za gardło.

– Ha! – szeptał groźnie. – Zbudź się! Jesteś lunatyczką. Chodzisz we śnie. Obudź się!

– Jeremiasz! Jeremiasz! – bełkotała przestraszona kobieta. – Mnie się zdawało…

– Co ci się zdawało, to mnie nic nie obchodzi. Zasnąłem na dole, a kiedy chciałem wrócić do pokoju, spotkałem cię na schodach śpiącą. Zbudziłaś się? Pamiętaj, że jeśli się to powtórzy, zastosuję lekarstwo, które cię wyleczy na pewno, pamiętaj!

Efri, drżąc cała, wsunęła się cicho do łóżka.

ROZDZIAŁ II

Rodzinne sprawy

Nazajutrz o dziewiątej rano Jeremiasz Flintwinch wtoczył fotel pani Clennam do znanego nam już pokoju i umieścił go przed zamkniętym biurkiem.

Wówczas wdowa wyjęła klucz z woreczka, otworzyła biurko, opuściła klapę i wysunęła z głębi parę książek.

Jeremiasz zniknął, lecz ukazał się wkrótce Artur Clennam.

– Dzień dobry, matko. Jakże dzisiaj zdrowie?

– Możesz nie pytać o to – odpowiedziała sucho. – Nie mogę być zdrowsza i nie będę nigdy, ale znoszę wolę Boga z rezygnacją. Nie ma co o tym mówić.

Oparła na biurku obie owinięte ręce i patrzyła na syna, jak gdyby czekała, aż powie jakieś słowa ważne i potrzebne.

– Czy mogę, matko, mówić dziś o interesach? – zapytał wreszcie Artur.

– Dziwne pytanie – rzekła. – Ojciec twój umarł przed rokiem, więc już chyba najwyższy czas mówić o interesach, które nam pozostawił.

– Sądzę, że ten rok zwłoki nie miał żadnego wpływu na ich przebieg – zauważył Artur spokojnie. – Zresztą tam na miejscu, zanim wyjechałem, musiałem uporządkować wiele spraw. Potem chciałem odpocząć, więc podróżowałem trochę dla rozrywki.

Spojrzenie pani Clennam wyrażało surowe zdumienie.

– Chciałeś odpocząć i podróżowałeś dla rozrywki! – powtórzyła, oglądając się po pokoju, jakby wzywała wszystkie sprzęty na świadectwo, że ona nie zaznała tutaj odpoczynku i nie rozumie wyrazu: rozrywka.

– Moja obecność nie była potrzebna. Byłaś, matko, egzekutorką testamentu i miałaś zupełną możność urządzić wszystkie sprawy wyłącznie podług swej woli.

– Czy chcesz przejrzeć rachunki?

– Nie, matko. I po cóż? Wycofałem mój udział z interesu i nie mam zamiaru wiązać się z nim więcej. Wiedziałaś o tym, teraz tylko to potwierdzam. Gdybym miał wpływ na ciebie, gdybym ci śmiał radzić, powiedziałbym: uczyń to samo. Nasz dom handlowy dzisiaj nie ma żadnego znaczenia, a twoje siły, matko, znajdą lepsze pole do pracy.

– Nie prosiłam cię dotąd o radę, Arturze.

– Przebacz, matko. Chodziło mi przecież o ciebie, lecz skoro nakazujesz mi milczenie, nie poruszę już tego przedmiotu. Pozwól tylko przypomnieć sobie, że dotąd – a dobiegam już lat czterdziestu – byłem zawsze posłuszny twojej woli, nie zadając sobie pytania, czy to zgadza się z moją chęcią.

– Czy chcesz mi coś więcej powiedzieć, Arturze? – przerwała pani Clennam lodowato.

– Tak, matko. Chcę ci powiedzieć coś więcej. Coś trudniejszego jeszcze. A jednak mówić muszę. Od śmierci ojca nie mam godziny spokoju, dzień i noc o tym myślę i ty jedna, matko, możesz mi w tym dopomóc, jeśli zechcesz.

– Czekam i słucham, chociaż nie rozumiem, do czego dążysz.

– Przebacz, że muszę zacząć od przeszłości. Nie pytam, co rozdzieliło cię z ojcem. Wiem, że wyjechał do Chin, bo taka była twoja wola. Wiem, że ty postanowiłaś, abym do lat dwudziestu został z tobą, a od lat dwudziestu połączył się z ojcem. Nie badałem przyczyny. Ale ostatnie chwile, ale ostatnia choroba… niektóre słowa, matko… On chciał mi coś powiedzieć… On chciał, zdaje mi się, coś powiedzieć tobie… i już nie mógł. „Matka”, „przypomnij”, „krzywda”… tak, matko, był ten wyraz i dlatego nie mam spokoju. Dlatego otwierałem ten zegarek, myśląc, że może znajdę w nim wskazówkę. Tam na jedwabnym krążku są wyrazy: „Nie zapomnij”. Czy to ma związek? Daruj mi, matko, że cię o to pytam, może nie wiesz, o co mi chodzi, ale jeżeli zechcesz, ty jedna, tylko ty możesz mi pomóc… odnaleźć ową „krzywdę”, wynagrodzić, oczyścić pamięć ojca, jeśli tego potrzebuje. Nie mówię materialnie, bo tę stronę wziąłbym na siebie, ale… ale… czy sądzisz, matko, że w przeszłości jest coś takiego, cośmy powinni odszukać i zgodnie z wolą ojca, której wyrazić nie zdołał…

Umilkł pod jej twardym, zimnym i surowym spojrzeniem. Cofnęła się z fotelem, jakby chciała być dalej od niego, jej zaciśnięte usta miały wyraz wzgardy.

– Matko – szepnął – ja mówię to tylko do ciebie. Może pierwszy raz w życiu mówię tak otwarcie, ale gdybyś widziała, matko, jak się męczył. Gdy już nie mógł powiedzieć, chciał napisać, lecz sztywniejące ręce kreśliły zygzaki. W imię Boga, błagam cię, matko, pomóż mi rozwiązać tę zagadkę, naprawić zło, jeśli zostało popełnione!

Pani Clennam wciąż jeszcze patrzyła na niego z wyrazem surowości i zdumienia, jej zacięte usta milczały.

Nagle ruchem nogi odwróciła fotel ku ścianie, gdzie zwieszał się sznur dzwonka. Pociągnęła gwałtownie.

Do pokoju wbiegła dziewczynka, którą Artur widział już wczoraj.

– Przyślij mi Jeremiasza!

Chwilę potem starzec z przekrzywioną głową i sterczącymi końcami halsztuka ukazał się na progu.

– Jeremiaszu! – zawołała pani Clennam. – Spojrzyj na mego syna. Wczoraj wszedł do tego domu, a dziś żąda ode mnie, abym z nim szpiegowała przeszłość ojca, którego podejrzewa o tajemnicze krzywdy i bezprawia domagające się wynagrodzenia.

– Matko! – zawołał Artur boleśnie dotknięty.

– Wynagrodzenia! – powtórzyła gorzko, spoglądając dokoła siebie. – Bawi się, podróżuje, odpoczywa i łaskawie rozmyśla o ojcowskich grzechach. Mój rachunek z Bogiem inaczej wygląda. Ja z rezygnacją cierpię, co mi przeznaczono, i sądzę, że Bóg przyjmie to za moje grzechy. A teraz – przemówiła podniesionym głosem – tu, wobec świadka i w obliczu Boga, zabraniam ci raz na zawsze w mojej obecności mówić o winach ojca i w jakikolwiek sposób dotykać tego przedmiotu. A gdybyś się poważył złamać ten mój zakaz, mam jeszcze moc i prawo zamknąć przed tobą drzwi mojego domu i pod klątwą zabronić ci tu wstępu.

– O, matko! – jęknął Artur z najwyższą boleścią.

– Pozwól mi skończyć – przemówiła pani Clennam zwykłym głosem, twardym i suchym. – Jeremiaszu, syn mój powrócił, aby powiedzieć stanowczo, że zrzeka się udziału w interesie, zamiast podtrzymać go swymi siłami. Byłam na to przygotowana. Kapitan okrętu opuszcza swoje stanowisko, ale my, Jeremiaszu, zostaniemy i popłyniemy dalej pod naszą starą flagą. Od dziś jesteś moim wspólnikiem, pomyśl, aby załatwić wszelkie formalności.

Oczy Jeremiasza zamigotały blaskiem chciwości i dumy, lecz natychmiast pokornie zgiął swoją grubą postać i w uniżonych słowach zaczął dziękować za zaszczyt, którego nie spodziewał się zupełnie.

Zegar zaczął bić jedenastą i w tej chwili przypomniał sobie, że to godzina śniadania. Nie musiał wołać, gdyż prawie jednocześnie Maleńka Dorrit wniosła na tacy symetrycznie ułożonych osiem ostryg, kawałek chleba z masłem i szklankę wina z posłodzoną wodą.

Lecz pani Clennam jeść dzisiaj nie chciała. Odsunęła ostrygi, ale spojrzała łagodniej i uprzejmie, choć krótko przemówiła do dziewczynki.

Artur spojrzał na nią uważnie. „Nowy kaprys” matki. Co to miało znaczyć? Skąd pochodził ten nowy kaprys?

Dziewczynka była widocznie nieśmiała. Przesuwała się cicho, prawie bez szelestu, drobna, szczupła, maleńka, w wąskiej i krótkiej sukience, wyglądała na dziecko, chociaż jej twarz poważna świadczyła, że wyrosła już z dzieciństwa. Nie była ładna, ale ciemne oczy, łagodne i myślące, miały wyraz słodyczy, a cała postać mimo ubogiego stroju uderzała szlachetnym wdziękiem i prostotą.

Kopciuszek – przemknęło przez głowę Artura i zbudziła się w nim ciekawość.

Skąd się to dziecko wzięło koło jego matki? I co znaczy w oczach matki ta łagodność, kiedy przemawia do obcej dziewczynki? Ona, tak zimna, surowa dla syna?

Dziwne myśli zaczęły krążyć mu po głowie, lecz musiał milczeć. Jeżeli przeszłość kryła jakąś tajemnicę, po śmierci ojca matka zamknęła ją na klucz i Artur mógł być przekonany, że klucza tego mu nie odda. Więc – czy ma ulec matce, czy spełnić ostatnie pragnienie, wolę umierającego? Sumienie odpowiedziało mu wyraźnie: uznał za swój obowiązek iść drogą przez ojca wskazaną.

I w milczeniu uważnie obserwował małą, która wydała mu się pierwszą pajęczą niteczką wiodącą w ciemny, zawiły labirynt. Kto ona? Co tu robi? Skąd się wzięła?

Wiedział już, że przychodziła do szycia i pracowała pilnie od ósmej rano do ósmej wieczorem. Zjawiała się i znikała punktualnie. Lecz gdzie się podziewała przez drugie pół doby? Zdawało się, że nikt tego nie wie w tym domu – on postanowił to zbadać.

Zaczął więc ją obserwować. Jak się później dowiedział, podczas obiadu wezwana, nie chce nigdy usiąść przy wspólnym stole. Zawsze ma wymówkę: coś musi wykończyć, trudno porzucić robotę, tłumaczy się nieśmiało, lecz rezultat taki, że je obiad w swoim kąciku bardzo prędko i znowu w jej cienkich paluszkach szybko, zręcznie miga igiełka.

Na każde skinienie pani Clennam dziewczynka porzucała natychmiast robotę i stawała przy niej, aby spełnić polecenie. A wówczas głos staruszki zimny, obojętny miał jakiś niezwykły odcień, który ucho Artura pochwyciło wyraźnie.

Czyżby można przypuścić, że w tym zimnym sercu zbudziło się na koniec cieplejsze uczucie dla obcego zupełnie dziecka?

Pozostawiwszy matkę z Jeremiaszem w nowej roli zaufanego wspólnika, Artur przez cały ranek błąkał się po starym domu, długie chwile rozmyślań spędzając w posępnych komnatach, gdzie wszystko świadczyło o ruinie. Były one ciemne, ponure, wilgotne, nigdy nieprzewietrzane i pełne dziwnego zapachu. Sprzęty wszędzie zniszczone, obicia wyblakłe, nigdzie śladu barwy ani błysku słońca. W dalszych pokojach gruba warstwa kurzu pokryła wszystko swym brudnym całunem, inne nosiły ślady pewnego porządku.

Niejednokrotnie w ciągu tej długiej podróży po niedalekich miejscach zwracał jego uwagę cichy, tajemniczy szelest, jak gdyby lekkich kroków, które go poprzedzały albo śledziły za nim, jak gdyby cichy upadek zwiędłych liści, jakby tłumione szepty niewidzialnych istot.

Ale głos własnych myśli przemawiał wyraźniej i na te szmery Artur nie zwracał uwagi.

Około drugiej w jadalnym pokoju podano skromny obiad, do którego zasiadł w towarzystwie małżonków Flintwinchów. Dorrit, jak zwykle, pozostała w swoim kąciku, a kilka uwag Efri rzuconych z tego powodu zapoznało go z tym jej zwyczajem.

Jeremiasz oznajmił, iż może po południu pokazać się znów matce, która uspokoiła się po rannym przejściu. Uznał też za stosowne dodać od siebie radę, aby tego przedmiotu więcej nie dotykać.

Po obiedzie Jeremiasz zakasał rękawy i wziął się do urządzania dla siebie małego gabinetu przyjęć, gdyż na niego spadł teraz obowiązek rozmowy z klientami, o ile osobiście zgłoszą się do biura.

– Słuchaj, stara – zwrócił się zarazem do żony – pokój pana Artura dotąd niesprzątnięty, pójdziesz tam zaraz i przygotujesz wszystko.

Artur oświadczył jednak, że nie zamieszka w domu. Miał ten zamiar, przyjeżdżając do Londynu i dlatego rzeczy zostawił na poczcie. Skoro się ulokuje, przyniesie adres.

Jeremiasz wyraził mu swoje uznanie, Efri spojrzała bokiem, lecz nie śmiała się odezwać: może w tej chwili jeszcze słabym głosem odezwała się dawna miłość do tego dziecka, które wyniańczyła. Ale Efri nie wolno było dziś mieć zdania.

Pani Clennam przyjęła tę wieść obojętnie, jako rzecz naturalną i przewidywaną, i zajęta z Flintwinchem sprawdzaniem rachunków w starych księgach, z daleka pożegnała lekkim skinieniem głowy wychodzącego z pokoju Artura.

On jednakże był blady i wychodził z sercem ściśniętym.

ROZDZIAŁ III

Ojciec Marshalsea

Przed wielu, wielu laty w okolicy kościoła Świętego Pawła znajdował się posępny i brzydki budynek, otoczony murem i żelaznymi kratami – było to Marshalsea, więzienie dla niewypłacalnych dłużników.

Zajmowało ono przestrzeń dość obszerną, zabudowaną małymi domkami. Otaczało je ciasne, brukowane podwórze. Mało miejsca, mało powietrza, żadnego śladu roślinności. Dłużnicy mieli prawo zajmować pojedyncze liche pokoiki, w których mieścili się zwykle z rodziną, a na ciasnym, brzydkim podwórzu pełno było dzieci i krzyku.

Na dwadzieścia trzy lata przed powrotem Artura Clennama do Londynu przywieziono do więzienia Marshalsea nowego dłużnika.

Był to człowiek około lat trzydziestu, wytwornie ubrany, o twarzy delikatnej, bladej i nieśmiałej, otoczonej wijącymi się puklami jasnych włosów. Spojrzenie miał niepewne i strwożone, usta drgały mu jakimś nerwowym grymasem i co chwila nerwowym ruchem podnosił do nich rękę białą, wypieszczoną, ozdobioną kosztownymi pierścionkami według ówczesnej mody.

Nie chciał rozpakować swojego tłumoczka, gdyż był pewny, że uwolnią go nazajutrz, a w najgorszym razie za parę dni, ale ponieważ każdy nowy więzień jest pewny uwolnienia w krótkim czasie, odźwierny i dozorca w jednej osobie namawiał go do urządzenia się „wygodnie”, nie usiłując jednak rozwiać jego miłych nadziei.

Więzień był niespokojny i co chwila podnosił do ust białą rękę, wyrażając obawę, jak sobie poradzi jego żona, aby tu trafić.

– Ludzie pokażą drogę – uspokajał go odźwierny.

– Nie wiem – mówił więzień – jakże ona spyta? Nie zaczepi przecież obcego? I jeszcze w takiej kwestii…

– Może przyjechać dorożką.

– Hm, dorożką, nie wiem… Ona nie wychodziła sama na ulicę… Jakże jej to przyjdzie do głowy…

– To ją ktoś przyprowadzi, brat czy krewny.

– Hm, nie ma brata… Nie ma krewnych… Pewno przyprowadzi dzieci.

– Dzieci? – spytał dozorca. – Będzie więcej! A dużo pan ma dzieci?

– Dwoje – odparł mężczyzna z miną bardzo zakłopotaną.

– Wybrał pan sobie pokój?

– Wszystko jedno, to nie na długo.

– W każdym razie niech pan weźmie ten na pierwszym piętrze, gdzie w tej chwili okno otwarte. Jeden z najlepszych pokoi w Marshalsea.

– Bardzo, bardzo dziękuję.

– Pańska żona zostanie z panem?

– Tak, hm, nie chcemy się rozłączać… chociaż to na czas krótki.

– Tak, tak – potwierdził uprzejmie odźwierny, choć dla siebie miał zupełnie inne zdanie.

Od wielu lat pełnił urząd w Marshalsea i jednym spojrzeniem oceniał swoich pensjonariuszy. Na pana Dorrita wzruszał ramionami i potrząsnął znacząco głową.

Rzeczywiście, interesy tego pana były w dziwny sposób splątane. A co najgorsza, on sam nie wiedział nic o swoich pieniądzach i nie umiał nic wytłumaczyć. Był bogaty. Był wspólnikiem jakiegoś domu handlowego, lecz sam interesami nigdy się nie zajmował. Od tego są bankierzy, adwokaci. On brał tylko pieniądze i wydawał. Ale swoje. Od nikogo nigdy nie pożyczał. A tymczasem w jakiś niepojęty sposób kapitały towarzystwa gdzieś znikły. Gdzie się mogły podziać, tego przecież pan Dorrit nie wie. I dlaczego on za to ma siedzieć w więzieniu? I dlaczego źli ludzie żądają od niego zwrotu pieniędzy, których od nich nie brał? Zapewne to wszystko samo się wkrótce wyjaśni.

Starzy więźniowie zwykle schodzili się do odźwiernego, ażeby coś usłyszeć o nowo przybyłym. I tym razem ciekawie zadawali mu pytania, na które nie znajdował jakoś odpowiedzi.

– Mnie się zdaje, że ten nigdy stąd nie wyjdzie – odezwał się na koniec.

To proroctwo świadczyło o jego znajomości ludzi. W pierwszych miesiącach uwięzienia pana Dorrita bardzo często zajeżdżali przed Marshalsea prawnicy i prokuratorzy, ażeby przy pomocy jego zeznań wyjaśnić zawikłaną sprawę, lecz po kilku miesiącach zupełnie ustały te budzące nadzieję odwiedziny, przekonali się bowiem, że od więźnia nic się dowiedzieć nie mogą.

Nazajutrz po przybyciu pana Dorrita zjawiła się jego żona z dwojgiem dzieci: trzyletnią dziewczynką i dwuletnim chłopcem. Kilka miesięcy później przyszło na świat trzecie dziecko, mała dziewczynka Emi, urodzona i wychowana w więzieniu, którą poznaliśmy w domu pani Clennam.

Maleńka Dorrit, jak ją zwykle nazywano, była zatem dzieckiem Marshalsea. Znała tu każdy kącik, każdy kamień, znali ją wszyscy i wszyscy lubili ciche „dziecko więzienia”.

Kiedy miała osiem lat, została sierotą. Pani Dorrit, wątłego zdrowia, źle znosiła życie więzienne i nie mogła się nigdy oswoić z nowym położeniem. Ponieważ z każdym rokiem była słabsza, wyjechała podczas lata na wieś do swojej mamki i już nie wróciła.

Na wieść o śmierci żony pan Dorrit zamknął się w swoim pokoju i przez trzy dni nikt go nie widział. Kiedy na koniec ukazał się znowu, zauważono, że mu włosy posiwiały, a ręka podnosiła się częściej nerwowym ruchem do ust, drgających i dziwnie skrzywionych.

Towarzysze niedoli współczuli mu szczerze i po naradzie w małej izdebce zwanej kawiarnią, gdzie się gromadzili na wspólne pogawędki i skromne zakąski, postanowili ofiarować mu zbiorowo pięknie napisany na wielkim arkuszu adres, zawierający wyrazy życzliwości, współczucia i uznania, podpisany przez wszystkich.

Pan Dorrit stopniowo przyzwyczaił się i pogodził ze swym losem. Prawda, w Marshalsea było trochę ciasno, ale za to spokojnie. Nie wolno było stąd wychodzić na świat, ale za to ze świata nie wkraczały tu żadne troski; spokój wynagradzał w części brak swobody.

Stary odźwierny, który w pierwszych chwilach lekceważył nowego więźnia, z czasem zaczął być z niego dumny.

– Jesteś pan najdawniejszym więźniem w Marshalsea – rzekł mu razu jednego. – Brakowałoby nam pana, gdyby stąd kiedyś wyszedł.

Chwalił się nim też chętnie wobec nowo przybyłych.

– Oto gentleman – mówił – dobrze wychowany. Bez obrazy, drugiego nie ma takiego w Marshalsea. A co za edukacja! Sam dyrektor go prosił, żeby wypróbował nowy fortepian. I proszę posłuchać, jak zagrał. Niczym organy w kościele. A języki! Z Francuzem mówi po francusku, i lepiej od Francuza! A kiedy mieliśmy tu Włocha, to on tylko z nim rozmawiał, i trzeba było słyszeć!

Toteż mieszkańcy Marshalsea z pewnego rodzaju szacunkiem spoglądali na poważnego gentlemana o siwych włosach, uprzejmym obejściu i pełnej godności postawie.

Zanim jednakże pan Dorrit posiwiał, odźwierny zestarzał się zupełnie. Nogi mu odmawiały posłuszeństwa, brakowało oddechu i często nie miał siły iść z kluczem do furtki, aby otworzyć lub zamknąć więzienie.

Wtedy pan Dorrit wyręczał chętnie przyjaciela.

– My dwaj jesteśmy najstarsi w Marshalsea – mówił starzec pewnego wieczora, kiedy śnieg padał białymi płatami, a w niewielkiej jego izdebce zgromadziło się kilku więźniów na życzliwą koleżeńską pogawędkę. – Zamieszkałem tu tylko siedem lat wcześniej od pana. I czuję, że niedługo już będę pełnił służbę. A gdy się wyprowadzę, to pan, panie Dorrit, zostaniesz ojcem Marshalsea.

„Wyprowadził” się już nazajutrz. Wtedy przypomniano sobie jego słowa, powtarzano je i zaczęto tytułować pana Dorrita coraz częściej mianem „ojca Marshalsea”.

Przyjął to spokojnie, jako hołd należny, i powoli zaczął się szczycić tytułem, widział w nim jakąś godność, na którą zupełnie zasłużył.

Każdy nowo przybyły więzień był mu teraz prezentowany z pewnym ceremoniałem i pan Dorrit przywiązywał do tego znaczenie. Przyjmował wtedy gości u siebie w pokoju ze skromną dostojnością i powagą, przemawiał do nowicjusza, malując w słowach – hm, umiarkowanych – przywileje i słabe strony tego ziemskiego schronienia.

Wychodzący z więzienia uważali za obowiązek pożegnać ojca Marshalsea i weszło w zwyczaj, że podsuwali mu szparą pod drzwiami listy pożegnalne zawierające zwykle jakiś datek, wedle możności.

Ojciec Marshalsea przyjmował te dary, widząc w nich hołd należny i daninę, jaką poddani winni swemu władcy. Nie lubił tylko listów pisanych tonem żartobliwym.

Z czasem jednak sprzykrzyło się ludziom pisywać: zawsze to duży kłopot, a nieraz wysiłek układać jakieś zdania, żeby było tak, jak trzeba. Toteż urządzano sprawę prościej. Ojciec Marshalsea odprowadzał uwolnionego do furtki, tam po raz ostatni ściskali się za ręce, a wtedy odchodzący – jakby sobie coś przypomniał – starał się wsunąć w rękę starszego kolegi jakąś monetę, zawiniętą w papier.

– Zapomniałem panu doręczyć – mawiał zwykle.

– Dziękuję – odpowiadał z prostotą ojciec Marshalsea, wsuwając papier do kieszeni.

Pewnego razu pośród kilku uwolnionych był ubogi robotnik, który przebywał tu tylko tydzień za jakiś niewielki dług. Szedł teraz z żoną, dumny i szczęśliwy z odzyskanej wolności, i uśmiechał się do ludzi i do nieba.

– Bóg z panem – rzekł serdecznie, mijając ojca Marshalsea.

– I z tobą, bracie – odparł uprzejmie pan Dorrit.

– Panie, panie! – zawołał nagle, zawracając biedak. – Ubogi jestem, ale proszę przyjąć to z dobrego serca.

I wsunął w białą rękę gentlemana kilka sztuk drobnej monety miedzianej.

Nigdy jeszcze się nie zdarzyło, aby ojcu Marshalsea taką złożono daninę.

Wprawdzie dzieci ojca Marshalsea nieraz otrzymywały w podarunku miedziaki i składały je na wspólne potrzeby: kawałek mięsa czy szklaneczkę piwa, z której chętnie korzystał – ale tak, wprost do ręki, od człowieka w bluzie, patrzącego mu prosto w oczy…

– Jak pan śmiesz? – odezwał się też drżącym głosem i zarazem wybuchnął łzami.

Człowiek w bluzie bardzo delikatnym ruchem odwrócił go twarzą do ściany, aby zabezpieczyć od ciekawych spojrzeń, i zaczął go przepraszać głosem tak serdecznym, że zatarł wszelkie uczucie goryczy. Pan Dorrit odczuł, że skromna danina nie była miarą życzliwości i szacunku dającego.

– Wiem, wiem – wyszeptał znowu. – Nie gniewam się na pana. Zrobiłeś to z dobrego serca. Dajmy spokój.

– Dziękuję panu bardzo – rzekł robotnik – tak jest rzeczywiście. I chcę pana o tym przekonać. Zobaczy pan, że jestem lepszym przyjacielem niż oni wszyscy.

– Cóż chcesz zrobić? – spytał pan Dorrit ciekawie.

– Będę pana odwiedzał.

Pan Dorrit spojrzał nań zdziwionym wzrokiem.

– Daj mi pan te miedziaki – odezwał się żywo z jakimś ciepłym błyskiem w spojrzeniu – schowam je na pamiątkę i nie wydam. Dziękuję ci, dziękuję! Więc przyjdziesz mnie odwiedzić?

– Będę za tydzień, jeżeli dożyję.

Raz jeszcze uścisnęli się mocno za ręce.

Taki był początek przyjaźni z Plornishem. Lecz mieszkańcy Marshalsea, zebrani wieczorem w kawiarni, długo szeptali, kiwając głowami i dziwiąc się, że pan Dorrit tak późno sam jeden, dziwnie smutny i zamyślony, przechadza się dziś po dziedzińcu.

ROZDZIAŁ IV

Dziecko Marshalsea

Maleńka Dorrit od pierwszej chwili swego życia stała się jakby własnością. ogółu zamkniętego w obrębie murów więzienia Marshalsea. Wiedzieli o niej wszyscy i każdy pragnął ją zobaczyć, kobiety i mężczyźni podnosili ją na ręku, nadając jej, jak gdyby za wspólną umową, jedno imię: Maleńka!

Tak była bardzo mała i cichutka.

– Powinna zostać moją chrzestną córką – odezwał się odźwierny, patrząc na maleństwo jakimś ojcowskim wzrokiem.

Pan Dorrit spojrzał na niego niepewny.

– Trzymałbyś ją pan do chrztu? – spytał wreszcie.

– Bardzo chętnie – zawołał dozorca z widocznym zadowoleniem.

Ochrzczono zatem małą w najbliższym kościele w niedzielę po południu, kiedy odźwierny był wolny i chrzestny ojciec z dumą niósł ją z powrotem do domu, zapewniając, że całym sercem wyrzekł się w jej imieniu wszelkich spraw szatana.

Odtąd miał pewne prawa do Maleńkiej i korzystał z nich chętnie. Skoro zaczęła chodzić i mówić cokolwiek, kupił dla niej wysokie drewniane krzesełko i stawiał je obok swego przed kominkiem, na którym płonął zwykle słaby ogień. Maleńka polubiła izbę odźwiernego, jej kominek i ciepło, swój wysoki stołek i tanie cacka, jakie na nim znajdowała. Przywiązała się także do chrzestnego ojca i często można było widzieć jej drobną postać przebywającą z trudem kilka schodków, ażeby dostać się do jego stancji.

Zdarzało się, że zasypiała przed kominkiem na wysokim swoim stołeczku. Jeśli nie spała, ubierała lalki, rozmawiając dziecinnym językiem o częściach garderoby swego dziecka.

Ona sama prawdopodobnie nie umiałaby określić, kiedy zauważyła, że furtka żelazna, otwierająca się z czasem dla każdego z mieszkańców, jedynie dla jej ojca była zawsze zamknięta. Wtedy po raz pierwszy zdała sobie sprawę, że tam za murem jest jakiś inny świat, bez murów, furtki, klucza i dozorcy. Może myślała o nim, kiedy usuwając się od zabawy z dziećmi, stawała przy kracie lub przez okno patrzyła na błękitne niebo i nieznaną jej przestrzeń zapełnioną murami obcych, nieznanych jej domów.

– Myślisz zapewne o zielonej łące? – zapytał raz odźwierny, który od pewnego czasu zauważył ciche zadumy Maleńkiej.

– O zielonej łące… – powtórzyła z wielką rozwagą. – Co to znaczy zielona łąka?

– To… to jest takie pole – odpowiedział cokolwiek zakłopotany, kręcąc kluczem między palcami i mimo woli wyciągając rękę w stronę kończącego się miasta.

– A czy ją także zamykają na klucz? – zapytała dziewczynka.

– Na klucz? – powtórzył zdziwiony dozorca. – Nie, zwykle nie, jakże?

– A czy tam ładnie, Bob?

Nazywała go Bobem nieśmiało i delikatnie zarazem, ponieważ bardzo prosił o tę poufałość.

– Ślicznie – zawołał. – O, bardzo prześlicznie! Trawa, kwiaty, żółte, niebieskie, różowe, wszystko wesołe, piękne, bardzo piękne.

– Tam przyjemnie jest chodzić, prawda?

– Spodziewam się! – zapewnił starzec.

– A tata był tam kiedyś?

– Tata? Hm, zdaje mi się, hm, myślę, że dawniej chodził.

– To jemu bardzo smutno, że teraz iść nie może?

– N… nie… nie bardzo, moja mała – wyjąkał zakłopotany.

– I im wszystkim – mówiła Emi, spoglądając na drepczące po bruku gromadki.

Bob był mocno zmieszany, więc wyjął z szuflady kawałek cukru i ofiarował z uśmiechem gościowi. Był to najlepszy sposób przerwania rozmowy, skoro wkraczała na tory drażliwe, i starzec umiejętnie go stosował.

Od tego czasu jednak zaczęły się dla małej w przerwach dwutygodniowych wycieczki za miasto. Bob miewał wtedy popołudnie wolne, więc jeśli tylko pogoda sprzyjała, brał Maleńką za rękę i z wolna, poważnie kroczyli przez ulice aż het, het, daleko na jakąś łąkę lub pomiędzy drzewa, na miejsce starannie wybrane zawczasu, gdzie dziewczynka biegała i zrywała kwiatki, a on spokojnie palił fajeczkę. Zwiedzali w ten sposób publiczne ogrody, kupował jej ciastko, cukierki, krewetki, a jeśli się zmęczyła, niósł ją z powrotem na ręku i często oddawał rodzicom uśpioną.

Sam oddalał się zamyślony, gdyż w tym czasie zaczęła go dręczyć troska, jakim sposobem mógłby zostawić Emi swe skromne oszczędności, ale tak, żeby nikt nie mógł odebrać jej tego majątku. Radził się najmądrzejszych ludzi, jakich spotykał w swoim otoczeniu, lecz nie znalazł środka i śmierć zaskoczyła go niespodziewanie bez testamentu i jakichkolwiek rozporządzeń.

Maleńka Dorrit miała wtedy lat szesnaście, ale już od lat ośmiu, to jest od śmierci matki zmieniła się jej rola względem własnej rodziny.

Pan Dorrit mocno odczuł stratę żony. Gdy po kilku dniach samotności ukazał się znów dzieciom, Emi zauważyła z przerażeniem jego zbielałą głowę i poblakłe oczy. Jej serduszko ścisnęło się wtedy boleśnie i po raz pierwszy uczuła pragnienie okazania w jakiś sposób użyteczny swego przywiązania do ojca.

Cóż jednak może zrobić ośmioletnie dziecko? Duch miłości i poświęcenia nasunął jej jedyny sposób: wyrzec się tak przyjemnych wycieczek i gawęd w izdebce odźwiernego, a być więcej z ojcem.

I pozostała przy nim. Jeśli był sam w pokoju, nie wychodziła także, umiała sobie zawsze znaleźć jakieś zajęcie i starzec prędko przywykł do jej obecności. Skoro wyszła, natychmiast mu jej brakowało.

Więc spędzała długie milczące godziny, rozmyślając o wszystkim, co ją otaczało, o ojcu, siostrze, bracie, o świecie za kratą, o tym życiu w zamknięciu i pod kluczem, i w jej niewinnej i dziecięcej duszy wytwarzać się zaczęły jakieś pojęcia o rzeczach, których nie znała wcale i zrozumieć jeszcze nie mogła.

Jedynym jej nauczycielem na tej drodze była prosta, głęboka miłość. Kochała ojca, kochała rodzeństwo i pragnęła im służyć. Ale jak im służyć? Co dla nich może zrobić?

W trzynastym roku umiała już czytać i pisać, i ona prowadziła domowe rachunki. Do czytania nie miała odpowiednich książek, a pisanie ograniczało się do tego, że umiała nakreślić nazwę, ilość, cenę przedmiotów pierwszej potrzeby. Od czasu do czasu z dużymi przerwami uczęszczała do szkółki początkowej, do której zaprowadził ją jej chrzestny ojciec. Naturalnie nie było nawet mowy o jakiejś systematycznej nauce, ale zawsze zdobyła trochę wiadomości, kilka drobniejszych ziarenek, które potem z wolna kiełkowały w jej myśli i często wydawały owoc.

Pierwszym owocem było gorące pragnienie, aby Fanny i Edward, zwany w domu Tipem, mogli także chodzić do szkoły. A spełnienie tego marzenia – to jej pierwszy triumf, to nieświadome, ale rzeczywiste objęcie stanowiska głowy i opiekunki rodziny.

Fanny i Edward nie mieli bynajmniej wielkiego zamiłowania do nauki, lecz szkoła stanowiła w ich jednostajnym życiu pewne urozmaicenie, zadowalała próżność. Nauki naturalnie było mało, dużo zbijania bąków i opuszczania, ale ponieważ trwało to kilka lat, musiało pozostawić pewne ślady.

Przezorna Emi widziała tymczasem, że Fanny jest już duża, i co będzie potem, gdy do szkoły chodzić przestanie? Czyż można, nic nie robiąc, kręcić się tylko ciągle po dziedzińcu?

W zmiennej fali, przepływającej przez Marshalsea, różnych widziała ludzi, większość tam poza kratą miała zwykle jakieś zajęcie, które dawało dochód. A pieniądz tak potrzebny. Tyle rzeczy kupić by można. Tyle rzeczy potrzebowali ojciec, brat i siostra.

Tylko jakim sposobem i jakie wynaleźć dla rodzeństwa zajęcie?

Pewnego dnia pomiędzy innymi więźniami znalazł się także nauczyciel tańca. Emi natychmiast błysnął wielki pomysł.

Fanny miała wrodzone zdolności do tańca i ogromne zamiłowanie. Nie mając żadnych wskazówek i wzorów, tańczyła wiecznie po więziennym bruku i wzbudzała podziw i zachwyt. Dlaczegóż by więc taniec nie miał stać się dla niej korzystnym zajęciem?

Nazajutrz trzynastoletnia dziewczynka z małym woreczkiem w ręku zapukała do celi baletnika.

– Przepraszam pana, ja się tutaj urodziłam.

– Aha! Więc to ty jesteś! – zawołał wesoło, obejmując spojrzeniem drobną postać.

– Tak, proszę pana, i chciałam pana prosić – mówiła coraz ciszej i bardzo nieśmiało – czyby pan nie chciał przez ten czas, co pan tu będzie, uczyć tańca moją siostrę… po niedrogiej cenie…

– Moje dziecko, najchętniej – zawołał nauczyciel – ale bez żadnej ceny.

I zamknął jej mały woreczek.

Tegoż dnia jeszcze rozpoczęła się nauka i Fanny okazała niepospolite zdolności. Nauczyciel i uczennica byli sobą nawzajem zachwyceni, nie żałowali czasu ani pracy, a postępy budziły podziw widzów i rozweselały całe zgromadzenie.

Nauczyciel tańca krótko zabawił w Marshalsea, ale przyrzekł odwiedzać swoją uczennicę i nie zapomnieć o niej. Słowa dotrzymał i obiecywał teraz – rozumie się bez wiedzy pana Dorrita – że zrobi z Fanny wyborną tancerkę i otworzy jej wstęp do teatru.

Emi była zadowolona, a ponieważ nie mogła jeszcze wymyślić nic dla Tipa, zaczęła myśleć poważnie o sobie. Doświadczenie ją nauczyło, że szycie w domu jest bardzo potrzebne i zapragnęła się wydoskonalić w tej umiejętności.

Ale znów trzeba czekać szczęśliwej okazji.

Wreszcie i modystka zjawiła się w Marshalsea.

Nazajutrz Emi zapukała do jej pokoju.

– Przepraszam panią bardzo, ja się tutaj urodziłam.

– Ach, to ty, dziecko! Bardzo cię żałuję. I przykro mi, że nie mam nic dla ciebie.

Modystka była smutna i płakała.

– Nie po to przyszłam tutaj, proszę pani, tylko… czyby pani nie chciała nauczyć mnie krawiectwa… za niedrogą cenę.

– Moje dziecko – rzekła modystka – widzisz, do czego doszłam na tej drodze.

– Bardzo pani żałuję, ale chciałabym nauczyć się szycia. Ja tak mało wymagam i to byłoby dla mnie wielkim skarbem.

– Jesteś mała i wątła, moje dziecko – zaczęła dość niechętnie smutna mistrzyni igły.

– Tak, jestem bardzo mała – szepnęła Emi, tłumiąc łzy w obawie, że jej prośba zostanie odrzucona – jestem mała, ale jestem dosyć silna, pracowałabym szczerze, bo… tak pragnę…

Nie mogła mówić więcej i zatkała cicho.

To wzruszyło biedną kobietę, przygnębioną własnymi kłopotami, przytuliła dziewczynkę do piersi i zajęła się nią serdecznie.

Tym sposobem obie siostry miały w ręku kawałek chleba, ale żeby z niego korzystać, trzeba znów było użyć dyplomacji.

Pan Dorrit czuł się zawsze zrujnowanym panem i choć łaskawie przyjmował daniny, należne mu w tym miejscu od poddanych, rozpłakał się na pierwszą wzmiankę, że córki jego mają pracować dla chleba. Nie, na to nie pozwoli, póki żyje!

Więc jakże zrobić? Trzeba go przecież oszczędzać. Dosyć smutne ma życie w tym zamknięciu.

Emi myślała o tym.

Pan Dorrit miał rodzonego brata, który był na wolności i często odwiedzał go w Marshalsea. Majątek obu braci ubył jednocześnie w zawiłych interesach ojca Emi, który jednak sam tylko był odpowiedzialny za pozostałe długi, jako wspólnik firmy. Stryj Fryderyk, skromny i cichy, na wieść o ubóstwie pochylił się ku ziemi, jakby pod wielkim ciężarem, i nie głosząc skarg żadnych, stał się człowiekiem załamanym. Niegdyś z amatorstwa uprawiał muzykę, teraz dostał miejsce w orkiestrze jakiegoś drugorzędnego teatru i skromny dochód wystarczał mu na utrzymanie. Zajmował na poddaszu ubogą izdebkę, chodził zaniedbany w starej, zniszczonej odzieży, miał wstręt do zimnej wody i mycia, mało się troszczył o to, czym głód zaspokajał.

Stanowił przeciwieństwo brata tak pod względem powierzchowności, jak usposobienia, pomimo to kochali się bardzo.

Tego to właśnie stryja Fryderyka wybrała teraz Emi na opiekuna Fanny. Jako tancerka Fanny nie mogła mieszkać w więzieniu, które o godzinie ósmej zamykano, trzeba było zyskać pozwolenie ojca, aby zamieszkała ze stryjem.

Oświadczyła więc ojcu, że stryj potrzebuje opieki, że Fanny będzie mu bardzo użyteczna, a dla niej także lepiej, że czasem wieczorem będzie mogła zabawić się w teatrze.

Sama rzadko wychodziła na miasto dla zarobku, nie miała stosunków i była nieśmiała, niekiedy dostawała trochę roboty do domu od swojej nauczycielki lub ukradkiem pomagała jej w pracowni. Lecz teraz główną troską był dla niej los brata.

Tip nie miał chęci do niczego, przede wszystkim nie chciał pracować. Poczciwy Bob mając o nim wyrobione zdanie, z którego się nie zwierzał swojej chrzestnej córce, namawiał go do wojska lub do służby na okręcie, ale chłopiec odrzucił obie propozycje. Z wielkim trudem, na koniec, udało się Emi namówić go do przyjęcia miejsca woźnego w sądzie, które mu przy pomocy dobrych ludzi wyrobiła. Ale po kilku dniach wrócił, oświadczając, że jest zmęczony.

Umieściła go potem w składzie chmielu, w browarze, w owocarni, w fabryce kapeluszy, w dokach, lecz każda próba trwała bardzo krótko.

Wreszcie, po niezliczonych najrozmaitszych próbach zjawił się któregoś dnia, oznajmiając, że znalazł sobie miejsce i nie będzie już dla niej kłopotem. Była to jakaś spółka podejrzanych handlarzy końmi. Tip brał w niej udział przez kilka miesięcy, opowiadano o nim, że ma dużo pieniędzy, w Marshalsea nie pokazywał się zupełnie.

Ale pewnego razu zjawił się niespodziewanie – jako więzień. Za marne czterdzieści gwinei.

Na tę wieść biedna Emi wybuchnęła płaczem. Nade wszystko lękała się o pana Dorrita – i błagała brata, aby to ukrył przed ojcem.

Tip nie mógł jej zrozumieć. Wielkie rzeczy! Zgodził się wreszcie zachować przed ojcem w tajemnicy powód swojego powrotu. Jemu to wszystko jedno w gruncie rzeczy.

W takich warunkach i okolicznościach upłynęło dzieciństwo i młodość Maleńkiej Dorrit. W chwili powrotu Artura Clennama do Londynu miała rok dwudziesty trzeci. Pracowała na mieście i zarabiała igłą na potrzeby ojca i brata. Kryjąc się ze swą pracą i nieśmiało, lękliwie przemykając się wieczorem i rano przez furtkę więzienia. Swoim pracodawcom nie mówiła nigdy, skąd przychodzi, gdzie mieszka, i ta tajemnica jeszcze bardziej czyniła ją nieśmiałą.

Stosunki z ojcem zawsze pozostały serdeczne, otaczała go troskliwą opieką, czuwała jak nad dzieckiem. Musiała go opuszczać często na cały dzień, bo skądże czerpałaby na jego potrzeby? Wiedziała, że zostaje wśród życzliwych. Nigdy jednak nie mówiła, dokąd idzie, i starzec jej nie pytał. Nie chciał wiedzieć o niczym. Tak było daleko wygodniej.

Spotkanie z Arturem w domu pani Clennam wzbudziło pewien niepokój: zauważyła jego ciekawe spojrzenia, zauważyła, że podczas bytności u matki bacznie śledzi ją wzrokiem, a ponieważ w przeciągu pierwszych paru tygodni bywał prawie codziennie w sprawach swego wycofania się ze spółki, Maleńka Dorrit uznała za najbezpieczniejsze poprosić panią Clennam o kilkudniowy urlop.

Wtedy Artur zdecydował się wykryć miejsce jej schronienia i poznać bliżej przeszłość tajemniczego dziewczęcia.

ROZDZIAŁ V

Zamknięta furtka

Przed ósmą Artur zaczął się przechadzać po przeciwnej stronie ulicy, rzuciwszy badawcze spojrzenie na słabo oświetlone okna pokoju matki.

Wkrótce furtka skrzypnęła i drobna postać Dorrit szybko przemknęła w mroku. Artur podążył za nią.

Szła prędko, widać dobrze znaną drogą, skręcając to na prawo, to na lewo, nagle – zniknęła za żelazną kratą posępnego budynku otoczonego murem.

Artur zbliżył się także. Wczesny wieczór październikowy nie pozwalał mu objąć wzrokiem zabudowania, które nie wyglądało na zwykły dom. Obejrzał się dokoła, ulica była dość pusta, nie miał kogo zapytać.

Wtem do furtki zbliżył się zgarbiony starzec w lichym płaszczu i pomiętym kapeluszu. Pod pachą niósł jakiś instrument muzyczny, owinięty w ciemny pokrowiec.

Artur podszedł i lekko dotknął jego ramienia.

– Przepraszam pana – rzekł bardzo uprzejmie – chciałbym zapytać, co to za budynek?

Starzec patrzył na niego poblakłymi oczami, z trudem zbierając myśli.

– Aha, budynek… To?… To Marshalsea – odezwał się na koniec.

– Marshalsea? Więzienie za długi?

– Tak, panie.

– Przepraszam pana, że jeszcze zapytam, czy każdy tu może wejść?

– Wejść? Tak… – odpowiedział znowu starzec.

– W takim razie przepraszam bardzo, że pana zatrzymuję, ale to nie ciekawość z mojej strony. Pan, zdaje się, zna to miejsce, czy nie słyszał pan kiedyś nazwiska Dorrit?

– Mego nazwiska? – spytał nieznajomy ze szczerym zdziwieniem.

Artur zdjął kapelusz i złożył mu ukłon.

– Jestem Clennam – rzekł żywo. – Przed paru tygodniami wróciłem do Anglii z długiej i dalekiej podróży. W domu matki spotkałem młodą dziewczynę, która zarabia u niej szyciem. Nazywają ją Dorrit. Obchodzi mnie to dziecko w sposób bardzo poważny, muszę zasięgnąć o niej pewnych wiadomości i właśnie dziś przed chwilą widziałem, jak weszła w tę furtkę.

– Hm… hm… – powtarzał starzec. – Mała Dorrit. Wiem, że pan mówi prawdę. Emi mówiła mi o pani Clennam. Skoro się pan poważnie nią interesuje, to… to proszę.

Postąpił ku furtce i znów się zatrzymał.

– Widzi pan – zaczął znowu – to jest córka mojego brata, Williama. Jestem Fryderyk Dorrit. Brat zamknięty tutaj od lat bardzo wielu, bardzo wielu. Za długi. Jakie długi? Mniejsza o to. O wielu rzeczach nie wie. Nie można mówić przy nim o tym, co się dzieje za kratą. Nie wie, że jego córka zarabia szyciem. Nie wie. Więc bądź pan ostrożny i mów tylko o tym, o czym inni rozmawiać będą.

Na końcu długiej sieni odźwierny otworzył furtkę i puścił obu, nie pytając, dokąd idą. Znaleźli się na ciemnym i ciasnym podwórzu, w oknach dokoła jaśniały światełka. Fryderyk skierował się do drzwi dobrze znanych i wstępując na schody, odwrócił się do towarzysza.

– Schody strome, a ciemno, ale droga prosta – rzekł uspokajająco.

Zatrzymał się na górze jeszcze chwilę, czekając na towarzysza, na koniec, kiedy Artur znalazł się tuż za nim, pchnął przed sobą niewielkie drzwiczki.

I oto Artur zrozumiał natychmiast, dlaczego mała Dorrit nie chciała jeść razem obiadu.

Klęczała w tej chwili przed niskim kominkiem i na małej patelni rozgrzewała kotlet, który przyniosła z sobą. Przy stoliku siedział w szlafroku jej ojciec, oczekując z apetytem na wieczerzę. Stół był nakryty czyściutką serwetą, przy talerzu na podstawce leżał nóż i widelec, a dalej stała szklanka i butelka piwa, solniczka i pieprzniczka, chleb pokrajany starannie – zastawa sprawiała przyjemne wrażenie.

Mała Dorrit na widok gościa szeroko otworzyła oczy, twarz jej oblała się rumieńcem, a potem zbladła bardzo. Artur starał się uspokoić ją gestem i spojrzeniem.

– Williamie – zaczął Fryderyk, zbliżając się do stołu – pan Clennam, przyjaciel Emi, pragnął cię odwiedzić i poznać.

– Miło mi złożyć uszanowanie ojcu miss Dorrit, którą miałem przyjemność poznać – odezwał się Artur.

– Bardzo mi przyjemnie, witam pana, panie Clennam – mówił starzec tonem ojcowskim. – Fryderyku, krzesło. Proszę, niech pan spocznie.

Artur dziękował, nie bardzo wiedząc, o czym mówić.

– Witam pana uprzejmie – powtórzył pan Dorrit z uroczystą powagą patriarchy. – Jestem przyzwyczajony do tego rodzaju odwiedzin, bo… może Emi mówiła panu, że jestem ojcem Marshalsea?

– Słyszałem o tym – odparł Artur w przekonaniu, że sprawia mówiącemu przyjemność.

– Wiesz pan także zapewne, że Emi się tu urodziła? Dobre dziecko, bardzo dobra córka, cała moja pociecha. Emi, kochanie, podaj talerz i dla pana. Pan wybaczy, że posiłek nasz jest skromny, panie Clennam.

– Dziękuję bardzo, jestem po kolacji.

Emi podała kotlet, przysunęła ojcu talerz z chlebem, nalała mu piwa i usiadła spokojnie obok niego, niby jedząc kawałek chleba, choć Artur widział, że była zanadto wzruszona, aby przełknąć cokolwiek. Nie rozumiał on dobrze tej rodzinnej sceny, lecz widział jej spojrzenie, które z wyrazem najwyższej miłości i serdecznego żalu ogarniało poważną postać ojca.

– Co robi dzisiaj Fanny? – zapytał pan Dorrit, zwracając się do brata.

– Wybiera się na miasto z Tipem. Zaraz pójdziemy razem.

– Tip i Fanny to moje dzieci – zwrócił się do Artura. – Pan tutaj po raz pierwszy?

– Po raz pierwszy.

– Rozumie się, byłbym pana widział. Nie bywa nikt w Marshalsea, żeby mi się nie przedstawił. To jest słuszne. Odwiedza mnie czasem po pięćdziesiąt osób, zwłaszcza w niedzielę. Prawdziwa audiencja.

– Pan ma dużo przyjaciół.

– Jestem ojcem Marshalsea, panie. Każdy uważa sobie za honor i obowiązek złożyć mi uszanowanie i… i… Emi, jak się nazywał ten gentleman, który… który w sam dzień Bożego Narodzenia…

– Nie pamiętam, ojcze – odparła z niespokojnym błyskiem w oczach.

– Nie pamiętasz? Ta pelargonia, taka piękna? To był prawdziwie szlachetny postępek, piękny czyn, panie Clennam. Muszę panu to opowiedzieć.

– Po co, ojcze? – szepnęła nagle Emi, kładąc mu delikatnie rękę na ramieniu i oblewając się znowu rumieńcem.

Artur widział, że ręka jej leciuchno drżała, a spuszczone powieki zasłaniały oczy, ukrywając wstyd i smutek.

– Czyn tak piękny powinienem opowiedzieć… hm… właściwie nie ma powodu go taić. Rzecz wiadoma, że odwiedzający Marshalsea życzą sobie zazwyczaj złożyć mi uszanowanie i, hm… pozostawić… hm… upominek w dowód życzliwości. Rozmaicie się zdarza – mówił dalej, jedząc i popijając piwem. – Przynoszą cygara, jakiś owoc, czasem… hm, trochę pieniędzy. Sądzę zresztą, że to forma najwłaściwsza. Lecz ów gentleman przyniósł mi doniczkę kwitnącej pelargonii, bardzo pięknej barwy. Na złożonym papierze, którym była owinięta, znajdował się napis: „Dla Ojca Marshalsea”, a w papierze znalazłem, hm, dwie gwinee.

Artur szukał w myśli, co by odpowiedzieć, kiedy rozległ się dzwonek, a jednocześnie w sieni dały się słyszeć kroki, drzwi się otworzyły i na progu stanęła piękna, wysoka dziewczyna w towarzystwie młodego człowieka.

– Fanny, pan Clennam, mój syn. Dzwonek ten zapowiada, że zamykają bramę, więc dzieci przyszły się ze mną pożegnać, ponieważ wychodzą na miasto. Załatwiajcie, dzieci, swoje interesy. Pan Clennam wybaczy. Mamy tylko jeden pokój.

– Moja biała suknia, Emi.

– Moje ubranie. Czy zreperowane?

Mała Emi otworzyła coś w rodzaju komody, co było zarazem łóżkiem, i podała rodzeństwu dwa przygotowane pakiety. Stryj Fryderyk podniósł się także i umieścił pod pachą swój instrument.

– Pójdźmy, zamykają – rzekł do pana Clennama.

Lecz Artur pragnął jeszcze załatwić dwie rzeczy. Po pierwsze, zostawić panu Dorritowi upominek w taki sposób, żeby córka nie widziała, a po wtóre – pomówić z Emi.

– Odprowadzę pana – rzekł, podnosząc się ojciec Marshalsea.

– Za nic w świecie – zawołał Clennam i spostrzegłszy, że Emi pobiegła za rodzeństwem, wsunął w rękę jej ojca parę monet.

– Bardzo… bardzo… – zaczął pan Dorrit, ale Artur żegnał go spiesznie i wybiegł za innymi.

W sieni nie spotkał Emi, nie zauważył jej i na dziedzińcu i już przypuszczał, że się gdzieś ukryła, kiedy spostrzegł, że powraca do domu. Postąpił ku niej żywo.

– Muszę panią bardzo przeprosić – rzekł serdecznie – że przyszedłem za nią aż tutaj. Pragnę być użytecznym pani i jej rodzinie. Proszę bardzo widzieć we mnie życzliwego. Pani słyszała moją rozmowę z matką, więc nie dziwi się chyba, że tam nie zbliżałem się do pani. To, co widziałem dzisiaj, utrwaliło moje uczucia. Tym goręcej pragnę w tej chwili pozyskać pani zaufanie i stać ci się w jakiś sposób użytecznym.

W pierwszej chwili wyczytał przestrach na jej twarzy, lecz się uspokajała, słuchając, co mówił.

– Pan jest bardzo dobry – rzekła na koniec. – Pan mówi szczerze, ale… bardzo mi jest przykro, że pan tu przyszedł za mną.

Zrozumiał, że chodziło jej o ojca.

– A przy tym – rzekła znowu – tak wiele winna jestem pani Clennam… Gdyby nie praca u niej, doprawdy, nie wiem czasem, co by było. Więc nie chciałabym za to być niewdzięczna, mieć przed nią tajemnice.

– Pozwól mi, nim odejdę, zadać sobie jedno pytanie. Czy dawno znasz moją matkę?

– Blisko dwa lata. Już przestali dzwonić, zamkną furtkę.

– Czy przysłała tutaj po ciebie? Jakim sposobem cię znalazła?

– Pani Clennam nie wie, gdzie mieszkam. Nigdy nie mówiłam jej tego. Bardzo potrzebowałam roboty, więc napisałam o tym ogłoszenie i prosiłam jednego znajomego, bardzo dobrego przyjaciela ojca, ażeby je bezpłatnie umieścił, gdzie można. Podałam jego adres. Pańska matka zgłosiła się do niego, on mnie zawiadomił i natychmiast poszłam. Niech się pan spieszy, zamykają furtkę.

Szybko, życzliwie skinęła mu głową i pobiegła do ojca. Artur jeszcze się wahał, jakby chciał skończyć zaczętą rozmowę, wreszcie z wymownym gestem skierował się ku wyjściu.

Ale furtka była zamknięta. Nie pomogły kilkakrotne uderzenia i zaczął przewidywać, że spędzi noc pod gołym niebem, gdy usłyszał głos tuż za sobą.

– W pułapce, hm? To pan, panie Clennam?

– Ach, to pan? Więc i pan został? – rzekł Artur, poznając Tipa.

– Ja? To co innego. Jestem tutaj u siebie. Tylko Emi, nie wiem dlaczego, nie chce, żeby ojciec wiedział.

– W takim razie, jako gospodarz, może mi pan coś poradzi. Jest tu gdzie przenocować?

– Najlepiej zawołam Emi – rzekł Tip, przyzwyczajony do opieki siostry.

– Za nic w świecie! – zawołał Clennam. – Ostatecznie głupstwo. Noc prędko upłynie.

– Zwłaszcza, że deszczyk kropi – żartował Tip złośliwie. – Patrz pan – mówił, wskazując okno – poszła teraz czytać ojcu. A za godzinę pobiegnie znowu do siebie. Mieszka w tym domku obok odźwiernego, na pierwszym piętrze, zacząwszy od nieba. Ale chodź pan, bo mokro! Ulokuję pana w kawiarni.

Z kilku krzeseł naprędce Tip i Clennam zrobili łóżko, mało wygodne, ale lepsze od żadnego i Artur, podziękowawszy za pomoc, został wreszcie sam.

Leżał, lecz zasnąć nie mógł. W głowie krążyły mu tysiące myśli, wśród ciemności najfantastyczniejsze przypuszczenia wydawały się prawdopodobne.

Co zetknęło panią Clennam z Maleńką Dorrit? Czy w istocie było to tylko ogłoszenie? Czy nie miała tego nazwiska wypisanego w duszy płonącymi wiecznie głoskami? A jeżeli tak było? Jeśli ten starzec w jakikolwiek sposób jest ofiarą jego rodziców?

Biedny starzec. Biedna Maleńka! Jak odkryć prawdę?

W takich myślach doczekał świtu. Zaledwie mógł rozróżnić otaczające go w zmroku przedmioty, podniósł się i wyszedł na podwórze.

Słońce zapewne już wstało nad ziemią, ale tutaj panowała jeszcze prawie ciemność. Na szarym bruku rozróżniał rzucone papiery, odpadki, ogryzki, obok drobnych kałuż po nocnym deszczu. Ciemne, zamknięte okna świadczyły wyraźnie, że mieszkańcy tego przybytku niedoli nie spieszą rano witać wracającego dnia. Nie spotkał też nikogo aż do chwili, kiedy na koniec klucz zaskrzypiał w zamku i furtka znowu stanęła otworem.

Wyszedł na ulicę i zauważył zaraz snujący się tłum drobnych przekupniów, którzy zaspokajali potrzeby pozbawionych wolności biedaków.

Wtedy przyszło mu na myśl, że za parę godzin Emi będzie szła tędy do pracy i byłoby wygodnie dokończyć z nią rozmowę. Zwrócił się więc uprzejmie do jednego z ubogich przechodniów i zapytał, czy w pobliżu można zjeść śniadanie.

– Tutaj zaraz na rogu jest traktiernia – odparł mężczyzna – idę także w tę stronę.

Szli zatem obok siebie i Artur zapytał, czy nieznajomy częstym jest gościem w Marshalsea i czy zna pannę Dorrit.

– Są dwie panny Dorrit – odpowiedział natychmiast. – Jedna taka maleńka, urodziła się w więzieniu. Ach, o tę panu chodzi! Bo tamta mieszka u stryja na tej samej ulicy, o kilka kroków.

To objaśnienie zmieniło zamiary Artura. Zamiast zaczepiać Emi na ulicy, wolał ją spotkać u stryja. Wstąpił więc do traktierni, napisał karteczkę i przez tegoż człowieka posłał ją maleńkiej, a sam według najdokładniejszych wskazówek skierował się do pana Fryderyka.

Szczegółowe wskazówki były niezmiernej wagi, gdyż w ogromnej ruderze mieszkało tylu lokatorów, że mógł łatwo nie znaleźć, kogo szukał.

Trafił jednak po stromych, bardzo brudnych schodach, prowadzących prawie do nieba i zapukał ostrożnie.

Stryj Fryderyk sam mu otworzył.

– Aha – zaczął powoli, jakby się budził ze snu – to pan wczoraj… zamknęli pana?

– Ośmieliłem się prosić pannę Emi, aby zechciała dzisiaj spotkać się ze mną u pana. Wszak wolno?

– Aha – zaczął znów starzec, jakby zbierał myśli – mój brat pana krępuje? Tak, tak, naturalnie.

Artur usiadł ostrożnie na jedynym krześle, które na pierwszy rzut oka nie zdradzało poważniejszego kalectwa, i rozejrzał się po ciasnej izdebce. Była ciemna i brudna. Pomimo wysokiego piętra okno wychodziło na jakiś szary mur. Na sprzętach wszędzie pełno rozrzuconych rzeczy, łóżko-komoda jeszcze niezamknięte, na stole dwie szklanki kawy i kilka bułek na jakimś papierze.

Stryj Fryderyk z wahaniem patrzył na swoje zaczęte śniadanie, mruknął coś niewyraźnie, że Fanny uciekła, i widocznie chciał ją sprowadzić, gdyż ostrożnie zbliżył się do przymkniętych drzwi od sąsiedniej izby, ale skoro chciał je otworzyć, zatrzasnęły się nagle i Artur spostrzegł mimochodem parę nóżek kobiecych, brzeg krótkiej spódnicy i usłyszał niezbyt uprzejme:

– Stary głupcze!

Przestraszony Fryderyk Dorrit cofnął się spiesznie do stołu, usiadł z miną niepewną, zacierając ręce.

– Co pan myślisz o moim bracie? – spytał wreszcie, jak gdyby przypomniał sobie gościa.

– Sądzę – odparł Artur dość zakłopotany – że cieszy się dobrym zdrowiem i nie został przygnieciony tym… nieszczęściem.

Odpowiedź ta była właściwie porównaniem obu braci i podkreśleniem różnicy, która tak uderzyła Artura.

– A tak – powtórzył starzec – nie został przygnieciony.

Znowu długa chwila milczenia, w której pan Fryderyk zdawał się myślą być bardzo daleko.

– A Emi – spytał nagle. – Co pan myśli o niej?

– Wzrusza mnie wszystko, co widziałem wczoraj i co wiem o niej – żywo odpowiedział Clennam.

– Tak, tak – powtórzył starzec. – Nie wiem, co by brat zrobił bez niej. Nie wiem, co zrobiliby wszyscy. Dobra dziewczyna. Uczciwie spełnia obowiązek.

Stryj Fryderyk zajął się swoim śniadaniem, kiedy wreszcie na schodach dały się słyszeć kroki i Emi weszła do pokoju.

Widocznie biegła prędko i była wzruszona, gdyż na bladej twarzyczce zakwitły rumieńce, a usta wpółotwarte chwytały przyspieszony oddech. W prostej ciemnej sukience, której całą ozdobę stanowiła czystość, wyglądała skromnie i wdzięcznie, niby polny kwiatek lekkomyślną ręką porzucony na bruk uliczny.

– Pan Clennam chciał cię widzieć – zaczął stryj Fryderyk.

– Bardzo przepraszam panią – tłumaczył się Artur – pragnąłem skończyć wczorajszą rozmowę. Czy pani idzie dziś do mojej matki?

– Nie, panie, dziś nie idę.

– W takim razie pozwoli pani, że ją odprowadzę tam, dokąd pani idzie. Możemy rozmawiać po drodze, nie wyzyskując dłużej gościnności stryja.

– Jak pan sobie życzy – odparta nieśmiało, widocznie zakłopotana.

Gdy znaleźli się na ulicy, Artur zapytał znowu:

– Jeżeli to dla pani wszystko jedno, chodźmy przez wiszący most. Unikniemy tym sposobem turkotu i gwaru.

– Jak pan sobie życzy – powtórzyła znowu, biernie stosując się do jego woli.

Było błoto po nocnym deszczu i silny wiatr przeszkadzał iść swobodnie. Artur uprzejmie prosił, aby Emi przyjęła jego rękę.

– Będzie nam łatwiej rozmawiać – zapewniał.

– Przykro mi, że pan musiał nocować w Marshalsea – odezwała się wreszcie cicho.

– Wszystko jedno. Było mi bardzo wygodnie.

– O tak! – odpowiedziała z przekonaniem. – W kawiarni można dostać doskonałe łóżko.

Artur nie odpowiedział, zdając sobie sprawę, że kawiarnia w oczach Emi była wspaniałym przybytkiem wygody.

– Wiem, że wszystko jest bardzo drogie – odezwała się po chwili – ale ojciec mówi, że w kawiarni można mieć wyborny obiad i nawet dobre wino.

– Pani tam czasem jada?

– Ja? – spytała zdziwiona. – O, nie, nigdy tam nie chodzę.

– Jeszcze raz przepraszam panią – zaczął znowu Artur – za wczorajszą wizytę bez jej pozwolenia. Pragnę wiedzieć dokładnie, jak się pani poznała z moją matką. Czy pani przedtem nigdy nie słyszała jej nazwiska?

– Nigdy, panie.

– Ojciec nie znał go także? Jest pani pewna?

– Jestem pewna – odpowiedziała ze zdziwieniem. – Ojciec mówi ze mną o wszystkim, lecz nie wspominał go nigdy.

Widział jej zdziwienie i niepokój, jaki budził mimo woli swymi pytaniami, i zdjęło go jakieś ojcowskie uczucie dla tej małej dziewczynki, która szła obok niego, niby dziecko, i zarazem pomyślał, że sądząc po jej zachowaniu się, musi on wydawać się jej jak gdyby ojcem.

Wiatr szarpał wściekle, więc zaproponował, żeby wsiedli w dorożkę, ale odmówiła mu prawie z przestrachem. Nic nie robiła sobie z niepogody, przywykła chodzić po deszczu i słocie.

Wiedział, że mówi prawdę, lecz to wzbudziło tym żywsze współczucie. Czuł ból w sercu, kiedy pomyślał, jak to maleństwo biegnie w nocy, wśród ciemności, przez deszcz i wicher, do ogniska domowego, które oglądał wczoraj.

– Wiem – zaczęła teraz Emi głosem drżącym – że pan wczoraj był dla ojca… bardzo dobry… ale… ale… – mówiła dalej, opanowawszy wzruszenie – przyszłam dzisiaj głównie dlatego, że… że nie chciałabym, ażeby pan mylnie sądził o moim ojcu. Nie można go tak sądzić, jak człowieka wolnego. Od tylu lat zamknięty jest w więzieniu. Jestem pewna, że bardzo zmienił się od tego czasu.

– Bynajmniej nie sądzę ojca surowo… – chciał się tłumaczyć Artur, ale przerwała mu żywo.

– On nie ma się czego wstydzić – rzekła z przekonaniem. – Mogę być dumna z niego! Trzeba go tylko poznać. Żądam sprawiedliwości, nic więcej. Wszystko, co wczoraj mówił, jest zupełną prawdą: szanują go w Marshalsea. Każdy uważa za swój obowiązek przedstawić się jemu, uznają jego zwierzchność wszyscy, bez wyjątku. Wszyscy mówią, że jest prawdziwym gentlemanem. Sama widzę, że nikt się z nim równać nie może. I dlatego ofiarowują mu podarki. Ubóstwo nie jest wstydem. Któż może się wzbogacić, siedząc ćwierć wieku w więzieniu?

– Ukrywam swój adres – zaczęła znów po chwili – nie dlatego, żebym się wstydziła Marshalsea. Nie mam się czego wstydzić. Tam są dobrzy ludzie, a nawet uczeni. A wszyscy wspomagają się nawzajem. Byłabym niewdzięczna, gdybym nie pamiętała, ile tam doznałam dobroci od ludzi, ile miłych spędziłam godzin, jako dziecko. Tam nauczyłam się pracować, tam spokojnie śpię każdej nocy. Byłabym zła, bez serca, gdybym się nie przywiązała do tego smutnego miejsca.

Odetchnęła głęboko, wypowiedziawszy to wszystko z coraz większym zapałem i uczuciem – widocznie to zwierzenie sprawiło jej ulgę.

– Przepraszam pana, że tak dużo dziś mówiłam – zaczęła znów po chwili. – Nie miałam zamiaru nudzić pana tym wszystkim, tylko chodzi mi o to, żeby pan źle nie sądził tego, co wczoraj widział.

Zapewnił ją, że o nikim źle nie myśli, a tym bardziej o panu Dorricie, i wracając do przeszłości, starał się ją wybadać, co wie o wierzycielach swego ojca i przyczynach długoletniego więzienia.

Ale Dorrit wiedziała bardzo mało i zapewniała Artura, że pan Dorrit również nic nie wie. Należał do jakiegoś domu handlowego, tam pieniądze zginęły, i on za to odpowiada, ale nie wie dlaczego. I już nikt się nie dowie, bo z samego początku starali się to zbadać bardzo uczeni prawnicy, ale wszystko na próżno.

– Jednakże – zaczął Artur – mam ochotę jeszcze spróbować. Może się coś zmieniło w przeciągu lat tylu. Nikt dzisiaj o to nie dba, a czyż nie byłoby dla ojca wielkim szczęściem odzyskać wolność?

Szła zawieszona u jego ręki i pogrążona w myślach. Wiatr szarpał bezlitośnie jej lekką sukienkę i Artur zatrzymywał się niejednokrotnie, ażeby ją osłonić od najgwałtowniejszych porywów.

– Nie wiem – odezwała się na koniec cicho – czy to byłoby szczęściem. Nie mogę sobie teraz wyobrazić ojca poza murami Marshalsea. Jakie byłoby jego życie między ludźmi? Co by robił na świecie i czy byłby tak szanowany, jak w więzieniu? Może inni ludzie byliby gorsi dla niego.

I łzy popłynęły po jej twarzy.

– A czy chciałaby pani, żeby brat był wolny? – spytał Artur po długiej chwili.

– Och! – zawołała. – Byłabym szczęśliwa.

– Więc może się da zrobić coś dla niego. Kim jest ten przyjaciel, o którym wspominała pani wczoraj?

– Ach, to ubogi człowiek – rzekła Emi – mularz. Wyrabia też na sprzedaż różne przedmioty z gipsu. Nazywa się Plornish.

– Proszę o jego adres.

– Mieszka w Rozdartym Sercu. To taka uboga dzielnica. Kilka domów. W ostatnim znajdzie pan jego znak. Ale cóż on pomoże?

– Zobaczymy. Pani wraca do Marshalsea? Nie wychodzi pani dzisiaj? To zawrócimy, odprowadzę panią. Tylko raz jeszcze proszę, proszę szczerze być przekonaną o mej życzliwości, uważać mnie za przyjaciela. Czy dobrze?

– Wierzę panu – odparła. – Pan jest bardzo dobry.

Patrzył na nią z uśmiechem. Wyciągnął rękę i łagodnie uścisnął małą rączkę, którą położyła na jego dłoni z zaufaniem.

– Matusiu! Matusiu! – rozległ się nagle gruby głos o kilka kroków i spojrzawszy w tę stronę, Artur zobaczył jakąś kobietę, biegnącą ku nim z krzykiem tak gwałtownie, że potknęła się i upadła w błoto, rozsypując z kosza kartofle.

– Ach, Maggi, Maggi! – zawołała Emi. – Jakaż jesteś niezdarna.

Maggi podniosła się szybko ze śmiechem i przy pomocy Emi i Artura zbierała rozsypane po błocie kartofle. Gdy skończyła tę pracę, miała twarz rozpromienioną, ale tak śmiesznie powalaną błotem, że oboje wybuchnęli śmiechem.

Emi wyjęła chustkę i otarła oblicze tej dziwnej istoty. Artur zaś pytał w duszy, co znaczy ta nowa zagadka.

– Matusia, matusia! – powtarzała Maggi, tęga, trzydziestoletnia dziewczyna, o brzydkiej twarzy, rozjaśnionej tylko tym szczerym, miłym śmiechem.

– To Maggi – rzekła Emi, widząc znak zapytania w spojrzeniu towarzysza. – Wnuczka mojej mamki, która umarła dawno, a Maggi… Ile masz lat? – spytała, zwracając się do dziewczyny.

– Dziesięć lat, matusiu – odpowiedziała Maggi z miłym śmiechem.

Emi spojrzała wymownie.

– Ona jest bardzo dobra – zapewniła Artura po chwili – bardzo uczciwa, bardzo przywiązana i pomaga w robocie, jak umie najlepiej. Zarabia na życie. Zarabia na siebie uczciwie.

Maggi śmiała się ciągle, rozpromieniona pochwałą.

– Jakieś nieszczęście? Wypadek? – zauważył Artur półgłosem.

– Zachorowała na jakąś gorączkę, kiedy miała lat dziesięć i odtąd pozostała dziesięcioletnim dzieckiem.

– Byłam w szpitalu! – zawołała Maggi. – Jak tam pięknie! Ach, jakie łóżka! Jakie zupy! I wino! Pomarańcze! Ach, jak dobrze mieszkać w szpitalu!

– Potem nie wiedzieliśmy długo, co z nią zrobić – mówiła jeszcze Emi – ale powoli, powoli, Maggi, choć ma dziesięć lat, nauczyła się być posłuszną, robić wszystko, co jej kazano i dzisiaj sama daje sobie radę.

– Matusia! Matusia! – powtarzała, śmiejąc się wielka dziewczyna i lekko, delikatnie głaskała rączkę Emi.

Stanęli wreszcie przed furtką Marshalsea i Artur pożegnał małą Dorrit silnym uściśnięciem ręki. Potem stał jeszcze chwilę i patrzył, jak szła obok wielkiej Maggi przez podwórze. Nigdy nie wydała mu się tak maleńka.

ROZDZIAŁ VI

Rozdarte Serce

Rozdarte Serce, a właściwie Krwawe Serce, leży na starej drodze, prowadzącej w stronę sławnego niegdyś przedmieścia Londynu, gdzie za czasów Williama Szekspira król miał domek myśliwski i często urządzał polowania. Dziś nie ma tam nie tylko domku ani lasu, myśliwych ani zwierzyny, ale żadnego śladu dawnych dziejów. Wśród ruin pozostało kilka wysokich kominów, kilka ciemnych i wielkich komnat w na wpół rozwalonych domach, i nowe liche domki na gruzach starej wielkości.

Artur Clennam odszukał Rozdarte Serce podług wskazówek Emi i zatrzymał się przed ostatnim, może najlichszym domkiem, zaludnionym przez wielką liczbę lokatorów. Plornish jednak wynalazł sposób wskazania dokładnie swojego adresu. Tuż przy wejściu do sieni pod swoim nazwiskiem namalował rękę, której palec wzkazujący jasno oznaczał kierunek.

Artur właśnie zamierzał podług tego znaku rozpocząć swe poszukiwania, gdy z pobliskiego domku wyszedł jakiś człowiek.

– Pan Meagles! – zawołał Artur, zwracając się ku niemu z wyrazem zadowolenia i miłej niespodzianki.

– A pan co tu porabia! – zdziwił się zapytany, mocno potrząsając podaną rękę.

– Zapewne kogoś poszukujemy? – odrzekł z uśmiechem Clennam, gdyż pan Meagles miał własny pałacyk w innej stronie Londynu i nie mógł być posądzony, że tu mieszka.

– Naturalnie, a oto jest przyczyna mojej tu obecności – rzekł, wskazując niemłodego człowieka, który zbliżał się do nich. – Daniel Doyce, mechanik-wynalazca, niepospolity umysł, który w swej ojczyźnie nie może znaleźć zasłużonego uznania.

Człowiek o siwiejących włosach, choć młodej jeszcze twarzy, skłonił się ze smutnym uśmiechem. Artur nawzajem oddał mu uprzejmy ukłon.

– Kiedyż nas pan odwiedzisz? – spytał pan Meagles żywo. – Stęskniliśmy się za panem. Mini gotowa się gniewać.

Lekki rumieniec oblał twarz Artura, chciał się usprawiedliwiać, lecz pan Meagles machnął na to ręką.

– Mniejsza o to dlaczego, trzeba się poprawić. Przyjdź pan w niedzielę koniecznie. I pana się spodziewam, panie Doyce. Pomówimy o interesach.

Spojrzał na zegarek i oddalił się z panem Doyce’em. Artur zaś wszedł do sionki, jak wskazywała ręka.

Zapukał do drzwi i otworzyła mu młoda, atrakcyjna kobieta z dzieckiem w ręku, drugie, cokolwiek starsze, stało obok.

– Czy zastałem pana Plornisha? – spytał Artur.

– Prawdę mówiąc – odezwała się grzecznie kobieta – mąż mój wyszedł szukać roboty. Ale niedługo wróci. Może pan zaczeka?

– Chętnie – rzekł Artur i wszedł do obszernej, lecz dość ciemnej izby, źle przewietrzonej i dusznej. Pani Plornish uprzejmie podała mu krzesło.

Usiadł, położył kapelusz na stole i przesunął ręką po twarzy, jakby chciał skupić myśli, oderwane od celu spotkaniem pana Meaglesa.

– Prawdę mówiąc – zaczęła znowu pani Plornish – bardzo jestem zobowiązana panu za jego grzeczność.

Artur spojrzał na nią zdziwiony, nie rozumiejąc, co chciała powiedzieć. Spostrzegła to widocznie i pospieszyła z wyjaśnieniem.

– Bo panowie, prawdę mówiąc, kiedy wchodzą do mieszkania biednych ludzi, nie zdejmują zwykle kapelusza. A biedni ludzie także mają swój honor.

– Dziwią mnie słowa pani – odezwał się Artur. – Dla mnie wartość człowieka nie od majątku zależy.

I pochyliwszy się, pogłaskał starsze dziecko, które stało przed nim, patrząc na obcego wielkimi oczami.

– Ile ma lat? – zapytał.

– Prawdę mówiąc, dopiero cztery lata, panie. A jest duży i silny. Ten drugi, prawdę mówiąc, znacznie słabszy. Przepraszam pana, czy to może o jaką robotę dla męża?

Powiedziała to w taki sposób, że Artur byłby wiele dał w tej chwili za możność dostarczenia mularzowi jakiejkolwiek roboty. Lecz to było niepodobieństwem, więc odparł: „nie” z westchnieniem i uczuł ściśnięcie serca na widok zasmuconej twarzy pani Plornish.

– Prawdę mówiąc – zaczęła – zdaje mi się, że wszystka robota na świecie pod ziemię się chyba schowała.

– Czyż tak trudno znaleźć zajęcie?

– Plornish nie ma szczęścia, prawdę mówiąc – szepnęła z wyrazem przygnębienia.

– Nie mam dla niego roboty – rzekł Artur – ale pragnę go prosić o przysługę. A ponieważ chcę korzystać z jego czasu, więc słusznie muszę mu to wynagrodzić.

W nagłym błysku oczu kobiety wyczytał, jak potrzebna była ta nagroda.

– Idzie – zawołała, usłyszawszy znajome kroki, i otworzyła drzwi przed nadchodzącym. – Czeka na ciebie jakiś pan.

– Przyszedłem pana prosić – odezwał się Clennam – o pewne wyjaśnienia w sprawie rodziny Dorrit.

Plornish spojrzał nieufnie. Podejrzewał w przybyłym wierzyciela.

– Niech się pan mnie nie lęka – poprosił Artur – słyszałem o panu trochę od miss Dorrit, wiem że jest pan ich przyjacielem, i dlatego tutaj przyszedłem. Nazywam się Clennam.

– Aa! To pan Clennam – zawołał Plornish z rozjaśnioną twarzą. – Ja także wiem o panu od miss Dorrit. Proszę, niech pan siada – mówił, siadając także i biorąc starsze dziecko na kolana. – Oboje bardzo dobrze znamy państwa Dorritów.

– Znamy ich bardzo dobrze, prawdę mówiąc – potwierdziła żywo kobieta. Widocznie bardzo dumni byli z tej znajomości, a pani Plornish na swą własną szkodę budziła zazdrość w duszach kochanych sąsiadek, wymieniając wysoką sumę długu, za którą w jej przekonaniu pokutował ojciec Marshalsea.

– To gentleman! – podziwiał Plornish. – Co za wychowanie, grzeczność! I pomyśleć, że taki pan siedzi w więzieniu! Pan może wie – dodał, zniżając głos z wyrazem wielkiego podziwu – że córki nie śmią mu powiedzieć o tym, iż pracują dla zarobku! Nie – powtórzył z mocą, spojrzawszy na żonę i gościa. – Nigdy się nie ośmielą powiedzieć mu tego!

– Z tego powodu właśnie żałuję go bardzo – odezwał się spokojnie Clennam.

Plornish spojrzał zdziwiony. Po raz pierwszy w życiu przyszło mu na myśl, czy ten obcy nie ma słuszności? Czy rzeczywiście jest zaletą pana Dorrit, że nie chce wiedzieć o pracy swych córek? Ale nie znalazł na to odpowiedzi.

– Chciałem pana zapytać – zaczął teraz Artur – w jaki sposób wprowadził pan małą miss Dorrit do domu mojej matki.

– Aha… aha – rzekł mularz, zbierając wspomnienie. – Jakże to było, Saro?

– Ano tak, prawdę mówiąc – odezwała się pani Plornish – że miss Dorrit przyniosła kiedyś bardzo pięknie napisane, że chciałaby chodzić do szycia, i spytała, czy pozwolimy dać swój adres dla tych, którzy mogą jej potrzebować. Zgodziliśmy się zaraz, prawdę mówiąc, a kiedy dopisała to na swoim papierze, mąż powiedział: Miss Dorrit, może lepiej napisać kilka takich kartek? A ona zaraz je napisała na tym stole. Plornish zaniósł jej kartki tam, gdzie miał robotę, a ja zaniosłam córce naszego gospodarza, a ona zna panią Clennam, prawdę mówiąc, i pani Clennam zażądała, żeby miss Dorrit przyszła do roboty.

– Córce gospodarza – uchwycił Artur za koniec niteczki. – A któż jest waszym gospodarzem?

– Nazywa się pan Casby, ale komorne odbiera co tydzień jego pomocnik Pancks, bardzo trudny człowiek.

– Casby – zdziwił się Artur; tak, pamiętał dobrze. Pan Casby, piękny starzec z białymi włosami, miał córkę, która… którą… nim wyjechał… Lecz wie, że wyszła za mąż.

Postanowił jednakże udać się do tych dawnych znajomych, a tymczasem skończyć z Plornishem. Zapytał więc, czy nie wie, kto jest wierzycielem Tipa. Plornish wiedział i znał go. Był to handlarz końmi, znany oszust i szachraj. Dowiedziawszy się, że dług Tipa wynosi czterdzieści gwinei, zapewnił pana Clennama, że można go spłacić połową tej sumy, naturalnie po pewnym targu.

Artur zaproponował Plornishowi, aby podjął się załatwienia tego interesu w ten sposób, żeby nazwisko Clennama nie było wymienione. Z wielu względów uważał za konieczne, ażeby Tip nie wiedział, przez kogo został wykupiony.

Plornish rozumiał dobrze te powody, nie żądając żadnych wyjaśnień, widocznie miał o Tipie wyrobione zdanie. Udali się więc zaraz na powrót do miasta. Przed domem wierzyciela Artur został na ulicy, a Plornish z pieniędzmi poszedł na górę. Godzinę potem sprawa była załatwiona i Plornish pospieszył zaraz do Marshalsea, ażeby powiadomić o tym Emi.

Przekonawszy się w ciągu ostatnich dni, iż rzeczywiście sprawa pana Dorrit zalicza się do rozpaczliwych, których ani rozwiązać, ani wyjaśnić niepodobna, Artur Clennam z tym większą gorliwością badał słabą niteczkę stosunku matki z Emi, nie chcąc się zrzec nadziei, że tą drogą jedynie zdobyć może jakieś światełko rozjaśniające mu przeszłość. Dlatego wybrał się do pana Casby’ego.

W dobrze znanym, ciemnym, odwiecznym pokoju zastał go siedzącego przed kominkiem i łagodnie kręcącego młynka wielkimi palcami. Pomimo że nie widział go kilkanaście lat, nie zauważył prawie żadnej zmiany na jego dużej, czerstwej i pogodnej twarzy, okolonej długimi śnieżnymi włosami. Piękny typ patriarchy, zachował cały spokój niewzruszony i dziecięcą prawie łagodność spojrzenia.

Powitał wchodzącego, jakby rozstał się z nim wczoraj, i zaczęła się banalna rozmowa o zdrowiu, pogodzie, uchodzącym czasie, zanim Artur zdołał wkręcić pytanie, które sprowadziło go tutaj.

– Słyszałem, że pan polecił mojej matce Maleńką Dorrit, szwaczkę, którą widziałem u niej. Chciałbym spytać, czy pan zna bliżej tę osobę.

– Tę osobę – powtórzył patriarcha. – To Flora. Flora ją poleciła pańskiej matce. Flora ma dobre serce dla ubogich. To podobno biedna dziewczyna, mówił mi o niej jeden z lokatorów Rozdartego Serca. Ale zaytaj Flory, zaraz ją przyprowadzę.

I nie czekając, co Artur odpowie, wyszedł poważnym krokiem do dalszych pokojów, które zajmowała owdowiała córka.

Artur nie pragnął dziś tego spotkania – dawne uczucia zgasły bezpowrotnie – rozumiał jednak, że go nie uniknie, wchodząc do tego domu.

Więc cierpliwie pozostał na miejscu, leniwie rozglądając się po ścianach.

Wtem drzwi przedpokoju otworzyły się szybkim ruchem i wbiegł mały, czarny człowieczek, z ciemną twarzą, czarnymi, żywymi oczami, czarną głową, czarnym zarostem i czarnymi obwódkami przy paznokciach, krótkich i haniebnie ogryzionych.

– Gdzie pan Casby? – zapytał, rozglądając się wkoło.

– Zaraz przyjdzie, jeśli pan go potrzebuje.

– Ja go potrzebuję? – zawołał, podnosząc ciemne ręce jak gdyby do obrony. – Zupełnie go nie potrzebuję. Ale powiedz mu pan, jak przyjdzie, że Pancks wrócił do domu.

I, sapiąc głośno, wyszedł przeciwnymi drzwiami.

– Pancks – szepnął Artur i przypomniał sobie, że nazwano go pomocnikiem pana Casby’ego i że on zbiera od lokatorów pieniądze. Rzeczywiście, ciężki biały patriarcha potrzebował takiego czarnego motoru, który by pchał przez życie jego taczkę.

Patriarcha zjawił się wkrótce, a za nim gruba, czerwona jak piwonia dama, niegdyś wiotka i biała jak lilijka, piękna Flora.

Artur spojrzał na nią prawie z przerażeniem. A kiedy z ust pięknej niegdyś Flory popłynął potok słów, poczuł jakieś przygnębienie.

Nie mógł prawie zrozumieć, że ta gadatliwa i – szczerze mówiąc – bardzo niemądra kobieta wydawała mu się niegdyś ideałem.

A Flora wciąż mówiła, mówiła tak dużo, takim potokiem pustych, bezmyślnych frazesów, przewracając oczami i mimo upływu lat robiąc minki szesnastoletniej dzieweczki, że biedny Artur siedział jak na torturach, nie mogąc zadać nawet jednego pytania.

A gdy je rzucił wreszcie, nic się nie dowiedział i niczego się zresztą już nie spodziewał, bo jakąż rolę mogła grać w tym wszystkim Flora?

Co innego stary patriarcha. Artur był przekonany, że wiedział wiele, choć nie o wszystkim chciał mówić. Może nie w sprawie Dorrit, lecz co do przeszłości mógłby mu pewnie powiedzieć niejedno, gdyby warto było zapytać. Nie zapyta go jednak, wie, że nadaremnie, i – obawia się trochę patriarchy, mimo jego pięknych pozorów.

Flora zatrzymała go gwałtem na obiad, bez niegrzeczności nie mógł się wymówić. Przy stole raz jeszcze spotkał pana Pancksa.

Pancks nie tracił czasu i zdawał sprawę z interesów, zwłaszcza z wypłat lokatorów Rozdartego Serca. Narzekał na trudności w odbiorze pieniędzy. Ogryzał przy tym zawzięcie paznokcie, sapał, mruczał i jak prawdziwy motor poruszał bezustannie całą swoją drobną osobą.

Obiad był obfity i dobrze zrobiony, patriarcha jadł dużo i z powagą, Flora z pewnym łakomstwem, którego nie umiała ukryć. Artur szukał ucieczki przed jej gadatliwością, zwracając się do Pancksa z pewnym zaciekawieniem, gdyż mały, czarny człowiek wydał mu się dość zajmujący.

Pancks pierwszy załatwił się z jedzeniem i dał hasło wstania od stołu, nie troszcząc się o etykietę.

– W którą stronę pan idzie? – spytał Clennam.

– W stronę City – odparł prędko Pancks.

– Jeżeli pan pozwoli, to pójdziemy razem.

Wydostał się na koniec na powietrze i odetchnął głęboko. Pancks szedł prędko, zsunąwszy kapelusz na tył głowy i ogryzając zajadle paznokcie, co znaczyło, że jest pogrążony w myślach.

– Chłodny dzień – zauważył Artur mimo woli, gdyż różnica temperatury z mieszkaniem patriarchy była uderzająca.

– Chłodny – potwierdził Pancks, patrząc na niego i widocznie zbierając myśli. – Ja, co prawda, nie czuję chłodu ani ciepła, bo nie mam na to czasu.

– Pan tak bardzo zajęty?

– Spodziewam się. Sama liczba lokatorów. A z każdym mów inaczej, żeby go przekonać i wydusić te parę groszy. A inne sprawy mego pryncypała? A moje? Mam i swoje – mówił, idąc prędzej. – Co prawda, po to żyjemy na świecie.

– Jak to? – zapytał Artur.

– A po cóż byśmy żyli? – odparł Pancks porywczo. – To samo mówię zawsze lokatorom, kiedy narzekają: „Musimy pracować od świtu do nocy, pracować całe życie i co z tego mamy?” Wtedy im odpowiadam: „A po cóż innego na ten świat przyszliście, moi ludzie? Człowiek rodzi się, żeby pracować”. Tym zamykam im usta. Nie mają na to odpowiedzi.

– Niestety! – westchnął Clennam.

– Bo i cóż by mi mogli odpowiedzieć? Cóż innego ja robię? Po co żyję? Wstaję wcześnie, jem prędko, kładę się, kiedy już nie mogę myśleć, i pracuję, pracuję bez ustanku, to przecie nasz jedyny obowiązek. Co to jest życie bez pracy?

Czas jakiś szli w milczeniu.

– Pan nie ma żadnych upodobań? – spytał na koniec Artur. – Jakiegoś zamiłowania?

– Aa! – odparł Pancks po chwili, jakby dopiero zrozumiał. – Mam zamiłowanie do zarabiania pieniędzy. Wskaż mi pan tylko drogę, a zobaczysz!

Zarżał znów przez nos i Artur zrozumiał, że u niego ten szczególny głos jest śmiechem.

– Pan mało czyta? – zauważył Clennam.

– Czytam jedynie listy w interesach – odparł Pancks prawie szorstko. – Zbieram też ogłoszenia o spadkach. To może mieć wartość. Czy pan nie jesteś z rodziny Clennamów z Kornwalii, panie Clennam?

– Nic o tym nie wiem.

– Nie, nie jesteś – odpowiedział Pancks sam sobie. – Pytałem o to pańskiej matki. Ona by nie wypuściła z ręki tej okazji.

– A gdybym był spokrewniony z tą rodziną?

– Miałbyś pan prawa do dużego spadku. Wielki spadek w Kornwalii czeka spadkobiercy i nie mogą go nigdzie znaleźć. Cóż, u licha, piękna sposobność, żeby coś przy tym zarobić!

Wyjął z kieszeni stary, pomięty notatnik i natychmiast go schował.

– Do widzenia – rzekł prędko. – Idę w tę ulicę.

I zawrócił tak szybko, że Artur nie miał czasu odpowiedzieć mu: do widzenia.

Pozostał sam i czuł się bardzo smutny. Potrzebował ruchu, więc szedł ku domowi piechotą, mijał ulice, place i zaułki, wszedł w ludniejszą część miasta, kiedy w okolicach kościoła Świętego Pawła znalazł się niespodzianie w środku licznej gromady tłoczącej się na chodniku. Cofnął się do muru, aby przeszli i wtedy zauważył, że się skupiają dokoła jakiegoś ciężaru, który ostrożnie dźwiga czterech ludzi. Były to niby nosze, zaimprowizowane z rolety czy jakiejś derki, koło nich jakiś chłopiec niósł zabłocony kapelusz, a drugi małą paczkę.

Gromadka zatrzymała się na chwilę, gdyż niosący musieli coś poprawić, więc Artur zwrócił się do stojącego obok starca z zapytaniem.

– Jakiś wypadek? Ranny? Niosą do szpitala?

– O, tak – odparł staruszek – poczta! To powinno być zabronione. Żadnej kary na takich rozbójników! Od czegóż mamy rząd? Co dzień wypadki i co dzień ofiary. Pędzi z bocznej ulicy jak szalona i już jesteś pod kołami.

Stojący obok z równym oburzeniem potwierdzali słowa staruszka, każdy był świadkiem jakiegoś wypadku: wczoraj dziecko o mały włos nie zostało przejechane, onegdaj zgnietli kota, a przecież mógł to być człowiek, ale cóż takiemu! Wszystko mu ujdzie bezkarnie!

– A jeśli my, Anglicy – podjął na nowo staruszek – nie jesteśmy w możności ustrzec się tych łotrów, to cóż mówić o cudzoziemcu, który nie zna naszych zwyczajów i nie rozumie języka.

– Ach, więc to cudzoziemiec? – przerwał Artur, zbliżając się do noszy, aby zobaczyć ofiarę.

– Francuz… Hiszpan… Włoch… Niemiec… – rozległy się dokoła odpowiedzi, ale chętnie zrobiono przejście Arturowi, który oświadczył, że będzie się mógł z nim rozmówić.

– Wody! Wody! – powtarzał po włosku nieznajomy.

– Prosi o szklankę wody – rzekł Artur do obok stojących, a następnie pochylił się nad nieszczęśliwym, zapytując, czy się czuje ciężko ranny.

– Noga… noga! – zawołał żywo. – Bardzo boli, ale tak mi przyjemnie usłyszeć mowę mego kraju! Czy pan zaraz odejdzie?

– Nie, nie, bądź spokojny, nie odejdę, aż zostaniesz opatrzony. Odwagi! Będzie dobrze, tylko trochę cierpliwości.

Pochylił się nad biedakiem i podał mu wody. Był to mały człowieczek, muskularny, o ciemnej cerze, kruczych włosach i bardzo białych, równych, zdrowych zębach. W uszach nosił kolczyki.

– Dawno jesteś w Londynie? – spytał Artur.

– Dziś przyjechałem… z daleka… z Marsylii… człowiek szuka po świecie chleba.

– A znajduje czasem guza – zauważył Artur.

– Altro! Altro! – zawołał biedny Włoch z ożywieniem właściwym tej narodowości.

Podniesiono go znowu i w końcu cały orszak zatrzymał się przed szpitalem Świętego Bartłomieja. Wniesiono rannego na salę opatrunkową, znalazł się chirurg i dyżurny doktor, położono biedaka na stole.

Artur wszedł za nim i dodawał mu odwagi. Noga okazała się w dwóch miejscach złamana i w kostce zwichnięta, lecz na szczęście nie groziła amputacja. Artur i doktorzy zapewniali Włocha, że powinien się cieszyć, a on pomimo bólu okazywał do tego skłonność.

Opatrzonego wreszcie złożono na łóżku, ale biedak całował Artura po rękach i błagał go ze łzami, żeby nie odchodził. Więc Clennam usiadł przy nim i czekał cierpliwie, aż uśnie, a wtedy pozostawił mu karteczkę z zapewnieniem, że odwiedzi go nazajutrz.

Na wieżowym zegarze biła jedenasta, gdy wychodził z bramy szpitalnej. Wybrał teraz najkrótszą drogę, żeby się dostać do siebie. W mieszkaniu było chłodno. Ogień na kominku wygasł prawie zupełnie, w słabo oświetlonym pokoju panował cichy smutek.

Takie przynajmniej odebrał wrażenie. Czuł się dziwnie samotny, niby na pustyni. Błądził myślą w przeszłości i nie mógł tam znaleźć ani jednego jasnego promienia, ani jednego kwiatka, który by zachował miłe barwy. Dzieciństwo bez radości i rodzinnego ciepła, wiek młodzieńczy, w którym gwiazdą była Flora! – potem długie wygnanie i ten zimny powrót, to powitanie matki – takie obojętne – czyż z drogi jego życia przeznaczenie usunęło wszelkie cieplejsze uczucie?

Ciche pukanie do drzwi – wstaje zdziwiony.

– Można wejść! – zawołał żywo.

Drzwi się uchylają z wolna i słyszy słowa:

– To ja, Maleńka Dorrit.

ROZDZIAŁ VII

Wieczorek Maleńkiej Dorrit

Artur Clennam zerwał się z krzesła – przed nim na progu stała Maleńka Dorrit!

Przetarł oczy, jak gdyby pragnął się upewnić, że nie śni.

Dziewczę ciekawym i bystrym spojrzeniem objęło pokój, który wydawał się jej wielki i wspaniały, choć trochę ciemny. Jej mała główka przecież wyobrażała sobie mieszkania ludzi bogatych, magnatów, w których żyją osoby przepięknie ubrane, gdzie wszystko jest kosztowne i wytworne – pokój pana Clennama miał jej dać o tym pojęcie. Ale był trochę ciemny!

– Biedne dziecko! – zawołał Artur, przerywając jej spostrzeżenia. – Co tu robisz o tej godzinie? Już północ.

– Dlatego powiedziałam przecież: Maleńka Dorrit, żeby pana przygotować. Wiedziałam, że pan będzie zdziwiony.

– Pani sama? – zapytał z pewnym niepokojem.

– O nie, Maggi jest ze mną.

Usłyszawszy swe imię, Maggi zrozumiała, że jest upoważniona, żeby wejść także, i ukazała szerokie oblicze, rozjaśnione uśmiechem od ucha do ucha.

– Ogień zgasł – zawołał Artur – a pani… a tak zimno dziś wieczorem.

Nie chciał powiedzieć, że jest zbyt lekko ubrana, więc tylko z troskliwością posadził ją przed kominkiem na fotelu, który sam zajmował przed chwilą, i zaczął dokładać drewek i węgla na ogień.

– Niech pani oprze nogi o tę kratę.

– Nie, nie, nie trzeba – broniła się Emi i Artur się domyślił, że nie chce mu pokazać zniszczonych trzewików.

Maleńka Dorrit nie wstydziła się swoich trzewików, choćby w nich były dziury, wiedział o tym dobrze, ale miała jakieś przeczucie, że Clennam z tego powodu miałby żal do jej ojca. Naturalnie byłoby to niesprawiedliwe i dlatego że jeszcze wielu rzeczy nie rozumie.

Podniosła na niego bardzo wymowne spojrzenie i widocznie onieśmielona, nie wiedząc, jak zacząć, przemówiła wreszcie:

– Chciałabym panu coś powiedzieć…

– Słucham, moje dziecko – rzekł, zwracając się ku niej, a widząc, że ta nazwa wywołała pewne zdziwienie, pospieszył się usprawiedliwić: – Niech się pani nie gniewa o ten wyraz. Potrzebuję jakiegoś słowa, które by wyrażało to uczucie, jakie mam dla pani.

– Więc niech mnie pan nazywa Maleńką Dorrit. Przywykłam do tego imienia i lubię je, ponieważ dają mi je ludzie życzliwi.

– Maleńka Dorrit.

– Matusia! – poprawiła Maggi.

– To wszystko jedno, Maggi, zupełnie wszystko jedno.

Uszczęśliwiona Maggi roześmiała się znowu szeroko i poprawiła się na swoim fotelu, z którego widocznie była bardzo zadowolona.

– Najpierw chcę panu powiedzieć, że brat mój jest wolny – odezwała się Dorrit.

Artur wyraził wielkie zadowolenie i nadzieję, że potrafi skorzystać z tej szczęśliwej zmiany.

– I to muszę powiedzieć panu – zaczęła znowu głosem drżącym ze wzruszenia – że nie wolno mi wiedzieć, kto jest tym dobroczyńcą, że nie wolno mi pytać o to i że nie będę mogła nigdy podziękować mu, jak bym gorąco pragnęła, za wolność mego brata!

Clennam odpowiedział, że ów nieznajomy – zdaniem jego – zupełnie słusznie unika podziękowań za taką drobnostkę, o której nie warto wspominać.

– A ja, gdybym go znała – mówiła Emi, coraz mocniej drżąc – gdyby mi było wolno, chciałabym mu powiedzieć, że nie może sobie nawet wyobrazić, jak gorąco jestem mu wdzięczna, jak go błogosławię każdym uderzeniem serca. Ale nie wolno mi tego powiedzieć! A powiedziałabym mu, że w każdej modlitwie proszę Boga, aby go za to nagrodził i dał mu taką radość, jaką mu zawdzięczam. Uklękłabym przed nim i prosiłabym, żeby mi pozwolił ucałować swoją rękę i oblać ją łzami wdzięczności, bo nic innego przecież ofiarować mu nie mogę!

Ujęła rękę Artura i przycisnęła ją do ust, zsunęła się z fotela na kolana, ale podniósł ją natychmiast i umieścił łagodnie na poprzednim miejscu.

– Maleńka Dorrit, Maleńka Dorrit – powtarzał także ze wzruszeniem. – Przypuśćmy więc, że znasz pani tę osobę i zrobiłaś wszystko, coś chciała. A teraz proszę, powiedz mi, swemu przyjacielowi, który nie jest tamtą osobą, lecz który pragnie twego zaufania, powiedz, dlaczego i jakim sposobem znalazłaś się o tej godzinie poza domem, sama jedna, moja maleńka.

Starała się uspokoić, lecz głos drżał jeszcze, kiedy odpowiedziała:

– Byłyśmy z Maggi w teatrze, gdzie moja siostra tańczy.

– Ach, w teatrze – odezwała się Maggi z zachwytem – prawie tak pięknie, jak w szpitalu. Tylko nie dają dobrego jedzenia. Nic.

Otrząsnęła się, jak pies, gdy wyjdzie z wody, i pochyliła głowę na piersi do drzemki.

– Poszłyśmy – mówiła Emi – bo chcę czasem widzieć, co tam robi Fanny w teatrze, chcę widzieć tak, żeby stryj ani ona nie domyślali się tego. Nie mogę często, bo to dosyć trudno i trochę kosztuje. Nie lubię też ojca zostawiać samego. Dziś upozorowałam to jakimś wieczorkiem. Ale nie byłam nigdy na żadnym wieczorku! – wyjaśniła szybko z uśmiechem, widząc pełne zdziwienia spojrzenie Artura.

Umilkła i patrzyła na Clennama, jakby chciała wyczytać z oczu jego myśli. Potem dodała cicho:

– Doprawdy, w tym nie ma nic złego. Nie mogę ojcu mówić wszystkiego otwarcie. Pan nie zna naszego życia. Skoro chodzę do roboty ojciec sądzi, że mam na mieście stosunki; że bywam u znajomych, z którymi mogę czasem spędzić wieczór.

– Lecz dziś pierwszy raz – dodała po chwili – nie będę nocowała w domu. Och, jakiż Londyn w nocy ogromny i straszny!

Wstrząsnęła się mimo woli, wymawiając te słowa.

– Ale nie dlatego przyszłam pana nudzić – odezwała się znowu. – Nie dlatego. Wyszłam dziś wieczorem głównie z tej przyczyny, że siostra opowiadała mi o jakiejś pani, bardzo bogatej pani, która jej podarowała bransoletkę, i to wszystko mnie jakoś zaniepokoiło. Chciałam zobaczyć… Potem wracając z Maggi, spostrzegłyśmy, że u pana się świeci i…

Zaplątała się trochę, gdyż przyszło jej na myśl, że nie po raz pierwszy widziała w tych oknach wieczorem światło, że widziała je nieraz i zdawało jej się jakąś gwiazdą dobrotliwą i łagodną, która spogląda na nią z wysokości. Ale tego nie chciała mu przecież powiedzieć.

– Więc pomyślałam sobie – zaczęła jakby w dalszym ciągu – że trzy rzeczy chciałabym powiedzieć panu zaraz, jeśli pan sam jest w domu. I weszłyśmy. Pierwsza rzecz, to… chciałabym wyrazić…

– Zacznijmy od drugiej – rzekł łagodnie Artur, gładząc lekko jej rękę.

Wstał z uśmiechem, dorzucił węgla na kominek, wyjął z szafy wino, ciastka i owoce i postawił na stole.

– A druga rzecz jest taka: zdaje mi się, że pani Clennam wie, gdzie mieszkam, że zna moją tajemnicę.

– Doprawdy? – zawołał Artur. – Skąd to przypuszczenie, moje dziecko?

– Zdaje mi się, że pan Flintwinch mnie śledził. Spotkałam go dwa razy w pobliżu Marshalsea, kiedy wracałam wieczorem. Zawsze niby przypadkiem.

– Czy coś mówił?

– Nie, tylko się ukłonił swoją pochyloną głową.

Artur słuchał, wpatrzony w ogień. Wstał na koniec i zaczął prosić, żeby Emi napiła się troszeczkę wina, zmusił ją prawie, żeby zjadła ciastko, sam wybierał dla niej owoce. Maggi jadła także, śmiejąc się szerokim uśmiechem i mlaskając językiem z wielkiego zadowolenia.

– Czy matka zmieniła się dla pani? – spytał.

– O, nie, zawsze ta sama. Bardzo dobra. I zadaję sobie pytanie, I czy nie powinnam jej powiedzieć prawdy. Czy nie powinna znać mojej historii… Ale chciałam zapytać pana… Może mi pan poradzi, co mam zrobić – mówiła, patrząc na niego z prośbą.

Pomyślał chwilę, zanim odpowiedział:

– Zaczekaj, maleńka. Pomówię o tym z Efri. Była dawniej moim wielkim przyjacielem. To jest dobra kobieta. Tymczasem proszę, niech pani nic nie mówi. Jeszcze kropelkę wina. To maleńkie ciastko. Resztę oddamy Maggi, niech sobie zabierze do domu. Ale przedtem ciekaw jestem trzeciej rzeczy.

– Nie chciałabym pana obrazić.

– Nie obrażę się, przyrzekam.

– Niech pan nie myśli, że jestem niewdzięczna… – zaczęła znowu drżącym ze wzruszenia głosem. – Nie umiem tego wyrazić, co czuję… Pan był taki dobry i pisał do ojca, że jutro go odwiedzi…

– Tak, pisałem, maleńka.

Emi złożyła ręce.

– Czy się pan nie domyśla, o co chciałam prosić, ażeby pan tego nie robił.

– Mogę się mylić…

– Nie, nie, pan się nie myli. A ja przyrzekam panu, że gdyby… gdybyśmy byli naprawdę w potrzebie… w takiej potrzebie, że już nie można wytrzymać, to sama do pana się udam.

– Dobrze, maleńka, dobrze.

– Niech go pan nie zachęca… Niech go pan uprzedza… Pan lepiej go wtedy pozna.

Walczyła ze łzami, które cisnęły się do oczu, lekko muskając jej rękę.

– Pan nie zna ojca – mówiła. – Jakże pan go znać może, widząc go od razu takim, jakim stał się po wielu latach. A ja patrzyłam na to, widziałam te zmiany, jak przychodziły stopniowo, powoli… Pan jest tak dobry dla nas, że chciałabym ażebyś ocenił go sprawiedliwie. Pańska opinia jest dla mnie ważniejsza niż wszystkich innych ludzi.

– Dobrze, maleńka, dobrze – powtórzył znów Artur. – Niemartw się, ja to wszystko przecież rozumiem.

– Dziękuję panu. Bardzo, bardzo dziękuję. Chciałam to powiedzieć juz dawno, ale mi było tak trudno. Myślałam o tym ciągle. I kiedy się dowiedziałam, że pan przyjdzie jutro, postanowiłam dzisiaj mówić z panem. Nie dlatego, żebym się za niego wstydziła – dodała, szybko ocierając oczy – ale że znam go lepiej, że go kocham i wiem dobrze, iż mogę być z niego dumna.

Załatwiwszy tę sprawę, która prawdopodobnie skłoniła ją głównie do tak spóźnionych odwiedzin, Emi sama zaczęła niepokoić się późną porą i myśleć o powrocie. Maggi podniosła się także i ocknęła z drzemki, zwracając chciwe oczy na łakocie, które widziała na stole. Artur nalał jej jeszcze trochę wina i powiedział, że może zabrać do koszyka wszystko, czego teraz nie zjadły. Maggi nie wychodziła nigdy bez koszyka, więc za pozwoleniem swej „Matusi”, śmiejąc się i wspominając o szpitalu, z rozkoszą pakowała otrzymane dary.

Jej radość rozjaśniła oczy Dorrit, a to znowu sprawiło przyjemność panu Clennamowi.

– Lecz dokąd pani idzie? – spytał nagle. – Furtka przecież zamknięta!

– Będę spała u Maggi. Mogę być tam pewna troskliwej opieki.

– Ja panią odprowadzę. Nie mogę pozwolić, aby pani szła sama tak późno.

– A ja pana ogromnie najmocniej proszę, żeby puścił mnie samą. Bardzo, najmocniej proszę!

Widział, że zrobiłby jej przykrość, więc ustąpił. Domyślał się, że nie chce, aby widział mieszkanie Maggi.

Na dole Emi jeszcze raz stanęła i zwracając spojrzenie w kierunki ciemnych schodów, wyszeptała:

– Niech cię Bóg błogosławi!

Artur przeczekał chwilę i zszedł także. Nie sprzeciwiając się woli dziewczęcia, poczuwał się do obowiązku czuwania nad nią, chociażby z daleka, póki nie znajdzie się w swojej dzielnicy, którą zna dobrze i gdzie ją wszyscy znają.

Wreszcie mury Marshalsea zarysowały się przed nim wyraźnie, a jednocześnie spostrzegł, że Emi z towarzyszką skręciła w boczną uliczkę. Zrozumiał, że są u celu podróży.

Lecz Dorrit zatrzymała się przed lichym domkiem, w którym nie widać było żadnego światełka ani słychać żadnego szmeru. Ubodzy ludzie o tej spóźnionej godzinie zasypiali spokojnie po całodziennej pracy.

– Wiesz, Maggi – rzekła Emi – nie możemy budzić twoich gospodarzy, żeby nie rozgniewali się na ciebie. Zapukam nie bardzo głośno, a jeśli nikt nam nie otworzy, będziemy spacerowały do rana.

Zapukała raz, drugi, ale z wnętrza domu żaden szmer nie odpowiedział. Czekały jeszcze chwilę.

– Moja biedna Maggi – odezwała się znowu Emi ze współczuciem – będzie ci trochę przykro, ale noc przecież się skończy. Jakoś sobie tymczasem poradzimy.

Zawróciły znowu ku szerszej ulicy – na wieżowym zegarze wybiła wpół do drugiej.

Noc była ciemna, chłodna, często zrywał się wiatr, wilgotny i przejmujący. Przechodząc obok Marshalsea, obie przystanęły przed kratą i patrzyły w ciemność podwórza.

– Przed szóstą nie wejdziemy – rzekła Dorrit – jeszcze ze cztery godziny. Na szczęście tam nikt o mnie nie ma niepokoju.

Były zmęczone, więc umieściły w kącie koszyk Maggi, usiadły na nim i przytuliły się do siebie. Póki ulica była pusta i spokojna, nie ruszały się z miejsca, ale skoro z daleka rozlegały się kroki, Emi ogarniała trwoga i szeptała do towarzyszki:

– Chodźmy, chodźmy, ktoś się zbliża, chodźmy, Maggi!

Ciężkie dziecko podnosiło się wtedy niechętnie i szło z wolna obok matusi, pocieszając się owocem albo ciastkiem. Ale gdy zabrakło w koszyku łakoci, zaczęła narzekać i płakać.

– Cicho, Maggi – prosiła Emi – dzień już niedługo zobaczysz.

Maggi uciszyła się. Emi wtuliła się w kącik koło kraty, oparła głowę nieszczęśliwej na kolanach i uśpiła ją cichym szeptem, obiecując, że noc się skończy.

Sama podniosła głowę i patrzyła w gwizdy. Takie ciche, łagodne, spokojne światełka. Bóg je stworzył dla ludzi, może czuwają nad nami, nad bezdomnymi i opuszczonymi, którzy nie mają własnego schronienia.

Patrzyła i myślała o gwiazdach i ludziach, o pięknych domach, gdzie się bawią tak wesoło, gra muzyka, wszyscy są pięknie ubrani, tańczą, śmieją się i czują szczęśliwi. Chciałaby to zobaczyć. Gdyby ojciec nie był w więzieniu, może i u nich także byłyby wieczorki i przyszedłby pan Clennam, taki dobry i szlachetny, i tańczyliby razem…

Maggi się obudziła i narzekała na zimno, więc zaczęły znów chodzić. Wybiła trzecia, potem wpół do czwartej. Oddaliły się nieco od Marshalsea, szły prędko, żeby się rozgrzać, omijały pijanych i podejrzanych ludzi, którzy nawoływali się cichym gwizdaniem. W razie niebezpieczeństwa Emi udawała dziecko i tuliła się do spódnicy Maggi, gdyż raz słyszała sama gruby głos, który powiedział:

– Daj spokój, czyż nie widzisz, że kobieta z dzieckiem?

Na zegarach powoli zaczęła bić piąta.

– Już dzień, Maggi – szepnęła Dorrit, rozglądając się po niebie, którym nie było jeszcze zapowiedzi brzasku.

Lecz na ulicach budziło się życie: ciężkie wozy ciągnęły szeregami, robotnicy spieszyli do dalekich fabryk, było coraz ludniej, nic już nie groziło dziewczętom.

Zbliżyły się znowu do znajomych murów, ale było tak zimno, że nie mogły czekać, więc poszły dalej. Maggi drzemała, idąc i Emi trzymała ją mocno, obawiając się, że upadnie.

Przechodząc koło kościoła, zauważyła, że drzwi były odemknięte i chciała wejść do środka.

– Kto tam? – odezwał się szorstko głos męski.

Emi zatrzymała się na progu i ujrzała przed sobą znajomą twarz zakrystiana, czy może tylko kościelnego, którego widywała nieraz.

– A to wy – rzekł łagodniej. – Co robicie tu o tej porze?

– Spóźniłyśmy się wczoraj i zamknięto furtkę, czekamy, aż otworzą.

– Biedaczki – rzekł łagodnie – całą noc na takim zimnie? Chodźcie do zakrystii. Już rozpaliłem ogień dla malarzy, którzy zaraz nadejdą. Urządzę wam wygodny odpoczynek, bo Marshalsea otworzą dopiero za godzinę.

Zaprowadził je do zakrystii, rozmawiając po drodze, gdyż widocznie przedkładał mowę nad milczenie. Pokazał Emi książkę, w której była wpisana, jako dziecko urodzone w Marshalsea. Wreszcie przyniósł kilka poduszek z kościoła i umieścił je przed ogniem w taki sposób, że mogły się wygodnie położyć i zasnąć. Maggi od razu zachrapała mocno, ale dobry staruszek troszczył się o Emi i szukał, co by jeszcze podłożyć jej pod głowę.

Wtem z uśmiechem sięgnął po grubą księgę i ostrożnie wsunął ją pod poduszki.

– Teraz ci będzie dobrze, moja mała – powiedział po ojcowsku. – Mam także młode córki i wiem, jakiej wygody potrzebują. W tej książce nie ma jeszcze twojego imienia, ale jeśli nie uciekniesz gdzieś daleko, znajdzie się tutaj z czasem. Ludzie zaczynają życie w jednej książce, a kończą zawsze w drugiej.

Maleńka Dorrit spała już mocno.

ROZDZIAŁ VIII

Biedna Efri

Czy mógł w starym, posępnym domu zagościć choć na chwilę jasny uśmiech szczęścia?

Zawsze pogrążony w cieniu, pochylony, wsparty na omszałych, próchniejących belkach, w płaszczu z pleśni i plam wilgotnych, samym wyglądem płoszył wszelką myśl o zdrowiu, pogodzie i radości.

Jeśli promień słońca zajrzał tu przypadkiem, gasł natychmiast i znikał, uciekał czym prędzej. Jeżeli blask księżyca rozjaśnił na chwilę te mury, czynił je mimo woli jeszcze smutniejszymi i budzącymi jakąś zabobonną trwogę. Tylko gwiazdy mrugały nad nim obojętnie swą daleką zimną źrenicą.

Za to deszcze, mgły, słoty i jęki wichrowe zdawały się go darzyć szczególną przyjaźnią, gnieździły się tu stale, nie chciały ustąpić i szarym, brudnym śniegiem pokrywały ziemię, nawet wtedy gdy wszędzie zimowa skorupa już stajała w wiosennym cieple.

Odgłosy życia w tej cichej ulicy także tłumiły się i głuchły jakoś, można by mniemać, że tu umierały.

Wszystko zdawało się dziwnie zamarłe w tym domu, jak gdyby skamieniałe. Światło w pokoju pani Clennam nie gasło nigdy, chociaż podlegało zmianom. Dniem i nocą w wąskich oknach jaśniał słaby odblask nikłego ognia na kominku, który chwilami strzelał jakby iskrami gniewu – czasem migotał nikły płomyk świecy.

W czasie krótkich i ciemnych dni zimowych w blasku tym na tle okna, niby w latarni magicznej, rysowały się wielkie sylwetki pani Clennam w fotelu na kółkach, Jeremiasza z ogromną na bok pochyloną głową i sterczącymi końcami halsztuka, i drepczącej pospiesznym krokiem Efri. Wieczorem jej ostatni cień znikał na szybach – i potem już do rana blado i spokojnie świecił tylko ogień kominka, niby latarnia morska, która ukazuje drogę i pociąga z daleka zabłąkanego w przestworzu rozbitka.

A może takie było przeznaczenie tego nieszczęsnego światełka.

W taki to dzień zimowy Efri krzątała się w kuchni. Przystawiła do ognia imbryk z wodą na herbatę i usiadła przed kominkiem na krzesełku, aby się trochę ogrzać. Siedząc tak, biedna Efri rzucała nieśmiałe, wylęknione spojrzenia na prawo i na lewo, gdyż prawie bezustannie słyszała w tym domu jakiś szmer zagadkowy, tajemniczy. Jakże miała nie wierzyć w duchy i upiory, kiedy już lata całe słyszała ich ciche stąpania, ich szepty, a nieraz może groźne walki. To sprawiało, że była zawsze wystraszona i często nie wiedziała, czy nie śni na jawie, czy niewidzialne istoty w tym domu nie rzuciły na nią uroku, który nie pozwala jej odróżnić snu od rzeczywistości.

Niedawno przecież, bo przed paroma dniami, gdy tak samo siedziała przed kominkiem, usłyszała najwyraźniej gdzieś za sobą mocne tarcie, jak gdyby ktoś przeciskał się ciasnym otworem, osypując gruz i kamienie, potem trzy czy cztery mocne uderzenia, od których zadrżała podłoga, a serce jej uderzyło tak gwałtownie, jakby chciało wyrwać się z piersi. Zdawało jej się także, iż uczuła dotknięcie zimnej ręki.

Przerażona, drżąc cała, szczękając zębami, znalazła tyle siły, że chciała uciekać, zobaczyć ludzi, ujrzeć słoneczne światło i świat rzeczywisty.

Ale na schodach usłyszała głosy, które nagle zwróciły jej uwagę: to o n i  się kłócili. Tak, kłócili się. Głos męża podniesiony rozlegał się głośno, to znowu twarde, suche odpowiedzi pani.

Cicho, na palcach posunęła się aż do drzwi.

– Dość tych głupstw! – wołał Flintwinch podniesionym głosem. – Co pani sobie myśli? Rzuciła się pani na mnie.

Tak, słyszała te słowa biedna Efri i czyż mogła przypuszczać, że to się dzieje na jawie?

– Dziwne masz wyrażenia, Jeremiaszu – odezwała się surowo pani Clennam. – Zrobiłam ci uwagę, że bez zastanowienia za wiele dziś mówiłeś przy Arturze. To nie było potrzebne.

– Rzuca się pani na mnie – mocno powtórzył Flintwinch – a ja na to nie pozwolę. Nie pozwolę. Nie gadam nigdy bez zastanowienia i wiem, co powiedziałem i dlaczego. Może powiem kiedy i więcej. Nie byłem przyjacielem jego ojca, nie lubię ludzi słabych i bez woli. Jeśli od pierwszej chwili stanąłem przy pani, to dlatego, że jesteś kobietą stanowczą i co postanowiłaś, to się stać musiało. Ale w tej sprawie pani obowiązkiem jest przede wszystkim stanąć w obronie jego pamięci przed synem, zamiast myśleć o sobie i kryć się za umarłych. Oto co chciałem powiedzieć.

– Może trochę za wiele – rzekła dumnie pani Clennam. – Nie kryje się za umarłych, jak ci się wydaje, ale idę do celu własną drogą. Walka dzisiaj trudniejsza, bo jestem stara i kaleka, bo dokoła mnie wszystko rozpada się w gruzy, a jednak nie ustąpię i umrę tu na stanowisku.

– To i dobrze – zgodził się Flintwinch. – Byłem zawsze wiernym sługą tego domu, ale chociaż zostałem dziś pani wspólnikiem, nie kupiłaś mnie za ten tytuł. Jestem taki, jak byłem, i taki zostanę. Dobrze widzę, jak panią dziwi, iż stanąłem w tej sprawie po stronie tamtego. Lecz to mi wszystko jedno. Jestem może dziwakiem, ale nie zgodzę się nigdy, żeby mnie pani połknęła, jak innych. Nie będę niczyim narzędziem. Jestem sobą, mam swoje zdanie, postępuję zawsze jak mi się podoba. Nie będę niczyim cieniem. Nie, nie, nikt mnie nie zje żywcem, nawet taka stanowcza kobieta jak pani.

– Myślę, że dosyć tego, Jeremiaszu – odezwała się sucho pani Clennam, chcąc widocznie skończyć rozmowę.

Poczuła, że nie złamie uporu wspólnika i choć ją to gniewało, była zadowolona jednocześnie, że znalazła w nim siłę. Znała go przecież od chwili wstąpienia w te progi i być może, iż właśnie ta cecha charakteru łączyła tych dwoje ludzi. Czyż nie dlatego zrobiła go swoim wspólnikiem?

– Może zapalisz świecę – zaczęła po chwili łagodniej, jakby chciała powrócić do zwykłego tonu. – Czas na herbatę. Dorrit przyjdzie za chwilę i zastanie mnie w tej ciemności.

Jeremiasz zapalił świecę i stawiając ją na stoliku, spojrzał bystro na panią Clennam swoim błyszczącym wzrokiem.

– Ciekawym, co też pani myśli zrobić z tą Dorrit – zaczął znowu – Czyż ma tu zawsze przychodzić do szycia?

– Zawsze? Póki będzie taka jak dotąd, skromna, cicha pracowita i rozsądna i będzie potrzebowała pomocy, której w ten sposób udzielić jej mogę, może przychodzić tak długo jak zechce, dopóki się będzie Panu Bogu podobało zachować mnie przy życiu.

– I nic więcej? – spytał Jeremiasz, mrużąc oczy i gładząc swój podbródek.

– A czegóż chciałbyś więcej? – surowo przemówiła pani Clennam.

Długą chwilę trwało zupełne milczenie, biednej Efri zdawało się czy śniło, że mąż i pani Clennam patrzyli sobie w oczy dziwnym wzrokiem. Na koniec usłyszała przytłumiony szept Jeremiasza:

– A wie pani, gdzie ona mieszka?

– Nie.

– Ale chce pani wiedzieć!

– Gdybym chciała, mogłam ją przecież zapytać i wiedziałabym dawno.

– Więc pani nie życzy sobie znać jej adresu?

– Nic mnie to nie obchodzi.

Jeremiasz westchnął głośno i głęboko, potem mówił powoli, kładąc nacisk na każde słowo:

– Co do mnie, wiem, gdzie mieszka. Naturalnie dowiedziałem się przypadkiem.

– Gdziekolwiek mieszka – podniosła znów głos pani Clennam, niemniej starannie wymawiając każdy wyraz – jest to jej tajemnica i nie mam bynajmniej zamiaru jej badać.

– To najwygodniej! – zauważył Flintwinch.

– Jeremiaszu – zaczęła surowo pani Clennam – nie skarżę się, nie szemrzę na Boskie wyroki, które mnie tu przykuły w czterech ścianach, lecz jeśli to przymusowe więzienie odcięło mnie od świata i wszystkich przyjemności, daje mi także prawo nie wiedzieć i nie widzieć wielu rzeczy.

Elfri usłyszała nagle ruch fotela i mocne szarpnięcie dzwonka. Skoczyła z wielkim przerażeniem, zbiegła ze schodków, wpadła do kuchenki, usiadła przed kominkiem i drżąc cała w lęku przed jakimiś widziadłami, zarzuciła fartuch na głowę.

Dzwonek odezwał się znowu raz, drugi, lecz ona jakby zamarła. Usłyszała na schodach ciężkie kroki męża, ale zdawało jej się, że za cenę życia nie mogłaby poruszyć ani jednym palcem. Czuła, że Jeremiasz stanął przy niej. Nagle gwałtownym ruchem zerwał jej fartuch z głowy.

– Ach! – jęknęła zbudzona. – Taki straszny sen…

– Cóż u diabła! – zawołał. – Dzwonię dwadzieścia pięć razy! Czy nie wiesz, że czas na herbatę?

– Herbatę? – powtórzyła. – Ach, powiadam ci, Jeremiaszu, że tu się dzieje coś strasznego – mówiła prawie z płaczem. – Tam, pod ścianą, słyszałam…

– Szczury… woda… koty… – mówił Flintwinch, świecąc koło ściany, obejmując spojrzeniem spaczoną podłogę i poczerniały sufit.

– Nie, nie! – zaprzeczyła Efri z przekonaniem. – Ktoś chodzi, słychać, jak ociera się o ścianę, a potem coś upada, aż wszystko drży dokoła. To duchy, strachy, dom zaczarowany. Czułam dotknięcie ręki.

– Słuchaj – przerwał jej Flintwinch. – Radzę ci, rób herbatę i zapomnij o strachach, bo jak ja dotknę cię ręką, to popamiętasz długo.

Pogróżka poskutkowała. Efri skrzętnie zajęła się herbatą, lecz nie zmieniła wcale przekonania. Uwierzyła najmocniej, że dom jest zaczarowany, zamieszkany przez duchy, strachy czy upiory, i żyła w ciągłej trwodze. W dzień drżała, rzucając dokoła niepewne spojrzenia, jakby się obawiała zobaczyć nagle coś strasznego, wieczorem nie wychodziła z pokoju inaczej, jak z głową zasłoniętą fartuchem.

Jeremiasz wzruszał na nią ramionami, pani Clennam mierzyła zimnym, pogardliwym prawie spojrzeniem, Efri zaś była wciąż jak gdyby we śnie, otoczona tajemniczymi zjawiskami i sama tajemnicza, drżąca, wpółprzytomna.

Gdy usłyszała lekkie uderzenie kołatki, biegła otworzyć, wiedząc, że to Maleńka Dorrit, ale jeżeli w progu gabinetu ujrzała stojącego Jeremiasza, który gładził podbródek, była przekonana, że nagle jakiś piorun uderzy w nich wszystkich albo zginą, porwani przez nieczyste siły.

Raz wieczorem, wezwana uderzeniem młotka, ujrzała przed sobą Artura.

– Dobrze, że cię widzę, Efri, i że jesteś sama, chciałbym cię o coś zapytać – przemówił do niej cicho, rozglądając się uważnie dokoła.

Ale Efri, jak obłąkana, odskoczyła od niego, ręce podnosząc do góry.

– Nic nie pytaj, nic nie mów! – zawołała. – Boję się, boję! Boję! Boję się ludzi i boję się duchów. Nie wiem, czy śpię, czy żyję! Boję się w tym strasznym domu!

I uciekła.

Rzeczywiście, podobne życie mogło ją doprowadzić do obłędu. Siedząc w kącie skurczona, w słabo oświetlonym pokoju, z natężonym słuchem na najlżejszy szelest, wpatrzona w mroczną przestrzeń zdawała się wywoływać wzrokiem jakieś widziadła, dla nikogo w tej chwili nie uchwytne.

Zwykle jednak siedziała cicho, nie zwracając na siebie uwagi, i tylko niekiedy zrywała się nagle, wybiegając z krzykiem na środek pokoju.

– Słyszysz? Słyszysz ten szelest, Jeremiaszu? – powtarzała, drżąc całym ciałem.

Ale szelestu już nie było słychać, a Jeremiasz groził jej pięścią, obiecując w sposób dotkliwy przywrócić ją do przytomności.

ROZDZIAŁ IX

Szczęśliwe gniazdo

W sobotę Artur wybrał się dość wcześnie, ponieważ dzień był pogodny i suchy, odwiedzić znajomych z ostatniej podróży, państwa Meaglesów, którzy mieszkali kilka wiorst za miastem, w Twickenham. Postanowił przebyć tę drogę piechotą, gdyż czuł potrzebę ruchu na świeżym powietrzu, pragnął wydostać się chociaż na krótko spośród wysokich domów, kominów i ciżby i pod szerokim niebem, pośród swobodnej przestrzeni „pozwolić myśli także błądzić i bujać swobodnie”.

Spotkanie z panem Meaglesem przypomniało mu ostatnią podróż i wiele miłych wrażeń, jakie tej rodzinie zawdzięczał. Oboje państwo Meaglesowie byli ludźmi dobrymi, chociaż mieli swoje śmiesznostki, ich pieszczotka była prześliczna i na myśl o tym, że ją znów zobaczy, Artur czuł przyspieszone bicie serca, powtarzał sobie zawsze, że to niedorzeczność – mógł być jej ojcem, a przecież jej widok, jej uśmiech, jej spojrzenie i życzliwe słówko, budziły w nim zachwyt, napełniały szczęściem.

Widział prawie jej miłą i śliczną twarzyczkę, lecz obok ujrzał zaraz duże czarne oczy i młode, smagłe, pełne życia rysy, z jakimś dziwnym wyrazem. To Tattycoram, towarzyszka jej dzieciństwa, parę lat od niej starsza, wzięta przez pana Meaglesa niegdyś z domu podrzutków i wychowana z Mini, ich pieszczotką, w charakterze służącej i towarzyszki zarazem.

Tattycoram nie była przeciętną dziewczyną, coś w niej przykuwało uwagę i budziło pytanie, jaka jest naprawdę. Artur widział w niej objawy serdecznego przywiązania do jej pani i opiekunów, widział, że traktowana jest przez wszystkich, jak gdyby należała do rodziny – jednak parę razy zobaczył ją w szale gniewu, rzucającą wyrazy pełne nienawiści, najboleśniejsze skargi.

Był jednak przekonany, że nie miała do tego prawa.

Państwo Meaglesowie mówili o tym ze współczuciem: dziecko, które nigdy nie znało rodziców! Dziecko, które nie było dla nikogo nigdy pieszczotką! To kalectwo, to rana, która sączy gorycz.

Nie miała rodziców… On miał rodziców przecież, a jednakże… Czy „matka” choć raz w życiu była dla niego matką? A ojciec, dziwny, zalękniony człowiek, nieśmiały, jakby zgięty pod ciężarem, którego dźwigać nie miał dosyć siły…

Myśl o sobie nasunęła Arturowi inne pytanie, które coraz częściej stawało przed nim i coraz wyraźniej: co będzie teraz robił?

Musi się wziąć do czegoś. Musi znaleźć zajęcie, które mu będzie przynosiło dochód, bo nie jest dość bogaty, ażeby żyć z renty. Wcale nie może się nazwać bogatym. Interesy rodziców nie mogły być świetne: ojciec chory, złamany jakimś ciosem, ciągnął taczkę z dnia na dzień, aby dalej, do końca. A matka? Gdyby zachowała zdrowie, może by miała siłę podźwignąć z ruiny ten upadający dom, ale dzisiaj… I dlaczego nie chciała zamknąć tej budy? Przyzwyczajenie może, obawa bezczynności?

W każdym razie on z tym już nie ma nic wspólnego. Część swoją wycofał i czas wziąć się do innej pracy. Każdy dzień sprawia uszczerbek w jego skromnym kapitale.

Tak idąc, zwrócił na koniec uwagę na innego piechura, który dążył w tę samą stronę krokiem spokojnym, pewnym. Kiedy zsunął kapelusz na tył głowy i zatrzymał się chwilę, wpatrując się w jakiś przedmiot w oddaleniu, Artur poznał go nagle.

– Dzień dobry, panie Doyce! Zdaje się, że idziemy w jedną drogę.

Obcy spojrzał na niego jakby z roztargnieniem.

– A, przyjaciel pana Meaglesa! – rzekł wesoło. – Bardzo mi przyjemnie, ale proszę mi wybaczyć, że zapomniałem pańskiego nazwiska.

Wkrótce zawiązała się swobodna rozmowa. Daniel Doyce był człowiekiem bardzo skromnym i nie lubił mówić o sobie, chociaż przemysł angielski zawdzięczał mu niejeden wynalazek. Syn kowala, ślusarz z zawodu, zdobył gruntowne i poważne wykształcenie dzięki wytrwałej pracy i wrodzonej inteligencji. Przez siedem lat pracował pod kierunkiem inżyniera-mechanika w jego prywatnych warsztatach i tam udało mu się pokonać wiele trudności i zdobyć fachową wiedzę. Był w Szkocji, w Lionie, w Niemczech, w Petersburgu, wiele się nauczył, w końcu zapragnął osiąść w swoim kraju i na jego usługi oddać swą pracę i talent.

Rozmawiali o mechanice, wynalazkach i Artur podziwiał żywy umysł towarzysza, jego zamiłowanie pracy, skromność, prostotę i szczerość. Spytał wreszcie, jak może podołać sam wszystkiemu, czy nie ma wspólnika, który by się zajął praktyczną stroną jego interesów.

Okazało się, że pan Doyce właśnie poszukuje wspólnika do prowadzenia ksiąg, zawierania umów, buchalterii, korespondencji i w ogóle spraw kantorowych. Miał takiego, lecz umarł już przed paroma latami, a teraz nie może trafić na człowieka, który by odpowiadał jego wymaganiom.

– Praktyczni ludzie mówią i może mają słuszność – dodał ze szczerym uśmiechem – że teoretycy, do jakich się zaliczam, nie znają się zupełnie na życiowej stronie interesu. Toteż po części calem dzisiejszej wycieczki jest chęć porozumienia się z panem Meaglesem. Ufam mu bardzo, on zna różnych ludzi i obiecał pomyśleć o wspólniku dla mnie.

Właśnie stanęli przed żelazną kratą, otaczającą piękny i obszerny ogród, w którego głębi bielał pałacyk z wieżyczką. Artur pociągnął za rączkę od dzwonka.

W tejże chwili w alei naprzeciwko ukazał się pan Meagles, a tuż prawie za nim pani Meagles, a dalej Pieszczotka, wreszcie Tattycoram. Jak miłe i serdeczne powitanie!

– Witajcie w naszej wyzłacanej klatce – mówił pan Meagles. – Trochę tutaj ciasno, lecz jesteśmy u siebie. Człowiekowi dobrze u siebie, kiedy się nabuja po szerokim świecie. Własne gniazdo zawsze najmilsze.

I oprowadzał gości po klatce i gnieździe, gdzie wszystko było miłe, swoje i zaciszne. Jeden z pięknych pokoi, zwany Zagranicą, zawierał wszelkie przywiezione osobliwości: okazy, fotografie, malowidła. W innych było jasno, słonecznie, wesoło, dźwięczał śmiech srebrny albo piosenka Pieszczotki, świeże, barwne, kwitnące kwiaty przypominały piękną porę roku.

Do stołu zasiadło ich tylko pięcioro i nic nie zakłócało swobodnej rozmowy. Przypominali sobie wydarzenia, ludzi, jakich spotkali w ostatniej podróży i czasem wybuchali wszyscy śmiechem lub rzucali poważne spostrzeżenie.

– A miss Wade pamiętasz, panie Clennam? Ciekawym, gdzie jest teraz.

– W Londynie – odpowiedziała Tattycoram, podając Mini jedwabną zarzutkę, którą właśnie przyniosła.

– Widziałaś miss Wade, Tatty? – zawołała Pieszczotka. – Kiedy?

W oczach Tattycoram błysnęło zniecierpliwienie czy niechęć, ale odpowiedziała swobodnie:

– Spotkałam ją koło kościoła. Napisała do mnie, że chce się ze mną widzieć.

– Nie ciśnij mnie tak, Tatty! – zawołała Pieszczotka urażona.

Dziewczyna nagle cofnęła się, skrzyżowała ręce przed sobą i spojrzała wyzywająco.

– Napisała mi – zaczęła głośno, mierząc dumnym spojrzeniem swoją młodą panią – że jeżeli źle mi tu będzie, mogę się każdej chwili udać do niej. Prosiła, żebym pomyślała o tym i dała jej odpowiedź ustną tam, koło kościoła.

– Tatty! – rzekła Mini łagodnie, wyciągając rękę za siebie.

Lecz Tattycoram stała wciąż nieporuszona, nie zmieniając wyrazu twarzy.

– Moje dziecko – rzekł pan Meagles – policz do dwudziestu pięciu!

Tatty mrugnęła nagle powiekami, rzuciła w jego stronę przelotne spojrzenie i na pewno nie doliczyła do dwudziestu, gdy pochyliła się ku swojej pani, która łagodnie powiodła ręką po jej twarzy.

Następnie szybko wybiegła z pokoju.

– Gwałtowny charakter – zauważył pan Meagles – ale dobre, uczciwe serce.

Wieczorem Mini grała i śpiewała, pan Meagles rozpytywał pana Doyce’a o jego ostatnie pomysły, pani Meagles mówiła o Pieszczotce, a Artur słuchał i tłumił westchnienie, gdyż ciche, serdeczne współżycie tych ludzi zdawało mu się rajem.

Przy rozstaniu pan Doyce prosił o półgodzinną audiencję jutro rano. Usłyszawszy to, Artur został trochę dłużej i zwrócił się do pana Meaglesa:

– Mam do pana prośbę.

– Bardzo mi będzie miło.

– Niedawno jestem panu znany, lecz w dość długiej podróży zbliżyły nas okoliczności. Byłem z panem dość szczery w moich osobistych sprawach i kierując się pańskim zdaniem, wycofałem swój udział z interesu, który prowadzili rodzice.

– Postąpiłeś pan praktycznie – rzekł pan Meagles.

– Może. Lecz teraz szukam dla siebie zajęcia. Dziś, idąc z panem Doyce’em, dowiedziałem się od niego, że potrzebuje wspólnika, który by się zajął handlową częścią interesu i po części administracją. Zdaje mi się, że mógłbym podjąć się tego sumiennie. Pan Doyce robi na mnie najlepsze wrażenie. Pan zna go lepiej i jego warsztaty. Wiem, że ma zamiar jutro mówić z panem właśnie w tej kwestii, więc jeśli pan sadzi… jeżeli pan uważa, że byłbym odpowiedni… że mógłby mnie pan polecić…

– Zapewne… niewątpliwie – mówił pan Meagles z namysłem.

– Naturalnie włożyłbym w ten interes pewien kapitał, a zresztą… to dopiero propozycja. Nie wiem, co powie pan Doyce… Nie wiem, co pan o tym sądzi… Nie wiem nawet, nie znając zupełnie szczegółów, czy dla mnie jest to zupełnie możliwe, ale… to mnie pociąga.

– Zobaczymy – mówił pan Meagles. – Nie mogę nic w tej chwili odpowiedzieć. Wiem tylko, że pan Doyce jest najuczciwszym człowiekiem. Więc może jutro wyjdziecie stąd jako wspólnicy, ażeby stanąć razem przy warsztacie. Ale nic nie obiecuję, panie Clennam.

Pomimo to Artur tak był przejęty tą myślą, tak rozpatrywał uważnie swój projekt, że nie mógł zasnąć w nocy, obudził się wcześnie i wyszedł przed śniadaniem zwiedzić trochę okolice i pobłądzić nad rzeką płynącą w pobliżu.

Artur lubił naturę i działała na niego kojąco, więc po kilku godzinach spaceru wracał z pogodą ducha, gdy spotkał się przed furtką z nieznajomym młodzieńcem, którego poprzednio już widział nad rzeką. Młodzieniec prowadził ze sobą pięknego psa i swobodnie gwizdał wesołą arię.

Był to malarz Henryk Gowan, sąsiad i dawny znajomy państw Meaglesów. Weszli razem do domu. Artur jednakże zaraz zauważył, że o ile twarzyczka Mini rozjaśniła się na jego widok, o tyle czoło ojca powlokło się chmurą. I zniknęła bez śladu wczorajsza swoboda, choć gość był wesoły, śmiejący się, rozmowny i sam jeden może tego nie odczuwał.

Artur i Daniel Doyce odetchnęli, znalazłszy się na koniec znów na drodze powrotnej. Szli długi czas w milczeniu, każdy pogrążony w myślach. Sprawa spółki nie była jeszcze rozstrzygnięta, więc nie poruszali tego przedmiotu, a ponieważ trudno idąc obok siebie, unikać wszelkiej rozmowy, Artur spytał o pana Gowana.

Pan Doyce go nie lubił, nie wierzył w jego talent, państwo Meaglesowie nieraz wyjeżdżali, żeby usunąć córkę, zdaje się jednak, że Mini postawi na swoim. Nie można wątpić, że jej się pan Henryk podoba.

– Tak – szepnął Artur z uczuciem zazdrości i westchnął, myśląc, że ten skarb, po który on nie śmiał sięgnąć myślą, weźmie taki, który go ocenić nie umie.

Zaczął padać drobny deszcz, kiedy wchodzili do miasta, smutny, chłodny i przejmujący. W duszy Artura także zgasło słońce, w pustym swoim pokoju poczuł się dziwnie samotny i tym więcej pragnął zabrać się do pracy, która pozwala zapomnieć o smutkach, gdy się jej odda szczerze.

ROZDZIAŁ X

Wielbiciel Maleńkiej Dorrit

Maleńka Dorrit miała także wielbiciela: nawet w więzieniu młodość ma swe prawa.

Był nim młody John Chivery, syn odźwiernego. Znał ją od dziecka i bawił się z nią na podwórzu, kiedy odwiedzał stryja, który strzegł wówczas kluczy Marshalsea. Skoro po jego śmierci ojciec Johna odziedziczył godność będącą przywilejem tej rodziny, młodzieniec z wdzięcznością przyjął uśmiech losu, który zbliżał go do ideału.

John był małego wzrostu, nogi miał nieco słabe, blond włosy nieco rzadkie. Jedno oko, cokolwiek większe od drugiego, miało stale wyraz zdziwienia. Duszę jednak posiadał wierną, poetyczną i zdolną do poświęcenia.

O rok starszy od Emi, miał skończone dwadzieścia trzy lata, mieszkał z matką w niewielkim domku przy sąsiedniej ulicy, gdzie ta dzielna kobieta prowadziła handel tytoniem, i każdej niedzieli ośmielał się składać uszanowanie panu Dorritowi, ofiarując mu paczkę cygar.

Ojciec Marshalsea nie odrzucał daru i przyjmował uprzejmie skromnego młodziana, co podniecało go do słodkich marzeń i budziło upajające nadzieje.

Bo dlaczego nie mógłby zostać mężem Emi? Czyż nie była dzieckiem więzienia, którego klucze spoczną kiedyś w jego ręku? Wówczas zamieszkaliby oboje w pokoiku, który teraz wynajmowała dla siebie i z którego spojrzenie sięgało swobodnie poza mury Marshalsea. Ustawiliby na małym okienku cały szereg doniczek z pięknymi kwiatami i zielonymi liśćmi i mogłoby się zdawać, że mieszkają w gaju.

Jakże poetyczne byłoby ich życie, z dala od świata, który znaliby jedynie z opowiadania więźniów i ich gości! Myśląc o tej sielance, John zalewał się łzami i kończył obraz szczęścia kamiennym pomnikiem na pobliskim cmentarzu, gdzie po latach spoczną oboje z małżonką, a napis świadczyć będzie o ich cichym szczęściu:

Tu leży
JOHN CHIVERY,
który przez sześćdziesiąt lat pełnił obowiązki dozorcy i odźwiernego więzienia, ur. w 1806 r., umarł jako osiemdziesięcioletni starzec, otoczony powszechnym szacunkiem. Tu leży także jego ukochana i kochająca żona,
EMI, CÓRKA WILLIAMA DORRITA,
która nie przeżyła męża o czterdzieści osiem godzin.
Urodziła się, żyła i zmarła w więzieniu Marshalsea.

Rodzice Johna wiedzieli o jego miłości, której zresztą ukryć było niepodobna, tym bardziej że powodowała roztargnienie, a często zaniedbanie w praktycznych zajęciach, odnoszących się do sklepu tabacznego. Toteż matka rozważyła rzecz poważnie i doszła do przekonania, że związek dla stron obu jest możliwy i pożądany, a spełnienie nadziei jedynaka pod każdym względem uważać można za korzystne. Małżeństwo Johna z panną Dorrit podniosłoby powagę i znaczenie przyszłego urzędnika Marshalsea, gdzie pan Dorrit cieszył się takim szacunkiem. Nie ulega też kwestii, że jeśli za Johnem przemawia stanowisko i trochę oszczędności, to panna Dorrit ma za sobą urodzenie. Uwieńczenie zaś pragnień serca jedynej latorośli szlachetnego rodu Chiverych należało przyspieszyć jeszcze z tego powodu, że młodzieniec zawsze był wątłego zdrowia, a niepewność doprowadzić może do rozpaczy i zgasić życie drogiego potomka.

Ojciec Chivery słuchał małżonki z uwagą i pod wpływem jej niepospolitej wymowy dochodził do zupełnie tych samych przekonań, więc uderzając syna po ramieniu, dodawał mu odwagi i zachęcał do wyznania gorących uczuć, które niewątpliwie będą ocenione.

Tym sposobem atak i szturm ostateczny był tylko kwestią czasu, lecz do tej pory biednemu Johnowi wytrącało broń z ręki zachowanie się rodzeństwa Emi.

Naturalnie wszyscy wiedzieli, co się święci i Fanny nie opuściła żadnej sposobności, aby spojrzeć na Johna tak wyniośle, iż musiał uczuć całą rozległość przestrzeni, jaka ich rozdzielała. Co do Tipa, ten występował w roli oburzonego brata i głośno powtarzał groźby, skierowane do bezimiennego zuchwalca, którego – zdawało się – lada chwila zmiażdży i zetrze z drogi swej rodziny.

Emi o zdanie nie pytano wcale, ale ojciec Marshalsea ze względów taktycznych bardzo uprzejmie przyjmował w niedzielę cygara i bywał tak łaskawy, że przechadzał się z Johnem parę razy po podwórzu, paląc i rozmawiając w sposób protekcjonalny. Ojciec Chivery, wzruszony głęboko tą grzecznością prawdziwego gentlemana, proponował mu wtedy odpoczynek na własnym fotelu przy wejściu i dawał do zrozumienia, że jeżeli pan Dorrit życzy sobie wyjrzeć na zewnętrzne podwórze, skąd widać kawałek ulicy, on nie miałby nic przeciw temu.

William Dorrit odmawiał, gdyż w owej epoce ulica już nie miała dla niego powabu, lecz o ojcu i synu wyrażał się życzliwie, oceniając szacunek, jaki mu okazywali.

Wśród tych sprzecznych prądów i wrażeń zdrowie, odwaga i uczucia Johna były jak młode drzewko wystawione na burze i wichury, które w dzień pogodny uspokajał łagodny promyk słońca.

Wreszcie pewnej niedzieli przywdział najpiękniejsze szaty, kamizelkę aksamitną w złote kwiatki, żółty halsztuk z liliowymi bażantami, spodnie ozdobione potrójną naszywką i wysoki, twardy kapelusz. Oprócz tego miał laskę z rączką ze słoniowej kości, białe rękawiczki i pudełko najlepszych (prawie) cygar.

W tak okazałym stroju minął furtkę Marshalsea, a ponieważ pan Dorrit miał dziś wielu odwiedzających, przechadzał się czas jakiś po podwórzu, oczekując szczęśliwej chwili.

W końcu zapukał do drzwi, został zaproszony i stanął przed obliczem ojca ukochanej. Pan Dorrit siedział swobodnie przy stole, obok parę krzeseł czekało na gości, na serwecie leżało parę zapomnianych widocznie szylingów.

– Dzień dobry, Johnie, bardzo mi przyjemnie. Zdrów jesteś, jak się zdaje?

– Dziękuję panu. Mam nadzieję, że pańskie zdrowie w dobrym stanie? Ośmieliłem się przynieść parę cygar.

– Dziękuję, Johnie, ale niepotrzebnie. No, już nic nie mówię, nie chcę ci sprawiać przykrości. Połóż tam, na kominku. Siadaj, Johnie, jesteśmy przecież starymi i dobrymi znajomi.

– Dziękuję bardzo. Pan zawsze tak łaskaw. Miss Emi zdrowa?

– Dziękuję. Wyszła na przechadzkę. Młodzi często wychodzą, to rzecz naturalna. Zapewne się przechadza na wiszącym moście. Od niejakiego czasu bardzo lubi to miejsce. Już idziesz, Johnie? Bardzo ci dziękuję. Nie zdejmuj rękawiczki, nie jesteś przecież obcy. Do widzenia.

John biegł przez ulicę przyspieszonym krokiem, kierując się w stronę wiszącego mostu. W pierwszej chwili zdawało mu się, że jest pusty, wreszcie spostrzegł Emi, opartą o poręcz i patrzącą na rzekę. Była tak zamyślona, że go nie widziała, chociaż przeszedł koło niej raz i drugi. Więc zatrzymał się wreszcie obok.

– Miss Dorrit!

Zadrżała i odstąpiła parę kroków, jak gdyby przerażona widokiem młodzieńca, i patrzyła na niego niespokojnie. Nie było to zachęcające przyjęcie i John zmieszał się także.

– Przeszkodziłem pani, miss Emi – odezwał się nieśmiało.

– Rzeczywiście… trochę… – odparła łagodnie – myślałam, że jestem tu sama.

– Przepraszam panią – szepnął – lecz ojciec pani, którego miałem zaszczyt odwiedzić, powiedział…

Emi zasłoniła nagle twarz rękami i szepnęła: – Ach, ojcze, ojcze! – takim bolesnym głosem, że serce Johna uderzyło najgorętszym współczuciem.

– Miss Emi – zaczął żywo – ojciec jest zdrów, zastałem go w dobrym humorze, był dla mnie tak uprzejmy, że… że…

– Ach, ojcze, ojcze! – powtórzyła biedna dziewczyna, nie odsłaniając oczu.

Nagle wyjęła chustkę, przycisnęła ją do twarzy i szybko iść zaczęła w stronę domu.

John stał na miejscu niby skamieniały. Lecz po chwili zaczął biec za nią.

– Miss Emi, proszę – wołał drżącym głosem – niech się pani zatrzyma. Ja odejdę, jeśli pani chce być sama!

Zatrzymał ją istotnie ton szczerego bólu w głosie niefortunnego wielbiciela.

– O Boże! Co mam zrobić? – zawołała prawie z rozpaczą.

John nie widział jej nigdy w takim uniesieniu. Zawsze była spokojna i pogodna. Toteż zadrżał od czubka kapelusza aż do nowych podeszew swojego obuwia. Pragnął się wytłumaczyć i usprawiedliwić. Nie chciał przecież wyrządzić jej żadnej przykrości, a tym bardziej obrazić.

– Miss Emi – zaczął drżący – ja nie wiem doprawdy… ja rozumiem… żaden Chivery nie był nigdy gentlemanem. Ja wiem, że rodzina pani stoi daleko wyżej, i choć miss Fanny i pan Tip okazują mi to tak wyraźnie, ja wiem, że mają prawo, i chciałbym jedynie zasłużyć na ich łaskę swoim postępowaniem, ale….ale…

Prawie zabrakło mu głosu i serce Emi musiało ocenić szczerość jego zruszenia i uczucia. Więc spojrzała na niego smutnie, lecz spokojnie i prosiła, ażeby nigdy nie wspominał o różnicy urodzenia między nim i żeby był zupełnie przekonany, iż pod żadnym względem nie uważa go za niższego.

Słabe nogi chwiały się podczas tych słów pod Johnem, pomimo tak ozdobnych i naszywanych spodni, ale nowa fala odwagi wezbrała mu w sercu.

– Miss Dorrit – wyjąkał, zwracając błagalnie na nią swe większe oko, wilgotną mgłą zasnute – od wieków, już od wieków umieram z pragnienia… chcę coś powiedzieć pani. Czy pozwolisz?

Maleńka Dorrit odwróciła się mimo woli i zaczęła biec, jak gdyby uciekała przed pogonią.

John szedł za nią, przyspieszając ciągle kroku i przemawiając głosem przerywanym:

– Czy pozwolisz, miss Dorrit… Czy pozwolisz?… Jestem tak nieszczęśliwy!… Nie przemówię bez twego pozwolenia… Miss Dorrit, ja bym wolał skoczyć w rzekę z tego mostu, niż sprawić pani przykrość… O, miss Dorrit!

Emi zatrzymała się w połowie mostu prawie spokojna. Wiedziała, co ma zrobić.

– Johnie – przemówiła głosem łagodnym, choć drżącym – skoro żądasz ode mnie pozwolenia, więc proszę cię… nic nie mów.

– Nigdy, miss Emi?

– Nigdy, jeśli łaska.

– Boże! O Boże! – szepnął.

– I jeszcze chciałam cię prosić o jedno. Nie uważaj nas nigdy, mnie i mego rodzeństwa, za kogoś wyższego od siebie. Ojciec był kimś przed laty, ale to minęło i nie powróci nigdy. O mnie myśl jak najmniej, dobry Johnie. Jak najmniej. To będzie dla nas obojga najlepiej i o to cię proszę. Znamy się od dzieciństwa, pozostańmy dla siebie, kim byliśmy dotąd. Czy spełnisz moją prośbę?

John był okropnie blady, zdawało się, że z trudem stoi na słabych nogach, przyrzekł jednak, że choć jest najnieszczęśliwszym z ludzi, spełni, czego żąda od niego miss Dorrit, gdyż jej wola na zawsze będzie dla niego prawem.

– Więc do widzenia, Johnie – rzekła, podając mu rękę. – Życzę ci, żebyś znalazł dobrą żonę i jestem pewna, że będziesz szczęśliwy, bo zasługujesz na to. Do widzenia.

Ujął podaną rękę i trzymał ją, walcząc z bólem i wzruszeniem. Biedne serce pod kamizelką w złote kwiatki biło mocno, nierówno i gwałtownie, nagle wybuchnął łzami.

– Nie płacz, Johnie! – zawołała z żywym współczuciem Emi. – Proszę cię, nie płacz. I bądź zdrów, dobry Johnie. Niech cię Bóg błogosławi.

– Zostań z Bogiem, miss Emi!

I pobiegł szybko naprzód.

Emi usiadła na ławce, zasłoniła twarz chustką i oparła głowę o obojczyk, jak gdyby nie mogła unieść jej ciężaru.

A biedny John przebiegał szybkim krokiem najciaśniejsze ulice i zaułki, tworząc w rozpaczy nowy nagrobek dla siebie:

Tu leżą śmiertelne szczątki
JOHNA CHIVERY’EGO
zabitego w kwiecie wieku ciosem nieszczęśliwej miłości.
Ostatnim tchnieniem prosi najdroższych rodziców,
aby nad prochem jego wypisali imię ukochanej: Emi.

ROZDZIAŁ XI

Wielki świat

Od kilku dni Emi niepokoiła się o siostrę i chciała się rozmówić z nią jasno i szczerze z powodu pięknej złotej bransoletki, którą Fanny dostała od żony bankiera, pani Merdle.

Nawet w Marshalsea wiedziano, że bankier Merdle jest może najbogatszym człowiekiem na całym świecie. Nikt nie umiał powiedzieć, ile milionów posiada. Więc za co jego żona dała Fanny bransoletkę?

Z tą myślą wstała rano w poniedziałek, lecz nie mogła wyjść wcześnie, bo musiała przygotować dla ojca śniadanie i uprzątnąć jego pokój, a potem już Fanny nie zastała w domu. Udała się więc za nią do teatru.

Niełatwo było wprawdzie znaleźć Fanny wśród przejść i korytarzy, nagromadzonych gratów, dekoracji, Emi jednak wytrwale szła do celu i wreszcie jakiś człowiek wskazał jej kącik, gdzie mogła na siostrę zaczekać, aż na scenie skończy się próba.

Siedziała i czekała, obojętnym wzrokiem patrząc na przesuwających się ludzi, nie słuchając, co mówili i krzyczeli, bo cóż to wszystko mogło ją obchodzić?

Ukazała się w końcu Fanny. Była bardzo zdziwiona, niezadowolona, ale na Emi przecież gniewać się nie można, zaczekały więc tylko, aż się wszyscy rozeszli, i wyszły na ulicę, zabrawszy stryja Fryderyka.

Mała Emi w ciemnej sukience, obok pięknej i strojnej Fanny, wyglądała jak jej służąca lub uboga protegowana. Fanny miała modny kapelusz z kwiatami, jasną bluzkę i parasolkę, eleganckie buciki, ruchy śmiałe i pewne, wyraz twarzy zadowolony. Emi patrzyła na nią ze szczerym podziwem.

– Więc tak bardzo zaniepokoiłaś się o mnie? – przemówiła Fanny z uśmiechem. – Jednak mam przekonanie, że znam świat lepiej od ciebie i potrafię sobie z nim radzić. My się bardzo różnimy, moja droga Emi. Widzisz, ja się nie urodziłam w więzieniu i być może dlatego jest coś we mnie z owej przeszłości, kiedy ojciec zajmował inną pozycję w świecie. Zresztą, przedstawię ci całą historię, tylko pozbędziemy się stryja, który pójdzie sobie na obiad.

Załatwiwszy sprawę ze starcem, odwróciła się znowu do siostry.

– Czy nie jesteś nadto zmęczona, aby udać się ze mną na Cavendish Square?

Wymówiła niedbale, ale z pewną dumą nazwę arystokratycznej ulicy i spojrzała na siostrę. Emi zapewniła, że może iść wszędzie.

Niewiele rozmawiając, znalazły się wreszcie w tej najbogatszej dzielnicy Londynu. Fanny stanęła przed najwspanialszym pałacem i zadzwoniła śmiało.

Upudrowany lokaj otworzył natychmiast drzwi. Za nim ujrzały dwóch innych lokajów, równie strojnych i pudrowanych, lecz skoro tylko Fanny wymieniła swoje nazwisko, oświadczając, iż pragnie widzieć się z pani Merdle, wszyscy trzej lokaje pochylili głowy, a jeden z nich oświadczył, iż pani jest w domu i prosi pannę Dorrit.

Pod jego przewodnictwem weszły po szerokich schodach, na których miękki dywan tłumił odgłos kroków, i podziwiając lustra i obrazy, mijali szereg wspaniałych salonów. W jednym z nich lokaj prosił je uprzejmie, aby zechciały spocząć, a sam poszedł dalej.

Emi rozglądała się wkoło olśniona. Najświetniejsze jej marzenia o przepychu nie mogły się porównać z cieniem tej rzeczywistości i może chciała zwierzyć się z tym siostrze, ale Fanny zsunęła brwi surowo i oczami wskazała jej portierę u drzwi. Emi umilkła, a spoza portiery ukazała się wkrótce strojna, piękna dama, obwieszona wspaniałym klejnotami, które okrywały jej szyję, biust i ręce.

– Moja siostra, pani Merdle – prezentowała Fanny.

– Bardzo mi przyjemnie, miss Dorrit, ale nie wiedziałam, że pani ma siostrę.

– Nie mówiłam pani o tym – odpowiedziała Fanny.

– Artystka? – zapytała pani Merdle, patrząc na Emi przez lornetkę.

– Nie – krótko odrzekła Fanny.

– Nie? W istocie nie wygląda na artystkę, jakkolwiek jest zachwycająca.

– Moja siostra – zaczęła Fanny tonem obojętnym i wyniosłym zarazem – jest ciekawa, jakim sposobem miałam zaszczyt i przyjemność poznać panią. A ponieważ stosownie do życzenia pani byłam zobowiązana odwiedzić ją raz jeszcze, ośmieliłam się przyjść z siostrą, aby, jeżeli łaska, z ust pani usłyszała tę historię. Czy pani zechce powiedzieć jej, czemu zawdzięczam jej łaskę?

– Zdaje mi się – zauważyła pani Merdle – że wiek tej młodej osoby…

– Jest niewiele młodsza ode mnie – wtrąciła Fanny – chociaż wygląda na dziecko.

– W takim razie – zaczęła pani Merdle. – Cicho, ptasiu!

Ostatnie słowa zwrócone były do papugi, która uważała za swój obowiązek mieszać się głośno do każdej rozmowy.

– Ponieważ siostra pani życzy sobie – z uśmiechem przemówiła pani Merdle do Emi – abym na zakończenie naszego spotkania wyjaśniła okoliczności, które dają o niej najpochlebniejsze świadectwo, postaram się zastosować do jej prośby. Mam syna, panno Dorrit. Młody chłopiec, lat dwadzieścia parę (po raz pierwszy bardzo młodo wyszłam za mąż). Młody człowiek, wesoły, trochę lekkomyślny, rzecz zwykła w jego wieku, nadzwyczajnie wrażliwy estetycznie, miękkiego serca chłopiec. Może po mnie odziedziczył tę wrażliwość, gdyż jestem jak mimoza… Cicho, ptasiu!

Poprawiła się w swoim miękkim gniazdku, wśród purpurowych i złotych poduszek, i zaczęła mdlejącym głosem:

– Syn mój nadto wrażliwy, jako młody człowiek, a świat ma wymagania, pewne zasady i formy… Nie żyjemy w stanie natury, pani to rozumie przecież?… Cicho, ptasiu!

Przesunęła lśniącym od brylantów palcem po kruczych brwiach i westchnęła.

– Matka tylko zrozumieć może moją trwogę, skoro przed kilkoma dniami dowiedziałam się przypadkiem od bardzo życzliwej osoby, że syn mój, nierozważny młody człowiek, bez wiedzy matki zaproponował małżeństwo pięknej tancerce, prawdziwej ozdobie jakiegoś drugorzędnego teatrzyku… Oceniłam niebezpieczeństwo w mgnieniu oka i bez wahania udałam się osobiście do owego nieznanego teatrzyku, aby ostrzec młodą osobę. Artyści tak nie zdają sobie sprawy ze swego stosunku do życia! Cicho, ptasiu!

– Przekonała się pani jednak, że jej obawy o syna były przesadzone – zauważyła Fanny.

– Przekonałam się, że piękna tancerka, której się obawiałam, jest osobą z ambicją, osobą nieco żywą, energiczną w słowach, ale rozumiejącą wymagania towarzyskie, czego dała najlepszy dowód, odmawiając memu synowi swej ręki. Z tego powodu…

– Może pani zechce dodać – przerwała Fanny żywo – iż odmowa moja poprzedziła ukazanie się pani w teatrze. Wyraźnie wówczas powiedziałam pani, iż jakkolwiek los obszedł się z nami okrutnie, pod względem urodzenia i pod względem towarzyskim nie uważam się za niższą od państwa, a małżeństwo z panem Sparklerem nie byłoby dla mnie zaszczytem.

Pani Merdle w milczeniu obserwowała Fanny przez lornetę i z najsłodszym uśmiechem skinęła jej głową twierdząco.

– Właśnie to samo chciałam powiedzieć twojej siostrze, panno Dorrit – zapewniła. – Postąpiłaś bardzo rozumnie i zupełnie samodzielne, toteż byłam tym tak wzruszona, iż nie biorąc ci za złe pewnej goryczy w słowach, pod wpływem najszczerszego dla ciebie uznania zdjęłam z ręki bransoletkę i prosiłam, abyś chciała ją przyjąć na pamiątkę porozumienia się w tej sprawie. Cicho, ptasiu!

– Chciałam tylko, ażeby pani pamiętała, że choć ubodzy dziś i szczęśliwi, jesteśmy zawsze dziećmi gentlemana i tego nam nikt nie odbierze.

– Słowem – zakończyła pani Merdle – rozstałyśmy się w zupełnej przyjaźni i prosiłam uprzejmie siostry pani, aby była tak dobra udać się do mej krawcowej i przyjąć ten skromny dowód mego poważania.

– Fanny! – szepnęła Emi, podnosząc na siostrę pełne wyrazu spojrzenie.

– Pozostaje mi jeszcze dodać – rzekła Fanny – iż spełniając jej życzenie, stawiłam się dzisiaj w tym domu.

– Za co jestem prawdziwie wdzięczna – zapewniła uprzejmie pani Merdle. – Miło mi było poznać obie panie i proszę mnie zachować w swej pamięci.

Obie siostry wstały, aby się pożegnać, pani Merdle podała każdej usianą brylantami rękę i Emi spostrzegła ze ściśniętym sercem, że coś dźwięczącego wpadło przy tym w rękę Fanny.

– Życzę paniom wszystkiego najlepszego – mówiła jeszcze dama z uśmiechem i skinieniem głowy, po czym nacisnęła dzwonek i natychmiast zjawił się upudrowany lokaj, ażeby przeprowadzić panny Dorrit do wyjścia.

I znowu szły w milczeniu po szerokich schodach: Fanny dumna z wysoko podniesioną głową, Emi upokorzona i smutna.

– Czyś zadowolona? – zapytała Fanny, gdy się znalazły na chodniku. – Nic więcej nie masz mi do powiedzenia?

– Cóż ci mogę powiedzieć? – rzekła smutnie Emi. – Ale ty go nie kochałaś?

– Jego? – zawołała Fanny. – Przecież to prawie idiota.

– Jest mi bardzo przykro – mówiła szeptem Emi – ogromnie, ogromnie przykro. Dlaczego przyjęłaś od niej prezent, Fanny?

– Głuptasie! – zawołała Fanny pogardliwie. – Kpię z jej syna, z jej obłudy i brylantów, lecz niechaj płaci za to, że śmiała się nade mnie wynosić. Nic innego nie mogę jej dziś zrobić.

Emi milczała. Może siostra miała słuszność, ona zna przecież lepiej świat i ludzi, ale Emi woli go nie znać i w głębi duszy zostać przy swym przekonaniu. Wolałaby nie widzieć bransoletki Fanny, ale skoro jej oddać niepodobna, woli wiedzieć, skąd i za co ją dostała.

Tak, tymczasem o Fanny może być spokojna, ale co będzie z Tipem? Ma pracę w sali bilardowej, nosi kurtkę ze srebrnymi guzikami i dostaje na miejscu posiłki. Lecz czy wytrzyma długo i czy to odpowiednie dla niego zajęcie?

I cóż to jest za człowiek, który chciał żenić się z Fanny? Nazwała go idiotą, jednakże nie mówi to źle o nim, że pokochał Fanny i uczciwie proponował jej małżeństwo. Może to śmieszne, ale chciałaby go poznać.

Nie przypuszczała nawet, że w tym może jednym wypadku byłaby się zgodziła z Fanny najzupełniej. Pasierb milionowego bankiera i syn wspaniałej damy, po której odziedziczył wrażliwość mimozy, słynął z braku rozumu w świecie złotej młodzieży, z którą się bawił i sypał pieniądze. Opowiadano o nim anegdotki, śmiano się z pustej głowy, ale ściskano ręce, bo przecież jego ojczym to milioner, a matka za brylanty, które co dzień dźwiga na sobie, mogłaby spłacić długi niejednego z „przyjaciół” syna. Taki może się obejść bez rozumu.

ROZDZIAŁ XII

Zagadki

W Rozdartym Sercu nad warsztatami pana Doyce’a ukazał się nowy szyld: Doyce i Clennam. Pan Meagles pośredniczył przy układaniu warunków, hamując bezinteresowność wspólników, z których każdy bał się skrzywdzić drugiego.

Daniel Doyce z całą energią mógł się teraz zabrać do pracy, wiedząc że jego księgi i rachunki doprowadza do porządku sumienny i gorliwy towarzysz. Artur Clennam złożywszy do wspólnego wkładu określony przez pana Meaglesa kapitał, pozostał właścicielem zaledwie kilkuset funtów, lecz czuł się zadowolony, że ma warsztat pracy, który otwiera pole dla jego sił, zdolności i energii.

Nie mając teraz wiele swobodnego czasu, mniej widywał znajomych i rzadziej ukazywał się w Marshalsea. Zresztą pociągała go tu głównie Emi, której los bardzo żywo go interesował. Stosunki z panem Dorritem nie miały gruntu. Ojciec Marshalsea z niezadowoleniem przekonywał się, że nowy przyjaciel mniej jest skory do upominków, niż można było sądzić po pierwszej wizycie. Artur był skrępowany prośbą Dorrit, a samolubny starzec nie budził w nim głębszej sympatii.

Pomimo to pan Dorrit był zawsze uprzejmy, przypisując zatwardziałość gościa pod tym względem – niedomyślności, która może da się usunąć.

Pewnego dnia jednakże Clennam odwiedził Marshalsea i zdziwiło go niezmiernie, że odźwierny Chivery oczekiwał widocznie, aż będzie powracał, wyszedł z nim na zewnętrzny dziedziniec i przyciskając do ust klucz na znak dyskrecji, zapytał tajemniczo:

– Bardzo przepraszam pana, w którą stronę pan idzie?

– W stronę mostu – odpowiedział Clennam zdziwiony.

– Jeszcze bardzo pana przepraszam, ale czyby pan nie zechciał wstąpić pod tym adresem – podał zapisaną kartkę – do sklepu z cygarami mojej żony? Bardzo pana przepraszam, ale to jest rzecz delikatna… w sprawie… przepraszam pana… w sprawie Maleńkiej Dorrit.

– W takim razie najchętniej wstąpię do pańskiej żony – odrzekł Artur.

– O, bardzo będę wdzięczny, proszę pana! To dziesięć minut drogi.

Ukłonił się i wrócił pospiesznie do furtki, gdzie już paru odwiedzających oczekiwało, ażeby im otworzył.

Artur udał się pod wskazany adres. W małym sklepiku zastał pokaźną kobietę, siedzącą za ladą i zajętą szyciem.

Oświadczył jej, że przybył od męża w sprawie Emi.

Pani Chivery odłożyła natychmiast robotę, westchnęła ciężko i  potrząsnęła głową.

– Jeśli pan życzy sobie go zobaczyć, to może pan zechce rzucić okiem na podwórze.

I powiedziawszy te tajemnicze wyrazy, wyprowadziła gościa do maleńkiego pokoju za sklepem, skąd przez maleńkie okno widać było maleńkie, zawieszone bielizną podwórze. Prześcieradła, serwety i inne mokre sztuki, rozwieszone na sznurze, usiłowały wyschnąć, co połączone było z wielkim trudem z powodu braku suchego powietrza – a pośród nich na krześle siedział młody człowiek, niby samotny majtek pośród żagli.

– To nasz John – rzekła pani Chivery z naciskiem.

– Cóż on robi? – zapytał Clennam, pragnąc dojść do zrozumienia tej zagadki.

– To jedyna jego rozrywka – westchnęła, potrząsając głową pani Chivery. – Nie chce wyjść z domu nawet na podwórze, jeżeli tam nie suszy się bielizna. Ale między bielizną siedzi godzinami, tak, godzinami i mówi, że mu się zdaje, iż jest w gaju.

Otarła oczy fartuchem i powróciła z gościem do sklepiku.

– Proszę, niech pan siada – mówiła. – Pan się z pewnością dziwi, co się stało z Johnem, więc powiem panu jedno słowo: Maleńki Dorrit. Przez nią pęka mu serce i niech pan sam powie, kto nam wynagrodzi, jeśli mu serce pęknie?

Oczekiwała chwilę odpowiedzi, potem zaczęła znowu:

– Pan ma wpływ na tę rodzinę, panie Clennam, pan jest z nimi w przyjaźni, więc czyby pan nie zechciał pomóc nam w tym nieszczęściu ze względu na tę małą i na Johna?

– Jestem tak zadziwiony – odezwał się na koniec Artur – tak nie mogę tego wszystkiego zrozumieć, że… przynajmniej muszę zadać kilka pytań. Czy miss Emi zna syna pani?

– Ależ, panie! Wychowywali się razem, bawili się od dziecka na podwórzu.

– Czy wie, że syn pani ją kocha?

– Zdaje mi się! – odpowiedziała z przekonaniem. – Widuje go co niedziela i chyba dosyć spojrzeć na laskę, jaką sobie kupił. Taki John nie kupiłby przecież laski z rączką ze słoniowej kości! Skądże bym ja wiedziała, gdyby nie to?

– Może miss Dorrit nie zrozumiała tego?

– No, to zrozumiała, kiedy jej powiedział.

– Czy pani jest tego pewna?

– Proszę pana – przemówiła zacna matka głosem nie dopuszczającym żadnej wątpliwości – własnymi oczami patrzyłam na niego, kiedy wychodził z domu, i własnymi oczami widziałam, kiedy wrócił. To już chyba wystarczy panu?

– Niezupełnie. Pragnąłbym wiedzieć, jak pani to sobie tłumaczy.

– Bardzo prosto, proszę pana, i każdy mi przyświadczy. Wszyscy wiedzą, że John jest najporządniejszym chłopcem i że od dziecka zawsze wodził za nią oczami. Tej niedzieli ubrał się pięknie i wiedziałam, że idzie się oświadczyć. Ale cóż? Brat i siostra patrzą na niego z góry. Ojciec myśli o sobie i nie chce się pozbyć córki, która mu jest potrzebna, więc jak gdybym słyszała jej odpowiedź: „Nie, Johnie, nie wyjdę nigdy za mąż, zapomnij o mnie, znajdziesz lepszą żonę”. I naturalnie serce pęka biedakowi! Biedna kobieta znów otarła oczy i zaklinała Artura, aby zajął się szczęściem młodych, nie pozwolił marnie zginąć jej synowi i wybawił Maleńką Dorrit z niewoli samolubstwa.

Clennam słuchał uważnie i nie wiedział, co o tym myśleć. Czy podobna żeby Emi była zakochana w Johnie, który z miłości naraża się na srogi katar? A z drugiej strony, stosunki rodzinne były istotnie takie, że pani Chivery mogła zgadywać podobną odpowiedź.

Po namyśle obiecał tej troskliwej matce pomówić z Emi i zbadać sprawę, radził jej wszakże, aby ze swej strony postarała się również zyskać zaufanie syna.

Pani Chivery uważała to za trud zbyteczny, lecz obiecała zrobić, co będzie w jej mocy, i raz jeszcze gorąco polecając swą prośbę, pożegnała wreszcie Artura.

Clennam po tej rozmowie pragnął zebrać myśli i unikając zgiełku ulicznego, skierował się na wiszący most. Ale zaledwie uszedł kilka kroków, ujrzał przed sobą Emi w pewnym oddaleniu. Przed godziną zostawił ją w pokoju ojca, ale widocznie wyszła, aby odetchnąć świeżym powietrzem. Uznał to za pomyślny zbieg okoliczności, który może mu pozwoli zrozumieć lepiej tę sprawę, więc przyspieszył kroku żeby ją dogonić.

Ale Emi stanęła i odwróciła się ku niemu.

– Czy panią przestraszyłem? – rzekł, nadchodząc.

– Nie, ale rozpoznałam pana kroki.

– Tak? Przecież pani nie spodziewała się mnie spotkać?

– Nie spodziewałam się spotkać nikogo, lecz skoro usłyszałam, że ktoś idzie, zdawało mi się… poznałam, że to pan.

– Pani daleko idzie?

– Nie, tu tylko przyszłam.

Szli obok siebie jakiś czas w milczeniu, Artur myślał, jak zacząć drażliwą rozmowę, Emi spokojnie patrzyła na szeroką przestrzeń.

– Czasem wydaje mi się – przemówiła pierwsza – że jest to egoizmem z mojej strony przychodzić tutaj na przechadzkę…

– Egoizmem? – powtórzył Artur zdziwiony.

– Tak. Oddychać swobodnie świeżym i czystym powietrzem, patrzeć na rzekę, na błękitne niebo, tak daleko, na tyle widoków i ruchu, a potem wracać tam, gdzie w tej ciasnej celi… za zamknięty murami…

– Powracając, przynosi mu pani odbicie tej przestrzeni, ruchu i rozmaitości, jest pani powiewem świeżego powietrza, który go rozwesela.

– Tak pan myśli? A mnie się czasem zdaje, że pan mi przypisuje siły, których nie mam. Gdyby pan się znajdował tam zamknięty, czy pan sądzi, iż powrót mój z takiej przechadzki byłby dla pana jakąś przyjemnością?

– Tak, Maleńka Dorrit, jestem tego pewny.

A widząc na jej twarzy głębokie wzruszenie, milczał przez chwilę, aby odzyskała spokój. W tej chwili przypuszczenia zacnej pani Chivery straciły dla niego prawdopodobieństwo.

Doszli do końca mostu i odwrócili się w przeciwną stronę. Wtedy spostrzegli Maggi, która zmierzała ku nim.

– Maggi – rzekła Emi, gdy stanęli przed nią – obiecałaś mi pozostać przy ojcu?

Maggi była zakłopotana. Poznała ich dopiero teraz i zdawała się zaskoczona tym spotkaniem.

– Zostałam, matusiu – zaczęła się tłumaczyć – ale on nie chciał. On sam mnie posłał. Powiedział: „Maggi, zanieś ten list zaraz, a jak przyniesiesz mi dobrą odpowiedź, dostaniesz pensa”. Sam mi tak powiedział, więc cóż miałam robić? I pan Tip spotkał mnie także na schodach, zapytał, dokąd idę, i powiedział: „Zaczekaj, Maggi, dam ci drugi list, a jeśli przyniesiesz mi dobrą odpowiedź, dostaniesz dziesięć pensów”. Więc cóż miałam zrobić, matusiu?

W oczach Dorrit odbiło się wyraźnie, że zgaduje, do kogo listy są adresowane.

Maggi mówiła dalej:

– Muszę oddać listy, ale ty, matusiu, nie powinnaś o tym wiedzieć, więc odejdź sobie trochę albo niech pan ze mną odejdzie, to oddam panu, jak mi przykazali.

Clennam spokojnie przeszedł na drugą stronę mostu, szybko przeczytał listy, których treści mógł się domyślić. Pan Dorrit prosił go o pożyczenie trzech funtów, ponieważ pieniądze, których się spodziewał, nie przyszły na czas z miasta, a on, nieszczęsny więzień, nic na to poradzić nie może. Tip zawiadamiał pana Clennama, który jest tak życzliwy dla jego rodziny, iż znalazł wreszcie miejsce, dające widoki na świetną przyszłość, lecz tymczasem skromne, które jednak może utracić skutkiem nieszczęśliwego zbiegu okoliczności, jeżeli przed upływem sześciu godzin nie będzie w posiadaniu ośmiu funtów szterlingów. Dlatego najuprzejmiej prosi o pożyczenie tej sumy, zobowiązując się zwrócić ją w ciągu miesiąca.

Clennam odpisał na listy natychmiast, korzystając ze swego notatnika. Przesłał ojcu żądaną sumę, Tipowi odpowiedział grzecznie, lecz odmownie. Doręczył Maggi listy i dał jej szylinga, przewidując, że jej fatyga nie będzie wynagrodzona.

Kiedy znowu złączył się z Emi, łatwo zauważył, że jest głęboko smutna i zdenerwowana.

– Wrócę do domu – rzekła. – Powinnam wrócić.

– Nie sądzę – odparł. Na listy już odpowiedziałem i wszystko załatwione. Nie ma o czym mówić.

– Lepiej wrócę – powtórzyła drżącym głosem – nie powinnam zostawiać go samego… Ani Tipa… Tam moje miejsce… To egoizm z mojej strony… nie powinnam od nich odchodzić…

Miała prawie łzy w głosie i Artur zrozumiał, że istotnie musi powrócić.

– W takim razie przypomnę tylko, Maleńka Dorrit – rzekł serdecznie – że obiecałaś mi pamiętać o mnie, gdybyś w czymś potrzebowała pomocy.

– Nie zapomnę – załkała cicho. – Niech mnie pan nie odprowadza. Do widzenia. Bóg z panem.

Uczuł, że powinien zastosować się do jej życzenia, więc pozostał na miejscu i oparty o poręcz patrzył za nią, dopóki nie zniknęła mu z oczu. A potem myślał o niej, patrząc na bieg rzeki i myślał, powróciwszy wieczorem do domu.

W tym drobnym, wątłym ciele widział wielką duszę.

Lecz nazajutrz od rana zabrał się do pracy, myśli o Maleńkiej Dorrit musiały ustąpić, i on miał teraz obowiązek, który spełniać powinien sumiennie.

Pomieszczenie warsztatów w tej taniej dzielnicy było względnie wygodne, gdyż dawało dosyć przestrzeni i każdemu ze wspólników zapewniało osobny kącik. Clennam miał tuż przy wejściu dosyć duży pokój o niskim i szerokim oknie, które z powodu otwartej przestrzeni dostarczało mu dużo światła. Był więc zadowolony, zwłaszcza że mimo wielkich zaległości w księgach nie znalazł plątaniny, łatwo mógł się orientować i widział z przyjemnością rezultat swej pracy, która obiecywała mu w przyszłości cokolwiek więcej swobodnego czasu.

Właśnie siedział przy biurku, zagłębiony w skomplikowanych obliczeniach, gdy cień jakiś przesunął mu się koło okna, a w chwilę potem drzwi się uchyliły i na progu stanął niski i czarny mężczyzna, drobny, o kruczych włosach, ciemnej cerze i czarnych obwódkach przy końcu paznokci.

– Dzień dobry, Pancks – rzekł Artur – dawno pana nie widziałem.

Usłyszał rodzaj rżenia czy chrapania, które było – jak wiedział teraz – śmiechem tego pracowitego człowieczka, i zaraz potem usłyszał żywe zaprzeczenie.

– Co dzień się tu kręcę. Trzeba pilnować budy.

– Do mnie jednak pan nie zachodził.

– A nie, nie miałem czasu. Ale dziś przyszedłem: potrzebuję od Pana pewnych informacji.

– Co do warsztatów?

– Nie, to inna sprawa. To moja sprawa. Chodzi o nazwisko Dorrit.

Artur spojrzał zdziwiony.

– Nie rozumiem – rzekł – o co panu chodzi.

– Niech mi pan powie wszystko, co pan wie o tej rodzinie.

– Wie pan, że to cokolwiek dziwne żądanie. I dlaczego pan zwraca się do mnie?

– Może i dziwne – odparł Pancks ze rżeniem – ale to jest interes. Jestem człowiekiem od interesów. To moja rzecz. Cóż bym na świecie robił, gdybym nie miał interesów?

Artur spojrzał uważnie na tego człowieka, któremu praca wypełniała życie i który gardził wszystkim, co nie było pracą. Brudny dziwak tylko „interes” traktował poważnie.

– To mój interes – powtórzył z naciskiem. – Byłem już tu i ówdzie, przyszedłem do pana. Muszę zebrać, co mi potrzebne.

Przegarnął zwichrzone włosy rozstawionymi palcami i zwrócił na Artura badawcze spojrzenie bystrych czarnych oczu.

– Nie chcę się wdzierać w pańskie tajemnice – przemówił wreszcie Artur – pozwoli pan jednakże, iż zanim odpowiem, zadam panu także pytanie.

– Ba! – zarżał Pancks, podnosząc w górę palec. – Chce pan wiedzieć naturalnie, w jakim celu?

– Tak jest: w jakim celu?

– Mój cel jest dobry. Tyle tylko mogę powiedzieć. Byłbym śmieszny, gdybym mówił dzisiaj więcej. Ale cel jest dobry. Chcę oddać przysługę tej małej osobie, która się nazywa Dorrit. Może pan być zupełnie pewny, że mój cel jest dobry.

– Więc co pan chce wiedzieć?

– Wszystko, co panu wiadomo.

Po chwilowym namyśle Clennam doszedł do przekonania, że to co powiedzieć może, Pancks z pewnym opóźnieniem zawsze wiedzieć będzie, nie popełnia więc niedyskrecji – a po wtóre, pomimo wszystko Pancks budził w nim zaufanie.

– Zaproponuję panu pewien układ – rzekł poważnie. – Powiem panu wszystko, co wiem o tej rodzinie, ale pan zobowiąże się nawzajem mnie powiedzieć wszystko, czego się pan z innych źródeł o niej dowie. I druga rzecz, ponieważ pan potrafi dotrzeć wszędzie, proszę, ażeby w domu mojej matki jak najmniej o tej rodzinie było mowy.

Pancks kiwał głową na znak zupełnej zgody i wkrótce został panem tych wszystkich szczegółów, jakie Artur mógł zebrać w ciągu krótkiej znajomości. Zanotował je szybko i już spieszył dalej, bo interesy przecież nie czekają.

– Ale, ale! – zawołał, już prawie odchodząc. – Pański znajomy, ten kulawy cudzoziemiec ze szpitala, chce tu nająć poddasze. Czy ma on czym zapłacić?

– Odpowiadam za niego – odparł Artur.

– To wystarczy. Kto wychodzi ze szpitala, wiadomo, jest goły. Takich mi przyjmować nie wolno. Ale skoro pan odpowiada…

Zarżał znowu, skinął głową i zniknął za drzwiami.

ROZDZIAŁ XIII

Pancks wróży i działa

Pan Pancks jako pracownik był nieoceniony: prowadził interesy patriarchy, to jest pobierał co tydzień komorne od niezliczonych jego lokatorów i procenty od niezliczonych dłużników; słuchał ciężkich oskarżeń o brak serca, okrucieństwo, ciemiężenie; słuchał nieskończonych skarg na biedę, nędzę, brak zarobku, niesprawiedliwość; prowadził drobiazgowe, groszowe rachunki, zdawał z nich sprawę, wiedział i pamiętał wszystko.

Pan Pancks nie odpoczywał. Załatwiwszy gruntownie interesy swojego „właściciela”, jak nazywał patriarchę, zabierał się do swoich, które dawały mu więcej rozkoszy, a wcale niemniej trudu, i otoczone były pewną tajemnicą.

W dnie powszednie jadał obiad z rodziną patriarchy, z piękną niegdyś Florą i jej ciotką, nie licząc głowy domu, i przy tej sposobności poznał Małą Dorrit, która szyła u pana Casby’ego.

Emi widziała go tu po raz pierwszy i zachowanie się względem niej tego człowieka przejęło ją od razu wielką trwogą. Z początku myślała, że to malarz-portrecista; tak uważnie wpatrywał się w jej rysy, zaglądając co chwila do grubego notesu, którego nie można było nazwać czystym. Zauważyła jednak, że nic nie rysuje i wówczas przyszło jej nagle do głowy, że musi to być jeden z głównych wierzycieli ojca i odczytuje sumę jego długu. Oryginalne rżenie i chrapanie tej żyjącej lokomotywy mogło być w takim razie objawem gniewu poprzedzającym jakiś ostry wybuch.

Lecz Pancks rozwiał wkrótce te jej przypuszczenia w sposób bardzo dziwaczny i niewytłumaczony.

Było to po obiedzie. Patriarcha z głową nakrytą fularem spokojnie drzemał przed kominkiem, pani Flora zamknęła się w swoim pokoju, także dla wypoczynku, a Maleńka Dorrit szyła, pochylona pilnie nad robotą.

W tej chwili Pancks ostrożnie wsunął się do pokoju i stanął przed nią.

– Pani się bardzo nudzi? – spytał przyciszonym głosem.

– Wcale nie – odpowiedziała przestraszona. – Dziękuję panu.

– A co pani szyje?

– Chustki.

– To są chustki? – spytał zdziwiony, jakby nie znał tego przedmiotu, i dodał, wpatrując się w nią bystrym wzrokiem: – Pani się pewnie zastanawia, kto ja jestem? Ja jestem wróż! – rzekł cicho. – Przepowiadam przyszłość.

Emi przemknęło przez myśl, czy to nie obłąkany.

– „Właściciel”, u którego jedliśmy dziś obiad, kupił mój czas i pracę – mówił dalej – lecz nie kupił całego Pancksa. Mam ja i swoje sprawy, własne interesy, na mój własny rachunek… tylko tst!… To sekret, pan Dorrit.

Rzuciła na niego niespokojnym wzrokiem i szyła znów w milczeniu, nie przerywając pracy.

– Może pani pokaże mi dłoń – rzekł po chwili. – Chciałbym spojrzeć, jeżeli można.

Chciałaby go się pozbyć jak najprędzej i nie śmiała odmówić, więc puściła igłę i podała mu rękę.

– Praca przez długie lata – rzekł powoli, dotykając ciemnym palcem lekko jej dłoni. – Dużo pracy. Ale po to przecież żyjemy. Aha, więzienie! Siwy gentleman – to ojciec! A ten drugi z klarnetem? Aha, stryj. Cóż to za pantofelki białe, atłasowe? Ha, siostra. A to brat, ten młodzieniec. A ta mała osóbka pracująca dla nich wszystkich? To pani, miss Dorrit.

Emi podniosła zdumione spojrzenie, lecz on patrzył na rękę taki uważnie, jak gdyby na niej czytał rzeczywiście.

– No i ja tutaj jestem – zarżał dobrodusznie. – Cóż pani o tym myśli?

– Nie wiem… Czy pan zobaczył coś złego?

– Złego? O nie! Przeciwnie. Zobaczy pani wkrótce.

Puścił jej rękę, przeczesał swoją zwichrzoną czuprynę rozstawionymi palcami i powtórzył, przenikając ją spojrzeniem.

– Dożyje pani i zobaczy! Proszę pamiętać, miss Dorrit! Ale teraz… nigdy, nigdy!

– Co nigdy? – zapytała, nic nie rozumiejąc, zdziwiona, że tak wiele wiedział o niej.

– Pani mnie nie zna wcale. Nie widziała mnie pani, nie poznaje. Wszystko jedno, gdzie byśmy się spotkali, pani mnie nie zna… wcale… nigdzie… nigdy! Czy zgoda?

– Zgoda, że co? – spytała.

– Że mnie pani nie pozna, gdziekolwiek panią spotkam… że pani na mnie nie zwróci uwagi. Jestem dla pani obcy, choć jestem cyganem, który zna pani przyszłość i powtarza: zobaczy pani wkrótce. Zatem zgoda?

– Zgoda – szepnęła – jeśli… pan nie zrobi nikomu nic złego.

– Ech! – machnął ręką i rżąc z cicha, wyszedł pospiesznie załatwiać swe tysiączne interesy. Idąc, kręcił i kiwał głową, widocznie zadowolony z rozmowy.

Emi została sama, lecz nie mogła nie myśleć o tym szczególnym człowieku i jego dziwnym zachowaniu. Nie mogła o nim zapomnieć, tym bardziej że właśnie od tej chwili spotykała go ciągle i na każdym kroku. Przy obiedzie widziała jego bystre, przenikające ją dziwnie spojrzenie, spotykała go na ulicy, widywała u pani Clennam. Przed upływem tygodnia – ku najwyższemu zdumieniu – spostrzegła go w Marshalsea rozmawiającego z odźwiernym. Parę dni potem odwiedzał już kogoś w Marshalsea i przechadzał się z nim po dziedzińcu. W niedzielę wraz z innymi przedstawiony został jej ojcu i uroczyście zaproszony do kawiarni przez całe towarzystwo.

Ale wszystko to było niczym w porównaniu ze zdziwieniem Plornisha, kiedy zobaczył Pancksa śpiewającego w kawiarni i fundującego piwo zgromadzonym. Zaledwie zdolny był szepnąć do siebie, że nikt w Rozdartym Sercu temu nie uwierzy.

A Pancks chodził pod rękę z Tipem i rozmawiał z nim jak przyjaciel, wreszcie, mijając Emi, mruknął tak nieznacznie, że nikt inny usłyszeć nie mógł:

– Pancks cygan, wróż, przepowiada szczęście!

Maleńka Dorrit dziwiła się temu wszystkiemu, obawiała się nawet, lecz dla siebie, jak zwykle, zostawiała wszelkie obawy i smutki. W duszy jej zachodziła jakaś nowa zmiana: chciałaby stać się prawie niewidzialna, służyć innym i spełniać swoje obowiązki bez uśmiechu zadowolenia czy promyka szczęścia. Niechaj ludzie o niej zapomną.

Najmilsze chwile spędzała teraz samotna w swej maleńkiej izdebce na poddaszu.

Kiedy nie miała roboty poza domem, a ojciec przyjmował gości lub bawił się w kawiarni, przebiegała szybko podwórze i po wysokich schodach przemykała się do swego kącika. Tu był jakiś inny świat. Żelazne kraty więzienia znikały, widziała przestrzeń, złote blaski słońca i siedząc w oknie, snuła wspomnienia, marzenia, często zamglone łzami, lecz miłe i drogie.

Poddasze było niskie, bez żadnej ozdoby, lecz w jego ścianach upływały Emi najmilsze w życiu chwile.

Pewnego dnia siedziała przy swoim okienku, szczęśliwa samotnością i ciszą swych marzeń, gdy na schodach rozróżniła kroki Maggi. Zbladła i zadrżała: pewno przysyłano po nią.

– Matusiu, matusiu – zawołała Maggi zdyszana – chodź, chodź prędko. On czeka tam na dole.

– Kto czeka, Maggi?

– Pan Clennam, naturalnie! Jest w pokoju pana i prosił, żebym przyszła tu i powiedziała, iż chciałby widzieć matusię.

– Nie jestem zdrowa, Maggi, i nie zejdę. Nie mogę. Muszę się trochę położyć. Głowa mnie bardzo boli. Idź, podziękuj mu, powiedz, że zastałaś mnie niezdrową. Zeszłabym, gdybym mogła.

– Ach, matusiu, nie można, to przecież niegrzecznie. Dlaczego twarz zasłaniasz?

– Głowa mnie bardzo boli.

– A czy to płacz pomaga, kiedy głowa boli? To i ja będę płakać dla ciebie, matusiu! – i ryknęła głośno.

Więc Emi uspokajała ją i prosiła, żeby grzecznie zaniosła odpowiedź panu Clennamowi, który czeka na to i jest taki dobry.

Maggi pobiegła ze śmiechem i dopiero wieczorem zjawiła się znowu.

– Ach, jaki był zmartwiony! – zawołała. – Chciał posłać po doktora. Przyjdzie znowu jutro i pewno nie będzie spał w nocy, matusiu! Czy długo jeszcze płakałaś? Czy cię głowa przestała boleć?

– Prawie przestała. Widzisz, odpoczęłam, czuję się dużo lepiej.

Tymczasem rozległ się dzwonek, wzywający gości do rozejścia się.

– Patrz, patrz, matusiu – zawołała Maggi – znowu tu jest. Kto to?

Emi spojrzała na dół i zobaczyła Pancksa idącego ku furtce szybkim krokiem.

– Powiada, że jest cyganem i umie wróżyć przyszłość – rzekła ze smutnym uśmiechem – lecz zdaje mi się, że on nie zna nawet teraźniejszości.

Taki sąd miała Emi o tym pracowitym człowieku, który w tak dziwny sposób krzyżował drogę jej życia. Czy się domyślał tego – nie wiadomo.

To pewne, że w ostatnich czasach Pancks pracował podwójnie i można by podziwiać jego siły. Mieszkał na przedmieściu Pentonville i co dzień odbywał z tego powodu bardzo dalekie kursy. Wynajmował mały pokoik od właściciela mieszkania, na którym widniał napis: „Rugg, ajent generalny”. Miał też prawo w każdą niedzielę i święta jadać tutaj obiady, uprzedziwszy o tym gospodarza.

Do niedawnego czasu Pancks mało przebywał w swym prywatnym lokalu i niewiele tutaj pracował, lecz obecnie codziennie prawie spędzał całe wieczory do północy w oficjalnym biurze pana Rugga, a często jeszcze potem świeciło się w jego okienku.

Wróż i cygan widocznie prowadził jakąś tajemniczą robotę, do której przywiązywał wielką wagę i nie tylko nie szczędził trudu, ale ponosił nawet pewne koszty.

Jednocześnie rozszerzał koło swoich znajomości. Po zapoznaniu się z panem Chiverym, zjawił się wkrótce i w sklepie z tytoniem, a po kilku dniach był tam jak u siebie i co ważniejsze, w tajemniczy sposób umiał skłonić biednego Johna do opuszczenia wilgotnego gaju na podwórzu, a podjęcia się jakichś ważnych interesów.

John zaczął znikać nieraz na kilka dni z domu, a roztropna pani Chivery nie miała nic przeciw temu z dwóch przyczyn: po pierwsze wywierało to wyraźnie bardzo dodatni wpływ na jego zdrowie, a po wtóre, za każdą podobną wycieczkę Pancks, wnosił do jej kasy pewną stałą sumkę. Skłonił ją zaś do przyjmowania tych pieniędzy w sposób zupełnie prosty:

– Syn pani nie chce przyjąć wynagrodzenia za pracę, dlaczego pani nie ma wziąć za niego? To przecież jedna kieszeń, a interes jest zawsze interesem.

Doszło nawet do tego, że pewnej niedzieli Pancks zaprosił Johna Chivery’ego na obiad.

Obiad naturalnie był u pana Rugga, panna Rugg osobiście zajęła się przyrządzeniem baraniej pieczeni i puddingu, przygotowano owoce i ciastka, a Pancks kupił butelkę rumu, ażeby rozweselić serce swego gościa.

Lecz wszystko to było niczym w porównaniu z żywą sympatią, którą otoczono tu Johna. Skoro wszedł w odświętnym stroju, lecz bez laski z rączką ze słoniowej kości i pięknej kamizelki w złote kwiatki, niby słońce ogołocone z najświetniejszych swoich promieni, pan Rugg podał mu ręce, przedstawił go córce i zapewnił w energicznych wyrazach, że był często przedmiotem ich rozmowy. Po czym wziął z jego ręki wysoki i sztywny kapelusz i umieścił na oknie, twierdząc, że tutaj będzie zupełnie bezpieczny.

Wzruszony dowodami tak żywej przyjaźni, John dziękował nieśmiało z właściwą mu skromnością, powtarzając, iż czuje się szczęśliwy, ponieważ może służyć pannie Dorrit. Niewiele zrobić może, ale spełni wszystko, co jest w jego mocy, i to sprawia mu przyjemność.

Obiad był doskonały, pieczeń i pudding zniknęły bez śladu, zarówno jak rzodkiewki, ser i ciastka, a gdy kieliszki napełniono rumem Pancks wyjął swój notatnik, zaczął szybko przewracać kartki, czytać w nim i notować coś pospiesznie. Pan Rugg uważnie zaglądał w jego notatki przez ramię, a John z okiem wzniesionym na dość niski sufit, pogrążył się w marzeniach.

Wreszcie Pancks skończył pracę, przejrzał swoje kartki, tu i ówdzie coś dodał lub poprawił, ułożył je w pewnym porządku i wziął w rękę jak karty.

– Na początek cmentarz w Bedfordshire. Kto weźmie? – zapytał.

– Biorę, jeśli nikt nie chce – rzekł Rugg, sięgając po kartkę.

Pancks podał ją generalnemu ajentowi i zaczął się wpatrywać w inne.

– Teraz mamy zebranie informacji w Yorku. Kto przyjmuje?

– To nie dla mnie – rzekł Rugg stanowczo.

– Więc może pan podejmie się tej pracy, panie Johnie?

Młodzieniec przyjął kartę z pewną skwapliwością, a Pancks wygłaszał dalej:

– Mamy jeszcze kościół w Londynie, to dla mnie… Księgi rodzinne, biorę je na siebie. A to dla pana, Johnie, kopia spisu w Durham, i ten marynarz z Dunstable dla pana. Ja mam dwie sprawy, prawda? Więc jeszcze ten pomnik, to będzie trzy. Akt zejścia dziecka, to cztery. To już wszystko.

Karty były rozdane, Pancks sięgnął teraz do kieszeni, wyjął woreczek i zaczął obliczać pieniądze przeznaczone na koszty podróży.

– Pieniądz szybko się toczy – rzekł z westchnieniem, posuwając część w stronę Johna, a drugą w stronę pana Rugga. – Ale bez niego nic!

– Mogę tylko powiedzieć, że nie jestem dosyć bogaty, aby opłacać sam koszty podróży. Chciałbym chodzić piechotą, ale pan się na to nie zgadza. A jednakże to byłoby dla mnie rozkoszą – zapewnił John – wznosząc większe oko do sufitu.

Tak szlachetna bezinteresowność młodzieńca na pannie Rugg dziwne sprawiła wrażenie, gdyż dzielna ta dziewica, aby nie wybuchnąć śmiechem, zatkała sobie usta i uciekła do kuchni.

Spełniono kieliszki rumu za powodzenie sprawy i z właściwym panu Pancksowi pośpiechem związane tajemnicą towarzystwo rozbiegło się do swoich zajęć.

W taki sposób przebywał ścieżkę życia ten energiczny rycerz niezmordowanej pracy, jedynym bezcelowym jakimś krokiem było z jego strony niewytłumaczone zainteresowanie, jakie okazywał kalece cudzoziemcowi.

Ile razy przechodził przez Rozdarte Serce, wstępował na sekundę do jego izdebki i można by mniemać, iż śmiejące się zawsze oblicze Jana Baptysty Cavaletta, zdrowe zęby i wesołe oczy działały odświeżająco na cały organizm Pancksa.

Rzeczywiście była to postać, która wbrew wszelkim przeszkodom umiała sobie zjednać w krótkim czasie życzliwość otoczenia. Mieszkańcy Rozdartego Serca z niechęcią i niedowierzaniem przyjęli nowego sąsiada. Cudzoziemiec! Takiego zawsze można podejrzewać o ukryty w kieszeni sztylet. A do tego kaleka. Kalecy cudzoziemcy powinni być bezwarunkowo odesłani do swojego kraju! Zresztą wszyscy cudzoziemcy, jak wiadomo, są to ludzie bez wartości, niemoralni, zdolni do wszelkiego rodzaju występków.

Podejrzliwie zatem patrzono na kulawego Włocha, gdy przy pomocy laski szybko przebiegał podwórze, z wesołymi oczami, twarzą uśmiechniętą i białymi zębami, które ciągle pokazywał. Zatrzymywał się przy dzieciach i rozmawiał z nimi swoim niezrozumiałym językiem, w ciągu kilku tygodni nie popełnił żadnego występku i nie groził nikomu sztyletem.

Gdy Pancks przyszedł pierwszy raz po komorne, zrozumiał zaraz o co chodzi, odłożył kawałek drewna, na którym bardzo zręcznie wyrzynał jakieś kwiaty, i podał egzekutorowi owiniętą w papier należność.

Pancks był szczerze zdziwiony. Kiwał głową i chrząkał, wreszcie zwrócił się do pani Plornish z zapytaniem, co myśli o sąsiedzie.

Pani Plornish miała serce, jak mówiła, więc musiała przyznać, że kaleka cudzoziemiec nie zasługuje na żadną naganę. Zawsze wesoły, mówi zabawnym językiem, ale już można się z nim porozumieć, ślicznie śpiewa, wyrzyna z drewna bardzo śmieszne figle i gdzieś to wszystko nosi, widocznie sprzedaje, przy tym pan Clennam daje mu czasem zajęcie i używa go na posyłki.

Jedno tylko zauważyli mieszkańcy Rozdartego Serca: nim wyjdzie na ulicę, zawsze wchodzi po schodkach na najwyższą część muru i patrzy przed siebie. Czy w tej stronie znajduje się jego ojczyzna, czy stamtąd wygląda kogoś, czy obawia się czegoś – odgadnąć jeszcze niepodobna.

Cavaletto patrzył i słuchał, zdawało się, że coś niecoś miarkuje z tej rozmowy, w końcu wskazał na swoją laskę.

– Spodziewać się krótki noga dobrze! Altro! – zawołał niby po angielsku i zaśmiał się tak wesoło, iż zdawało się wszystkim, że słońce ukazało się zza chmury.

– Altro, Altro! – powtórzył Pancks wesoło i odtąd, ile razy przechodził przez Rozdarte Serce, mimo zmęczenia i pośpiechu wbiegał na poddasze śpiewającego Włocha, jeżeli go nie zastał na podwórzu, i skinąwszy mu głową, wołał głośno:

– Hola, Altro, mój stary!

– Altro, Altro! – odpowiadał kulawy cudzoziemiec, trzęsąc głową i rękami, niby pajac.

– Altro! – powtarzał Pancks, zbiegając już ze schodów i raźniejszy szedł dalej, jak gdyby odpoczął.

ROZDZIAŁ XIV

Dwadzieścia pięć!

Rozmowa z Pancksem o rodzinie Dorritów na nowo zaniepokoiła Clennama i zbudziła uśpione nieco podejrzenia co do jakichś niezałatwionych rachunków. Bo co może obchodzić Pancksa Maleńka Dorrit albo jej ojciec? Nie należy on przecież do ludzi, którzy bawią się w dociekania dla zaspokojenia próżnej ciekawości. Nie mógł wątpić, że Pancks ma cel wytknięty i zupełnie jasno określony, ale jaki? Czy szukając zupełnie czegoś innego, nie odnajdzie przypadkiem dziwnego łącznika, który wiąże Maleńką Dorrit z panią Clennam?

A jeśli go odnajdzie, czy mu powie? Dlaczego z tej sprawy robi tajemnicę? Artur gotów był oddać wszystko bez wahania, byle zagładzić winę rodziców, jeśli rzeczywiście istniała, ale musi ją poznać. Czy Pancks mu w tym pomoże?

Jednocześnie dziwiło go zniknięcie Emi. Nie widywał jej prawie. Nie było jej w domu lub zamykała się w swoim pokoju. Zrozumiał wtedy, że mu jej brakuje. Napisał do niej i odpowiedziała bardzo serdecznie, zapewniając, że jest zdrowa i bardzo zajęta. To go jednak dziwiło – dlaczego jej już nie spotyka?

Właśnie wrócił do siebie wieczorem z Marshalsea, kiedy zastał w mieszkaniu pana Meaglesa, który powitał go głośnym okrzykiem:

– Tattycoram!

– Co się stało?

– Uciekła!

– Jak to? Co to znaczy?

– Nie mogła zliczyć do dwudziestu pięciu, doliczyła tylko do ośmiu i poszła!

– Kiedy? Dlaczego? Nie mogę zrozumieć.

Bo pan nie zna jej gwałtownego charakteru. Najlepsze dziecko i takie samotne! Bez nikogo na świecie! Ale teraz nic nie pomoże zburzyłaby mury Bastylii, gdyby ją zamknąć gwałtem!

– I jakże się to stało? Niech mi pan opowie.

– Nie jest to łatwe, panie Clennam, nie jest łatwo. Trzeba znać porywczość tego dziecka. Tyle lat była u nas. Wszyscy przywiązaliśmy się do niej, choć znaliśmy jej wady. A teraz, gdzie jest i co się z nią stanie?

– Więc dlaczego uciekła?

– Słyszał już pan zapewne, że Pieszczotka… Wolelibyśmy wprawdzie, żeby się tak nie spieszyła. Dla rodziców rozstawać się z jedynym dzieckiem… No, ale chce i koniec. Idzie za mąż. Z tego powodu wszyscy jesteśmy podnieceni, rozczuleni. Tatty nie znosiła tego. Przypuszczam, iż przypomnienie, że sama nie miała rodziców, że jej nikt tak nie pieścił, doprowadza ją do tego stanu. Dość, że wybuchy gniewu zaczęły się powtarzać coraz częściej przy lada sposobności. Jeżeli przy tym byłem, przypominałem zawsze: „Licz do dwudziestu pięciu!”. Wczoraj byliśmy z matką w pokoju Pieszczotki… To prawie ostatnie wieczory… Matka ciągle o tym pamięta… Uściskała ją na dobranoc i wyszliśmy. Nagle słyszymy straszny krzyk Pieszczotki, która biegnie za nami przerażona, a za nią sina Tattycoram tupie nogą, sypie z oczu iskrami, krzyczy: „Nienawidzę was, nienawidzę!”. „Licz do dwudziestu pięciu, moje dziecko!” – wołam. Tak jest przyzwyczajona do tego rozkazu, że natychmiast zaczęła liczyć, ale doszła tylko do ośmiu i wybuchnęła na nowo wściekłością.

Nie cierpi nas, nienawidzi, jesteśmy egoistami, zdaje nam się, że nasza córka jest jedyną godną miłości istotą. Nie pozostanie z nami. Nie chce nas więcej widzieć. Zamknęła się u siebie, a dziś rano nie zastaliśmy jej w pokoju.

– I nie wie pan, dokąd poszła?

Pan Meagles rozłożył ręce.

– Miss Wade? – rzucił Clennam.

– Myślałem o niej, ale gdzież jej szukać? Pamięta pan, że zawsze odsuwała się od ludzi, jakby nie chciała mieć z nimi nic wspólnego.

– Lecz pisała do Tattycoram.

– Tak, i w jej pokoju znaleźliśmy kawałek koperty, na której można przeczytać nazwę ulicy…

Wyjął z kieszeni kawałek koperty i podał Arturowi, który przeczytał: Grosvenor Square przy Park Lane. Nic więcej ani numeru, ani nazwiska, a jednak obaj zdecydowali, że tam się udać trzeba i wyszli.

Wieczór był ciepły, wilgotny i duszny. Część drogi jechali powozem. Wysiedli na rogu Oxford Street i zaczęli poszukiwania.

Była to długa i mozolna praca. Uliczki wąskie, wijące się dziwnie, pokrzyżowane z sobą, domy stare, dziwaczne, pełne niespodzianek, często zdawały się bez wejścia, zwłaszcza przy wieczornym zmroku. A jeśli zadzwonili, zawsze ta sama odpowiedź: nikt nie słyszał o miss Wade, nikt jej nie zna.

Parę godzin upłynęło im w ten sposób i znaleźli się w tym samym miejscu, od którego rozpoczęli swą drogę. Naprzeciwko znajdował się stary budynek, ciemny i posępny.

Zastukali raz, drugi, trzeci – nadaremnie.

– Dom pusty – rzekł Meagles.

– Jeszcze raz spróbuję.

Jednocześnie usłyszeli wewnątrz ciężkie kroki, ktoś otworzył drzwi z klucza i czekał.

– Przepraszam – zaczął Clennam – czy pani nie wiadomo, gdzie mieszka miss Wade?

– Tutaj – odpowiedział głos starej kobiety.

– Czy jest w domu?

– Nie wiem na pewno. Proszę wejść, pójdę spytać.

Drzwi zatrzasnęły się głucho za nimi, a ciężkie kroki posuwające się naprzód były jedynym przewodnikiem w ciemności. Gdzieś wysoko przez okno od ulicy wpadało słabe światło latarni i ono jedynie rozpraszało cokolwiek mrok wąskiej sieni.

Omackiem szli po schodach, lecz znaleźli się w końcu w obszernym, dusznym pokoju.

Stara kobieta wyszła i przyniosła lampę, którą postawiła na stole.

– Jest – rzekła – zaraz przyjdzie.

Otarła ręce w fartuch, spojrzała na obcych zapadłymi głęboko oczami i odeszła.

Duży pokój sprawiał wrażenie, jak gdyby ktoś przejezdny rozlokował się tutaj na krótki czas. Ale nie było czasu rozpatrywać szczegółowo urządzenia, gdyż miss Wade ukazała się po chwili, jak zawsze dumna, piękna, pogardliwa, z wyzywającym uśmiechem na ustach. Wskazała panom krzesła, ale sama stała i przemówiła pierwsza:

– Sądzę, że zgaduję cel pańskich odwiedzin, możemy więc od razu przystąpić do rzeczy.

– Czy pani wie, co się stało z Tattycoram?

– Jest u mnie.

– W takim razie zechce jej pani powiedzieć, że wszyscy oczekujemy jej powrotu i chętnie przebaczamy ten dziecinny wybryk.

– Przebaczamy? – powtórzyła miss Wade z ironią. – Jeżeli wolno wiedzieć, cóż jej państwo przebaczają?

– Mój przyjaciel ma na myśli uniesienie młodej dziewczyny, spowodowane widocznie zazdrością – objaśnił Clennam, widząc pewne zakłopotanie pana Meaglesa.

– Tak? – zapytała miss Wade wyniośle i przez chwilę trwało milczenie.

– Pan Meagles chciałby ją widzieć – zaczął znowu Clennam. – Czy pani ma coś przeciwko temu?

– Ja? Bynajmniej! Henryko, proszę.

Otworzyła drzwi i wprowadziła zaginioną.

Dziwną sprzeczność stanowiły te dwie kobiety obok siebie: miss Wade niewzruszona i spokojna, z zaciętymi ustami i pogardliwym spojrzeniem, Tattycoram drżąca hamowanym gniewem, a zarazem zmieszana i niepewna.

– Oto twój pan i opiekun – odezwała się miss Wade wyniośle. – Pozwala ci wrócić. Możesz stać się znowu niewolnicą kaprysów jego córki i zabawką całego domu. Będą cię przezywali cudacznym imieniem, które im pozwala wskazywać cię palcem i opowiadać o swych dobrodziejstwach. Słowem, szlachetni ci panowie przybyli po to, aby ci oznajmić, że skruszona i żałująca możesz zasłużyć na ich przebaczenie. Cóż, chcesz tam wrócić, Henryko?

– Wolę umrzeć! – zawołała Tattycoram podrażniona tymi słowami.

Miss Wade trzymając ją ciągle za rękę, odwróciła się z uśmiechem do gości.

– Wobec tego, czy panowie mają jeszcze coś do powiedzenia?

Pan Meagles przez chwilę pod wpływem wzburzenia nie był zdolny przemówić, lecz zapanował na koniec nad sobą i ze zwykłą dobrocią zwrócił się do wychowanki:

– Tattycoram – rzekł – nazywam cię imieniem, które ci było dane przez pieszczotę i zła wola jedynie może je nazywać przezwiskiem. Dziecko moje, policz do dwudziestu pięciu i przypomnij sobie te lata, które spędziłaś z nami. Przypomnij sobie, policzywszy do dwudziestu pięciu, czy kiedykolwiek spotkała cię krzywda! Nie żądam nic od ciebie, zapomnimy o tym, co zaszło, chodź ze mną i bądź znowu tym, czym byłaś dotąd.

– Za nic w świecie! Niech mnie pani wyprowadzi! – powtórzyła Tattycoram z zawziętością. – Nie chcę, nie, nie, nigdy w życiu! Wolałabym pokrajać się w kawałki!

– A zatem? – zwróciła się miss Wade do przybyłych.

– Moje dziecko! – zawołał pan Meagles, lecz Tattycoram wyrwała się nagle, zatkała uszy i uciekła w głąb mieszkania.

Miss Wade triumfowała.

– Jakkolwiek zdaje mi się, że cel rozmowy naszej wyczerpany – przemówiła wyniosłym tonem. – Mogę objaśnić panów, co mi daje prawo i jest źródłem mojego wpływu na to dziecko. Obie nie znałyśmy rodziców, a ludzie chcieli z nas zrobić igraszkę dla swoich samolubnych celów. Miałam dość siły, aby obronić siebie, wyrwę z ich szponów i tę nieszczęśliwą.

Szyderczo skinęła głową i wyszła z pokoju.

Za chwilę ukazała się staruszka, ażeby panom oświetlić schody.

Clennam ujął pod rękę przyjaciela, któremu łzy na chwilę zasłoniły oczy i nic nie mówiąc, sprowadził go na dół.

ROZDZIAŁ XV

W starym domu

W starym domu tymczasem życie płynęło cichą, ciemną strugą, nie zdradzając na pozór żadnej zmiany. W pokoju pani Clennam przesuwał się fotel na kółkach i płonął niegasnący ogień na kominku, w gabinecie Flintwincha zjawiali się interesanci, Jeremiasz pisał i odbierał listy, bywał na giełdzie, kontrolował księgi, prowadził z panią Clennam długie i ciche narady, porozumiewał się z domami handlowymi, odwiedzał doki i bywał w specjalnych kawiarniach.

A biedna Efri bała się i drżała z trwogi, nasłuchiwała szmerów, uderzeń i tarcia, siadywała przed ogniem z głową nakrytą fartuchem, podsłuchiwała rozmawiających wspólników, nie umiała odróżnić snu od rzeczywistości i wyglądała już zupełnie na obłąkaną.

Jeremiasz zabronił jej bardzo surowo ukazywać się w gabinecie podczas przyjmowania interesantów i nazywać go po imieniu. Nie szczycił się bynajmniej taką żoną.

Maleńka Dorrit skończyła całodzienną pracę, zawijała materiał i zbierała nitki, kiedy wszedł Pancks, który i tutaj bywał czasem. Oznajmił, że przechodząc, wstąpił w imieniu swego „właściciela” dowiedzieć się o zdrowie pani Clennam.

– Pan Casby wie dobrze – odparła matka Artura surowo – jaki jest stan mojego zdrowia.

– Istotnie? – zdziwił się Pancks, ogarniając bystrym spojrzeniem Emi, klęczącą na podłodze. – Jednak pani wygląda bardzo dobrze.

– Pan tędy często przechodzi? – zapytała pani Clennam z zsuniętymi brwiami.

– Prawie co dzień w różnych godzinach.

– Więc powiedz panu Casby’emu, że sobie nie życzę, aby o moje zdrowie dowiadywał się za pańskim pośrednictwem. Jeśli mnie chce odwiedzić, jestem zawsze w domu. Do widzenia.

Krótkie to pożegnanie popierał ruch ręki wymownie wskazujący gościowi drzwi. Wobec tego Pancks rzucił spojrzenie na Emi, przegarnął ciemną ręką czarne włosy i skierował się poważnie ku wyjściu.

– Do widzenia, szanowna pani, ukłony od pana Casby’ego i pani Flory.

Pani Clennam z brodą opartą na ręku odprowadziła go do drzwi spojrzeniem chmurnym i podejrzliwym, potem przeniosła wzrok na Maleńką Dorrit, która podniosła się z klęczek i otrzepywała sukienkę. Oczy ich się spotkały.

– Czy znasz tego człowieka? – przemówiła pani Clennam z groźbą w głosie.

– Bardzo mało – odparta Emi. – Od pewnego czasu spotykam go dość często na ulicy, parę razy przemówił do mnie, to wszystko.

– Co mówił?

– Dobrze nie wiem, bo go nie zrozumiałam. Jest dla mnie bardzo dziwny. Ale nie było w tym nic niegrzecznego.

– Dlaczego przychodzi za tobą aż tutaj?

– Tego nie wiem, proszę pani – odparła z zupełną szczerością.

– Ale wiesz, że przychodzi tu dla ciebie?

– Tak mi się zdaje, tylko nie rozumiem po co.

Pani Clennam spuściła głowę i ze spojrzeniem utkwionym w podłodze, zamyśliła się tak głęboko, jak gdyby zapomniała o obecności Emi.

Maleńka Dorrit nie śmiała poruszyć się z miejsca, bała się jej przeszkodzić.

Na koniec przesunęła się cichutko i przechodząc koło fotela szepnęła:

– Dobranoc pani!

Nagle matka Artura wyciągnęła rękę i łagodnie oparła ją na ramieniu Emi.

W ciemnym kącie pokoju Efri otworzyła oczy tak szeroko, że stały się prawie okrągłe i podniosła ręce do głowy.

– Powiedz mi, mała – rzekła – czy wielu masz przyjaciół?

– Nie, pani, oprócz pani tylko jeden mularz i jeszcze jeden pan niezmiernie dobry.

– Nie ten, co był przed chwilą?

Emi stanowczo potrząsnęła głową.

– O, nie, pani! Zupełnie niepodobny i nic z nim nie ma wspólnego!

– To dobrze – rzekła pani Clennam i Efri ujrzała wyraźnie na jej twarzy coś podobnego do uśmiechu. – Pytam cię o to, ponieważ mnie obchodzisz. Zdaje mi się, że byłam twoim przyjacielem, kiedy jeszcze nie miałaś innych?

– Tak, proszę pani. Pamiętam. Wiem, że gdyby nie pani i robota, jaką mam tutaj, nieraz, o, nieraz byłoby nam bardzo ciężko.

– Wam? – spytała pani Clennam, patrząc na zegarek męża, który leżał przed nią na stole. – Wiele was jest?

– Teraz już brat i siostra zarabiają, a ja tylko ojcu pomagam.

– I bardzo ciężkie było wasze życie? – mówiła pani Clennam, obracając w ręku zegarek.

– Czasem ciężkie – odpowiedziała Emi łagodnym głosem – lecz wtedy myślę sobie, ilu ludzi na świecie jest nieszczęśliwszych od nas.

– Oto rozumne zdanie! – zawołała pani Clennam. – Masz słuszność, moje dziecko. Jesteś dobra, rozsądna i umiesz być wdzięczna… albo zupełnie nie znam się na ludziach.

– Nie zasługa być wdzięczną, skoro ktoś jest dla nas dobry. To przecież naturalne – zauważyła Emi.

Wtedy stała się rzecz tak dziwna, że biedna Efri zupełnie straciła przytomność, gdyż zwątpiła o świadectwie własnych zmysłów.

Oto pani Clennam, surowa i kamienna pani Clennam, przyciągnęła do siebie małą szwaczkę i złożyła na jej czole pocałunek.

Doprawdy stokroć mniej byłoby dziwne, gdyby schylił się czarny sufit, aby pocałować podłogę.

Toteż Efri chwiejnym krokiem szła po schodach, aby za małą Emi zamknąć drzwi na dole.

Lecz wyjrzawszy na ulicę, ku swemu zdziwieniu ujrzała znowu Pancksa. Zamiast iść swoją drogą, mały, czarny człowieczek kręcił się koło domu, walcząc z wichrem, i zobaczywszy Dorrit, wyminął ją szybko tuż przy drzwiach. Przy tym spojrzał na nią, wydał dziwne rżenie i szepnął, przyciskając palec do ust:

– Pancks wróż, cygan, przepowiada dobre rzeczy!

Przestraszona Emi przytuliła się prawie do muru, a Pancks zarżał raz jeszcze i zniknął w ciemności.

Efri stała za progiem, prawie przykuta do miejsca. Bo jeśli to „wróż, cygan” to czegóż się można spodziewać? Jakie jeszcze okropne dziwy ją czekają?

Jak gdyby w odpowiedzi, gwałtowny poryw wiatru szarpnął z całej siły, uderzył w mury i kominy i z hałasem zatrzasnął przed Efri drzwi domu.

Efri chwyciła się za głowę.

Cóż teraz pocznie sama na ulicy? I co zrobi pani Clennam, sama jedna w domu?

Co począć? Ach, co począć?

Zarzuciła fartuch na głowę, pobiegła kilka kroków w jedną stronę, potem w drugą, zajrzała przez dziurkę od klucza, jakby to coś pomogło i znów zaczęła biec, gdyż razem z wiatrem uczuła spadające zimne krople deszczu. Wtem stanęła jak wryta, ktoś położył jej rękę na ramieniu.

Był to wysoki mężczyzna w płaszczu zarzuconym na ramię i w futrzanej czapce. Wyglądał na cudzoziemca. Miał czarne włosy, czarne, podkręcone do góry wąsy ze rdzawymi końcami i wielki garbaty nos. Gdy się śmiał, koniec nosa zbliżał się do wąsów, a wąsy podnosiły się do nosa.

– Czegóż się pani boi? – spytał dobrą angielszczyzną.

– Pa… na!

– Mnie?

– Tak… i burzy… i drzwi się zatrzasnęły… Jakże wrócę do domu?

– Ba! – rzekł nieznajomy. – W końcu pani wróci. Czy zna pani nazwisko Clennam?

– Czy znam? To dobre sobie! – zawołała Efri, klasnąwszy w dłonie ze zdziwienia.

– Gdzież mieszka?

– A gdzież może mieszkać, jak nie w swoim domu? – zawołała Efri, nachylając się znowu do dziurki od klucza. – Ale co teraz będzie? Jest sama w swoim pokoju i nie może się ruszyć, bo nogi ma bezwładne. A ten drugi filut sobie poszedł… Chyba zwariuję tutaj!

Cudzoziemiec uważniej teraz spojrzał na nią, na dom, odstąpił kilka kroków i zatrzymał się wzrokiem na wąskim oknie małej izdebki, znajdowała się tuż przy wejściu.

– Czy wolno spytać, gdzie jest owa dama, która nie może poruszyć się z miejsca? – przemówił wreszcie, kryjąc w wąsach koniec nosa.

– Na górze, te dwa okna, gdzie się świeci.

– Tak. Jestem dość wysoki, ale bez drabiny tam dosięgnąć mogę. Mówiąc otwarcie, otwartość jest cechą mego charakteru: chcesz pani, ażebym drzwi otworzył?

– Niechże ci Bóg nagrodzi, poczciwy człowieku! – zawołała z radością Efri. – Otwórz mi jak najprędzej! Ona tam może się spalić tymczasem!

– Za chwileczkę. Biuro o tej godzinie zamknięte?

– Od dawna! – zawołała Efri z desperacją.

– W takim razie uczynię pani propozycję. Idę prosto ze statku, jak pani łatwo może zauważyć – mówił, wskazując mokry płaszcz i buty. – Dopłynęliśmy późno z powodu wichury, przeklęty wiatr! Tym sposobem nie mógłbym dzisiaj załatwić interesu pieniężnego. A zależy mi na tym bardzo. Więc otworzę pani te drzwi pod warunkiem, że następnie sprawdzi pani kogoś, kto będzie mógł załatwić moje sprawy. W przeciwnym razie…

I wzruszył ramionami, okazując, że go nic nie obchodzi.

Efri zgodziła się uszczęśliwiona.

Wówczas nieznajomy zrzucił płaszcz i oddał jej do potrzymania, stąpił kilka kroków dla rozpędu i podskoczył tak zręcznie, że uchwycił za ramę, pchnął okno, otworzył je i zniknął w głębi w mgnieniu oka.

Efri patrzyła na to, drżąc jak w febrze. Obcy wydał jej się nagle strasznym człowiekiem i pomyślała, że gdyby chciał udać się na pierwsze piętro i zamordować jej panią, nic by na to poradzić nie mogła.

Na szczęście cudzoziemiec nie miał morderczych zamiarów i spokojnie drzwi jej otworzył.

– A teraz, jeśli łaska – rzekł, kryjąc koniec nosa między wąsy i odbierając swój płaszcz – cóż to jest, do wszystkich diabłów?!

Rzeczywiście gdzieś bardzo blisko dał się słyszeć szczególny szelest, przygłuszony, niby daleki, głuchy łoskot i jakieś lekkie uderzenia połączone z wyraźnie odczuwanym drżeniem podłogi.

– Co to znaczy? – powtórzył, patrząc na kobietę.

– Och! Ja to ciągle słyszę! – szepnęła przerażona Efri, mrużąc oczy.

Cudzoziemiec słuchał przez chwilę z twarzą bladą i posiniałymi ustami, ale skoro wszystko ucichło, machnął ręką.

– Głupstwo! – rzekł. – A teraz proszę sprowadzić tego jegomościa, który może załatwić moje sprawy.

Trzymał rękę na klamce i nie wpuszczał Efri do środka, gotów w razie odmowy zatrzasnąć wejście przed nosem.

– Ale pan mu nie powie, że się drzwi zamknęły?

– Ani słówka.

– I pan nie pójdzie do niej na górę?

– Nie ruszę się z miejsca.

Pobiegła. Lecz tak była niespokojna, że zawróciła znowu i kryjąc się pod cieniem muru, sprawdziła, że stał na progu nieruchomy. Wtedy pospieszyła znowu do kawiarni, w której przesiadywał Jeremiasz i wezwawszy go do powrotu, pędziła co tchu pierwsza, obawiając się równie pięści swego małżonka, jak niespodzianki w domu.

Obcy stał wciąż na progu nieruchomy, a z góry słychać było donośny głos pani Clennam:

– Cóż tam się dzieje? Dlaczego nikt nie odpowiada? Czy jest tam kto na dole?

Zdyszani małżonkowie już dopadli wejścia.

Nagle cudzoziemiec cofnął się kilka kroków, jak gdyby ujrzał widmo.

– Umarły czy żywy! – krzyknął z przerażeniem. – Skądże się tu wziąłeś, u licha?

Flintwinch spojrzał na gościa niemniej zdziwionym wzrokiem, obejrzał się, jak gdyby spodziewał się zobaczyć kogoś poza sobą, znowu objął nieznajomego spojrzeniem błyszczących oczu i nagle zwrócił się do żony.

Porwał ją tak gwałtownie, że czepek spadł jej z głowy, a biedna Efri kurczyła się tylko pod gradem jego uderzeń.

– No, tym razem dostaniesz, co ci się należy – wołał zapamiętale. – Dość już tego…

Lecz obcy z galanterią podniósł czepek Efri i kładąc rękę na ramieniu jej małżonka, przemówił z nadzwyczajną grzecznością:

– Przepraszam najuprzejmiej, że przerywam tę wesołą małżeńską igraszkę, lecz może pan pozwoli zwrócić sobie uwagę, że tam ktoś bardzo energicznie się dopytuje, co się stało na dole.

Jeremiasz puścił żonę, oprzytomniał. Odwrócił się do schodów i zawołał głośno:

– Jestem tu. Efri zaraz poda światło.

– Czym mogę panu służyć? – zwrócił się do cudzoziemca.

– Może pan będzie łaskaw przede wszystkim zapalić świecę.

– Słusznie. Proszę zaczekać.

Znalazł po ciemku świecę i zapałki, które były wilgotne i zapalały się, ale wnet gasły, upłynęło więc kilka minut, nim blady płomyk świecy rozjaśnił ciemności.

Teraz Jeremiasz spostrzegł, że nieznajomy stał o parę kroków i rozpatrywał go z taką uwagą, jak gdyby pragnął zbadać każdą zmarszczkę na twarzy.

– Proszę pana do biura – rzekł, obrzucając go także ciekawym badawczym wzrokiem. – Nic się nie dzieje! Niechże pani będzie spokojna! – zwrócił się w stronę schodów. – Przecież krzyczę, że tu jestem!

– Boi się? – spytał obcy.

– Ona? Na stu mężczyzn dziesięciu nie ma tyle odwagi co ona!

– Paralityczka?

– Od dawna. Jedyna przedstawicielka tego domu, jestem jej wspólnikiem.

Weszli do biura. Flintwinch postawił świecę, wskazał gościowi krzesło i sam usiadł.

– Jestem na rozkazy.

– Nazywam się Blandois.

– Blandois? Nie znam.

– Przypuszczałem, że otrzymałeś pan już przekaz od swojego korespondenta w Paryżu.

– Nic podobnego na pańskie nazwisko nie otrzymaliśmy.

Milczeli. Twarz obcego była uśmiechnięta, prawie szydercza. Wpatrywał się wciąż w Jeremiasza.

– To dziwne – zaczął znowu – jak pan jesteś podobny do jednego z moich znajomych! Teraz już mniej przy świetle, ale tam po prostu wziąłem pana za niego. Zdumiewające podobieństwo!

– Doprawdy? – rzekł niedbale Flintwinch. – Ponieważ jednak nie otrzymaliśmy żadnej korespondencji z Paryża na nazwisko Blandois…

– Ba! – mruknął nieznajomy, wyjął pugilares, wyszukał w nim jakiś list i podał wspólnikowi firmy.

– To może panu wystarczy – rzekł krótko.

Był to list znanej firmy polecający domowi handlowemu „Clennam i Spółka” otworzyć panu Blandois kredyt.

– W porządku – rzekł Jeremiasz. – Jesteśmy na pańskie usługi. Ale o tej godzinie nie mogę załatwić pańskiego interesu. Są formalności.

– Bardzo pięknie. Spóźniłem się, muszę zaczekać do jutra. Bardzo przepraszam, że zaniepokoiłem tę odważną kobietę tam na górze. Tymczasem jednak muszę gdzieś przenocować. Czy może mi pan wskazać oberżę w pobliżu?

– W tej okolicy nie znajdzie pan hotelu odpowiedniego do wymagań gentlemana.

– Jakkolwiek niewątpliwie jestem gentlemanem i szlachcicem, nauczyłem się w licznych podróżach gardzić przesądami. Demokrata-kosmopolita żąda jedynie czystości i zdrowego, gorącego pożywienia.

– W takim razie jest tu oberża niedaleko – mówił z wahaniem Flintwinch.

– Doskonale! Może mnie pan łaskawie zaprowadzi.

– Wpadnę tylko na górę powiedzieć pani Clennam, że wychodzę.

– Racz pan załączyć ode mnie ukłony i prosić o pozwolenie przedstawienia się osobiście tak niepospolitej kobiecie, skoro tylko zmienię podróżne ubranie.

Jeremiasz wrócił wkrótce, zapewniając, że pani Clennam będzie bardzo miło poznać jednego z klientów ich starego domu.

Godzinę później pan Blandois powtórnie zakołatał do drzwi domu pani Clennam. Efri mu otworzyła w czystym czepku, w przedsionku płonęły dwie świece, schody były też oświetlone, a w pokoju chorej rozłożono większy ogień na kominku i przygotowano wszystko do herbaty.

Pani Clennam w grzecznych słowach dziękowała, że odwiedził kalekę, o której świat dawno zapomniał. A co z oczu, to z myśli! Niegdyś dom Clennamów miał pewne znaczenie, dziś – mąż umarł, syn obrał sobie inny zawód, ona jako kobieta nie zawsze ma prawo reprezentować firmę, ale Jeremiasz Flintwinch został jej wspólnikiem, nie opuszczają ich starzy klienci, i chociaż interesy znacznie się ograniczyły, dom stoi mocno i ma ustaloną opinię.

– Pan nie jest Anglikiem? – dodała po chwili.

– Nie – odparł Blandois – nie jestem Anglikiem i nie mam narodowości w ogóle. W moich żyłach płynie krew sześciu narodów, a liczne podróże uczyniły mnie obywatelem świata.

– Nie jest pan żonaty, jak się zdaje?

– Wielbię płeć piękną, ale nie jestem żonaty.

– Może pan zechce osłodzić herbatę – grzecznie zapraszał Flintwinch.

– Dziękuję, w ogóle nie piję herbaty. Jaki stary zegarek!

Podając filiżankę pani Clennam, spostrzegł leżący obok niej zegarek i przypatrywał mu się z nadzwyczajnie baczną uwagą.

– Czy pani pozwoli? – spytał, wyciągając rękę. – Dziękuję! Nadzwyczajny. Stary. Trochę ciężki, ale dokładny. Dwie koperty, stara moda. Wolno otworzyć? Dziękuję. Jedwab haftowany złotem! Widziałem takie rzeczy w Holandii i w Belgii. „Nie zapomnij” i naturalnie pani nie zapomniała? – dodał, podnosząc na nią badawcze spojrzenie i ostrożnie kładąc zegarek na stole.

Flintwinch odchylił nieco głowę i utopił spojrzenie w rysach pani Clennam. Jej twarz kamienna nie zdradzała wzruszenia, odpowiedziała po chwili spokojnie:

– Nie zapominam. Życie takie, jak moje, nie pozwala zapomnieć. Nie chcę i nie usiłuję. Pamiętam o wszystkim, nawet o swoich grzechach i rachunku, jaki zdać muszę.

Flintwinch postawił mocno filiżankę i spojrzał na Blandois, jakby chciał powiedzieć: Widzisz? I cóż ty na to?

– Pani – rzekł Blandois – nigdy o tym nie wątpiłem.

Ale pani Clennam zdawała się tego nie słyszeć, mówiła do siebie czy do kogoś niewidzialnego, który lepiej rozumiał jej słowa.

– Gdybym zapomniała o błędach przeszłości, mogłabym uskarżać się na teraźniejszość, a nie skarżę się przecież. Przeciwnie, uważam to za łaskę Pana, który pozwala mi odkupić winy i zasłużyć na tej drodze na zbawienie. A więc nie zapomniałam, pamiętam, rozumiem i przyjmuję wyroki Boskie z rezygnacją.

Położyła dłoń na zegarku, jakby tym dotknięciem mówiła do niego.

Blandois gładził wąsy i wpatrywał się w nią uważnie.

– Nie wiem, czy te pobożne racje przekonają pana Blandois, prawdopodobnie mniej rachuje się z Panem Bogiem – odezwał niespodzianie Flintwinch.

– O, przeciwnie! – zawołał Blandois. – Bardzo przepraszam! Religijność jest cechą mego charakteru.

Gość nadzwyczaj uprzejmie żegnał panią domu, a Flintwinch patrzył na niego z uwagą.

– Dziękuję panu bardzo, że zechciałeś odwiedzić starą kobietę-kalekę – rzekła pani Clennam. – Wybacz, że za wiele mówiłam o sobie. Flintwinch jest od jutra na pańskie usługi. Życzę przyjemnego pobytu w tym mieście.

Pan Blandois dziękował, przesyłał od ust białą ręką pocałunki i cofał się do progu, gdzie przystanął, jakby zdziwiony.

– To antyczna komnata! – zauważył z pewną przesadą. – Zawiniłem, nie rzuciwszy na nią okiem. Ależ tu każdy szczegół mówi o przeszłości!

– Cały dom taki – chłodno odparła pani Clennam. – Prawdziwy antyk, chociaż bez pretensji.

– Gdyby pan Flintwinch chciał mnie po nim oprowadzić, byłbym nieskończenie wdzięczny. Mam słabostkę do starych domów, więc przepraszam za śmiałą prośbę.

– Bądź pan przygotowany na widok ruiny, posępnej i obdartej – mruknął Flintwinch bez wielkiego zapału, biorąc do ręki świecę.

Lecz pan Blandois zaśmiał się tylko, uderzając go przyjaźnie ramieniu.

– Nie chodzi panu zapewne o górę? – podsunął Flintwinch, znaleźli się na korytarzu.

– Przeciwnie, jeśli to nie będzie nadużyciem pańskiej fatygi.

Jeremiasz zaczął ciężko wstępować na schody, przysuwając świecę do wilgotnych murów i otwierając drzwi pustych pokoi, ciemnych, zastawionych gratami, pełnych kurzu.

– Nie wiem, czy się panu opłaciła droga – mówił, otwierając komnatę, w której nocował Artur.

Blandois był zachwycony. Przebiegał za przewodnikiem schody i korytarze, lecz kiedy Flintwinch obejrzał się niespodziewanie, spostrzegł, że gość zupełnie nie zwraca uwagi na mury i otoczenie, a natomiast badawczo wpatruje się w niego. Sprawdził to raz i drugi z niemiłym uczuciem, a kiedy podniósł głowę i spojrzał w oczy cudzoziemca, spotkał wzrok zuchwały, złośliwy, szyderczy i usłyszał śmiech przytłumiony.

Na koniec zeszli na dół i przynajmniej nierówność schodów nie powiększała różnicy poziomu między wysokim gościem i niskim gospodarzem. Lecz i wtedy Blandois nie spuszczał oka z Jeremiasza.

– Jestem zachwycony – wołał. – Co za tajemniczość! Czy pan słyszy dziwne szmery i odgłosy?

– Tutaj? Nigdy nie słyszę.

– Jak to? Czyż taki stary dom może nie być nawiedzany przez diabła?

– Przynajmniej nie przychodzi pod własnym imieniem – odrzucił Flintwinch obojętnie.

– Ha, ha, ha! A ten portret?

Lecz patrzył na Flintwincha, jakby on był portretem.

– To nieboszczyk pan Clennam, mąż mojej obecnej wspólniczki.

– Właściciel zegarka, który podziwiałem?

Flintwinch skinął głową w milczeniu.

– Dzielny charakter ma ta kobieta – zauważył znowu nieznajomy, wskazując głową w kierunku pokoju pani Clennam.

– Tak, ma dużo siły woli i odwagi.

– Musieli być szczęśliwi?

– Kto? – zapytał Flintwinch.

– No, ci dwoje – odparł Blandois, wskazując schody i portret, ale nie odwracając oczu od Flintwincha.

– Tego nie wiem. Prawdopodobnie. Każda rodzina ma jakieś swoje tajemnice.

– Tajemnice! – zaśmiał się dziwnym, przygłuszonym śmiechem Blandois i pochyliwszy twarz nad Jeremiaszem, uderzył go jednocześnie obu rękami po ramionach.

– Tak, tak, każda rodzina! Są różne tajemnice, panie Flintwinch, prawda?

Poklepał Jeremiasza po plecach i wybuchnął przeciągłym śmiechem, który w pustym domu budził dziwne echo. Ten wybuch wesołości drażnił Jeremiasza w najwyższym stopniu, ale nie mógł jej przeszkodzić.

– Pozwól mi pan na chwilę – przemówił Blandois, odbierając mu świecę – chciałbym przypatrzyć się trochę mężowi tej niepospolitej kobiety. – Ho! I w tych rysach jest także stanowczość… tylko inna… One zdają się mówić… jakże tam: „Nie zapomnij!”… Tak: nie zapomnij! Ten portret mówi do mnie. Słowo daję, panie Flintwinch.

Oddał świecę, obejrzał raz jeszcze Flintwincha, niby jeszcze ciekawszy portret, oświadczył, że jest zachwycony domem i że dzisiejszy wieczór wart dla niego więcej niż czek, nawet na dużą sumę.

Flintwinch nie mógł się mylić, spostrzegając, że zachowanie Blandois było chwilami brutalne i wyzywające, ale zachował cały swój kamienny spokój i wygląd odciętego przez życzliwą rękę wisielca z kawałkiem postronka na szyi.

– Jestem zachwycony dzisiejszą wizytą – powtarzał Blandois w sieni, już ubrany w swój płaszcz i czapkę. – Przyznaję, że nie spodziewałem się tyle. Czy pan miewasz przeczucia, panie Flintwinch?

– Nie rozumiem – odparł Jeremiasz po prostu.

– Jak to, czyż nie przeczuwasz pan na przykład przyjemności, która ma cię spotkać wkrótce?

– W tej chwili nic podobnego nie przeczuwam.

– A ja przeczuwam, panie Flintwinch, że staniemy się wkrótce… dobrymi znajomymi. Jestem tego zupełnie pewny.

– Nie przeczuwam – powtórzył spokojnie Jeremiasz.

– Nie przeczuwasz nic w tym rodzaju, mój miły, że musimy się stać przyjaciółmi?

– Nie wiem.

– Więc chodź do mnie na buteleczkę – zaproponował gość z dziwnym uśmiechem.

Wyszli razem. W oberży Blandois kazał podać wino w swoim pokoju i zasiedli z Flintwinchem naprzeciwko siebie.

Lecz jeśli cudzoziemiec liczył na to, że upoi Flintwincha i rozwiąże mu język, to zmarnował bez skutku trzy butelki. Jeremiasz spełniał chętnie każdy toast, pozwalał nalewać sobie nową czarę, pił, milczał i był zupełnie przytomny.

Blandois zrozumiał wreszcie, że mógłby go w ten sposób poić do jutrzejszego wieczora równie bezskutecznie, więc podniósł wąsy w górę i patrzył na niego złośliwie.

– A zatem jutro zgłosi się pan do nas po odbiór swej należności? – odezwał się Jeremiasz niespodzianie, jak człowiek rozważający interesy.

– Bądź spokojny, moja kapuściana głowo – odparł Blandois, ruszając wąsami. – Zgłoszę się i odbiorę, co mi się należy. Daję słowo szlachcica, że posłyszycie o mnie i że się spotkamy, a wtedy was pociągnę… bądź spokojny.

Lecz nazajutrz Blandois nie zgłosił się do biura, a gdy wieczorem Flintwinch przyszedł dowiedzieć się o niego w oberży, powiedziano mu, że wyjechał bardzo rano.

Pomimo to Jeremiasz był zupełnie pewny, że go wkrótce zobaczy.

ROZDZIAŁ XVI

Pewnej niedzieli

Pewnej niedzieli Emi odwiedziła Plornishów i zastała u nich ojca pani Plornish, starego Nandy’ego, który mieszkał w przytułku dla starców. Był on niegdyś śpiewakiem w jakimś skromnym przybytku muzy, nie wiodło mu się w życiu, wydał córkę za Plornisha, który odziedziczył zarazem jego długi i z tego powodu znalazł się w Marshalsea. Niezdolny do zarobkowania starzec przeniósł się do przytułku i powiedział córce, że nie wróci do nich, dopóki wszystkie długi nie będą spłacone.

Ciężar tych długów – w gruncie rzeczy drobnych – przytłaczał jednak biednego Plornisha, który wszakże nie tracił nadziei, że kiedyś będzie lepiej.

A wówczas stary ojciec wróci do nich, nie będzie nosił tego strasznego ubrania, po którym każdy poznaje z daleka, że to biedak żyjący z miłosierdzia. Wtedy pani Plornish będzie najszczęśliwszą z kobiet i już więcej niczego nie będą pragnęli.

Teraz tylko w niedzielę, i to bardzo rzadko, pan Nandy mógł odwiedzać rodzinę i rozweselać śpiewem biedną izdebkę. Nie miał on więcej głosu od zmęczonego ptaszka, lecz córka słuchała go zawsze z zachwytem i zapewniała zazdrosne sąsiadki, że nikt na świecie nie śpiewa tak pięknie, jak jej ubogi ojciec.

– Ach, jak to dobrze, że pani dziś przyszła, miss Emi – zawołała ucieszona pani Plornish. – Ojciec nam zaśpiewa o Filis i Chloe. Tak dawno u nas nie był!

– Nie można, Saro, trudno – tłumaczył się starzec.

– Będzie inaczej, gdy ojciec znów zamieszka z nami. Tam nie mają wyrozumienia dla nikogo.

– Będzie inaczej – mówił biedny śpiewak z błyskiem nadziei w oczach. – Naturalnie. Przyjdzie ta chwila, jeśli się Bogu spodoba.

– To już ojca wola – odezwał się Plornish. – Ciężko bywa, lecz Sara świadkiem, że chętnie podzielimy się kawałkiem chleba, byle być razem, jak pan Bóg przykazał.

– Nie, nie, dobry Tomaszu – szeptał wzruszony staruszek – nie będę odejmował od ust twoim dzieciom. Wiesz, jak postanowiłem, reszta w mocy Boga.

Wkrótce staruszek zaczął się wybierać, gdyż chciał dziś jeszcze odwiedzić Marshalsea i złożyć uszanowanie panu Dorritowi. Pan Dorrit był dla niego zawsze bardzo łaskaw. Mógłby iść z miss Dorrit, jeżeli pozwoli.

Emi zgodziła się chętnie, gdyż także wracała do domu i z przyjemnością widziała, jak dumny był staruszek, idąc obok niej przez ulicę.

Szli z wolna, rozmawiając – na moście wiszącym Emi zaproponowała odpoczynek i usiedli na jednej z ławek. Patrzyli na rzekę, a staruszek mówił, co by zrobił, gdyby do niego przypłynął taki statek pełen złota. Wynająłby dla Plornishów piękny dom z ogrodem, co dzień pijaliby kawę na śniadanie, a przy obiedzie lemoniadę. Myśl o tym rozweselała go i pokrzepiła.

Tuż prawie przed więzieniem spotkali strojną Fanny. Na widok Emi prowadzącej starca cofnęła się kilka kroków, a twarz jej wyrażała taką zgrozę, że Maleńka Dorrit się przelękła. Pozostawiła pana Nandy’ego i pobiegła do przerażona siostry.

– Fanny, co się stało? – zapytała.

– Fanny, Fanny! Wstydziłabyś się raczej pokazywać w biały dzień na ulicy pod rękę z żebrakiem z przytułku! Nie masz żadnej godności – oburzała się starsza siostra.

– Nie rozumiem takiego wstydu – odparła Maleńka Dorrit. – Opiekuję się biednym starcem, to nie przynosi ujmy.

Ale Fanny wzruszyła tylko ramionami i odwróciwszy się z pogardą, przeszła na przeciwną stronę.

Emi ujęła znów starca pod rękę i weszła do więzienia. Na dziedzińcu spostrzegła ojca, który zmierzał właśnie w tę stronę. Ujrzawszy ją, przystanął, odwrócił się i nie witając pana Nandy’ego, spiesznie odszedł do siebie.

Teraz już przestraszona Maleńka Dorrit prosiła starca, aby posiedział chwilę na ławce przed mieszkaniem odźwiernego, a sama pobiegła na górę.

Zastała pana Dorrita na fotelu, z twarzą ukrytą w dłoniach.

– Ojcze, co się stało? – zawołała Emi. – Czy sprawiłam ci jakąś przykrość?

– Dziecko więzienia! – zawołała Fanny, wbiegając też po schodach.

Pan Dorrit skinął na nią, żeby umilkła i odsłonił zbolałe oblicze.

– O, Emi! – rzekł. – Wiem dobrze, że nie miałaś złego zamiaru, a jednakże dotknęłaś mnie boleśnie.

– Nie rozumiem, ojcze! – zawołała Emi bliska płaczu. – Zawsze byłeś tak dobry dla biednego Nandy’ego.

– Tak – powtórzył pan Dorrit – lituję się nad nędzą tego starca i przyjmuję go chętnie, jak wiernego sługę, dla którego moje względy mają wysokie znaczenie. Ale to ma granice. Moje dziecko pod rękę z żebrakiem w liberii… O, to dla mnie za wiele!

Wtem ktoś zapukał do drzwi. Wszedł John z listem przysłanym przez posłańca. Pan Dorrit uspokoił się natychmiast. Otworzył list, dość zręcznie wsunął w rękę bilet bankowy, jaki się w nim znajdował i zaczął wpół czytać, a wpół objaśniać głośno:

– Od pana Clennama… przyjdzie dzisiaj po południu… przesyła pozdrowienie… ma nadzieję, że zastanie cię tu, Emi! Dziękuję, Johnie. Czy ktoś czeka na odpowiedź?

– Nie, panie.

– Bardzo ci dziękuję, Johnie. Kłaniaj się matce. Spodziewam się, że zdrowa?

– Dziękuję panu.

Biedny młodzieniec wyszedł, chwiejąc się na słabych nogach i układając nowy dla siebie nagrobek:

Tu leżą śmiertelne szczątki
JOHNA CHIVERY’EGO
który, ujrzawszy bóstwo swojej duszy zalane łzami boleści,
nie mógł przeżyć tego widoku i skrócił dni swoje,
zostawiając rodziców w nieutulonym żalu.

– Emi, moje dziecko – zwrócił się pan Dorrit do córki – gdzież mój biedny protegowany? Przyprowadźże tu zaraz pana Nandy’ego, gdyż pomyśli, że niechętnie go widzimy.

– Mój ojcze – rzekła Emi, która łkała jeszcze – czy nie byłoby lepiej, żebyś ty poszedł po niego?

Pan Dorrit spojrzał na córkę uważnie.

– Masz słuszność, owszem – powiedział swobodnie. – Ty idź do siebie, uspokój się i obmyj oczy, skoro ma przyjść pan Clennam.

– Wolałabym nie widzieć go dziś, ojcze!

– To już dziecinada! Za nic się na to nie zgodzę. Człowiek tak przyzwoity, dobrze wychowany, nie zasługuje na to, aby mu robić niegrzeczności. Idź do siebie, Emi, i wróć, proszę cię bardzo.

Zeszli razem. Pan Dorrit zastał starca przy wejściu. Na jego widok podniósł się i zdjął kapelusz. Ojciec Marshalsea przywitał go bardzo uprzejmie, pytał o zdrowie i zabrał na górę.

Po drodze wezwał Maggi i kazał jej zrobić herbatę, kupić chleba, masła, wędliny i sera, słowem, prawdziwie gościnne przyjęcie. Przyszła i Maleńka Dorrit, i z robotą w ręku usiadła z boku na krzesełku.

Zjawił się pan Clennam. Pan Dorrit prezentował mu obecnych.

– Moja starsza córka, Fanny. Mój protegowany, pan Nandy, biedny starzec, mieszka w przytułku. Pan zna Plornishów? Ojciec pani Plornish.

– Tak? Bardzo mi miło – zapewniał pan Clennam – mam nadzieję, że wkrótce poznamy się bliżej.

I życzliwie uścisnął rękę starca.

– Maggi, rozłóż na oknie tę gazetę, moje dziecko, i podaj herbatę panu Nandy’emu – polecił dobrotliwie pan Dorrit. – Jeszcze kawałek szynki, mój kochany Nandy. Jakże niewiele jadasz? Emi, podaj mu to miękkie ciastko.

Był troskliwy do końca. Ofiarował biedakowi szylinga na tytoń i polecił Maggi sprowadzić go ze schodów. Sam stanął w oknie i patrzył na starca, gdy wolnym krokiem przechodził podwórze.

– Smutna starość – zwrócił się do pana Clennama.

Fanny włożyła kapelusz, zabierając się do wyjścia, gdy wszedł Tip, powitał obecnych ukłonem, uściskał Emi, pochylił się ku ojcu, skinął głową do Fanny i usiadł na krześle.

– Czyż nie masz przyjemności znać pana Clennama? – spytał zadziwiony ojciec.

– Nie mam i wcale jej sobie nie życzę – odparł młodzieniec niedbale.

– Co to znaczy? – zawołał ojciec Marshalsea surowo. – Jak śmiesz w mojej obecności…

– Nie gorączkuj się, ojcze – przerwał Tip wyniośle. – Wiem, co robię, i nie chcę znać tego pana, ponieważ nie postąpił ze mną, jak się postępuje z gentlemanem.

– Przebacz mu, panie Clennam – zawołał pan Dorrit. – A co do Ciebie, Tipie, nie mogę wyjść z podziwu, jak śmiesz w moim mieszkaniu, wobec mego gościa…

– Ach, mój ojcze, nudne morały zostawmy dla dzieci. Nie chcę cię irytować, więc ustępuję z placu. Chodźmy, Fanny.

Ojciec Marshalsea upadł na fotel, wzburzony tym nowym dzisiaj przejściem. Zastanawiał się prawdopodobnie, w jakich słowach rozpocząć tłumaczenie Tipa, gdy weszło dwóch delegatów z kawiarni, prosząc, aby pan Dorrit raczył prezydować na zebraniu muzykalnym, które się rozpoczynało.

– Obowiązki mojego stanowiska! – zwrócił się ojciec Marshalsea do pana Clennama. – Nie wątpię, że pan rozumie moje położenie.

Clennam, który przyszedł wyłącznie dlatego, aby pomówić z Emi, naturalnie rozumiał wszystko i prosił pana Dorrita, aby nie kazał czekać na siebie zgromadzonym.

Tym sposobem, po kilku tygodniach daremnych usiłowań, znalazł się sam na sam z Maleńką Dorrit. Wprawdzie Maggi zmywała szklanki, ale ona się nie liczyła.

Artur wziął krzesło i postawił je obok Emi, usiadł i położył rękę na robocie, nad którą pochyliła bladą twarz.

Wziął robotę i położył ją na stole.

Emi złożyła ręce i nie zmieniała postawy. Wziął jedną małą rączkę i zamkną ją w swojej.

– Maleńka Dorrit – mówił łagodnie – tak dawno się nie widzieliśmy!

– Byłam bardzo zajęta, panie.

– Dziś byłaś u Plornishów, a ja o tym nie wiedziałem.

– Nie… nie chciałam panu przeszkadzać. Pan teraz ma tyle pracy.

Oczy miała spuszczone, głos cichy i drżący.

– Moje dziecko – rzekł Clennam – dlaczego zmieniłaś się dla mnie?

Emi nie mogła dłużej panować nad sobą i wybuchnęła płaczem, zasłaniając twarz rękami.

Artur milczał chwilę, czekając, aż się uspokoi.

– Maleńka Dorrit – zaczął nareszcie – pozwoliłaś mi się tak nazywać. Twój płacz sprawia mi wielką przykrość, ale może przyniesie ci ulgę.

– Tak, panie – powtarzała – tak…

– Ale już teraz uspokój się, dziecko. Wierz mi, cała ta scena nie warta jednej łzy twojej. Żałuję, że przyszedłem i dałem do niej powód.

Uspokoiła się trochę, lecz łzy płynęły jeszcze po jej twarzy.

– Pan jest tak dobry – przemówiła znowu – nie może pana dziwić, że taka niewdzięczność…

– Tst! – szepnął. – Zapomnijmy i nie mówmy o tym. Chcę być tylko dla ciebie przyjacielem, któremu obiecałaś ufać. Czy pamiętasz?

– Będę pamiętać o tym i dlatego proszę pana… żeby… żeby pan nie sądził Tipa zbyt surowo, bo… bo… jakież wychowanie tu… w tych murach…

Podniosła oczy na Artura i umilkła.

– Czy pan był chory? – zapytała zmienionym głosem.

– Nie.

– Więc… pan miał jakieś… ogromne zmartwienie.

Artur zamyślił się.

– Przeżyłem przykre chwile – odezwał się wreszcie. – Ale to już minęło. Nie przypuszczałem, że to wyczytasz na mej twarzy. Powinienem lepiej panować nad sobą. Postaram się o to, biorąc przykład z Maleńkiej Dorrit.

Był ogromnie zdziwiony spostrzeżeniem Emi, lecz zdecydował się skorzystać z tego. Pragnął jej zaufania, a czyż nie jest słusznie zdobyć je własną szczerością?

– Nie gniewam się tym razem, że mnie twarz moja zdradziła – powiedział. – Z kimże mogę mówić otwarcie o tym, co boli, jeżeli nie z tobą. Jesteśmy przecież przyjaciółmi i pierwszy dam ci dowód zaufania. Jestem stary, moje dziecko, bardzo stary i… zapomniałem o tym… Wychodzi za mąż młodziutka dziewczyna, do której przywiązałem się zanadto… Sam o tym nie wiedziałem… i dopiero… teraz… to mnie dużo kosztowało…

– Zresztą to już minęło – dodał po chwili milczenia. – Już minęło. Mówię o tym, żebyś zdała sobie sprawę, jaka między nami jest różnica wieku. Mógłbym prawie być twoim ojcem. I dlatego chyba mam prawo się spodziewać, że Maleńka Dorrit będzie ze mną szczera… nawet co do uczuć, o których nie mówi się zwykle… Dlaczego unikałaś mnie? – zaczął po chwili. – Wiem, że mnie unikałaś, Maleńka Dorrit.

– Tu mi jest najlepiej – rzekła cichym głosem. – Tu spełniam obowiązek.

– Czy pamiętasz, co mówiłaś mi wtedy na moście? Wyrzucasz sobie krótką przechadzkę dla zdrowia, dla nabrania sił i odwagi. Dużo myślałem o tym, moje dziecko, i… chciałem zapytać… czy nie masz jakiejś małej, maleńkiej tajemnicy, którą powinnaś mi także powierzyć?

– Tajemnicy? – powtórzyła Emi słabym głosem. – Nie… nie mam takiej tajemnicy…

– Maleńka Dorrit – przemówił jeszcze ciszej, delikatnie biorąc jej rękę – tak dawno chciałem o tym porozmawiać z tobą… otwarcie… Uważaj mnie za starca, który cię bardzo kocha, jak swoje własne dziecko… Gdyby nie to, iż w tym pokoju skupiają się wszystkie twoje uczucia i myśli, dawno pomówiłbym z twym ojcem, prosząc go o pozwolenie umieszczenia cię odpowiedniej. Lecz wiem, że nie zgodziłabyś się na to… Jesteś jednak młodą dziewczyną, twoje serce może uderzyć dla kogoś poza murami tego smutnego więzienia…

Emi potrząsnęła głową energicznie, była bardzo blada i nie patrzyła na niego.

– Może to się stać, Maleńka Dorrit.

– Nie… nie… nie… – wyszeptała z taką stanowczością, a jej postać wyrażała taki beznadziejny smutek, że Artur długo potem nie mógł zapomnieć jej głosu ani wyrazu twarzy.

– Może się to stać kiedyś, Maleńka Dorrit… Chodzi mi tylko o to, żebyś wtedy… obdarzyła mnie zaufaniem. Czy przyrzekasz?

– Dziękuję. Ale to się nigdy nie stanie.

– Więc mogę na to liczyć? Maleńka Dorrit… Dziś i zawsze?

– Nic prawie nie mam do ukrywania przed panem.

– Mogę być tego pewny? Mogę być spokojny, kiedy zacznę myśleć o tobie sam w swoim pustym pokoju?

Szybkie kroki dały się słyszeć na schodach, Emi spojrzała na drzwi zaniepokojona, ktoś zapukał mocno, ale niepewną ręką, jednocześnie prawie drzwi się otworzyły i wszedł Pancks ze zwichrzoną czupryną, z palącymi się czarnymi oczami, sapiąc jak lokomotywa i rozlewając zapach piwa i tytoniu.

– Pancks cygan, wróż, dobra nowina! – bełkotał.

Uśmiechał się dziwnie i stał nieruchomy na progu, obejmując pokój, Artura i Dorrit takim wzrokiem, jakby był panem Marshalsea, wszystkich tu więzionych i wszystkich dozorców. Podniósł do ust cygaro i puścił taki kłąb dymu, że prawie zniknął z oczu w tym obłoku, a gdy się znów ukazał, prawe oko miał przymrużone, a lewe rzucało jakieś dziwne blaski.

– Pancks wróż cygan… – powtarzał. – Śpiewałem w kawiarni, Nie znam się na muzyce, ale to wszystko jedno! Mogę dziś nawet tańczyć, jeśli chcecie.

Emi widocznie drżała, Artur przypuścił na chwilę, że Pancks się upił, ale zrozumiał zaraz, że choć piwo istotnie zawróciło mu trochę w głowie, jakaś głębsza przyczyna podnieca go do tego stopnia.

– Dzień dobry państwu – zaczął. – Wiem od pana Dorrita, że tu jesteście. Jakże zdrowie, miss Dorrit? Jak zdrowie, panie Clennam? Do pana na chwileczkę mam interes… Nie chcę żeby tam spostrzegli, że mnie nie ma. Ja dziś funduję wszystkim!

Zdawało się, że jakieś iskry elektryczne tryskają z jego oczu i wzburzonych włosów, a gdy wybuchnął rżeniem, które było śmiechem, Emi, drżąc z trwogi, mocniej ścisnęła rękę Artura.

– Pani się boi? – zawołał Pancks. – Nie trzeba. Nie znamy się przy ludziach, sam prosiłem, ale to nie dotyczy pana Clennama. To swój! Nieprawdaż, panie Clennam? Nieprawdaż, miss Dorrit?

Artur był tak wzburzony, że nie mógł wydobyć głosu. Emi spostrzegła, że usta miał sine i wzrokiem porozumiewa się z Pancksem. Wymieniali jakieś przelotne, błyskawiczne prawie spojrzenia.

– Mam panu coś powiedzieć, ale… nie pamiętam – plątał się Pancks. – Aha, piękne towarzystwo! Funduję dzisiaj wszystkim, nie ma o czym mówić! Zastawię zaraz stoły na podwórzu! Chciałbym wyprawić ucztę Baltazara! Będzie pieczeń, pudding i wino. Mam nadzieję, że zarząd mi pozwoli, nieprawdaż, miss Dorrit?

Emi nie mogła wątpić, że Artur rozumie, co znaczą wykrzykniki tego dziwnego człowieka i to ją przejmowało większym jeszcze niepokojem.

–  À propos, miss Dorrit, czy chce pani wiedzieć, co tam na ręku jeszcze napisane? Ha, ha! Dobra nowina! Dobra nowina! Zawarliśmy pewien układ, panie Clennam. Zauważą, że mnie tam nie ma, ale chcę dotrzymać słowa. Może pan zejdzie ze mną. Do widzenia, miss Dorrit!

Chwycił nagle obie jej ręce, ścisnął mocno, że o mało nie krzyknęła i rzucił się ku schodom, a Artur wybiegł za nim tak pospiesznie, iż potknął się i omal nie spadli obaj razem.

– Na Boga, co się stało? – spytał Artur, gdy znaleźli się wreszcie na dole.

– Zaraz, zaraz… to pan Rugg, mój przyjaciel… wspólnik… zaraz, zaraz. Chodźmy.

I pociągnął przyjaciela-wspólnika pod pompę. Sam schylił głowę, a pan Rugg pompował, nie żałując energii. Strumień zimnej wody zlał czarną czuprynę parowego motoru raz i drugi, Pancks wyprostował się i otarł chustką twarz i włosy.

– To mi rozjaśni myśli – powiedział do Artura, który patrzył na niego ze zdziwieniem. – Słowo honoru daję, kiedy człowiek wie na pewno, co my wiemy, i widzi pana Dorrita tam przy stole, a miss Dorrit w tej sukni, w tym pokoju… a wie to, co my wiemy… Daj pan plecy, panie Rugg, dobrze… trochę wyżej!

Odstąpił parę kroków i jak koń na wyścigach przeskoczył przez przyjaciela-wspólnika, stanął na równe nogi i ująwszy za guzik pana Clennama, poprowadził go w ciemny kąt za studnią. Tu każdy z dwóch wspólników wyjął zwój papierów z kieszeni.

– Odkryłeś pan coś w sprawie Dorrit? – zapytał Clennam gorączkowo.

– Trochę! – odparł ze rżeniem, którego żadne pióro nie wyrazi.

– Znalazłeś krzywdziciela?

– Jak to? Co to znaczy?

– Dzięki Bogu! – zawołał Clennam z westchnieniem ulgi. – Więc cóż to jest?

– Zaraz się pan dowie – mówił krótkimi zdaniami, rozwijając papiery, które trzymał w ręku. – Gdzie jest genealogia? Aha! A dokument numer cztery, panie Rugg… Bardzo dobrze… Idźmy dalej! Jesteśmy dzisiaj zupełnie w porządku. Już zupełnie. Choć prawnie potrwa to jeszcze dni kilka. Pracujemy już nad tym ile, panie Rugg? No, mniejsza o to! Pan musi przygotować Maleńką Dorrit, panie Clennam… ale jeszcze nie teraz. Powiem panu, jak przyjdzie pora. Gdzie jest ogólna suma? Aha!… Proszę, czytaj. To pan musi powiedzieć Maleńkiej Dorrit… To majątek ojca Marshalsea!…

ROZDZIAŁ XVII

Sezam

Było tak wcześnie, że Artur Clennam leżał jeszcze w łóżku, kiedy wszedł Pancks z papierami zawiadomić go, że sprawa Dorrit jest formalne skończona i mogą dzisiaj nawet opuścić więzienie.

Pancks rozumiał, że do tej zmiany należy przygotować rodzinę i powierzał to Arturowi. Przy tej okazji z dumą i zapałem mówił o swojej, pracy, która doprowadziła do tak świetnego rezultatu.

On pierwszy wpadł na pomysł, że jest jakiś związek między nazwiskiem Dorrit i spadkiem dla potomków wygasłej rodziny, właścicieli Dorsetshire. On sam ze zdumiewającą cierpliwością snuł długie miesiące tę wątłą, nieuchwytną prawie nitkę, która chwilami rwała się zupełnie. On włożył w ten interes wszystkie swoje oszczędności, a kiedy mu zabrakło, pożyczył od Rugga i zawiązał z nim spółkę. On wynalazł niestrudzonego pomocnika w osobie Johna Chivery’ego. On sam wreszcie znajdował szczególną przyjemność w tej myśli, że pracuje dla Maleńkiej Dorrit, która go pociągała w dziwny sposób i zachęcała swą prostotą do wytrwania.

Zresztą wytrwałby dla samego interesu, bo przecież po to jesteśmy na świecie, ale zawsze milej pracować dla Dorrit.

– Sądzę, że prócz tego pańska praca będzie wynagrodzona bardzo hojnie – zauważył Clennam. – Jestem tego pewny.

– I ja tak samo myślę – rzekł Pancks zupełnie szczerze. – Nie targowałem się z góry, ale gdybym odłożył z tego tysiąc funtów, byłbym zadowolony, a myślę, że jestem tyle wart.

Mówiąc to wszystko, nie usiadł na chwilę, kręcił się po pokoju, rżał, sapał, gryzł paznokcie i wichrzył włosy, na koniec spojrzał szybko na zegarek i oświadczył, że musi spieszyć się dalej.

– Dziś mała Emi szyje u pani Flory – dodał na pożegnanie – niech się pan tam z nią zobaczy.

Nie potrzebował do tego namawiać. Artur ubrał się zaraz, żeby uprzedzić jej przyjście i udał się do pana Casby’ego.

Flora powitała go bardzo zdziwiona, lecz gdy jej powiedział, z czym przychodzi, najpierw się rozpłakała ze wzruszenia, a potem zaczęła go prosić usilnie, ażeby jej pozwolił stać za uchylonymi drzwiami, kiedy będzie rozmawiał z Emi.

Artur z uśmiechem skinął głową, gdyż właśnie Maleńka Dorrit ukazała się na progu.

Ze zdziwieniem podniosła oczy na Artura i pobladła, ujrzawszy wyraz jego twarzy.

– Co się stało, panie Clennam? – zapytała z trwogą.

– Nic złego, moje dziecko. Przyszedłem tutaj, aby zobaczyć się z tobą. Mam dla ciebie dobrą nowinę.

– Dobrą nowinę?

– Najlepszą, jaka być może!

Wziął ją za rękę, przyciągnął do siebie i otoczył ramieniem, obawiając się, ażeby nie upadła.

– Najlepszą, jaka być może? – powtórzyła prawie bez głosu.

– Tak, droga Maleńka Dorrit… twój ojciec…

Jej blada twarzyczka zajaśniała nagle radością oczekiwania „dobrej nowiny”.

– Ojciec? – spytała z zapartym tchem.

– Ojciec twój będzie wolny… wkrótce… bardzo prędko… Jeszcze o tym nie wie. Musimy go uprzedzić… przygotować… pamiętaj, że musimy to zrobić niedługo…

Emi przymknęła oczy, jakby je wysłała naprzód tam, gdzie jej ojciec.

– To nie wszystko jeszcze – mówił dalej Artur. – Czy chcesz usłyszeć więcej?

Ruchem ust odpowiedziała twierdząco.

– Ojciec nie będzie biedny, wyszedłszy z więzienia. Niczego mu nie braknie… Czy mogę mówić dalej? Pamiętaj, że musimy go uprzedzić… wkrótce…

Nic nie odpowiedziała. Więc milczał przez chwilę, potem zapytał znowu:

– Czy mam mówić dalej?

Skinęła lekko głową.

– Ojciec twój jest bogaty. Jest już teraz. Jesteście bardzo bogaci, wy wszyscy. I ty, najlepsza córko.

– Ojciec… oj-ciec… – wyszeptała bardzo wolno, jej głowa opadła mu nagle na ramię: Emi straciła przytomność…

W tej samej chwili zjawiła się Flora, ułożono troskliwie zemdloną na sofie, ukazały się sole i kolońska woda. Wkrótce przyszła do siebie.

Otworzyła oczy, lecz widoczne było, że nie wie co się stało. Patrzyła na Artura prawie z bezmyślnym wyrazem. Wtem błysnęło w jej oczach przypomnienie, oblała się rumieńcem, usiłowała podnieść.

– Do ojca – rzekła. – Chcę wrócić do ojca… Muszę mu to powiedzieć…

Upadła na kolana i zalała się łzami, wzniosła ku niebu oczy i złożyła ręce, z ust jej padały bezładne wyrazy dziękczynienia, miłości – dla ojca – za ojca.

Poczciwa Flora także wybuchnęła płaczem.

Wkrótce Emi znalazła się wraz z Arturem w powozie, który niósł ich szybko przez nędzne ulice do ponurego miejsca, gdzie upłynęła jej młodość.

Artur malował jej przyszłość. Mówił, że będzie wolna od przymusowej pracy, od uciążliwych zajęć, ale ona słuchała uważnie tylko wtedy, kiedy mówił o ojcu. Dla niej jedynym szczęściem była jego wolność, jego bogactwo i zadowolenie.

Odźwierny spojrzał na nich zdziwiony, gdy wysiedli z powozu i szli przez podwórze, kilku więźniów widziało ich zmienione twarze – i w mgnieniu oka całe Marshalsea obiegła wieść nadzwyczajna, której nikt nie rozumiał.

Maleńka Dorrit zapukała do drzwi ojca i wsunęła się pierwsza z rozchylonymi ustami, bijącym sercem i płonącym wzrokiem. Artur wszedł za nią.

Starzec spojrzał na nich zdziwiony. Nie był przygotowany na te odwiedziny, nie mógł pojąć co znaczą ich zmienione twarze.

Emi usiadła przy nim i oparła mu obie ręce na ramionach.

– Ojcze – rzekła – jestem taka szczęśliwa!

– Szczęśliwa?

– Tak, ojcze… pan Clennam przyniósł tę dobrą nowinę… taką dziwną… taką nieprawdopodobną. Przyniósł dla ciebie, ojcze… ale gdyby mnie nie przygotował… myślę…

Łzy nagle popłynęły jej po twarzy, patrzyła ojcu w oczy rozpromienionym wzrokiem.

Pan Dorrit zbladł, rękę położył na sercu i spojrzał na Clennama.

– Niech się pan uspokoi – prosił Artur. – Dobre wieści, lecz trzeba się oswoić, przygotować… Niech pan pomyśli sobie o jakimś wielkim szczęściu. Mówią nieraz o niespodziankach. Zdarzają się i dzisiaj, panie Dorrit.

– Zdarzają się i dzisiaj – z wolna powtórzył starzec. – Co to znaczy? Zdarzają się szczęśliwe niespodzianki… dla mnie?

– Tak – odpowiedział Clennam.

– I cóż mnie może spotkać tu dobrego…? – mówił, zdejmując binokle i kładąc je na stole.

– Pozwól pan, że odpowiem na to zapytaniem. Powiedz pan, czego byś pragnął najgoręcej? Nie lękaj się żądać za wiele!

Starzec patrzył uważnie na Artura. Na zmęczonej, zniszczonej jego twarzy odmalowało się jakieś bolesne uczucie. Z wolna podniósł rękę, którą przyciskał serce i wskazał mur więzienia, który zamykał widok.

– Już go nie ma – rzekł Clennam.

Starzec milczał z oczami utkwionymi w oczach Artura.

– Już go nie ma – powtórzył Artur. – Zamiast żelaznej kraty świat otwarty i możność spokojnego korzystania ze swobody. Jesteś pan wolny, jesteś pan bogaty. Może dni parę, może kilka godzin i ta przeszłość zniknie na zawsze. Winszuję panu szczerze tej szczęśliwej zmiany losu, która dotyczy również stokroć większego skarbu, który posiadałeś zawsze: twojej najlepszej córki.

Maleńka Dorrit zarzuciła ojcu ręce na szyję.

– Co za szczęście! – szeptała. – Zobaczę cię innym! Zobaczę cię swobodnym, bez chmury na czole! Zobaczę cię, jakim byłeś nim tu wszedłeś! O, dzięki, dzięki Bogu!

Pozwalał jej się pieścić i okrywać pocałunkami, ale ich nie oddawał, nic nie mówił, w końcu zaczął drżeć jakby z zimna.

Artur szepnął do Emi, żeby posłała po wino, a chłopiec który je przyniósł z kawiarni, zdobył ciekawą wiadomość, że ojciec Marshalsea odziedziczył wielki majątek.

Tymczasem Emi posadziła pana Dorrita na fotelu i rozpięła mu kołnierzyk. Artur nalał szklaneczkę wina i przysunął mu do ust. Przełknąwszy parę łyków, pan Dorrit wziął szklankę i wychylił ją do dna, potem oparł się o poręcz fotela i zaczął głośno płakać, zasłaniając twarz chustką.

Artur pomyślał sobie, że do pewnego stopnia może rozerwać go opowiadaniem o zabiegach Pancksa, który od niego samego umiał zdobyć niejeden pożyteczny szczegół w swoich poszukiwaniach. Pan Dorrit zdawał się słuchać z zajęciem.

– Będzie za to wynagrodzony – rzekł na koniec – hojnie wynagrodzony… Może mu pan powiedzieć, panie Clennam. Wszyscy będą wynagrodzeni, panie Clennam – mówił gorączkowo, wstając i przechadzając się tam i na powrót po swym maleńkim pokoiku.

– Nikt nie powie, że został pokrzywdzony, że zapomniałem o nim, o wyrządzonej mi kiedykolwiek grzeczności. Jakże mi będzie miło zwrócić panu dług, jaki zaciągnąłem nieraz. Chcę też wiedzieć, ile jestem winny za syna. Nie chcę żadnego długu. Chivery zostanie hojnie wynagrodzony, John także. Chcę być wspaniałomyślny i szczodry.

– Może pan sobie życzy – odezwał się Clennam – na najpilniejsze wydatki pewnej sumy niezbędnej? Wziąłem z sobą trochę pieniędzy, przewidując, że mogą być potrzebne.

– Dziękuję panu bardzo. Rzeczywiście, to jest konieczne. Nie mam teraz żadnych skrupułów, gdyż wszystko zostanie zwrócone.

Spojrzał na Emi, zatrzymał się przy niej, zaczął głaskać jej włosy, przytulił do piersi.

– Trzeba wezwać modystkę, ubrać się inaczej… ta sukienka jest, hm… bardzo skromna… I Maggi trzeba ubrać… hm, niepodobna tak. A Fanny, Tip, stryj Fryderyk… Trzeba po nich posłać… natychmiast… powinni wiedzieć, że… hm… o wielkiej zmianie.

W tej chwili na podwórzu pod oknami rozległ się głośny okrzyk. Clennam wyjrzał.

– Wieść się rozeszła – rzekł – wszyscy się cieszą. To radość szczera. Czy im się pan pokaże?

– Hm, przyznaję… wolałbym przedtem zmienić toaletę… brak zegarka – mówił urywanym głosem, przechadzając się gorączkowo. – Ale skoro trzeba… zapnij mi koszulę, Emi. Może pan będzie łaskaw podać mi błękitną chustkę… jest tam w szufladce… koło pana.

Drżącą ręką poprawił włosy i wsparty na Emi i Arturze, stanął w oknie. Rozległ się znowu okrzyk szczery i serdeczny, pan Dorrit ruchem ręki pełnym godności przesyłał od ust pocałunki.

Clennam chciał odejść, ale Emi go prosiła, aby pozostał, póki ojciec się nie uspokoi. Namawiała starca, aby się położył, lecz nie chciał nawet usiąść i chodził ciągle po pokoju. Wreszcie wyczerpany widocznie, położył się na łóżku, które Emi przygotowała.

Emi usiadła obok i chłodziła mu czoło złożoną gazetą.

Zdawało się, że zasnął. Nagle podniósł się i usiadł.

– Zdaje mi się, panie Clennam, że pan mówił, że… że… że mógłbym każdej chwili… wyjść tam… na przechadzkę?

– Nie sądzę, panie Dorrit – odparł Artur z wielką przykrością. – Pozostały jeszcze pewne formalności… Zdaje mi się, że trzeba krótki czas zaczekać.

Na te słowa pan Dorrit zaczął płakać.

– Chodzi o kilka godzin – uspokajał Artur.

– Kilka godzin! – powtórzył starzec z oburzeniem. – Dobrze panu tak mówić! Nie próbowałeś, jak długo trwa godzina, gdy dusi nas brak powietrza!

Odwrócił się do ściany i po chwili zasnął.

Artur siedział w milczeniu, patrząc na Maleńką Dorrit. Ostrożnie, delikatnie przycisnęła usta do siwych włosów ojca, potem schyliła głowę i pogrążyła się w myślach.

– Czy wszystkie jego długi muszą być spłacone, zanim stąd wyjdzie? – spytała bardzo cicho.

– Naturalnie.

– I te, za które był więziony całe życie?

– Rozumie się, panią to dziwi?

– A pana?

– Mnie się bardzo podoba.

– W takim razie… ale nie! Mnie się wydaje niesprawiedliwe płacić długi, za które już zapłacił życiem. Czy mu ktoś zwróci te lata więzienia?

– Moje dziecko…

– Wszystko jedno, niech pan mi nie tłumaczy. Pan może ma słuszność, ale ja tak czuję. Nauczyło mnie tego więzienie.

Siedzieli znów w milczeniu. Twarz Maleńkiej Dorrit bladła, malowało się na niej znużenie. Opuściła bezwładnie rękę, potem oparta głowę o poduszkę ojca i wyczerpana tylu wzruszeniami, zasnęła obok niego.

Clennam podniósł się ciężko i wyszedł z pokoju.

Pomimo całego pośpiechu, jeszcze kilka dni upłynęło, nim załatwiono wszelkie formalności. Pan Dorrit karcił surowo Pancksa i Rugga: płacił hojnie, lecz chciał być dobrze obsłużony.

Fanny i Edward w ciągu tego czasu zajęli się gorliwie toaletą rodziny. Oboje prawie w mgnieniu oka zrzucili z siebie dawną skórę, lecz trudniej było z Emi i stryjem Fryderykiem, który od dawna na wszystko zobojętniał.

Dla pozostałych więźniów ojciec Marshalsea wydał wspaniałą ucztę pożegnalną, na której prezydował Edward. On sam w swoim pokoju przyjmował tymczasem kolejno podług listy dawnych towarzyszów, hojnie rozdając upominki. Próśb o pomoc otrzymał wiele i nie odmówił żadnej, dbając jednak o pewnego rodzaju ceremoniał.

Clennam otrzymał ściśle obliczony zwrot wszelkich datków i pożyczek z dołączeniem pięciu procent i zastrzeżeniem, że co do Edwarda, należna suma była wydana samowolnie, bez wiedzy pana Dorrita i wbrew jego woli.

Na koniec w oznaczony dzień w południe zajechał powóz na pierwszy dziedziniec Marshalsea i z pokoiku, który przez tyle lat był jedynym schronieniem starca, wyszli obaj bracia, trzymając się pod ręce, dalej młody pan Edward (dawniej Tip) z siostrą Fanny, Maggi i Plornish nieśli jakieś drobne paczki.

Orszak przesuwał się z wolna wśród ciżby zapełniającej podwórze, a młody John ze łzami układał nowy nagrobek dla siebie. Wszyscy ci ludzie byli głęboko wzruszeni, a ich szczere okrzyki świadczyły o żalu, z jakim rozstawali się z ojcem Marshalsea.

Rodzina znajdowała się w powozie, gdy Fanny zawołała nagle:

– Ach, Boże! Gdzież jest Emi?

Nikt o niej nie pomyślał, gdyż dotąd nikt się nigdy o nią troszczyć nie potrzebował.

Lecz zanim wszyscy zrozumieli, o co chodzi, Fanny, która ze swego miejsca widzieć mogła wnętrze Marshalsea, zawołała z najwyższym oburzeniem:

– To wstyd! To okropność! Doprawdy, to za wiele!

– Co się stało? – spytał pan Dorrit z niepokojem.

– Tyle razy ją prosiłam, żeby się przebrała, i odkładała to ciągle na ostatnią chwilę, a teraz niesie ją tutaj pan Clennam, zemdloną w starej sukni.

W tej chwili Artur stanął przy drzwiczkach powozu, oddając Emi siedzącej w nim rodzinie.

– Znalazłem ją w pokoiku zemdloną – tłumaczył. – Biedne dziecko, zdaje się, chciało zmienić suknię. Niech się nią pani zajmie, miss Fanny, ma takie zimne ręce.

– Dlaczego nie ruszamy, ojcze? – zapytała Fanny wzburzona. – Chyba już czas nareszcie?

Lokaj grzecznie odsunął Artura i zatrzasnął drzwiczki powozu.

Ruszyli.

CZĘŚĆ II

Bogactwo

ROZDZIAŁ I

W podróży

Wczesny zmrok dnia jesiennego osłonił już doliny i podnosił się coraz wyżej na szczyty Alp szwajcarskich. Drogą na górę Świętego Bernarda postępował z wolna szereg mułów niosących do klasztornego schroniska spóźnionych podróżnych. Ostry chłód i ciemność nocy utrudniały drogę i zamykały usta, budząc w duszy znużonych jedno najważniejsze życzenie, aby się znaleźć u celu podróży.

Na koniec ukazały się mury klasztorne. Wywołało to powszechne zadowolenie. Wśród mgły niewiele było widać, lecz gdy minęli bramę, błysnęły światełka, przewodnicy pomagali podróżnym zsiąść z mułów i wkrótce całe towarzystwo znalazło się w obszernej, nisko sklepionej sali, która służyła za jadalnię.

Byli zziębnięci i głodni, więc cisnęli się przede wszystkim do kominka, na którym rozpalono suty ogień, i spoglądali z pewną przyjemnością na duży stół nakryty do wieczerzy.

Podróżni dzielili się na dwa odrębne towarzystwa, które nie przybyły tutaj jednocześnie. Pierwsze składało się z dwóch starych gentlemanów, pięknej pani w dojrzałym wieku, bardzo dystyngowanej, dwóch młodych panien i młodzieńca z monoklem w oku. Druga, mniej liczna grupa, to młoda kobieta, bardzo miła i bardzo piękna i dwóch mężczyzn. Przybyli później i najlepsze miejsca przy kominku zastali już zajęte. Młodszy widocznie był tym podrażniony, przygryzał usta i znać było z miny, że czeka sposobności, aby powiedzieć coś ostrego na ten temat – drugi, starszy, usiłował nawiązać rozmowę w sposób nader uprzejmy.

– Podróż utrudzająca przy tym chłodzie – zwrócił się do całego towarzystwa, lecz głównie do starego gentlemana, który zdawał się być głową rodziny. – Dla młodych dam szczególnie mogła być uciążliwa.

– Dziękuję panu, o trudach podróży łatwo się zapomina wobec widoków natury.

– Panie dużo podróżowały? Może pierwszy raz w górach?

– Córki moje, istotnie, pierwszy raz są w górach.

– Lecz dla pana zapewne to nic nowego?

– Dla mnie… hm… nic nowego – odparł starzec – chociaż w ostatnich latach nie tak wiele… hm… podróżowałem.

– Podróż na mule jest bardzo niewygodna – przemówił już wyraźnie do starszej z dwóch panien, która z przyjemnością grzała się przy ogniu.

– Musieliśmy zostawić powozy w Martigny – wyniośle odpowiedziała piękna lady – a tu, zdaje się, trudno marzyć o wygodzie.

– Dzika miejscowość!

– A jednakże zwiedzić i poznać ją trzeba – odezwała się poważnie starsza lady – bo każdy o niej mówi.

– Pani zapewne była tu już nieraz?

– Byłam już nieraz – odparła z godnością. – Pozwól sobie powiedzieć, droga miss – zwróciła się do Fanny – że zanadto przysunęłaś twarz do ognia po tym mroźnym wichrze i śniegu.

– Najuprzejmiej dziękuję za troskliwość, madame General – odparta, nie zmieniając pozycji młoda dama – tak mi jest najwygodniej.

Młodzieniec z monoklem w oku, ubrany w podróżny kostium, którego niezliczonych zalet nie wyczerpałaby nawet podróż dookoła świata, otworzył stojący pod ścianą fortepian, brzdąknął po klawiszach i wrócił do ognia, wystawiając plecy na działanie ciepła.

– Nudzą dziś z tą kolacją – mruknął z niezadowoleniem – ciekaw jestem, co nam takiego podadzą? Chyba nikt nie zgadnie.

– Pewno nie pieczonego człowieka – zauważył młodszy mężczyzna z drugiej grupy siedzący obok pięknej pani, która wspierała głowę na jego ramieniu.

– Przypuszczam… ale… co pan chce przez to powiedzieć?

– Tylko to, że ponieważ nie przypuszczam, aby pan był przeznaczony dla nas na kolację, sądzę, że nie ma pan wyłącznego prawa do ognia, który jest własnością nas wszystkich.

Młody człowiek z monoklem zmieszał się, gdyż istotnie obracał się przed ogniem niby kurczę na rożnie, odstąpił, lecz po chwili uznał za stosowne odpowiedzieć jakoś z godnością, gdy wtem zauważono, że piękna pani wsparta na ramieniu męża osunęła się nieprzytomna.

Zrobiło się powszechne zamieszanie, mąż mówił, że zaniesie ją do jej pokoju, Fanny wezwała na pomoc pokojówki, Emi zbliżyła się ze szklanką wody.

Nadbiegły dwie służące i przy ich pomocy piękną damę wyprowadzono z pokoju.

Starszy towarzysz z grupy trzech osób pozostał i podnosząc wąsy do nosa, gładził je starannie białą ręką.

– Pański przyjaciel – zaczął po chwili poważnie stary gentleman siedzący przy ogniu – hm… jest… że tak powiem… niecierpliwy. Jest niecierpliwy i z tego powodu może zapomnieć czasem… hm… może zapomnieć… Lecz dajmy temu pokój. Pański przyjaciel jest trochę niecierpliwy.

– Być może – odparł nieznajomy, gładząc wąsy – lecz poznałem go w Genewie w najlepszym towarzystwie, podróżujemy razem, i wybaczy pan, że nie pozwolę człowiekowi nawet z pańskim stanowiskiem wyrażać się o nim w sposób przynoszący ujmę.

– Nic takiego pan nie słyszał – odparł gentleman z godnością – powiedziałem tylko, że jest niecierpliwy.

– Bardzo dobrze i na tym koniec. Proszę przyjąć ode mnie zapewnienie szacunku. A teraz mogę przyznać, że mój przyjaciel istotnie bywa… sarkastyczny.

– Ma bardzo piękną żonę.

– Prawdziwa perełka. Niedawno się pobrali. Jadą do Włoch ze względu na męża w celach artystycznych.

– Jest artystą?

– Malarzem. Młody malarz z wielkim talentem. A przy tym z arystokratycznej rodziny!

– Sądzę, że słabość żony… hm… prędko przeminie. Zmęczenie…

– Mały wypadek w drodze: muł potknął się i spadła. Podniosła się, śmiejąc, ale odtąd narzekała na ból w boku.

Podano wieczerzę, wszedł młody zakonnik i zajął pierwsze miejsce, grając rolę gospodarza. Powrócił i artysta.

Widział w sieni trzy piękne bernardy i zaczął na ten temat rozmowę z zakonnikiem. Mówiono o surowym klimacie i śniegach, o smutnym podczas zimy życiu zakonników zamkniętych jak w więzieniu. Stary gentleman milczał i pierwszy wstał od stołu, gdy skończono wreszcie wieczerzę.

Goście powrócili znowu do kominka, uprzejmy nieznajomy spytał zakonnika, czy nie można by podać gorącego wina. Projekt znalazł powszechne uznanie.

Tymczasem młodsza córka gentlemana nieznacznie wysunęła się z pokoju, błądziła trochę po nieznanych korytarzach, na koniec ktoś ze służby pokazał jej drogę do pokoju lady, która zachorowała.

Była to posępna i sklepiona cela, z oknem zakratowanym i nagimi ścianami – wiało z niej chłodem, wilgocią i pustką. Na łóżku pod kilkoma ciepłymi derkami leżała piękna pani.

Emi stanęła przy niej i patrzyła długo na piękną zmęczoną twarz i zamknięte oczy. Potem leciuchno dotknęła jej czoła.

Chora podniosła powieki.

– Niech się pani nie gniewa… proszę… – rzekła Emi – chciałam się przekonać, czy pani już lepiej. Może się na coś przydam?

– Dziękuję, już mi dobrze… Nie czuję żadnego bólu.

– Może zostać przy pani, aż ktoś przyjdzie?

– Dziękuję… tu tak chłodno…

– Nie boję się chłodu. Nie jestem tak wątła, jak się z pozoru wydaje.

Przysunęła krzesełko i usiadła przy łóżku, a chora zarzuciła na nią koniec szala, którym także była przykryta.

– Zdaje mi się, że pani przyszła do mnie stamtąd… z domu rodziców – rzekła ze smutnym uśmiechem. – Myślałam o rodzicach… w tym pustym pokoju… zanim się zdrzemnęłam. Im samym pusto beze mnie…

– Zdaje mi się – zaczęła Emi – chociaż nie powiedziano mi pani nazwiska… lecz z tego, co słyszałam… wyobrażam sobie, że trochę panią znam i… i mam do pani list. Czy tak? – spytała, podając kopertę.

Chora ze zdziwieniem otworzyła arkusz, na którym nakreślone było kilka linii i szybko przebiegła je wzrokiem. Lekki rumieniec okrył jej bladą twarz, przyciągnęła Emi do siebie i złożyła na jej czole pocałunek.

– Dobry przyjaciel mówi, że mogę w pani znaleźć pocieszycielkę – rzekła. – I tak się stało przy pierwszym spotkaniu.

– Pani nie wie, kim jestem? Czy mówił pani o mnie?

– Nie, nic nie wiem.

– Tym lepiej. Nie mam prawa dziś mówić o tym. Zasmuciłabym innych. Ale to nic ciekawego.

– Proszę schować ten list – rzekła chora. – U ciebie będzie bezpieczniejszy.

Emi złożyła list bardzo troskliwie i ostrożnie wsunęła za stanik. Na korytarzu dały się słyszeć kroki, więc wstała, aby odejść, przypuszczając, że nadchodzi mąż nieznajomej.

– Napiszę mu, że panią widziałam, że pani zdrowa i szczęśliwa, prawda? Tak trzeba napisać.

– Tak, tak – szepnęła chora. – Jestem bardzo szczęśliwa… dziękuję mu z całego serca… i nigdy nie zapomnę o… jego przyjaźni.

– Zobaczę panią może jutro rano, a potem, mam nadzieję, spotkamy się znowu – mówiła Emi. – Dobranoc!

– Dobranoc, droga pani. Bardzo dziękuję!

Wysunęła się na korytarz, ale tu się przekonała, że nikt nie szedł do celi, tylko przed nią ku schodom zmierzał uprzejmy nieznajomy. Posłyszawszy za sobą kroki, przystanął, a ponieważ było tu prawie ciemno, z największą grzecznością sprowadził ją ze schodów i towarzyszył aż do sali, w której pozostawiła resztę towarzystwa.

Już się wszyscy rozeszli, zmęczeni podróżą, tylko siwy gentleman siedział jeszcze przed kominkiem.

Uprzejmy nieznajomy przyniósł nową butelkę wina.

Starzec wstał sprzed ognia i podał rękę córce.

– Pójdziemy – rzekł. – Dobranoc.

Szedł przez pokój z godnością, zbliżając się do drzwi, które grzeczny jegomość pospieszył otworzyć przed nim własnoręcznie, kłaniając się nieskończoną ilość razy i powtarzając swoje zapewnienia szacunku i życzenia dobrej nocy.

Ale młoda dziewczyna z jakąś instynktowną trwogą przysunęła się do ojca, ażeby jak najdalej być od nieznajomego, który rzucał na nią błyszczące spojrzenia i podnosił wąsy do góry, aż krył się między nimi koniec długiego nosa.

Zostawszy sam w pokoju, wstrząsnął się i obejrzał jakby z trwogą.

– No i człowiek musi się także położyć – rzekł z niezadowoleniem. – Tak im wszystkim pilno, jakby noc nie była długa, a sen przychodził na rozkazy.

Przechodząc koło fortepianu, wziął do ręki księgę przejezdnych i rzuciwszy okiem na ostatnią kartę, zaczął czytać półgłosem.

– William Dorrit, Esquire; Fryderyk Dorrit, Esquire; Edward Dorrit, Esquire; Miss Fanny Dorrit; Miss Emi Dorrit; Madame General – ze służbą w drodze z Francji do Włoch. Państwo Gowan – w drodze z Francji do Włoch.

Wziął pióro i dopisał:

Blandois – Paryż – z Francji do Włoch.

Pani General, polecona panu Dorritowi przez pierwszorzędne biuro rekomendacyjne, była jego zdaniem osobą niezbędną, jako dystyngowana opiekunka młodych panien niemających dostatecznego doświadczenia w sprawach życia towarzyskiego w wielkim świecie. Córki nie zgadzały się z ojcem pod tym względem, każda naturalnie z innego powodu, lecz William Dorrit w rzeczach dotyczących powagi i honoru rodziny nie był łatwy do ustępstw. Tym sposobem już przez samą swą obecność wnosiła pani General w stosunki rodzinne pewne niezadowolenie.

Nazajutrz dosyć wcześnie podróżni mieli opuścić mury klasztorne, lecz zdrowie pani Gowan wymagało pozostania tu trochę dłużej, więc tylko Dorritowie w wielkim refektarzu jedli śniadanie, oczekując chwili, w której służba ich zawiadomi, że wszystko gotowe do drogi.

– Gowan zostaje – zauważył Edward. – Powinien rad być z tego, gdyż miałem zamiar dać mu porządną nauczkę. Ale nie warto! Jak tam jego żona? Ty, Emi, wiesz z pewnością.

– Czuje się lepiej, ale zostanie dziś w łóżku.

– Mówisz jak pielęgniarka, moja droga, nie możesz zapomnieć swoich przyzwyczajeń.

– Weszłam do niej tylko na chwilę zapytać, czy nie mogę być w czym użyteczna. Proszę cię, Tip…

– Drugi nałóg! – przerwał Edward, otrząsając się ze wstrętem.

– Przepraszam cię, Edwardzie, zapomniałam. Tak się przyzwyczaiłam uważać to za twoje imię, że…

– Trzeba się odzwyczaić, głupie dziecko – przemówiła Fanny surowo – i od tego, i od wielu innych rzeczy. Trzeba zapomnieć. Myślisz, że nie wiem dobrze, dlaczego się tak interesujesz panią Gowan?

– Nie gniewaj się, Fanny…

– Ach, moja kochana, każdemu z nas zabraknie w końcu cierpliwości, skoro nie możesz zrozumieć, kim jesteś.

– Co to znaczy, Fanny? – zapytał pan Dorrit. – Nie rozumiem, o co ci chodzi.

– Emi mnie rozumie – zapewniła Fanny – a zresztą wolałabym nie wymieniać tej osobistości, o której istnieniu chcielibyśmy wszyscy zapomnieć. On jest dla nas tym wszystkim, co powinno zniknąć na zawsze z przeszłością, której nie mamy zamiaru wspominać. Człowiek który narzucił nam swoją znajomość i jeszcze w ostatniej chwili upamiętnił się brakiem wszelkiej delikatności.

– Wiesz dobrze, Emi, że najczęściej stoję po twojej stronie – odezwał się Edward – lecz w tym wypadku nie mogę zrozumieć, co cię wiąże z człowiekiem, który obszedł się ze mną w tak grubiański sposób. Czyż nie pojmujesz, że to prosty niegodziwiec, z którym nie mamy więcej nic wspólnego?

– To prowadzi do tego – zawołała Fanny – że w obecności całej naszej służby Emi, jak pokojówka, niesie szklankę wody, aby ratować zemdloną kobietę, której przedtem nie znała.

– To by jeszcze można wybaczyć – rzekł Edward – lecz co innego Clennam.

– Wcale nie co innego – zaprzeczyła Fanny – bo jego przyjaciele okazują jawnie, że nas lekceważą, pozwalają sobie na niewłaściwe żarty. Ale to naturalne, bo przecież pan Clennam nie omieszkał z pewnością opowiedzieć im wszystkiego, co wyszpiegował o nas.

– Fanny! Ojcze! To nieprawda! To nieprawda! – zawołała Maleńka Dorrit z uniesieniem. – Państwo Gowanowie zupełnie nic o nas nie wiedzą. Nie słyszeli nawet naszego nazwiska!

– Tym gorzej – upierała się przy swoim Fanny – bo nic nie zmusza cię do tego, ażebyś się starała o przyjaźń tych ludzi. To jest w tobie po prostu brak godności, piętno urodzenia w wiadomym ci miejscu. Ale skoro wiesz o tym, bo ci to ciągle powtarzam, powinnaś wreszcie zapomnieć o sobie i kierować się myślą, żeby nie szkodzić rodzinie.

Pan Dorrit skinął ręką na znak, że chce mówić.

– Kochana Emi – zaczął – twoja siostra wyraża się… hm… energicznie, ale w gruncie rzeczy ma słuszność. Nie powinnaś zapominać, że obecnie zajmujesz pewne… hm… dość wysokie stanowisko… że zajmujemy je wszyscy. Musimy więc czuwać nad swoją godnością, unikać wszystkiego, co może… hm… przynieść jej pewną ujmę, na przykład nasuwać służbie przypuszczenie, że kiedyś służyliśmy sobie sami. A co do pana Clennama – mówił dalej – nie sądzę o nim tak, jak twoja siostra, ale… hm… nie widzę, co w przyszłości może mieć z nami wspólnego ten… przemysłowiec. Zajmujemy bardzo różne stanowiska i jeśli jest człowiekiem delikatnym, sam to uzna i… zapomni o nas. A, pani General!

Przybycie tej damy przerwało rozmowę o przeszłości i sprawach osobistych. Służba zaczęła wynosić pakunki, rodzina Dorritów wyszła na dziedziniec.

Pan Gowan stał z daleka i palił cygaro, ale pan Blandois zbliżył się uprzejmie, życząc szczęśliwej podróży. Maleńkiej Dorrit przy świetle dziennym wydał się dziwnie wstrętny, lecz nie śmiała tego okazać, ponieważ Fanny grzecznie odpowiedziała na ukłon.

Obejrzała się jeszcze, kiedy zjeżdżali w dolinę i widziała z daleka jego wysoką postać na tle ciemnych murów klasztoru.

Dzień był pogodny, słońce grzało dosyć mocno i górskie krajobrazy rysowały się wspaniale po obu stronach drogi. Jechali po zielonych łąkach, nad strumieniami, wzdłuż jezior i po stromych ścieżkach górskich. Niekiedy droga rozszerzała się o tyle, że Emi mogła jechać obok ojca. Wtedy czuła ogromne szczęście, widząc go obok siebie wolnym, bogatym i pięknie ubranym, zamiast ciemnego muru i żelaznej kraty, mającym przed oczami szeroki świat Boży.

Stryj Fryderyk nie umiał już cieszyć się tym wszystkim, kładł kosztowne ubranie, jakie mu podano, i jadł smaczne potrawy, jakie zastawiano przed nim, lecz w gruncie rzeczy spełniał tylko wolę brata. Na troskliwe wymówki odpowiadał, że jest zanadto zmęczony i stary – więc mu to wszystko jedno. Dla Emi jedynie miał jakieś własne uczucie i przy każdej sposobności okazywał jej najgłębszy szacunek. We wszystkim ustępował jej pierwszeństwa, nie siadał, póki ona nie usiadła, przy powitaniu zdejmował kapelusz i nisko schylał przed nią siwą głowę.

Ponieważ pan Dorrit płacił bardzo hojnie i poprzedzał go zawsze kurier, który w oberżach zamawiał pokoje, oberżyści kłaniali mu się aż do ziemi i witali niby udzielnego księcia. Wybierając się na górę Świętego Bernarda, zostawił w Martigny zamówione pokoje i tam właśnie zajechał teraz dwoma ekwipażami, nie licząc podwód dla służby i pod rzeczy.

Przed oberżą jednak spotkał ich gospodarz z kapeluszem w ręku i z rozpaczliwą miną, tłumacząc się i przepraszając, że jakaś przejezdna dama zajęła na pół godziny jeden z zamówionych pokoi i dotąd nie ustąpiła.

Trudno wypowiedzieć oburzenie pana Dorrita, nie chciał wysiąść i zapewniał gospodarza, że będzie omijał jego zajazd. Darmo biedak tłumaczył się pokornie i przepraszał, w końcu widząc, iż rzeczywiście znakomity gość chce jechać dalej, pobiegł do owej damy po ratunek.

Powóz angielskiej lady stał już zaprzężony i gotowy do drogi, a w tejże chwili ukazała się i właścicielka obok nieszczęśliwego oberżysty. Poprzedzał ją młody człowiek, który z ukłonem zbliżył się do pana Dorrita.

– Przepraszam bardzo – zaczął – bardzo przepraszam pana… mama bardzo przeprasza i prosi, żeby załatwić to bez hałasu.

W tej chwili spostrzegł Edwarda i zwrócił się z większą śmiałością do niego.

– To pan tutaj! – zawołał. – Pan mi pomoże, prawda? Mama sobie bardzo życzy, żebyśmy to załatwili bez hałasu.

– Przyzna pan, że oddawać komuś cudzy pokój… – zaczął Edward.

– Edmundzie – odezwała się wspaniała lady, stając na progu oberży – czy wytłumaczyłeś państwu, że ten człowiek niczego nie jest winien? Postąpiłam samowolnie w tym wypadku. Przepraszam pana osobiście – dodała, postępując parę kroków w stronę pana Dorrita. – Chciałam tylko zjeść obiad w jednym z pokoi przez pana zajętych i nie wątpiłam, że przez uprzejmość dla damy właściciel apartamentu wybaczy mi to nadużycie. Nie przypuszczałam zresztą, że państwo tu będą tak prędko. Mam więc nadzieję…

Nagle urwała w pół słowa, jakby zamieniona w słup soli. Jej nieruchome źrenice utkwione były w siostrach Dorrit z wyrazem nieskończonego zdumienia. Fanny, oparta lekko na ramieniu Emi, odpowiadała uśmiechniętą twarzą i nieco wyzywającym spojrzeniem, wachlując się swobodnie drugą ręką.

Maleńka Dorrit stała także nieporuszona, poznając w nieznajomej panią Merdle, a w młodzieńcu odgadując owego wielbiciela siostry, który przyczynił matce tyle trwogi.

Na koniec pani Merdle zapanowała nad swoim zdumieniem. Oznajmiła, iż sądzi, że sprawa załatwiona i znakomity gość nie zechce za nią karać niewinnego oberżysty.

Pan Dorrit uspokojony jej słowami oświadczył z galanterią, iż pozostaje mu tylko nazwać się szczęśliwym, skoro taką drobnostką mógł oddać przysługę damie. Wymieniła z obu siostrami najuprzejmiejszy ukłon ze słodkim uśmiechem i rozstała się ze spotkanym towarzystwem jak z obcymi, których poprzednio nigdy nie widziała.

Pan Sparkler zachował się nieco inaczej. Na widok Fanny również oniemiał, skamieniał i nie był w stanie odzyskać ruchu ani mowy. Kiedy matka zwróciła się do niego ze słowami: – Edmundzie, podaj mi rękę – to właściwie ona wzięła go pod rękę, z trudem doprowadziła do karety i z trudem wepchnęła do niej. Lecz i tutaj młodzieniec przylgnął oczami do szyby i patrzył na swoje bóstwo nieprzytomny.

Niespodziewane i triumfalne to spotkanie wprawiło Fanny w tak wyborny humor, że przestała dręczyć Emi wymówkami i zadziwiła panią General swą wesołością.

Pogoda ducha Fanny cieszyła Maleńką Dorrit, ale jej się nie udzielała. Dręczyła ją bezczynność i przymusowe stosowanie się do otoczenia, do nieznanych jej dotąd ceremonialnych wymagań. Siedząc naprzeciw ojca w wygodnym powozie i patrząc na malownicze krajobrazy, myślała o więzieniu i o swoim pokoiku na poddaszu. Zbudziła się od razu w jakimś innym świecie i zadawała sobie pytanie, czy to wszystko nie sen łudzący, który się nagle rozwieje i zniknie?

Bo czyż było rzeczywistością to dziwne, nieznane jej życie, bez pracy, bez zajęcia, bez troski o swoich, skrępowane niewidzialnymi więzami, które jej nie pozwalały nawet służyć ojcu? To było ze wszystkiego dla niej najsmutniejsze i nie mogła pogodzić się z tą nową rolą, póki pan Dorrit w długiej rozmowie sam na sam nie zażądał posłuszeństwa, aby nie podsuwać służbie niepotrzebnych myśli.

Czyż to jest rzeczywistość? Im wspanialsze otaczały ją widoki, tym bardziej wydawały się sennym widziadłem. Wszystko było snem oprócz Marshalsea, chociaż nie mogła sobie wyobrazić, jak wygląda Marshalsea bez jej ojca.

A tymczasem przesuwały się przed jej oczami coraz nowe, nieprzeczuwane nawet w snach zjawiska. Góry, doliny, potoki, wille, pałace i olbrzymie miasta. Złocone pokoje, kolumnowe ganki, balkony, w oknach festony świeżej zieloności i cudne, wonne kwiaty. To znów dalekie drogi pośród winnic, wysadzane drzewami i stacje pocztowe, gdzie jedynie ludzie ubodzy wydawali się rzeczywistymi istotami. Gdy widziała biedną dziewczynkę, prowadzącą ojca staruszka, łzy zasłaniały jej oczy i przeszłość jak żywa stawała w pamięci. Rozdawała ubogim pieniądze, jakie miała, i siedziała w kąciku, cicha, zamyślona, marzeniami odbiegająca stąd daleko.

Mijając miasta i liche wioseczki, pałace i lepianki, zatrzymując się nieraz po kilka tygodni w jakimś miejscu, gdzie trzeba było zwiedzać galerie obrazów, kościoły i osobliwości mało zrozumiałe, rodzina Dorritów przybyła wreszcie do Wenecji.

Tu mieli zamiar pozostać dłuższy czas. Zamieszkali w jednym z pałacyków, urządzali pyszne obiady, wycieczki, bawili się, przyjmowali, młodzi używali świata, spędzali wesołe noce poza domem, a dzień na wypoczynku.

Emi Dorrit, dla której światowe uciechy najmniejszej nie stanowiły przyjemności, zdołała po jakimś czasie wyprosić sobie choć tyle swobody, że wesołe rodzeństwo pozostawiało ją w spokoju. Wówczas siadała niekiedy w gondolę i płynęła sama po długich kanałach, patrząc na dziwne domy i ulice, podobniejsze do sennych widziadeł niż wszystko, co dotąd oglądała.

W innych gondolach zwracano uwagę na samotną dziewczynę, zawsze zamyśloną, z wyrazem twarzy poważnym i smutnym – lecz Emi nie domyślała się tego.

Lubiła także marzyć na swoim balkonie, jak gdyby zawieszonym nad kanałem i pieszcząc oczy cudnymi barwami południowego nieba, szafirowej wody, tonących w mroku wieczornym konturów lub blaskiem gasnącego na zachodzie słońca myślała o świecie fantastycznych baśni, który stał się rzeczywistością.

W końcu na ciemnym niebie ukazywały się gwiazdy i mrugały jej jakieś ciche pozdrowienie, a wówczas przypominała sobie chłodny wieczór i noc samotną, którą spędziła z Maggi pod murem więzienia. I wtedy gwiazdy widziały ją także.

Wtedy! A teraz?! Czy zbudzi się znowu i kiedy? Po co ona żyje? Komu jest potrzebna? Czyż sen taki może trwać wiecznie?

ROZDZIAŁ II

List Maleńkiej Dorrit

Drogi panie Clennam,

piszę do pana w moim pokoju w Wenecji, gdyż wyobrażam sobie, że panu będzie przyjemnie odebrać wieść ode mnie. Choćby tak było, jednak nigdy mój list nie sprawi panu tyle przyjemności, ile mnie to pisanie. Bo dla pana wszystko zostało, jak było, niczego nie zabrakło w pańskim życiu – może trochę mojej niewielkiej osoby, ale to przypomina się rzadko, na krótko – a tymczasem wkoło mnie wszystko tak dziwne i obce, i tyle mi brakuje!

W Szwajcarii – zdaje mi się przed wiekami, choć zaledwie kilka tygodni upłynęło od tego czasu – spotkałam na wycieczce państwa Gowanów. Pani Gowan kazała napisać panu, że jest zdrowa i szczęśliwa. Dziękuje panu za list, który jej oddałam, i wspomina pana serdecznie. Jest tak dobra i miła, że pokochałam ją prawie od pierwszego spojrzenia. Ale to nic dziwnego: nie wyobrażam sobie, aby ktoś mógł nie kochać tak prześlicznej istoty!

Przypuszczam, że nie wzbudzę w panu niepokoju, jeżeli powiem szczerze, że co do mnie, wolałabym, ażeby wybrała sobie kogoś innego na męża. Zdaje się, że pan Gowan bardzo ją kocha, a ona z pewnością kocha go ogromnie, lecz on wydaje mi się nie dosyć poważny – nie w obejściu z żoną, tylko tak w ogóle. Ja przynajmniej na miejscu pani Gowan czułabym się opuszczona i samotna, nie umiałabym z nim rozmawiać i dzielić wszystkich myśli. Może i ona czuje to troszeczkę, choć nawet nie wie o tym. Powiedziała przecież, że jest bardzo szczęśliwa.

Mam nadzieję, że spotkamy się z nią wkrótce, może za kilka dni, i przez pamięć o panu postaram się być dla niej przyjacielem. Drogi panie Clennam, pan może dziś nie myśli nawet o tym, że był pan moim przyjacielem wtedy, kiedy nikt inny nie troszczył się o mnie. I dziś niech pan nie sądzi, że mam tu przyjaciół, wcale mi nie chodzi o to. Wolę myśleć o przeszłości, której nie zapomnę nigdy.

Tak bardzo chciałabym wiedzieć – ale niech pan nie pisze do mnie – chciałabym bardzo wiedzieć, co się dzieje z Plornishami i jak im się wiedzie w sklepiku, który im ojciec kupił. O, to była szczęśliwa chwila! Pan Nandy pewno teraz mieszka z nimi, co dzień ogląda wnuczki i śpiewa cichym głosem od rana do wieczora. Biedna Maggi, bez łez nie mogę sobie jej wspomnieć – wiem, że na pewno brakuje jej tam matusi, choć wszyscy dobrzy dla niej. Niech jej pan powie, jak ją pan zobaczy, że ja więcej od niej żałuję naszego rozstania. Niech pan powie im wszystkim, że myślę o nich co dzień, tęsknię do nich i nigdy się nie zmienię. O, gdyby wiedzieli, jak mi tu źle bez nich, żałowaliby Maleńkiej Dorrit.

Wiem, że sprawi panu przyjemność dowiedzieć się, iż ojciec mój kochany czuje się bardzo dobrze. Ta zmiana dobroczynnie wpłynęła na niego, nie mógłby go pan poznać pod wielu względami. Co do stryja, zdaje się, że mu to wszystko obojętne. Dawniej nie skarżył się nigdy, teraz nie okazuje radości. Za to Fanny od razu stała się światową lady, piękną, zręczną i śmiałą w towarzystwie.

O sobie tego powiedzieć nie mogę i często wątpię, czy się kiedykolwiek nauczę tych mądrości. Pani General ciągle jest z nami, uczymy się po francusku i po włosku, ale moje postępy są bardzo nieznaczne. Skoro tylko zaczynam myśleć albo marzyć, myśl i marzenie biegnie w tę minioną przeszłość, zaczynam się kłopotać o wydatki, pracę, biednego ojca i nagle przypominam sobie, że to wszystko zniknęło bezpowrotnie, a teraźniejszość tak jest nieprawdopodobna i wszystko zdaje mi się snem, złudzeniem, z którego może kiedyś się obudzę. Mówię o tym do pana tak otwarcie, choć nikomu nie śmiałabym tego powiedzieć. Bo im wszystkim z tym dobrze, bardzo dobrze.

Nie będę pisała panu o tych pięknych krajach, przez które przejeżdżamy – zna pan je i tyle innych. Jednak muszę się przyznać, że nie oceniam dosyć ich piękności. Nie jestem do tego jakoś dobrze przygotowana, nie umiem skupić uwagi, sama siebie nie dość rozumiem. Nie wiem, czy się wyrażam dosyć jasno, ja nie mogę się jeszcze oderwać od tego, czym żyłam dotąd, np. gdy jechaliśmy pomiędzy górami, często zdawało mi się, że za każdą skałą, gdy skręcimy – ujrzę Marshalsea. Nawet przed panem wstyd mi się przyznać do tego, a przecież to jest prawda. To znowu w jakiejś posępnej dolinie spodziewałam się ujrzeć pokój pani Clennam, gdzie tyle dni upłynęło mi przy pracy. Albo pański pokój, ten, w którym byłam z Maggi, towarzyszył mi w podróży całe mile, widziałam go w mroku przez okno karety, jak gdyby jechał z nami. Pan nie wie o tym, żeśmy się tej nocy nie dostały z Maggi do domu, chodziłyśmy do rana po ulicach i siedziałyśmy pod bramą więzienia. Patrzyłam wtedy na gwiazdy, które widzę co dzień z okna mego balkonu, i czasem mi się zdaje, że znów siedzę z Maggi przed zamkniętą żelazną bramą.

Po ulicy snują się ludzie, tacy sami jak tam w Londynie. Kiedy płynę gondolą, zaglądam mimo woli w inne płynące gondole, czy nie zobaczę znajomej twarzy. Byłaby to wielka radość, ale chyba większe jeszcze zadziwienie. Szukam ich jednak wszędzie i prawie oczekuję, że lada chwila ujrzę drogie mi oblicze na moście, na wybrzeżu…

Jeszcze jedna rzecz wydaje mi się bardzo dziwna i na pewno każdemu taką by się wydawała: często czuję dla – niego (nie chcę mówić wyraźnie) tę samą dawną litość i współczucie. Pomimo zmiany losu, z której on jest tak szczęśliwy, a ja dziękuję Bogu, ogarnia mnie chwilami tak potężny żal i współczucie, iż chciałabym zarzucić mu ręce na szyję, przytulić się do piersi i płakać, długo płakać. Potem byłabym dumna i zadowolona. Ale wiem, że nie mogę tego zrobić: on uczułby się dotknięty boleśnie, Fanny by się gniewała, pani General dziwiła. Więc nic nie mówię i jestem spokojna. Przez to jednak jestem od niego daleko, a mam takie uczucie, jakby wśród tej licznej służby i znajomych on potrzebował mnie zawsze, jak dawniej.

Drogi panie Clennam, tyle napisałam o sobie, a przecież muszę jeszcze coś napisać, o co mi najbardziej chodzi. Wypowiadam panu wszystkie swoje myśli, choć wiem, że nie są mądre, ale pan mnie zrozumie i będzie pobłażliwy, prawda? Pan czasem myśli o mnie chociażby niekiedy, bo pan bardzo zajęty, ale się obawiam, że pan myśli o mnie jak o kimś zupełnie nowym, nie o tej Maleńkiej Dorrit, którą poznałeś. O, nie chcę, nie chcę tego! Niech pan zapomni o tych wszystkich zmianach, kiedy pan myśli o mnie. Niech pan pamięta tylko ubogą dziewczynkę w skromnej, znoszonej sukni, która grzała zziębnięte nogi w przemokłych bucikach u pańskiego ognia. Niech pan pamięta o mym przywiązaniu i wdzięczności za wszystko, co pan zrobił niegdyś dla biednego dziecka

– Maleńka Dorrit

PS. Niech pan przede wszystkim będzie spokojny o panią Gowan. Jest zdrowa i szczęśliwa, to jej własne słowa. A przy tym taka śliczna!

ROZDZIAŁ III

Nowe życie i nowi ludzie

Już około miesiąca rodzina Dorritów bawiła w Wenecji, gdy pan Dorrit zdecydował się pomówić o Emi z wychowawczynią swych córek. Jej odsuwanie się od towarzystwa, odrębny sposób życia, nawet wyraz twarzy drażnił go i męczył. Czyż mógł pozwolić, aby tak zostało nadal? Byłby może wcześniej poruszył tę sprawę, lecz stosunki z markizami i hrabiami zabierały mu tyle czasu, że nie mógł znaleźć odpowiedniej chwili. Obawiał się także, prawie mimo woli, że rozmowa może potrącić o drażliwe dla niego kwestie, więc odkładał ją chętnie. Lecz wyczerpała się jego cierpliwość.

Uprzejmie zaproszona dystyngowana dama stawiła się niezwłocznie na wezwanie.

Umieściwszy ją najwygodniej na fotelu, pan Dorrit przystąpił do rzeczy.

– Ośmieliłem się prosić panią – rzekł z rozmysłem – ponieważ młodsza córka niepokoi mnie. Czy pani zauważyła różnicę usposobienia pomiędzy siostrami?

– O, tak – odparta dama, gładząc delikatnie swoje rękawiczki. – Fanny ma wolę i silny charakter, zrobi co zechce i zawsze na swoim postawi. Emi tego brakuje.

Pan Dorrit był zdziwiony: takiej odpowiedzi nie spodziewał się pomimo wszystko. Nasunęła mu ona wiele wspomnień, ale odpowiedział spokojnie:

– Hm, ma pani słuszność. Więc moja starsza córka…

– Nie chciałam powiedzieć przez to, że już nie potrzebuje kierunku – poprawiła się madame General roztropnie – przeciwnie, ma duże braki, jest zanadto śmiała, zbyt otwarcie wypowiada swoje zdanie, lecz w każdym razie widzę w niej dobry materiał.

– Moje córki – zaczął pan Dorrit z namysłem – wcześnie straciły matkę, nie posiadałem wtedy wielkiego majątku i przez czas dłuższy byliśmy zmuszeni prowadzić życie skromne i odosobnione. Emi była moim ulubionym dzieckiem, a dzisiaj… hm… jest przyczyną niepokoju. Nie chce z nami bywać, towarzystwo ją onieśmiela, słowem, różni się od nas wszystkich tak widocznie, że… hm… postanowiłem poradzić się pani, w jaki sposób można by wpłynąć na nią.

– Pracuję nad tym dawno – odparła pani General z godnością – rozmawiałam z nią o tym nieraz. Emi mówi, że wszystko zanadto ją dziwi, że nie może przywyknąć do nowego życia. Tłumaczyłam jej wprawdzie, że miss dobrze wychowana niczemu się dziwić nie może, nie powinna, ale chociaż moje uwagi przyjmuje spokojniej niż Fanny, pozostaje zawsze przy swoim. Dlatego zdaje mi się, że pan sam powinien o tym pomówić z Emi.

– W takim razie każę ją zaraz poprosić.

Wezwana przez kamerdynera Emi stawiła się wkrótce.

– Proszę cię, usiądź, Emi – uprzejmie rzekł pan Dorrit. – Mówiliśmy właśnie o tobie. Widzimy oboje, że nie możesz dotąd przywyknąć do naszego życia. Co to znaczy?

Emi pobladła, nie mogła zaraz odpowiedzieć.

– Zdaje mi się, ojcze – rzekła na koniec cicho – że potrzebuję jeszcze trochę czasu.

– Lepiej powiedzieć: papo – odezwała się madame General. – Wyraz „ojciec” jest pospolity, a słowo „papa” daje miły układ ustom. Papa, pierścień, perły – to są wyrazy, które młoda osoba powinna powtarzać, wchodząc pomiędzy ludzi.

– Widzisz, moje dziecko, trzeba korzystać z rad waszej opiekunki. Mówisz, że potrzebujesz trochę czasu. Na co?

– Żeby przywyknąć do nowego życia – odpowiedziała cicho po chwili milczenia.

– Dziwne żądanie, Emi – mówił ojciec. – Fanny dała dowód, że nie jest to trudne. Byłaś zawsze moim ulubionym dzieckiem. Dlaczego dzisiaj stajesz się moją zgryzotą?

– Ojcze! Papo! Ja się poprawię – błagała, podnosząc na niego serdeczne spojrzenie. – Postaram się zastosować do twojej woli.

– W takim razie – zauważyła pani General – przypominam, że zwracałam nieraz uwagę, iż nie należy patrzeć tak na przechodzących. Miss dobrze wychowana nie widzi ludzi nieznajomych.

Wstała majestatycznie, ukłoniła się i wyszła, pozostawiając ojcu dalszy ciąg rozmowy.

Na twarzy Emi odbiło się żywe wzruszenie. Tak dawno nie widziała się z ojcem sam na sam, tak dawno nie rozmawiała z nim jak niegdyś – gdyby teraz przytulić się do jego piersi…

Ale jedno spojrzenie na twarz ojca wystarczyło, aby ją onieśmielić. To byłoby dla niego przypomnieniem przeszłości, o której chciał zapomnieć wszelkimi siłami. Ona go rozumiała. Kilka miesięcy swobody nie zdołało rozproszyć posępnego cienia, który prawie ćwierć wieku utrwalały posępne mury. Choć jej nie mówił o tym, ona rozumiała. W niej drażniło go dzisiaj to, że zapomnieć nie mogła. A więc była złą córką – teraz to pojęła. Poznała swój obowiązek względem ojca i postanowiła spełnić go jak zawsze: gorliwie, szczerze, z zaparciem się siebie.

– Przebacz, ojcze – prosiła – jestem winna.

– Tak – potwierdził, nie patrząc na nią – jesteś winna. Jest okres w moim życiu… długi okres… który pragnę… muszę wyrzucić z pamięci… A ty jedna, ty jedna stoisz przede mną ciągle… niby to przypomnienie…

– Ojcze, nie mów o tym – rzekła Maleńka Dorrit, przysuwając się szybko i kładąc delikatnie swoją maleńką rączkę na drżącej dłoni starca. – Nie mów o tym i… i… uwierz swojej Emi, że… będzie się starała… Będę się starała, ojcze!

Z piersi pana Dorrita wyrwało się łkanie i Emi przytuliła się do niego.

Było to tak jak dawniej, a jednak stali chwilę nieruchomo. Emi doznała rozkoszy i ulgi, mając znowu przy sercu najdroższego ojca. Pan Dorrit uspokajał się z wolna.

Odzyskał panowanie nad sobą i oznajmił, że musi się przebrać, gdyż nadchodzi godzina południowego śniadania.

Wkrótce znaleźli się wszyscy przy stole. Fanny trochę pobladła od bezsennych nocy, bezustannych zabaw i rozrywek, Edward miał także podsiniałe oczy i wyraz twarzy zmęczony. Żył on w gronie złotej młodzieży, sypiąc hojnie złotem, a ponieważ znał się na koniach i bilardzie, uchodził za młodzieńca z wychowaniem.

Stryj Fryderyk, jak zawsze, przyszedł z głową zwieszoną, jakby nie chciał wiedzieć, co się koło niego dzieje. W ostatnich czasach spędzał całe godziny w różnych galeriach obrazów, z nadzwyczajną uwagą przypatrując się starym portretom. Emi bardzo często towarzyszyła mu w tych wycieczkach i to przejmowało go niezmierną dumą, i sprawiało wielką przyjemność. Opiekował się bratanicą z galanterią starego gentlemana, nawet podnosił głowę, kiedy szła u jego boku.

Pod koniec śniadania stryj mimochodem wspomniał, że spotkali wczoraj tych państwa, którzy nocowali w klasztorze Świętego Bernarda.

– Tak? – zwróciła się Fanny do siostry podejrzliwie. – Dlaczego robisz z tego tajemnicę? Gdyby się stryj nie wygadał…

– Droga miss – odezwała się pani General – to jest bardzo niewłaściwe, gminne wyrażenie. Należało powiedzieć: gdyby stryj nie wspomniał.

– Bardzo jestem pani obowiązana za uwagę, madame General – odparła Fanny – lecz wolę swoje wyrażenie.

Zwykle odpowiadała pani General w ten sposób, choć w pamięci notowała sobie jej uwagi i korzystała z nich przy sposobności.

– Dlaczego tak myślisz, Fanny? – odezwała się łagodnie Maleńka Dorrit. – Wiesz dobrze, że nie widziałam się z tobą od wczoraj. Właśnie zamierzałam powiedzieć, że chciałabym się spotkać z panią Gowan, jeżeli ojciec nie ma nic przeciwko temu.

Ostatnie słowa były zapytaniem. Pan Dorrit spojrzał na madame General.

Pani General uznała, iż zależy to od stosunków i towarzystwa, w jakim ci państwo się obracają.

Pan Dorrit był pochmurny: widział w nich niteczkę, łączącą go z przeszłością za pośrednictwem Clennama. Wtem odezwał się Edward:

– Mnie chyba nie posądzicie o stronniczość, zwłaszcza względem tego gbura, jej męża, ale muszę powiedzieć, że ci Gowanowie mają stosunki z pierwszorzędnymi osobami z towarzystwa. Słyszeliście zapewne o znakomitym Merdle’u, którego zna świat cały?

– O wielkim Merdle’u! – zawołała madame General.

– Tak, o wielkim bankierze. Jego żona jest w przyjaźni z panią Gowan i wiem, że tam bywają.

– Skądże ty wiesz to wszystko? – zapytał pan Dorrit zdziwiony.

– Bardzo łatwo to zrozumiecie: pani Merdle to jest ta dama, która zajęła nasz pokój, pamiętacie, tam…

– W Martigny – podpowiedziała Fanny, wachlując się szybko, aby ukryć rumieniec.

– Pani Merdle? – spytał pan Dorrit. – A mówiłeś mi przecież, że ten młody człowiek, z którym rozmawiałeś, nazywa się Sparkler?

– Tak, bo jest jej synem z pierwszego małżeństwa. Pani Merdle jest teraz w Rzymie, gdzie zapewne i my się z nią poznamy. Sparkler przyjechał tutaj i wczoraj bawiliśmy się razem. Trochę nudny, bo zakochał się po uszy w pewnej młodej lady…

Przestał mówić i patrzył przez szkiełko na Fanny.

– W takim razie – odezwała się pani General z naciskiem – znajomość z panią Gowan, naturalnie, uważam za niezmiernie pożądaną.

Emi była zadowolona – liczyła, że potrafi zbliżyć się z Mini i już przez to samo nie będzie raziła ojca swoim odosobnieniem. Chciała wybrać się sama z tą wizytą, lecz Fanny oświadczyła, że ma zamiar jej towarzyszyć.

Wsiadły więc obie do wyśmienitej gondoli. Długo przesuwając się po splątanej sieci kanałów, dopłynęły na koniec do małej wysepki, położonej od środka miasta dość daleko i stanęły przed domem o posępnej powierzchowności.

Podobny do rozbójnika odźwierny wskazał obu siostrom mieszkanie na piętrze, gdzie w obszernym pokoju siedziała pani Gowan przy oknie z jakimś szyciem.

Powitała gości z pewną nieśmiałością, choć Fanny wprost zasypała ją grzecznościami, przekazując ukłony i pozdrowienia od ojca, który mimo najlepszych chęci nie mógł dziś przybyć z nimi.

– Bardzo cieszymy się wszyscy, że państwo są w bliskich stosunkach z Merdle’ami – mówiła. – Mam nadzieję, że będziemy się tam spotykali.

– To znajomi męża – powiedziała Mini. – Nie miałam dotąd przyjemności poznać pani Merdle. Mamy być u niej w Rzymie. Pani zna ją bliżej?

– Któż w Londynie się nie zna? – rzekła Fanny z całą swobodą. – Potem spotkaliśmy się w drodze, w Szwajcarii, przypadkiem, gdy pani Merdle zajęła chwilowo wynajęte przez nas pokoje. Naturalnie, skoro się rzecz wyjaśniła, powiedzieliśmy sobie: do widzenia!

Maleńka Dorrit nie miała dotąd sposobności wtrącić się do rozmowy, pomimo to rozmawiały z panią Gowan wzrokiem i obie były pewne, że się rozumieją.

– Pani nie chorowała po tym wypadku? – spytała wreszcie Emi.

– Jestem zupełnie zdrowa – odparła młoda kobieta z uśmiechem – ale dziękuję pani za troskliwość. Czy pani wie, że często rozmawiamy z mężem o pani i… bardzo by się gniewał, gdybym mu nie powiedziała, że panie są u mnie. Jeśli panie wybaczą nieporządek, jaki znajdziemy w malarskiej pracowni, to możemy tam zajrzeć.

Pytanie było zwrócone do Fanny, która natychmiast wyraziła chęć poznania pracowni pana Gowana.

Pierwsze, co zdziwiło obie siostry, to stojący na podwyższeniu pan Blandois w szerokim kapeluszu i bandyckim płaszczu zarzuconym na ramię. Wyglądał w tej pozie tak charakterystycznie, że Emi z przykrym dreszczem zatrzymała się na progu.

Blandois głęboko skłonił się przed wchodzącymi.

– Przepraszam najpokorniej, lecz nie wolno mi się poruszyć – przemówił.

– Proszę uprzejmie – witał gości Gowan – przepraszam za malarski nieład. To mój model. Proszę nie ruszać się z miejsca. Mam nadzieję, że panie patrząc na żywy oryginał, łatwiej zrozumieją treść mego obrazu, który chcę podpisać jednym słowem: brawo. A widz niech odgaduje, czy to prosty rozbójnik, czyhający na ofiarę lub triumfujący, że się pozbył wroga, czy mściciel, ściskający sztylet w dłoni.

Blandois zaśmiał się nerwowym śmiechem, jego niepewne oczy obiegły całe towarzystwo i przez chwilę zatrzymały się na Maleńkiej Dorrit, która zadrżała nagle pod tym wzrokiem.

– Niech się pani nie lęka. Lew nie kąsa – odezwał się łagodnie Gowan, który zauważył jej lekkie wstrząśnienie, lecz sądził, że przyczyną jest wielki pies stojący przy niej.

– Ja się go nie obawiam – odpowiedziała żywo – lecz proszę, niech pan spojrzy.

W tej chwili Gowan rzucił pędzel i paletę i obiema rękami ujął psa mocno za obrożę.

– Po co go drażnisz, Blandois! – zawołał. – Doczekasz się, że cię rozerwie w kawałki. Leżeć, Lew! Leżeć!

Lecz pies szarpał się tak gwałtownie, nie zwracając uwagi na rozkazy, iż stało się widoczne, że wyrwie się lada chwila i skoczy na wroga.

– Nie drażniłem go – zapewniał Blandois, blady i wystraszony.

– Uciekaj! – krzyknął Gowan. – Nie utrzymam! Coś mu zrobił, u diabła? Uciekaj, bo cię zdusi.

Blandois już nie było.

Pies gwałtownie rzucił się do drzwi z ujadaniem, lecz Gowan powalił go uderzeniem w głowę i kopnął parę razy.

– Leżeć, bo cię zastrzelę – krzyknął groźnie.

Pies warcząc, położył się w kącie pracowni i patrzył dzikim wzrokiem.

– Nie obawiaj się, Mini – zwrócił się malarz do żony – wiesz przecież, że Lew jest łagodny. Tylko nie cierpi Blandois.

Psy miewają takie swoje antypatie. Chociaż pierwszy raz dzisiaj był tak wściekły.

Było to usprawiedliwienie dla wszystkich. Lew widać zrozumiał też, o co chodzi, i zawstydzony przyczołgał się do swej pani, ocierając się pokornie o nogi.

Po tym niemiłym zajściu nikt nie miał chęci do rozmowy, nawet Fanny straciła humor. Po kilku więc grzecznościach i frazesach, obie panny pożegnały swych nowych znajomych. Gowan odprowadził je aż do gondoli, gdzie ujrzeli Blandois, jeszcze bladego ze strachu czy gniewu.

Po wymianie nowych grzeczności panny znalazły się wreszcie w gondoli i płynęły spokojnie wśród sieci kanałów. Wkrótce zdziwiona Emi spostrzegła, że Fanny przybiera jakieś dziwne pozy i dopiero wówczas zwróciła uwagę na młodzieńca, który od pewnego czasu płynął: obok lub tuż za nimi, nie odwracając oczu od jej siostry.

– Któż to? – spytała cicho.

– Ten gapa? Nie poznajesz? – wzruszyła ramionami, a ponieważ wzrok Emi mówił jej wyraźnie, że nic nie rozumie, dodała z pogardliwą minką: – Młody Sparkler. Widziałaś go przecież w Martigny.

– Po cóż on płynie z nami?

– Ach, dzieciaku! – zaśmiała się starsza miss Dorrit. – Zdaje się, że tych rzeczy nigdy nie zrozumiesz; a ja nie mam ochoty ci tłumaczyć, więc jeżeliś ciekawa, zapytaj Edwarda. Zdaje mi się, że Sparkler zrobił go swoim powiernikiem. Choć zresztą cała Wenecja dziś mówi o tej jego miłości!

– Czy myślisz, Fanny, że on złoży nam wizytę?

– Bardzo się dziwię, że jej nie złożył dotychczas. Widocznie brakowało mu odwagi. Ale to nas nie minie, bądź spokojna.

– I cóż ty zrobisz, Fanny?

Starsza siostra wzruszyła ramionami.

– Zobaczymy – odparła. – Nie jestem dziś zdecydowana. Lecz mam wielką ochotę dojść do tego, ażeby w obecności jego matki podarować swojej pokojówce bransoletkę i kostium dziesięć razy większej wartości od tego, który ona ofiarowała niegdyś biednej dziewczynie za to, że odrzuciła małżeństwo z tym głupcem.

Zbliżali się do domu i Emi ujrzała gondolę Sparklera stojącą u podjazdu do pałacu, który zajmowali Dorritowie.

Młody człowiek przedstawił się głowie rodziny jako znajomy z oberży w Martigny, złożył uszanowanie od mamy i był tak onieśmielony dostojnością Williama Dorrita, że pozyskał zupełnie jego względy i został zaproszony na obiad.

Przy obiedzie rozmawiano o Gowanach i pan Dorrit postanowił prosić młodego artystę o portrety całej rodziny. Fanny popierała ten zamiar bardzo żywo.

Wieczór spędzono wraz ze Sparklerem w teatrze, ale przy wyjściu Emi doznała przykrego wrażenia, gdyż Blandois oczekiwał na nich ze zwykłą uprzejmością, ażeby odprowadzić damy do gondoli.

Idąc obok, zaczął opowiadać o stracie, jaką poniósł pan Gowan.

– Strata? – spytała Fanny ze zdziwieniem.

– Tak, zdechł mu ulubiony pies, którego panie widziały.

– Lew – szepnęła ze współczuciem Maleńka Dorrit.

– Zdaje się, że otruty – dodał Blandois niedbale.

Emi zadrżała i spuściła oczy. Nie śmiała zapytać nawet w myśli, kto mógł biednego psa otruć.

Zbliżenie z towarzystwem, którego dotąd unikała, nasunęło Emi dziwne porównanie. Im częściej widywała tych ludzi, tak strojnych, rozmawiających głównie o rozrywkach, powtarzających zdania bez istotnej treści, tym podobniejsi wydawali się jej do śmietanki więźniów w Marshalsea. Nie rozumiała wcale, dlaczego jej się tak wydaje, a nie mogła pozbyć się tych spostrzeżeń.

Lubiła tylko odwiedzać panią Gowan, o ile mogły porozmawiać same, czemu najczęściej przeszkadzał Blandois. Obie czuły wstręt do niego, obie go podejrzewały o rzeczy brzydkie, a może okropne, choć on okazywał im szczególne względy, jakby się starał związać je ze swoją osobą w jakimś nieznanym, tajemniczym celu.

To samo powtórzyło się i w Rzymie, dokąd cała rodzina przyjechała po kilku tygodniach i gdzie zaraz zawiązał się bardzo uprzejmy towarzyski stosunek z panią Merdle.

Maleńka Dorrit nie mogła nigdy wyjść z podziwu, słuchając jej rozmowy z Fanny. Nie, ona nigdy w życiu nie umiałaby mówić tak swobodnie ani o miłym poznaniu się w Martigny, ani o trwających całe lata podróżach. Spuszczała wtedy oczy i tłumiła westchnienie.

Lecz ojciec był zadowolony, że nie usuwa się od towarzystwa i to ją pocieszało. Nie myślała o sobie i swoich przyjemnościach, jak nie myślała dawniej o zniszczonych sukniach i podartym obuwiu. Żyła znów dla rodziny i spełniała bez oporu jej życzenia.

ROZDZIAŁ IV

Mroki i cienie

Firma Doyce i Clennam napełniała Rozdarte Serce szumem maszyn, odgłosem uderzeń młota lub świszczącym tarciem żelaza. Warsztaty były pełne, a wspólnicy zbliżali się i rozumieli coraz lepiej.

Artur Clennam z zamiłowaniem badał tajemnice mechaniki i wynalazków, które pochłaniały umysł pana Doyce’a. Daniel Doyce nie tylko szanował wspólnika, lecz darząc go zupełnym zaufaniem, dzielił z nim w wolnych chwilach myśli i uczucia, jak z przyjacielem, bratem.

Pomimo to Artur odczuł pustkę, jaką zniknięcie Emi spowodowało w jego cichym życiu. Teraz dopiero poznał ze zdziwieniem, ile miejsca w nim zajmowała ta drobna i niepozorna istotka. Odczuł to tym dotkliwiej, iż nie miał nadziei, aby się kiedykolwiek między nimi mogły znów zawiązać przyjazne stosunki. List Emi sprawił mu wielką przyjemność, lecz potwierdził to przekonanie: ona została taka, jaka była, lecz jej rodzina nie chce nic z przeszłości.

W niedzielę bardzo często sam lub ze wspólnikiem odwiedzał Twickenham, gdyż lubił to miejsce, i prosili go o to oboje państwo Meaglesowie, wyjeżdżając do Rzymu dla zobaczenia się z córką. Niekiedy przychodził tutaj już w sobotę i zostawał do poniedziałku, odczuwając dobroczynny wpływ pięknej natury, łagodzący nawet bolesne wspomnienia.

Pani Tickit, miejscowa gospodyni, witała go zawsze ze szczerą radością, gdyż goście wnosili ze sobą trochę życia, i myślała potem o nich cały tydzień, oczekując nowej wizyty w niedzielę.

Ale pewnego razu staruszka wybiegła sama aż do furtki, żeby mu otworzyć, i z tajemniczą miną oznajmiła:

– Mam panu coś powiedzieć.

– Cóż takiego?

Pani Tickit zamknęła drzwi pokoju i zbliżywszy się do Clennama, mówiła cicho ze świecącymi oczami.

– Widziałam Tatty.

– Gdzie?

– Tutaj. Wczoraj o zmroku. Siedziałam sobie w oknie i myślałam o różnych rzeczach… jak to bywało dawniej, choćby i w tym domu. Patrzę, ktoś, idąc szybko, stanął przy sztachetach i zagląda do ogrodu. Jeszcze nie mogłam wierzyć, aby to była ona. Chyba że mi się śniło. A nie spałam, może pan być przekonany. Zerwałam się i wybiegłam na ulicę… nie było jej już nigdzie… nigdzie. Czekałam potem długo… nie wróciła!

Pod wpływem tej rozmowy nieraz zdawało się Arturowi, że widzi Tattycoram na ulicy, zwracała jego uwagę każda młoda dziewczyna przypominająca ją wzrostem i ruchami.

Spotkał ją istotnie kilka dni po tej rozmowie. Szedł bulwarem nad rzeką, kiedy przeciął mu drogę długi szereg wozów wiozących węgiel kamienny. Zatrzymał się, obejrzał dokoła jak człowiek rozbudzony z zamyślenia i ujrzał ją tuż blisko. Szła z nieznajomym wysokim mężczyzną, który wydał się Arturowi cudzoziemcem. Szereg wozów zatrzymał ich też w drodze.

Nieznajomy pochylił się do Tattycoram i coś mówił jej cicho, oglądając się od czasu do czasu, jakby się kogoś obawiał. Artur zauważył, że miał błyszczące oczy, duży garbaty nos i wąsy sterczące do góry.

Clennam postanowił iść za nimi z daleka. Obcy zrobił na nim bardzo niemiłe wrażenie, cóż on może mieć wspólnego z Tattycoram?

Było już ciemno, dokoła latarni rysowały się mgliste kręgi, Artur szedł z wolna, nie tracąc ich z oczu.

Wtem trzecia osoba przyłączyła się do grupy. Była to pani Wade.

– To lepiej – szepnął Artur.

Pani Wade rozmawiała z cudzoziemcem, Tattycoram szła za nimi, postępowali z wolna, ale w przeciwną stronę niż poprzednio. Tym sposobem musieli przejść koło Clennama, który nie chcąc być dostrzeżonym, cofnął się w zagłębienie pomiędzy domami.

Minęli go o parę kroków i widział bardzo dobrze wyniosłą i zimną twarz pani Wade, lisi uśmiech nieznajomego i spuszczoną na piersi główkę Tattycoram. Usłyszał także kilka słów rozmowy.

– Nie mam dzisiaj tej sumy, musi pan czekać do jutra – powiedziała wzgardliwie pani Wade.

– Może późno wieczorem?

– Powiedziałam, że jutro. Nie jestem obowiązana płacić dzisiaj. Zjawił się pan niespodzianie.

– Gorliwe chęci.

– Dosyć. Henryko, powiedz panu, gdzie jutro otrzyma pieniądze.

I poszła naprzód, zaledwie skinąwszy mu głową.

Artur widział wyraźnie Tattycoram rozmawiającą chwilę z cudzoziemcem i zdawało mu się, że czyta w jej ruchach jak gdyby wstręt i trwogę.

Wkrótce potem rozdzielili ich przechodnie, a zresztą – jaki cel śledzić ich dalej? Tattycoram nie wróci do swych opiekunów.

Spotkanie to jakimś skojarzeniem pojęć nasunęło Arturowi na myśl dom rodzinny. Nie był tam od kilku dni i rzadko tam chodził, gdyż odczuwał, że bytność jego nie jest pożądana, a jemu rzuca posępny cień w duszę.

Dziwny dom i dziwne całe otoczenie, posępne, smutne, tajemnicze. Takie wrażenie cała ta dzielnica wywierała na nim od dzieciństwa, a życie nie rozproszyło go bynajmniej. Bo czyż nie kryły może okropnych tajemnic te wszystkie sklepy i domy handlowe z wąskimi, zakratowanymi oknami, z posępnymi, ciemnymi komnatami?

Pogrążony w tych myślach, mimo woli prawie skierował się ku domowi, a im bardziej się zbliżał, tym mocniej odczuwał ten chłodny mrok, który ogarniał go tutaj. Na tle ciemności widział skamieniałą prawie, zimną i nieruchomą twarz matki, a gdzieś w mrocznej głębi bolesne oblicze umierającego na obczyźnie ojca i błagalne jego spojrzenie.

Było już koło dziewiątej wieczorem i z ulic prowadzących do domu Clennama wiała zupełna pustka. Dlatego też wyraźnie usłyszał Artur za sobą szybkie kroki, a gdy chcąc puścić przechodnia przed siebie, cofnął się do muru na wąskim chodniku, ujrzał zbliżającego się człowieka, którego przed godziną widział obok Tattycoram.

Nie mógł się mylić, gdyż ubiór, ruchy i ostry profil twarzy wyróżniały go zupełnie spośród tłumu. Musiał być cudzoziemcem i nie wzbudzał bynajmniej zaufania.

Zanim jednakże Artur zdał sobie z tego sprawę, nieznajomy minął go szybko i kroki jego znowu umilkły w oddali.

Na koniec zarysował się przed nim dom matki, przypominający mu krzywym konturem Jeremiasza Flintwincha z przechyloną głową. Lecz jakież było jego zdziwienie, gdy znowu ujrzał tu nieznajomego. Obcy człowiek stał na ulicy i uważnie wpatrywał się w słabo oświetlone okna pokoju pani Clennam.

Widząc nadchodzącego Artura, poprawił teatralnym ruchem szeroki płaszcz zarzucony na ramię jednym końcem, ujął kołatkę i zapukał do drzwi śmiało i energicznie.

Artur zbliżył się i stanął obok niego. Człowiek z garbatym nosem nucił włoską piosenkę, spojrzał na niego krzywo i wyzywająco, następnie ujął kołatkę i zapukał powtórnie.

– Pan bardzo niecierpliwy – zauważył Artur.

– To prawda, panie, do stu diabłów! Niecierpliwość jest cechą mego charakteru.

Dźwięk łańcucha, który przezornie zakładano przed otworzeniem, zwrócił na drzwi uwagę obu mężczyzn. Przez uchyloną szparę ujrzeli panią Flintwinch ze świecą w ręku.

– Któż tam tak późno? A to pan, Arturze. Pan tak mocno nigdy nie stuka. O, Boże! – zawołała, spostrzegając nagle drugiego. – Znowu on!

– Tak, tak, najukochańsza pani Flintwinch, on sam i nikt inny. Otwórz drzwi z łaski swojej i pozwól mi uściskać przyjaciela mego, Flintwincha.

– Nie ma go w domu – broniła się Efri.

– To go sprowadź, zawołaj, jak tam chcesz, moja najdroższa! Powiedz mu, że go czeka najlepszy przyjaciel, Blandois, który dopiero co przybył do Anglii. No, dalej, stara, żywo! Ja tymczasem pójdę na górę złożyć moje uszanowanie. Otwierajże, do licha! Lady żyje? Zdrowa?

Ku zdumieniu Artura Efri zdjęła łańcuch i nieznajomy wszedł bez ceremonii, zostawiając za sobą Artura.

– Teraz idź, powiedz lady, że tu jestem i biegnij po Flintwincha – obcy rozkazywał, zdejmując płaszcz i głośno stąpając po kamiennej posadzce.

– Kto to jest, Efri? – odezwał się surowo Artur, ruchem głowy wskazując przybyłego.

– Kto to jest, Efri? – powtórzył cudzoziemiec, ruchem głowy przez ramię wskazując Artura.

W tej chwili z góry dał się słyszeć donośny głos pani Clennam:

– Efri! Niech tu wejdą obaj. Arturze, chodź natychmiast!

– Artur? – powtórzył obcy. – Syn lady z góry? Moje uszanowanie.

I zdejmując kapelusz, schylił się w niskim ukłonie.

Artur skierował się prosto na schody, jakby nie zauważył tego powitania. Blandois szedł tuż za nim. Efri pobiegła po męża.

Pani Clennam sztywno skinęła głową wchodzącym, lecz choć Artur nie był obecny przy pierwszym spotkaniu z Blandois i tym samym nie mógł ocenić różnicy w zachowaniu się matki, zauważył w niej jednak pewną zmianę, coś jak gdyby niepokój, jakby chęć pozostania sam na sam z przybyszem i złagodzenia niezbyt ukrywanej jego niecierpliwości. Z pozoru wprawdzie była to ta sama kamienna pani Clennam, ale jej drobne nerwowe ruchy miały dla Artura wymowne znaczenie.

– Pani – rzekł Blandois po pierwszych słowach powitania – racz mnie przedstawić synowi. Widzę, iż ma zamiar poskarżyć się na mnie, muszę jednak powiedzieć pierwszy, że zarzucam mu brak grzeczności.

– Panie – żywo odparł Artur – nie wiem, kto jesteś i po coś tu przyszedł, ale gdybym był gospodarzem tego domu, prosiłbym cię, abyś go natychmiast opuścił.

– Na szczęście nie jesteś tutaj gospodarzem – powiedziała surowo pani Clennam, nie patrząc na syna. – Nie jesteś tutaj gospodarzem.

– Nie roszczę sobie tego prawa, matko. Jednakże postępowanie tego gentlemana tak dalece wydaje mi się niewłaściwe, iż prosiłbym go, żeby stąd wyszedł przez wzgląd na ciebie, matko.

Obcy roześmiał się głośno, uderzając ręką w kolano.

– Nie masz żadnego prawa – powiedziała pani Clennam swym suchym, stanowczym tonem – ganić postępowania cudzoziemca, ponieważ się różni od twego. Bardzo możliwe, że panu Blandois twoje postępowanie w równym stopniu wydaje się niewłaściwe.

– Bardzo możliwe – rzekł spokojnie Artur.

– Pan Blandois – zaczęła znowu pani Clennam – został nam polecony przez jednego z naszych korespondentów w Paryżu i jakkolwiek nie miał dotąd sposobności powiedzieć mi o celu swych odwiedzin, nie mogę wątpić, że chodzi o sprawy pieniężne, których załatwienie jest naszym prostym obowiązkiem. Pan Blandois w tym domu nie jest obcy. Podczas ostatniej bytności poznał się bliżej z Flintwinchem i spędzili noc całą na przyjacielskiej pogawędce. Dlatego uważam za słuszne wyrazić panu Blandois ubolewanie z powodu twego zachowania się, Arturze. Nic innego zrobić nie mogę, jak przeprosić go za ciebie.

W tej chwili ciężkie kroki dały się słyszeć na schodach, drzwi skrzypnęły i wszedł Flintwinch.

Blandois wstał z okrzykiem i pospieszył naprzeciw niemu.

– Jak się masz, przyjacielu! – wołał, otwierając szeroko ramiona. – Cudnie kwitniesz! Jak wiosna! Musiałeś oczekiwać mnie niecierpliwie?

– Domyślałem się, że przyjdziesz na wino – odparł spokojnie Flintwinch.

– Ach, ty kpiarzu! He, he, he! – zaśmiał się Blandois i trzepnąwszy Jeremiasza po ramieniu, zaczął go obracać w kółko, aż mu się końce chustki przekręciły z boku na tył szyi.

Artur w milczeniu patrzył na tę scenę, gdyż zdziwienie i oburzenie w połączeniu z jakimś pełnym podejrzeń lękiem głos mu zatamowały. Spojrzał na matkę i spotkał jej oczy z dziwnym wyrazem utkwione w Blandois, który zmieszał się pod tym wzrokiem i nie wiedział, co z sobą zrobić.

W pokoju zapanowało milczenie.

– Bądź łaskaw Arturze, zostaw nas i pozwól zająć się interesami – odezwała się wreszcie pani Clennam suchym, lodowatym tonem.

– Będzie mi bardzo przykro odejść, matko.

– Czy przykro, czy przyjemnie, proszę cię żebyś mnie zostawił samą, przyjdź kiedy indziej, jeżeli uważasz za swój obowiązek spędzić tu nudną godzinę. Dobranoc.

Podała mu obandażowaną rękę, której dotknął ostrożnie, pochylił się następnie nad jej krzesłem i jak zwykle złożył lekki pocałunek na jej zimnej i gładkiej twarzy. Zauważył przy tym, że wzrok pani Clennam był utkwiony w Blandois, a ten wykrzywił usta pogardliwie i w szczególny sposób prztyknął wielkim palcem.

– Panie Flintwinch – zwrócił się teraz do starca – z niechęcią i oburzeniem zostawiam w domu matki pańskiego przyjaciela.

Blandois znowu prztyknął pogardliwie.

– Dobranoc, matko.

– Miałem przyjaciela, mój przezacny kompanie – odezwał się Blandois, stając plecami do ognia i mówiąc głośno, aby go usłyszał Artur we drzwiach – miałem przyjaciela, który tyle historii słyszał o tej dzielnicy w Londynie, że nigdy by tu nie został sam wieczorem z ludźmi chcącymi pozbyć się go raz na zawsze! Nie zostałby sam nawet w tak szanownym domu jak ten, mości Flintwinch. Chyba że czułby się fizycznie silniejszy od swego otoczenia. To był tchórz, panie Flintwinch, nieprawdaż?

– Tak sądzę – odparł Jeremiasz.

– I ja także. W każdym razie, mój przyjacielu, nie byłby został z nimi, chyba gdyby wiedział, że nie mają władzy zrobić go na zawsze niemym. Dlatego nie wypiłby z ich ręki szklanki wody, nawet w tak szanownym domu jak ten, panie Flintwinch, o ile by jej przedtem ktoś z obecnych nie skosztował.

Mówiąc to, Blandois rzucał spojrzenia ku drzwiom, jakby chciał się upewnić, że ma świadka swoich przypuszczeń. Artur jednakże milczał Spojrzał tylko raz jeszcze na kamienną, nieporuszoną twarz matki i odszedł pełen najsprzeczniejszych uczuć.

– Na Boga, Efri, co się tutaj dzieje? – zapytał cicho Efri, która odprowadzała go na dół ze świecą.

Lecz Efri miała oczy obłąkane, zarzuciła fartuch na głowę i bełkotała prawie nieprzytomna:

– Nie pytaj mnie, Arturze, o nic mnie nie pytaj! Ja nic nie wiem. Chodzę jak we śnie i nic nie rozumiem.

ROZDZIAŁ V

Szczęśliwa chatka

W Rozdartym Sercu panowała epidemia. Prawda, że panowała ona stokroć potężniej jeszcze w innych dzielnicach i w całym Londynie, i w całej Anglii, może nawet dalej, lecz choć podlegał jej może świat cały w taki czy inny sposób, dziwne się wydać może, iż zagnieździła się tutaj.

Nie była to tym razem zaraza fizyczna, lecz może niebezpieczniejsza i bardziej zabójcza gorączka spekulacji. Imię Merdle’a powtarzały wszystkie usta, wstrząsało ono nerwy bogaczy i nędzarzy, zapalało niezdrowe namiętności.

Mieszkańcy Rozdartego Serca, którzy z takim trudem wypłacali swe tygodniowe komorne albo nie byli w stanie go zapłacić – przy każdej sposobności rozmawiali o wielkim bankierze i jego milionach, o potędze złota, którą umiał zdobyć.

Te ciekawe i zajmujące rozmowy ogniskowały się głównie w sklepiku pani Plornish, który pan Dorrit pomógł jej otworzyć, najwyższą zaś temperaturą wyróżniały się dni, kiedy Pancks zbierał komorne.

– Płacić! Płacić! – wołał ten energiczny człowiek, stając w progu skromnej izdebki. – Powinniście mieć przygotowane pieniądze, nim przyjdę.

– Cóż zrobię, panie, kiedy nie mam ani szylinga.

– To nie racja, moi kochani, wiecie dobrze, że płacić trzeba. No, żywo.

– Czy to ja Merdle, mój panie? Gdybym był takim bogaczem…

Tak odpowiadał każdy, kto nie miał pieniędzy i Pancks nie znajdował na to argumentu. W końcu się zirytował.

– Zwariowaliście wszyscy z waszym Merdle’em! – wołał. – Co wam do niego. Płaćcie. Nic więcej od was nie chcę! Ja też nie jestem Merdle’em.

– Wielka szkoda – mówili ubodzy płatnicy – byłoby nam lepiej, gdyby pan był Merdle’em. Nie byłby pan taki srogi.

Pancks gryzł paznokcie, groził i odchodził z niczym, na pociechę i odpoczynek wstępując do Plornishów, którzy teraz wypłacali się szczęśliwie. Toteż stosunki z poborcą były zupełnie przyjazne i Pancks zachodził tu nieraz, aby porozmawiać z nimi o kochanej Maleńkiej Dorrit.

Mieszkanie Plornishów pięknie teraz wyglądało. Wprost ze sklepu tylnymi drzwiami wchodziło się do izby dość obszernej, gdzie pod okiem samej gosposi i według jej wymagań na tej właśnie ścianie dzielącej od sklepu była namalowana chata wiejska z żółtym słomianym dachem i kominem, z którego dym wzbijał się w górę. Drzwi tej chaty były prawdziwymi drzwiami do sklepu, a okno prawdziwym oknem. Przed chatą kwitły wielkie malwy i słoneczniki, a na progu leżał pies, wierny i czujny, gotów rzucić się na przechodnia. Z boku wznosił się okrągły gołębnik otoczony latającymi gołębiami.

Na drzwiach była namalowana miedziana tabliczka z napisem:

Szczęśliwa chata T. i S. Plornishów.

Ten przepiękny obraz był dumą i szczęściem rodziny. Oboje małżonkowie patrzyli z zachwytem na słomiany dach i kwitnące malwy, zdawało im się, że z tej strony płynie jakiś świeży powiew wiejskiego powietrza, że słyszą szelest skrzydeł i gruchanie gołębi. O, to był śliczny pomysł i cudne malowidło!

Kiedy wieczorem zamykano sklepik, zbierali się wszyscy w tej „szczęśliwej chatce”, pan Nandy śpiewał cichym, drżącym głosem, dzieci piły mleko, przegryzając chlebem i wszystkim się zdawało, że los przeniósł ich nagle w dawne czasy, kiedy na całym świecie byli tylko szczęśliwi ludzie.

Pancks prychnął parę razy, usiadł na podanym krześle, słuchał śpiewu pana Nandy’ego i patrzył na szczęśliwe twarze. Potem obejrzał się nagle i spytał, gdzie jest mały, wesoły Altro, który wynajmował od nich małą izdebkę pod strychem.

– Prawdę mówiąc, jeszcze nie wrócił – rzekła pani Plornish – Poszedł odnieść robotę i miał być przed wieczorem, ale dotąd go nie ma.

Pancks wziął w rękę kajet należący do pierworodnego syna tego domu, który już chodził do szkoły, i dowiedział się, że starsi uczniowie, którzy już doszli do litery M, pisali dzisiaj: Merdle, Milion.

– Milion – powtórzył Pancks – mało ludzi rozumie, co to znaczy. A państwa interesy jak idą?

– Wcale nieźle – odpowiedziała spiesznie pani Plornish i natychmiast zwróciła się do pana Nandy’ego:

– Może by ojciec, póki jeszcze widno, uporządkował nam wystawę w oknie – prosiła starca – prawdę mówiąc, nikt tak dobrze tego zrobi.

Pan Nandy, zachwycony propozycją, opuścił „szczęśliwą chatkę” na krótki czas, nie domyślając się wcale podstępu. Ale córka usuwała go za każdym razem, gdy mówiono o interesach, z obawy, aby skutkiem nieostrożnego słówka nie zechciał wrócić do przytułku.

– Byłoby wszystko dobrze – dodał, zniżając głos Plornish – gdyby ludzie się wypłacali, ale długi…

W Rozdartym Sercu była to największa plaga, robak toczący wszystkich. Kiedy pani Plornish otworzyła sklepik dzięki hojności szlachetnego pana Dorrita, wszystkie sąsiadki dały sobie słowo, że tylko u niej będą kupowały wszystko. I dotrzymały słowa. Więc ruch był ogromny. Cóż, kiedy kupowały przeważnie na kredyt. Przy tym przez przyjaźń, żeby sprzedawała więcej, a po części dlatego, że było tak łatwo, brały więcej niż zwykle, niż dotychczas, pozwalały sobie na maleńki zbytek, w domu było obficiej, ale w sklepiku Plornishów rosły rachunki, zmniejszał się kapitał i poczciwi ludzie bali się przyszłości.

Pancks, słuchając tych zwierzeń, burzył włosy i prychał, toteż wyglądał niby dziki człowiek, kiedy pan Nandy cicho uchylił drzwi od sklepu i skinął na obecnych, aby przyszli zobaczyć pana Altra.

Baptysta Cavaletto przemknął się ukradkiem przez podwórze, blady, wzburzony, z wyrazem przerażenia w oczach. Wbiegł jak kot na drabinę stojącą przy murze i kryjąc się, i wyglądając ostrożnie, rzucał wystraszone spojrzenie w kierunku ulicy. Potem wybiegł znowu za bramę, podążył w jedną stronę, w drugą, wszedł do innego domu, wreszcie, widocznie okrążywszy wielką przestrzeń zaułkami i wewnętrznymi przejściami, dostał się z innej strony na podwórze. Łatwo było domyślić się, że chciał zmylić komuś ślady. Wrócił tak zadyszany i z twarzą tak zmienioną, że nie można go było poznać.

– Cóż to, stary? – zawołał Pancks, gdy wszedł do sieni. – Cóż ci się przytrafiło?

Altro mówił już teraz bardzo płynnie po angielsku, więc swobodnie mógł powiedzieć, ale pochylił głowę i szepnął tajemniczo:

– Wejdźmy do szczęśliwej chatki, padrona.

Pani Plornish niezmiernie dumna była z tego tytułu i nadawała mu inne znaczenie: wyobrażała sobie, że oznacza profesora, bo któż, jeśli nie ona, nauczyła Baptystę po angielsku.

– Co się stało? – powtórzyła, kiedy znaleźli się w izbie.

– Widziałem jednego człowieka – odparł bardzo cicho – i go rozpoznałem.

– Kogo?

– Bardzo zły człowiek – straszny człowiek – ja nie chciał jego widzieć nigdy, nigdy…

– A dlaczego on straszny? Skąd wiesz? – pytała padrona.

– Wiem… o, wiem… bardzo dobrze!

– I widział was?

– Nie, nie! Zdaje mi się, że nie widział. Nie widział.

– A skąd wiecie, że was nie widział?

– Nie, nie – powtarzał Altro – piękna padrona, nie mówmy już o tym. Ja się go bardzo boję. To zły człowiek. Ja nie chcę go widzieć już nigdy. Nie mówić więcej o tym!

Widoczne było, że pragnie zapomnieć o spotkaniu, które go pozbawiło zwykłej wesołości. Więc zacna pani Plornish zajęła się herbatą, choć uprzejme milczenie nie zmniejszyło jej ciekawości. I Pancks widocznie był zaciekawiony, nie spuszczał oka z pana Cavaletta i rozmawiając niby o czymś innym, wszyscy myśleli o dziwnym spotkaniu.

Jan Baptysta usiadł przy oknie i ukryty za ramą rzucał na podwórze niespokojne spojrzenie. Nie był widocznie pewny, że go nie widziano. A ile razy dzwonek odezwał się przy drzwiach wejściowych, wzdrygał się i mimowolnie starał ukryć głowę.

Nawet Maggi zwróciła uwagę na jego niezwyczajne zachowanie i szerzej niż zwykle otwierała usta.

W końcu wypili, zjedli, sprzątnięto ze stołu i pani Plornish zamierzała właśnie prosić ojca, żeby zaśpiewał, kiedy dzwonek zadźwięczał znowu i do izby wszedł Clennam.

W ostatnich czasach Clennam miał dużo zajęcia, gdyż wspólnik jego wyjechał na dłużej, przyjmując korzystne miejsce urządzenia warsztatów mechanicznych, i na barkach Artura pozostawił cały interes. Tym sposobem oprócz książek rachunkowych, korespondencji i dozoru pracy, Artur musiał myśleć o wszystkich szczegółach, gdyż pan Doyce na czas swej nieobecności zostawił mu we wszystkim pełnomocnictwo nieograniczone.

Niekiedy rad był, że nie ma czasu myśleć o sprawach osobistych, ale bywało, że czuł się ogromnie zmęczony.

Dziś był dziwnie przygnębiony i może dlatego wstąpił do Plornishów, przynosząc jednocześnie miłą wieść, że Emi pisała po raz drugi.

Radość była powszechna, musiał powtarzać wyrazy, którymi pozdrawiała każdego z osobna. Pancks czuł się bardzo dumny, że wspomniała o nim.

Pani Plornish nakryła znów do stołu, ażeby podać gościowi herbatę, ale Clennam dziękował. Nie jadł jeszcze obiadu i dlatego musi iść zaraz do domu. Bardzo wdzięczny jest za gościnność i skorzysta z niej innym razem

Pancks zaczął także sapać, co oznaczało, że motor parowy zabiera się do drogi, wyszli więc razem ze szczęśliwej chatki.

– Może pan wstąpi do mnie – odezwał się Artur, gdy znaleźli się na ulicy. – Spełnisz dobry uczynek, jeśli zjesz ze mną obiad, bo jestem jakoś dziwnie przygnębiony.

– Bardzo chętnie – odparł Pancks szybko – chciałbym oddać panu jakąś większą niż ta usługę.

Od owego wieczora, kiedy Pancks przeskoczył na podwórzu Marshalsea przez swego towarzysza Rugga, między nim i Clennamem zawiązała się milcząca przyjaźń. W dniu odjazdu z więzienia wzbogaconej rodziny Dorritów, stali tam obok siebie i odeszli razem pogrążeni w pokrewnych myślach. Pierwszy list Emi żywo obszedł Pancksa, wzruszyła go jej pamięć o nim. I tak, chociaż niewiele rozmawiali dotąd o sprawach osobistych, Artur był zupełnie pewny, że energiczny człowiek ma dla niego szczere uczucie.

– Czy pan dziś zwrócił uwagę na Altra? – zapytał Pancks po chwili.

– Nie. Dlaczego?

– Taki wesoły człowiek, bardzo go za to lubię. Dziś spotkał kogoś na mieście i był niepodobny do siebie.

– Nic nie zauważyłem – rzekł zamyślony Artur.

– Szkoda. Może by warto rozpytać go bliżej. W każdym razie to cudzoziemiec i nic nie wiemy o jego przeszłości.

– O co mam go rozpytać? O przyczynę trwogi? Przypuszczam, że sam powie, jeśli naprawdę istnieje. A co do jego życia i przeszłości, widzimy przecież wszyscy, jakiego to rodzaju człowiek. Nic mu nie mam do zarzucenia, wierzę zupełnie w jego przywiązanie i byłoby niesprawiedliwością i krzywdą z mojej strony posądzać go o ukrywanie czegoś. Czego? Podejrzanych stosunków?

– Może pan ma i słuszność w tym wypadku, ale zdaje mi się, że pan zbyt ufa ludziom, jak na zwyczajnego zwierzchnika.

– Czyż ja jestem zwierzchnikiem Cavaletta? Zarabia na życie wyrzynaniem z drewna bardzo zręcznych cacek. Powierzam mu tylko klucze i straż nad warsztatem w nocy. Jestem raczej jego doradcą, bankierem… choć mój wpływ bardzo mały, bo w ostatnich czasach zawróciły mu głowę głupie spekulacje.

– Spekulacje? Jakie?

– Naturalnie Merdle’a. Epidemia.

– Epidemia? Hm, nie wiem. Pan tak uważa?

Doszli do mieszkania i rozmowa się przerwała. Obiad był krótki, lecz na kominku płonął jasny ogień. Artur wyjął dwie długie fajki i obaj otoczyli się kłębami dymu, który łagodzi troski.

– Więc pańskim zdaniem – zaczął Pancks niespodziewanie – biednemu Baptyście Merdle zawrócił głowę? Na to odpowiem panu, że na ten zawrót głowy chorują tutaj wszyscy. Gdzie przyjdę po komorne, słyszę: Merdle, Merdle’a, Merdle’owi.

– Gorączka – mruknął Artur. – Chorobliwy obłęd w rzeczach, których nie rozumieją.

– Nie rozumieją – powtórzył Pancks z mocnym przekonaniem – ale instynkt. Ja rozumiem. Ja to zba-da-łem. Ja rozpatrzyłem wszystko, obliczyłem, zważyłem i mówię panu, to wcale nie obłęd. Ci ludzie mają słuszność.

– Hm! – zauważył Clennam po chwili milczenia. – Sądzę jednak, że gdyby szło o pański tysiąc funtów, nie oddałbyś go pan Merdle’owi.

– Nie oddałbym? Już to zrobiłem – rzekł Pancks z miną człowieka, który składa dowód przekonywający.

Puścił ogromny kłąb dymu i bacznie spojrzał na Clennama.

– Tak, panie Clennam – zaczął – już to zrobiłem. Zbadałem rzecz i przekonałem się na cyfrach, że to człowiek niepospolity. Zresztą, kapitał i poparcie rządu, więc jakież tu ryzyko? Powinieneś pan zrobić to samo.

Artur pochylił głowę. W słowach Pancksa widział zarazę, ale nie usiłował jej zwalczać, zajmowały go i dręczyły inne myśli: pierwsza – odpowiedzialność za interesy wspólnika, druga – nieokreślony niepokój o przeszłość, rozbudzony na nowo ostatnim spotkaniem Blandois w domu matki. Tak dalece był opanowany przez te troski, że musiał o nich mówić. Nie wymieniając więc nazwiska matki, jakby chodziło o daleką krewną, zwierzył się ze swych obaw i przypuszczeń, łącząc to wszystko z chęcią naprawienia złego, o ile by je znalazł i o ile by jego środki mogły wyrównać jakąś przypuszczalną krzywdę.

W ciągu tego opowiadania Pancks burzył gwałtownie włosy i kręcił się na krześle, zapominając o fajce, przejęty zaufaniem przyjaciela i gorliwą chęcią służenia mu dobrą radą.

– Ja na to widzę jeden tylko sposób – odezwał się nareszcie – zrobić duży majątek, żeby wystarczyło na wszystko. Chce pan ocalić krewnych od jakiegoś wstydu, pańska w tym wola, ale trzeba mieć pieniądze. Chce pan dostarczyć swemu wspólnikowi środków do wydoskonalenia wynalazku, znowu trzeba pieniędzy. A tam płyną rzeki złota, tylko czerpać. Dlaczego tylko spekulanci mają korzystać z tego? Nie rozumiem. Na miejscu pana za całą gotówkę kupiłbym akcje Merdle’a i byłbym spokojny o jutro. Nic więcej w tej sprawie powiedzieć nie mogę.

– A gdybym stracił?

– Niepodobieństwo. Obrachowałem wszystko i wszystko wziąłem pod uwagę. To dziś prawie rządowy pieniądz.

Rozstali się wreszcie około północy. Pancks, prychając, zdążał do domu, Artur został z myślami o tym, co mu dziś włożono w głowę i choć nie miał zamiaru usłuchać tej rady, nie mógł jednak pozbyć się myśli, że Pancks, praktyczny, energiczny człowiek, jedyne tysiąc funtów powierzył Merdle’owi i jest o swoją własność zupełnie spokojny.

ROZDZIAŁ VI

Mary przeszłości

Pan Dorrit towarzyszył Fanny Sparkler do Londynu w jej podróży poślubnej. Młoda para musiała wracać, ponieważ wszechpotężny ojczym zdobył dla swego pasierba godne zazdrości stanowisko. Jako etatowy urzędnik w służbie państwowej Edmund Sparkler był obowiązany jedynie umieć podpisać swoje imię i nazwisko, resztę załatwiali za niego podwładni, za to piękny tytuł i wysoka pensja zabezpieczała mu łatwe i przyjemne życie.

Edmund Sparkler był dobrym chłopcem, choć zasługiwał na nazwisko głupca, Fanny też do pewnego stopnia miała słuszność, zapewniając siostrę, że robi dobrą partię. Fanny była bardzo logiczna.

– Zastanów się – mówiła – za kogo ja wyjść mogę. Każdy zapyta, skąd się wzięłam w świecie, do którego należę dzisiaj? Gdzie upłynęły moje młode lata? Przy tym mąż rozumny będzie wymagał liczenia się z sobą, z jego rodziną, zdaniem, upodobaniem, a ja jestem samowolna i nie chcę ulegać nikomu. Edmund będzie zawsze moim niewolnikiem, bo sam nic nie wymyśli.

– Ale go nie kochasz – smutnie szepnęła Emi.

– Moja droga, nie każdy tego potrzebuje, mnie wystarcza to, co zdobywam. Możesz być o mnie spokojna.

Przyczyniało się do jej szczęścia, że mogła w przeddzień ślubu podarować swej pokojówce wobec pani Merdle kosztowną bransoletkę i kostium dziesięć razy droższy od tego, który jej niegdyś podarowano. Był to słodki i miły dla niej triumf.

A teraz w pałacu Merdle’ów, do którego wchodziła niegdyś po upokorzenie, czuła się także dumna i szczęśliwa. Była tu panią. Otaczał ją zbytek, złocenia, aksamity, służba, pochlebstwa, hołdy – czegóż żądać więcej?

Sam bankier Merdle, wielki Merdle oczekiwał na nią w salonie, gdy przyjechała z mężem, i witał z uprzejmością synową i piękną kobietę. Wielki Merdle. Jego dom stał się jej domem chwilowo, póki nie urządzi sobie własnego gniazda.

Pan Dorrit nie skorzystał z gościnności Merdle’ów, lecz stanął w pierwszorzędnym hotelu na Grosvenor Square, gdzie zajął odpowiedni dla swojej godności apartament. Przyjechał do Londynu głównie w sprawach majątkowych i rzecz prosta, że pod tym względem pragnął zasięgnąć rady znakomitego Merdle’a, z którym obecnie był w powinowactwie.

Poczuł się jednak szczerze zakłopotany nazajutrz, gdy w południe wszedł kamerdyner z oznajmieniem o przybyciu samego pana Merdle’a. Takiego zaszczytu, takiego honoru nie spodziewał się wcale. Doprawdy za wiele dobroci.

Zaczęła się wymiana komplementów. Pan Dorrit podziwiał panią Merdle, pan Merdle podziwiał Fanny – i obaj byli zachwyceni.

Jednocześnie jak gdyby obaj byli rozgorączkowani. Pan Merdle kilkakrotnie ocierał chustką czoło, głos pana Dorrita był chwilami drżący.

– Pan tak zajęty – mówił, wracając do myśli, że wielki bankier znalazł chwilkę, ażeby go odwiedzić.

– Zapewne – odparł bankier – uważałem jednak za pierwszy obowiązek stawić się u pana i ofiarować mu swoje usługi. Bardzo rad bym być panu pożyteczny. Chciałem też prosić, abyś pan był tak łaskaw obiadować z nami przez cały czas pobytu w mieście. Długo pan tu zabawi?

– Około dwóch tygodni. Pobyt za granicą pod względem zdrowia jest nieoceniony, dla dwóch przyczyn jednakże wybrałem się osobiście do Londynu: po pierwsze, pragnąłem dostąpić zaszczytu poznania człowieka, o którym mówi Europa, a po drugie, myślę o korzystniejszym niż dotąd umieszczeniu swojego kapitału, w czym ośmieliłem się liczyć na pomoc i życzliwość najgenialniejszego z finansistów Anglii.

Pan Merdle gotów był służyć z całą przyjemnością. Jechał właśnie do City, a ponieważ pan Dorrit musiał zobaczyć się ze swoim bankierem, więc pojechali razem w karecie pana Merdle’a, budząc dokoła ciekawość i zazdrość.

Nie mniejszym upojeniem były wspaniałe obiady, na których królowała pani Sparkler wśród świetnego towarzystwa i wszelkiego rodzaju tytułów. Bilety wizytowe jak śnieg posypały się w hotelu pana Dorrita, życie zaczęło mu się zdawać snem rozkosznym, a mijało tak szybko, iż zdziwił się prawie, gdy spostrzegł, jak bliski dzień wyjazdu.

Tak, pojutrze chce jechać, choć jeszcze tyle wizyt, że doprawdy nie ma pojęcia, jak załatwi te wszystkie sprawy. Za bilety trzeba zostawić bilety, a chociaż je odnosi kamerdyner, należy być w karecie, która się zatrzyma przed pałacami tylu dostojników.

Kiedy rozmyślał o tym, zrobił się ruch w korytarzu i służący go zawiadomił, iż jakaś dama przysyła swój bilet i pragnie go widzieć koniecznie.

Pan Dorrit nie znał wprawdzie nazwiska tej damy, ale nie mógł odmówić jej przyjęcia i tym sposobem Flora, zacna córa patriarchy, zdobyła audiencję.

Z wrodzoną wielomównością zasypała go gradem pytań, objaśnień, podziękowań i zapewnień, których nie mógł wcale zrozumieć, dopiero kiedy wspomniała o miłej Maleńkiej Dorrit, którą lubiła serdecznie, która pracowicie i dokładnie spełniała obowiązek, gdy przychodziła szyć do niej. Panu Dorritowi zaczęła uderzać krew do głowy. Zapewnił wprawdzie damę, że nic nie wiedział o tym, lecz nie był pewny, czy go słyszy. Nadaremnie chciał przerwać potok jej wymowy, zapytując, w jakim przyszła interesie, słyszał tylko nazwiska Clennam i Spółka, Blandois, i widział całą przeszłość, wywołaną z grobu, głośną, gadatliwą, straszną.

Nogi chwiały się pod nim i pot wystąpił na czoło, usiadł na wpół przytomny, już prawie nie rozróżniając wyrazów, słysząc tylko jak gdyby turkot młyna, głoszącego światu jego tajemnice.

Nagle Flora zauważyła stan biednego starca, gdyż w gruncie rzeczy miała dobre serce i sama pospieszyła zakończyć wizytę. Wyjęła z kieszeni złożoną gazetę i wskazała mu zakreślone miejsce.

– Przyznaję się, że byłam niezmiernie ciekawa poznać ojca kochanej Maleńkiej Dorrit – powiedziała z naiwną otwartością. – Lecz nie byłabym śmiała zabierać panu czasu, gdyby nie myśl, że mogę tylu ludziom oddać przysługę. Jakaż wdzięczność Artura, gdyby dzięki mojemu pośrednictwu można było sprawdzić, że ów Blandois żyje. Przyjechał z Rzymu, może pan go tam spotkał?

– Blandois? – powtórzył pan Dorrit zdumiony. – Znałem Blandois. A cóż mu się stało?

– Zaginął bez wieści. Widziano go po raz ostatni w domu matki Artura, pani Clennam.

– Pani Clennam – powtórzył bezmyślnie pan Dorrit. – Cóż to jest za osoba?

– Matka Artura. Clennam i Spółka, dom handlowy. Sparaliżowana. Jej wspólnikiem jest Flintwinch, nieprzyjemny starzec. W ogóle dom ponury. Tam znika ślad Blandois, choć na pewno musiał wyjść stamtąd. Czy pan widział kiedyś dom Clennama w City? Brrr! Nie lubię tam chodzić.

– Lecz cóż ja mogę zrobić? – odezwał się pan Dorrit, zbierając rozproszone myśli.

– Pan powraca do Włoch, do Rzymu, pan tam z pewnością spotka owego Blandois, pan o niego zapyta i da znać, że podejrzenia są niesłuszne i że nie mogą ciążyć na nazwisku Clennam.

– Ciążyć na nazwisku Clennam – powtarzał pan Dorrit, jakby to mu pomagało rozumieć treść zdania. – Jakież to podejrzenie? – spytał znowu.

– Pan Blandois wszedł do domu pani Clennam i odtąd nikt go nie widział. Dopóki się nie znajdzie, biedna sparaliżowana staruszka jest pod nadzorem policji.

Podała zakreślony w gazecie ustęp. Pan Dorrit czytał go, usiłował zrozumieć i zapewniwszy na koniec Florę, że gotów zrobić wszystko, co będzie w jego mocy, uwolnił się szczęśliwie od jej towarzystwa.

Pozostawszy sam, odetchnął głęboko. Straszna mara przeszłości zniknęła mu z oczu, ale była i żyła, krążyła w pobliżu, przenikając go drżeniem trwogi.

Usiadł przed kominkiem, ażeby odpocząć i zebrać wreszcie myśli. Napisał do pana Merdle’a, że nie może być dziś na obiedzie i to był pierwszy jego spokojny czyn. Nie miałby siły pokazać się wśród ludzi. Wyczytaliby z jego twarzy wrażenia – hm… – niepożądane.

Z wolna się uspokajał, przychodził do siebie. Wziął gazetę i uważnie, z namysłem przeczytał ogłoszenie policji o zaginionym Blandois. Co powie na to Gowan i inni znajomi?

Nagle wezbrała w nim dziwna ochota pojechać tam, na miejsce, do domu sparaliżowanej kobiety, zasięgnąć informacji. Nikt go przecież nie zna, a będzie mógł dokładniej zdać sprawę z wypadku w gronie wspólnych znajomych.

Wolał jednakże zrobić to o zmroku. Sam dzisiaj obiadował i sam wyszedł z domu, wsiadł do powozu, który stał na placu i rozkazał jechać do City, do domu Clennam i Spółka.

Posępna, pusta, mroczna, słabo oświetlona dzielnica oddziałała na nerwy starca tak przygnębiająco, że gdy woźnica zatrzymał się wreszcie przed wymienionym domem, pan Dorrit nie miał prawie odwagi wyjść z powozu.

Widział na murze wielkie ogłoszenie, przylepione z obu stron wejścia. Migotliwe światło pobliskiej latarni rzucało na nie z wiatrem jakieś błędne cienie, które zdawały się na coś wskazywać. W cieniach nocy widocznie kryła się policja, gdyż zaledwie stanął przed domem, z jednej strony ulicy zjawił się jakiś człowiek i mijając go, uważnie w twarz mu spojrzał, a z drugiej strony zjawił się ktoś drugi.

Pan Dorrit wysiadł i zapukał do drzwi. Miał wrażenie, że już nie może się cofnąć. Usłyszał wewnątrz kroki, drzwi się uchyliły i ujrzał przez szparę kobietę z zarzuconym na głowę fartuchem i zapaloną świecą.

– Kto tam? – zapytała.

Pan Dorrit, zadziwiony tym zjawiskiem, oświadczył, że przyjechał z Włoch i przybył tutaj zapytać o zaginionego cudzoziemca, który jest jego znajomym.

– Jeremiaszu! – zawołała wówczas kobieta w fartuchu.

Niski starzec z głową pochyloną na bok i końcami chustki na szyi, niby odciętym postronkiem, zjawił się zaraz, krzycząc na staruszkę.

– Otwieraj, ty wariatko! Proszę – spokojnie zwrócił się do pana Dorrita. – Dom otwarty dla wszystkich. Nie mamy tu żadnych tajemnic.

– Jeremiaszu, a kto tam? – rozległ się głos z góry.

– Znów to samo. Pytania. Jakiś gentleman z Włoch.

– Przyprowadź go tutaj.

– Proszę pana na górę – rzekł Jeremiasz. – Pani Clennam tego żąda.

W słabo oświetlonym pokoju pani Clennam siedziała przy stoliku, na którym rozłożone były książki.

– Pan z Włoch? – spytała krótko. – Czego pan sobie życzy? Może pan nam coś powie o panu Blandois?

– Przeciwnie… hm… chciałbym się czegoś dowiedzieć – przemówił wreszcie pan Dorrit.

– Na szczęście nie mam panu nic do powiedzenia. Jeremiaszu, pokaż panu ogłoszenie. Poświeć panu. Daj mu kilka egzemplarzy, może zabierze ze sobą.

Pan Dorrit bez namysłu odczytał znów w całości ogłoszenie.

– Teraz pan wie tyle, co i my – rzekła pani Clennam, kiedy odłożył papier. – Czy to pański przyjaciel?

– N… nie… hm… znajomy.

– Czy pan ma dla niego jakieś polecenie?

– Ja?… Nie!… Żadnego… Spotykałem go w Wenecji, Rzymie. Teraz, będąc w Londynie… dowiedziałem się przypadkiem o… o tym zdarzeniu i… chciałbym… radbym jego przyjaciołom zawieźć… hm… pewniejsze wieści. Czy pani pozwoli zadać sobie trzy pytania?

– Trzydzieści, jeśli się panu podoba.

– Czy dawno pani zna pana Blandois?

– Około roku. Można to sprawdzić w książkach, przybył tu z polecenia paryskiego korespondenta, co nie ma wielkiego znaczenia.

– I często tutaj bywał?

– W sumie był dwa razy. Raz wtedy… przed rokiem… i… drugi raz teraz.

– A czy wolno mi spytać jeszcze hm… pan Blandois był zapewne ten ostatni raz… hm… w interesie?

– On tak to nazwał.

– Czy można wiedzieć w jakim?

– Nie.

Odpowiedź była krótka i stanowcza, wypowiedziana zimno.

– Zadawano nam to pytanie – odezwała się znowu pani Clennam – lecz nie mamy żadnego obowiązku opowiadać całemu światu o naszych interesach.

– Chciałem tylko wiedzieć, czy nie otrzymał tu pieniędzy.

– Nie.

– I pani nie umie wytłumaczyć sobie tej zagadki?

– Owszem. Ja tłumaczę ją sobie jasno. Pan Blandois się ukrywa.

– Ukrywa?… A dlaczego?

– Powiedziałam, że rozumiem tę zagadkę, lecz nie mówiłam, że ją mogę panu wytłumaczyć. Nie chcę i nie mam obowiązku.

Pan Dorrit skłonił się, jakby przepraszając, a pani Clennam utkwiła wzrok w ziemię i zdawała się czekać na nowe pytanie.

Nagle Efri krzyknęła, upuściła świecę i kryjąc głowę w fartuch, powtarzała głosem drżącym z przerażenia:

– Słyszycie? Ach, słyszycie? Znowu, znowu!

Panu Dorritowi wydało się, iż rzeczywiście usłyszał w tej chwili delikatny szelest jakby spadających liści.

– Ty wariatko! – krzyknął Jeremiasz, grożąc małżonce pięścią, a następnie z powagę zwrócił się do gościa:

– Może panu poświecić na schodach?

Pan Dorrit z ukłonem opuścił komnatę, zszedł na dół, wyszedł za drzwi, które zamknęły się za nim z łoskotem i tutaj znów minęło go dwóch ludzi, oglądając uważnie.

Toteż rad był, gdy znalazł się wreszcie w powozie i wyjechał z ciemnej, posępnej dzielnicy.

Lecz gdy wysiadł na placu, woźnica mu oznajmił, iż w czasie jego bytności w „tym domu” wynotowali szczegółowo numer powozu, nazwisko stangreta, czas najęcia, drogę, którą przebywali, słowem nie można wątpić, że w tej chwili znajdują się obaj pod dozorem.

Nic dziwnego, że następstwem takich wrażeń była noc niespokojna i gorączkowe majaki. Widział siebie w Marshalsea, ponury dom pani Clennam, starą kobietę w fartuchu na głowie i nieszczęsnego Blandois, który jęczał zamurowany gdzieś w ścianie czy w piwnicy.

Na szczęście światło dzienne spłoszyło te mary. Wszak musiał zebrać dzisiaj całą siłę ducha, całe poczucie godności, gdyż oczekiwał go wielki obiad pożegnalny w najbardziej doborowym towarzystwie.

Zapanował nad sobą i zachował wyraz twarzy odpowiedni, wiedząc, że do dna myśli nikt człowiekowi nie sięgnie. Zresztą wrażenia tej wspaniałej uczty upoiły go wkrótce i zatarły wszystko. Czuł się tu otoczony szacunkiem, przyjaźnią, Fanny tak czarująco grała rolę pani domu, z taką godnością przyjmowała hołdy, iż był rozrzewniony jej widokiem.

Kiedy odjeżdżał, wielki Merdle chciał go sprowadzić aż na dół. Cała służba była świadkiem pożegnania, toteż wracał zadowolony i prawie upojony swym triumfem.

Wtem w korytarzu, w swym własnym hotelu, spostrzega… kogo? Kogo? Skąd tu zjawił się John Chivery? Czy to mara?

– Młody człowiek – objaśnia portier – chciał koniecznie widzieć się z panem.

Pan Dorrit patrzy prawie nieprzytomnie, lecz przemawia spokojnym głosem:

– Ach… młody człowiek… John… jak mi się zdaje?

– Tak jest, John Chivery – powtarza wzruszony młodzieniec.

– Bardzo pięknie. Możesz iść za mną. Pomówimy na górze.

Kamerdyner wprowadził pana Dorrita na schody, zapalono w pokoju świece, służba się oddaliła.

Wtedy ojciec Marshalsea zwrócił się do Johna z twarzą pałającą gniewem.

– Jak pan śmiałeś! – syknął przez zęby. – Jak śmiesz mnie tu nachodzić!

John zbladł jak ściana, nogi zachwiały się pod nim, w oczach odmalowała się trwoga, zdumienie.

– Kto pana upoważnił! – syczał Dorrit, stłumionym głosem. – To zuchwalstwo, obraza! Czego tu chcesz, u licha?!

– Ja… ja… – jąkał się biedny młodzian – ja myślałem, że mogę… Panu ofiarować paczkę cy…

– Możesz ją sobie zabrać do stu diabłów. Nie palę.

– Przepraszam… nie wiedziałem… dawniej…

– Milcz! – krzyknął pan Dorrit i rzucił się prawie na gościa, jakby mu chciał te słowa wtłoczyć z powrotem w gardło.

John cofnął się ku drzwiom, drżąc z przerażenia.

– Stój! – zawołał pan Dorrit, widząc, że młodzieniec gotów w tym stanie wybiec na korytarz. – Usiądź, do licha, usiądź!

Gość padł na krzesło przy drzwiach, nie będąc w stanie dłużej utrzymać się na nogach. Pan Dorrit gwałtownie chodził po pokoju.

Chodził długo i coraz wolniej, na koniec stanął w oknie, oparł czoło o chłodną szybę.

Po długiej chwili odwrócił się znowu.

– Po co przyszedłeś, Johnie?

– Ch… chciałem… chciałem spytać o zdrowie pana i miss Emi… Nie wiedziałem, że pan się tak rozgniewa – szeptał i jąkał biedak drżącym głosem.

Pan Dorrit odwrócił się znowu do okna i znów na zimnej szybie trzymał czoło. Wreszcie wyjął chustkę, otarł załzawione oczy i ukazał twarz bladą, ogromnie zmęczoną.

– Przykro mi, Johnie, że się tak uniosłem… hm… bardzo przykro – rzekł niepewnym głosem. – Widzisz… pewne wspomnienia nie mogą być miłe… powinieneś to był rozumieć… i nie przychodzić do mnie.

– Teraz to rozumiem – szepnął John ze łzami w głosie – nie pomyślałem o tym. Bardzo przepraszam pana.

– Daj mi rękę, Johnie… Dobry z ciebie chłopiec. Daj mi rękę, poczciwy chłopcze!

John podał rękę, lecz na pobladłej twarzy pozostał wyraz przerażenia.

– Siadaj, Johnie – prosił łaskawie pan Dorrit. – Cóż u was słychać? Ojciec, matka, zdrowi? Interes dobrze idzie? Zawsze pełno? Bywasz tam czasem…

John odpowiadał cicho. Wszyscy zdrowi i zawsze pełno. On zastępuje ojca. Już pójdzie.

– Czekaj, Johnie. Dajże mi te cygara. Bardzo ci dziękuję. Powinieneś pamiętać, że jestem wam bardzo życzliwy, bardzo życzliwy, ale dzisiaj… lepiej mnie nie odwiedzać. Jeszcze chcę cię prosić… chcę przez ciebie posłać tamtym upominek. Rozdasz wedle uznania, kto potrzebuje najbardziej.

– Z przyjemnością, panie Dorrit… Wielu jest potrzebujących.

Pan Dorrit wyjął książeczkę czekową, lecz ręka mu tak drżała, że z trudem stawiał litery. Podał mu wreszcie czek na sto funtów, uścisnął dłoń, dziękował, pożegnał życzliwie.

– Spodziewam się, że nie masz zamiaru opowiadać tutaj, z jakiej racji do mnie przyszedłeś?

– Och! – zawołał John z takim wyrazem godności, że pan Dorrit uspokoił się zupełnie.

Ale się cieszył, że jutro o świcie wyjeżdża. W starej Anglii nie ma dla niego spokoju.

Wschodzące słońce ujrzało go w drodze do Dover, potem witało w Calais, a następnie przez Paryż, Alpy, wygodnym powozem, pod opieką kamerdynera i służby, dążył do Rzymu z możliwym pośpiechem.

Drogi w owych czasach były uciążliwe, a często niebezpieczne, pomimo to pan Dorrit zatrzymywał się późno, rzadko odpoczywał dłużej, pozwalał się obdzierać i zmierzał do portu, jak okręt skołatany burzą.

W Rzymie oczekiwano go w domu z dnia na dzień, ale służba nie przypuszczała, aby mógł przyjechać w nocy i dlatego nikt prawie nie wyszedł na jego spotkanie.

Pan Dorrit doznał przykrego uczucia.

– Miss Emi nie ma w domu? – spytał pierwszego lokaja, który zjawił się wreszcie.

– Miss jest w domu.

Wysiadł bardzo zmęczony i udał się na górę, aby odszukać Emi.

Znalazł ją w jej pokoju, który był jakby rodzajem namiotu, oddzielonego portierami od wielkiego salonu. Siedziała przy kominku, na którym płonął ogień, naprzeciw stryja Fryderyka. Tak byli zajęci rozmową, że nie spostrzegli, gdy stanął na progu.

– Stryj naprawdę daleko lepiej wygląda – zapewniała – patrzę na to z przyjemnością, bo to dowód sił i zdrowia.

– Tobie to zawdzięczam – mówił Fryderyk – chociaż twój ojciec młodziej wygląda ode mnie. On nie poddał się nigdy troskom. A… jesteś!

Ujrzał brata i podniósł się na powitanie. Emi uszczęśliwiona przytuliła się do ojca, w którym walczyła radość, rozrzewnienie i coś w rodzaju nieśmiałej zazdrości, z której nie umiał sobie zdać wyraźnie sprawy.

– Nie liczyliśmy już dziś na twój powrót – powiedział Fryderyk – podróż nocą męczy.

– Czuję się zdrów i silny – odparł William Dorrit. – Dziękuję ci, Emi, sam sobie poradzę. Każ tylko podać wina, trochę ciasta.

– Kolacja będzie w tej chwili, ojczulku, już dzwoniłam i podadzą nam natychmiast – mówiła, nie spuszczając z niego oczu, gdyż wydał jej się zmęczony, mizerny, jak gdyby postarzały.

– I cóż tak patrzysz na mnie? – spytał niezadowolony. – Cóż takiego we mnie spostrzegłaś?

– Dawno nie widziałam cię, ojcze, nic więcej.

– Może ci się wydaje, że nie jestem zupełnie zdrów?

– Myślę tylko, że ojciec musi być zmęczony.

– Ani trochę. Czuję się zdrowszy i silniejszy niż przed wyjazdem do Anglii.

Usiadł pomiędzy nimi przed kominkiem i na chwilę się zdrzemnął. Ale trwało to kilka minut. Nagle otworzył oczy, zwrócił się do brata i rzekł stanowczym tonem:

– Kochany Fryderyku, radzę ci, idź się położyć.

– Wolałbym zostać z wami przy kolacji.

– A ja cię bardzo proszę, abyś się położył. Musisz być niezdrów dzisiaj.

Widząc go rozdrażnionym, Fryderyk wstał z krzesła i powiedział bratu dobranoc.

Po jego odejściu William zasnął znowu. Córka czuwała nad nim, aby nie spadł z krzesła. Po chwili się przebudził.

– Czy stryj nie chorował w czasie mojej nieobecności? – zapytał

– Nie, ojcze.

– Bardzo źle wygląda. Bardzo się zestarzał w ciągu tych paru tygodni. Ogromną w nim znalazłem różnicę. Biedny starzec.

Przy kolacji Emi siedziała przy ojcu, jak niegdyś tam, w Marshalsea, i byłoby to dla niej wielką przyjemnością, gdyby nie stan znużenia pana Dorrita. Starzec jadł bardzo mało, zasypiał kilkakrotnie, zawsze na parę minut, budził się czasem jakby przestraszony i rozglądał się po ścianach, żeby zdać sobie sprawę, gdzie jest rzeczywiście. Gdy dochodził do siebie, rozmawiał o bracie i ubolewał nad tym, że się zmienił, że starość odcisnęła na nim swoje piętno.

Zapytał o znajomych, o panią Merdle i dowiedział się od córki, że ta wspaniała dama powraca do Anglii i pojutrze wydaje obiad pożegnalny. Bardzo się troszczyła, czy pan Dorrit wróci, ażeby go pożegnać osobiście.

Z trudnością wszedł na schody do swego pokoju i natychmiast usiadł w wygodnym fotelu. Odesłał służbę, siedział, drzemał, budził się znowu i dopiero o świcie udał się do łóżka.

Nazajutrz był zmęczony – nic dziwnego po tak dalekiej podróży. Posłał jednak do pani Merdle bilecik, dziękując za uprzejme zaproszenie i obiecując stawić się nazajutrz.

Zszedł na obiad, lecz chociaż zapewniał, że czuje się zupełnie dobrze, zasypiał kilka razy i ubolewał ciągle nad widoczną bezsilnością Fryderyka. Chciał popłynąć gondolą, czas jednak upływał tak prędko, że odłożył na jutro tę rozrywkę, sam zaś wcześnie udał się na spoczynek, nie dlatego wcale, że czuł się zmęczony – bynajmniej – lecz chciał wypocząć ze względu na jutro.

Pierwszy raz się zdarzyło, że Emi ubrana czekała, aż pan Dorrit będzie gotów. Ukazał się na koniec i prawie przeraził ją bezbarwną cerą i zamglonymi oczami. Nie chcąc jednak wyrządzić mu przykrości, nie wspomniała, że źle wygląda i oboje spokojnie wsiedli do gondoli.

Pani Merdle przywitała ich bardzo uprzejmie, pan Dorrit ożywił się nieco w towarzystwie złożonym przeważnie z Anglików. Przy stole zajął miejsce koło pani Merdle, Emi zaś posadzono dość daleko, tak że ojca widzieć nie mogła.

Po chwili służący oddał jej karteczkę napisaną przez panią Merdle.

Proszę do ojca, zdaje się, że chory.

Emi wstała cichutko, ale jednocześnie pan Dorrit podniósł się z hałasem, wołając głośno:

– Emi! Emi! Emi!

– Jestem tu, ojcze! – szepnęła, obejmując go Maleńka Dorrit, przerażona nie tylko stanem ojca, lecz wrażeniem jakie sprawiło niezwykłe jego zachowanie.

Wszyscy umilkli nagle, wszystkie spojrzenia zwróciły się na nich.

– Emi, moje dziecko, idź, poszukaj Boba. On jest najlepszym z dozorców, a mnie tak słabo… tak słabo… Niech przyjdzie Bob sprowadzić mnie ze schodów.

– Chodź ze mną, drogi ojcze – cicho błagała Emi – oprzyj się na mnie, zejdziemy wygodnie.

– Nie, nie… przyprowadź Boba… poszukaj go… poślij po niego!

Obejrzał się dokoła przytomniejszym wzrokiem, a ujrzawszy tak liczne zgromadzenie, wyobraził sobie, że jest w kawiarni w Marshalsea.

– Szanowne panie i panowie – zaczął – moim obowiązkiem jako ojca Marshalsea jest powitać was tutaj. Trochę nam tutaj… hm… że tak powiem… ciasno, ale można… z czasem przyzwyczaić się do tego… a powietrze w ogóle zdrowe… Ta kawiarnia, szanowne panie i panowie, jest naszym klubem, który utrzymujemy z dobrowolnych składek. Daje nam to pewne dogodności. Nie mówię, że w tym nie ma i mojej zasługi… Jako najstarszy tutaj obywatel piastuję pewną godność uznaną przez wszystkich, którzy też czują się obowiązani zaznaczać mi swoje uznanie… szacunek… hm… przez pewnego rodzaju podarki. Jestem dumny, szanowne panie i panowie, lecz nie wstydzę się tego, ponieważ pieniądz w życiu…

W ciągu tej długiej mowy Emi nadaremnie usiłowała wyprowadzić ojca. Nie wstydziła się go, ani tego co mówił, lecz była przerażona tym zdarzeniem, zdawała sobie sprawę, że jest ciężko chory. Goście po większej części przeszli do innych pokoi, wzywani przez zgorszoną panią Merdle, pozostało niewielu świadków, oprócz służby.

Udało się na koniec biednej Emi skłonić ojca do wyjścia pod pozorem, że poszukają Boba, pierwszego odźwiernego, który dawno umarł. Z wielkim trudem z pomocą służby sprowadziła go po szerokich schodach, które mu się zdawały stromymi schodami w Marshalsea. Umieszczono go na koniec w karecie, przewieziono do domu, ułożono w łóżku.

Przez kilka następnych dni aż do śmierci nie odzyskał zupełnie przytomności. Nie uskarżał się na nic, nic go nie bolało, lecz zapomniał o wszystkim, prócz życia w Marshalsea. Oprócz Emi i Fryderyka nie znosił przy sobie nikogo, wołał niekiedy Boba, rozmawiał z więźniami, interesował się wszystkimi szczegółami więziennego życia ogółu, posyłał Emi po wino do kawiarni, kazał jej zastawić kosztowny zegarek, potem pierścionki, spinki… i wino niby za te pieniądze kupione lepiej mu smakowało.

Maleńka Dorrit nie odstępowała go ani na chwilę, nie spała i nie jadła, nie odpoczywała. Jej oczy nie odwracały się od jego twarzy, na której zachodziły coraz nowe zmiany. Znikały z niej z wolna troski, niepokoje, Ogładzały się nawet zmarszczki. Głos stawał się słabszy, odzywał się rzadziej – starzec coraz częściej i dłużej zasypiał, aż przyszedł sen, z którego już się nie obudził.

Rozpacz Fryderyka była w pierwszej chwili tak gwałtowna i rozdzierająca, że biedna Emi musiała panować nad sobą, aby uspokoić stryja.

– Stryju kochany, zlituj się nade mną, dla mnie oszczędzaj siły – prosiła błagalnie, uspokajając go jak małe dziecko.

Do późnej nocy siedzieli oboje w przyległej komnacie, płacząc, pocieszając się, mówiąc o zmarłym. W końcu znużenie przypomniało Emi, że stryjowi także należy się wypoczynek. Odprowadziła go więc do pokoju, widziała, jak się rzucił w ubraniu na łóżko i sama go przykryła.

Potem udała się wreszcie do siebie i zasnęła mocno, spokojnym snem utrudzenia i młodości.

Tego dnia księżyc w pełni późno wszedł na niebo i jeszcze później zajrzał do komnaty, gdzie zgasło życie pełne trosk i wzruszeń. Ujrzał tu obok siebie dwie martwe postacie: jedna leżała spokojnie na łóżku, druga klęczała przy niej z załamanymi nad głową rękami, przyciskając ostatni raz martwe usta do zimnej ręki zmarłego.

Fryderyk Dorrit nie przeżył Williama.

ROZDZIAŁ VII

Zabiegi Artura

Od chwili ogłoszenia przez policję o zniknięciu Blandois, Artur Clennam nie miał minuty spokoju. Wszystkie obawy, wszystkie podejrzenia zbudziły się na nowo w jego sercu, dręczyły niepokojem i pozbawiały spoczynku. Jakkolwiek stosunek do matki nie mógł być serdeczny, mimo najszczerszych chęci z jego strony, była to przecież matka i pamiętał o tym. Lecz cóż miał począć?

Pospieszył do niej natychmiast, ofiarując swoje usługi, zapytując, co może zrobić, aby jej pomóc w tej sprawie. Lecz przyjęła go zimno, z kamiennym spokojem, zdawała się być zdziwiona, że się tym interesuje, i oświadczyła, że najlepiej uczyni nie troszcząc się o jej sprawy. Cóż go to może obchodzić, czy Blandois zniknął. Jej samej to zupełnie obojętne.

Nie chciała o tym zupełnie rozmawiać. Zrozumiał, że jeżeli kryła tajemnicę, to mu jej nie odsłoni.

A jednak myślał o tym bez ustanku, mimo tysiącznych zajęć, ciężkiej pracy i poczucia odpowiedzialności za interesy nieobecnego wspólnika.

I nagle błysnęła mu słaba niteczka nadziei: wszakże tego człowieka widział z panną Wade. A więc ona go zna. Może zna też jego adres. Miał od niej wziąć pieniądze, może widziała go później.

Teraz nasunęło mu się pytanie, gdzie szukać miss Wade. Był u niej raz w Londynie, ale przekonał się łatwo, że w tym mieszkaniu nic o niej nie wiedzą. Musi ją znaleźć.

Nie miał na to czasu, nie znał sposobu i udał się do Pancksa. Motor rowy lubił tego rodzaju zagadki, po niejakim czasie rozwiązał i tę szczęśliwie: miss Wade mieszkała w Calais.

Artur pojechał natychmiast.

Miss Wade nie odznaczała się uprzejmością, a jednak liczył na to, że ją wzruszy i że zdobędzie jakieś wskazówki.

Przyjęła go z zimną i zdziwioną twarzą, wyobrażała sobie, że znów chodzi o Tattycoram, więc wyjaśnił od pierwszego słowa, że pragnął ją widzieć w sprawie osobistej, niemającej z Henryką nic wspólnego.

Zażądała, żeby się wytłumaczył jasno. Pokazał jej gazetę i zapytał, czy zna to ogłoszenie. Na jej twarzy odmalowało się takie zdziwienie, iż nie mógł wątpić, że nie czytała go wcale… Wpatrywała się w nie długo, w końcu dumnie podniosła głowę.

– Nie rozumiem, dlaczego zwraca się pan do mnie.

– Pani zna tego człowieka.

– Ja?

– Widziałem go obok pani na wybrzeżu tego samego dnia, kiedy był u mojej matki.

Miss Wade milczała chwilę.

– W każdym razie zabraniam panu uważać go za mego znajomego – odezwała się sucho. – Mogłeś mnie pan z nim widzieć, gdyż jest to szpieg, którego opłacałam. Nic o nim więcej nie wiem, nie widziałam go od tego czasu.

– Miała mu pani płacić. Słyszałem urywek rozmowy.

– Dałam mu czek, nim odszedł. Nie można było inaczej.

– Może go zmienił.

– To już do mnie nie należy. Nie był nigdy w moim domu i nic o nim nie wiem. Sądzę, że pańska matka, która widocznie miała z nim bliższe stosunki…

Gorąca krew uderzyła do głowy Artura.

– Moja matka – przerwał jej żywo – miała z tym człowiekiem stosunki handlowe.

– Wątpię – odparła chłodno i dumnie miss Wade – interesów handlowych nie załatwia nikt o północy.

Artur milczał, miss Wade uśmiechała się złośliwie. Triumf nad zmieszanym Clennamem dał jej tyle zadowolenia, że prawie złagodniała.

– Sądzę, że nasza rozmowa skończona – przemówiła mniej twardo. – Może pan życzy sobie zobaczyć Henrykę?

Otworzyła drzwi i wezwała Tattycoram.

– Pan Clennam nie przyszedł po ciebie.

– Nie mam do tego prawa. Ale… może panna Henryka wie coś o Blandois, cudzoziemcu, którego poszukują.

– Nic o nim nie wiem. Czy tamci wszyscy zdrowi? – zapytała mniej pewnym głosem.

– Kto taki?

– Państwo Meaglesowie.

– Zdrowi. Czy istotnie widziano cię kiedyś przy sztachetach w Tuckenheim?

– Henrykę? – zawołała miss Wade wyniośle. – Nie bywa w tamtej stronie.

– Owszem… byłam niedawno… i przechodząc, zajrzałam do ogrodu przez sztachety. Czyż mi nie wolno? Nie było nikogo, okiennice zamknięte…

– Niewdzięczna! – zawołała miss Wade.

– Gdybyś chciała kiedy powrócić, przyjmą cię zawsze życzliwie.

– Nie wrócę nigdy. Miss Wade wie o tym tak dobrze, jak ja sama. Lecz jeżeli uciekłam tam z niewoli, to i tutaj nie będę niewolnicą.

Artur rzucił okiem na te dwie kobiety, które mierzyły się dumnym spojrzeniem i zrozumiał, jak bardzo muszą sobie ciążyć.

Lecz z wyprawy do Calais wrócił przygnębiony. Nie tylko nic nie zyskał, lecz usłyszał z obcych ust przykre słowa, których sam nie chciał powtórzyć głośno. A czy tylko miss Wade je powtarza? Co się pod nimi kryje?

Siedział przy swoim biurku nad otwartą księgą, w której cyfry czekały jego uważnej myśli, lecz nie był zdolny w tej chwili pracować. Bezmyślnym wzrokiem patrzył na podwórze, gdzie Altro wesoły bawił się i gonił z dziećmi.

Wtem, odgrywając jakąś pantomimę, zaczął śpiewać włoską piosenkę. Dzieci śmiały się i klaskały, lecz Artur zmarszczył czoło. Tę samą piosenkę nucił Blandois w ów pamiętny wieczór.

Nie było w tym naturalnie nic dziwnego, każdy może znać ludową piosenkę.

– Skąd znasz tę piosenkę, Cavaletto? – spytał jednak, wychylając się przez okno.

– Skąd ją znam? Któż jej nie zna? Każde dziecko. Ostatni raz słyszałem ją w Italii, cudny głosik dziewczynki!

– Ja z innych ust słyszałem ją niedawno – rzekł Artur na wpół do siebie i mimowolnie robiąc ruch ustami, jakby chciał wsunąć nos między wąsy, dodał półgłosem: – Do stu diabłów, niecierpliwość jest cechą mego charakteru!

Nagle umilkł, spojrzawszy na pobladłą twarz Jana Baptysty.

– Co ci jest, Cavaletto? – spytał zdziwiony.

– Panie… panie… kto śpiewał tę piosenkę? – powtarzał Włoch przerażony.

– Cudzoziemiec, Blandois. Znasz go?

Altro potrząsnął głową, lecz nie odwracał oczu od Artura.

– Pan go słyszał?… On śpiewał tę piosenkę? – szeptał.

– Jeśli go nie znasz… Czekaj…

Sięgnął po gazetę i głośno odczytał ustęp odnoszący się do Blandois, z dokładnym rysopisem.

Cavaletto słuchał uważnie, oczy mu błyszczały, na twarzy malowała się trwoga i radość, nagle uderzył dłonią po gazecie, jakby chciał zabić wstrętnego robaka i szepnął kilkakrotnie:

– To on! To on! To on!

– Więc znasz go? – mówił Clennam głosem drżącym ze wzruszenia. – To dla mnie bardzo ważne. Opowiedz mi wszystko, co wiesz o tym człowieku.

Włoch zadrżał i cofnął się o parę kroków, strzepnął ręką o rękę, walczył z sobą widocznie.

Artur czekał, badając go bystrym spojrzeniem.

– W Marsylii – szepnął wreszcie – w więzieniu… zabójca…

Artur zasłonił oczy, jakby uderzony piorunem. Nagle uczuł, że Altro klęczy przed nim w jego pokoju i błagalnie powtarza:

– Słuchać… słuchać!

I zaczęła się spowiedź. Pod łagodnym wzrokiem Artura Jan Baptysta opowiadał dzieje swej ostatniej wyprawy z włoską kontrabandą. Schwytany, uwięziony, kilka miesięcy siedział w jednej celi z tym człowiekiem, Rigaud, nazywa się Rigaud. Sam opowiadał mu o swojej sprawie. Uwolnili go z braku dowodów, lecz wypuścili w nocy, aby go lud nie rozszarpał.

– Och, Altro go się boi, bardzo boi! Widział go tu w Londynie.

– Słuchaj, Cavaletto – rzekł Artur, kładąc mu rękę na ramieniu – czy chciałbyś oddać mi wielką usługę?

– O! – zawołał, podnosząc oczy i kładąc rękę na sercu.

– Szukaj tego człowieka. Idź tam, gdzie go widziałeś, pytaj o niego wszędzie. Jakże byłbym ci za to wdzięczny!

Włoch pochwycił rękę Clennama i przycisnął do ust.

– Nie wiem gdzie… nie wiem – mówił. – Ale pójdę… Boję się… ale pójdę. Idę zaraz.

– Nie mów o tym nikomu ani słowa!

– Altro! – zawołał Jan Baptysta, wybiegając.

Teraz Artur nie mógł usiedzieć na miejscu: więc taki człowiek bywał w domu jego matki? Przychodził do niej w nocy i drzwi się przed nim otwierały? Cóż za okropne rzeczy muszą się kryć w tym wszystkim!

A może matka nie wie, nie zna tego bandyty? Może jej go narzucił Flintwinch jakimś podstępem? O, gdyby Efri chciała z nim mówić otwarcie, ona jedna mogłaby rzucić jakieś światło na tę ciemną zagadkę. Dawniej – zrobiłaby wszystko dla niego.

Bądź co bądź nie mógł tu siedzieć bezczynnie – musi tam iść, uprzedzić, przekonać się, czy nie zaszło coś nowego.

Złożył księgi, załatwił najważniejsze sprawy i z pochyloną głową zapuścił się w labirynt posępnych uliczek, które wiodły do celu jeszcze bardziej ponurego.

Stary Jeremiasz otworzył drzwi domu.

– Co słychać? – spytał Artur.

– Nic nowego.

– Pytam o zaginionego cudzoziemca.

– Nie znalazł się i nic nie wiemy.

Miał tak skrzywioną szyję i sterczącą chustkę, tak podobny był w tej chwili do odciętego wisielca, że Arturowi nagle błysnęła myśl nowa. Matka mogła przecież o niczym nie wiedzieć, jeśli ten człowiek chciał się pozbyć Blandois, jako niebezpiecznego narzędzia. Był dość chytry, aby się sam z nim załatwić tu na dole, przy wyjściu, bez żadnego świadka, chociaż odpowiedzialność ciąży na całym domu.

– Może pan pójdzie na górę – przerwał milczenie pan Flintwinch, niezadowolony widocznie z bacznego spojrzenia Artura. – Nie rozumiem, co pana to wszystko obchodzi, po co tyle hałasu!

– Jak to może mnie nie obchodzić! – zawołał Artur oburzony. – Ogłoszenie policji na domu mojej matki, na rogu każdej ulicy! Czy myślisz, że się na tym skończy? Człowiek zaginął i znaleźć się musi, żywy albo…

Jeremiasz już nie słuchał i szedł ze świecą na schody, z pokoju pani Clennam dochodziły jakieś głosy, zdziwiony Artur spytał, kto jest u niej.

– Pan Casby z panią Florą – odparł Flintwinch.

Artur miał ochotę zakląć. Uniemożliwiało to zupełnie jego zamiar jakiejś poufniejszej rozmowy, zawsze była trudna, może nieprawdopodobna, a tym bardziej w pokoju, gdzie przyjmowano gości.

Powitania, radosne wykrzykniki Flory, resztki skończonej uczty i to kamienne i zimne oblicze, które jakby pytało, po co przyszedł.

Ponieważ pani Clennam nie wychodziła z pokoju, więc zrobił się zwyczaj, że jeśli ktoś chciał z nią mówić na osobności, odsuwał ją z fotelem do biurka w ten sposób, że do obecnych była odwrócona plecami. Artur musiał poprzestać na tym odosobnieniu i prosił matkę o chwilę rozmowy na boku.

Gadatliwa Flora mówiła tymczasem dużo, głośno, wesoło, pani Clennam milczała, patrząc zimnym wzrokiem.

– Dowiedziałem się dzisiaj niektórych szczegółów o przeszłości tego człowieka – rzekł Artur – i dlatego przyszedłem.

– Cóż mnie to może obchodzić? – odparła pani Clennam. – Nie znam jego przeszłości i znać jej nie potrzebuję.

– Jednak to rzeczy ważne i z pewnego źródła.

– Więc mów – odparła, lekko wzruszając ramionami.

– W Marsylii był w więzieniu, sądzony jako zabójca.

Pani Clennam pobladła i milczała chwilę. W jej nieruchomych oczach malowało się przerażenie, lecz wkrótce zapanowała nad sobą.

– Nie dziwi mnie to wcale – rzekła sucho – ale skąd masz te wieści?

– Od więźnia, który z nim siedział.

– Znałeś tego człowieka dawniej?

– Nie, ale…

– Jesteśmy zatem w tym samym położeniu – przerwała sucho pani Clennam. – Nasze stosunki mają równą wartość, tylko że twego znajomego nie polecił ci prawdopodobnie handlowy dom z Paryża. Na tej zasadzie mogę ci dać jedną radę: nie sądź zbyt pospiesznie o ludziach i rzeczach, których nie poznałeś dostatecznie.

Umilkła i patrzyła na niego surowo.

– Więc nie mogę ci być pożyteczny, matko? – przemówił z bólem Artur.

– Nie.

– Nie chcesz być ze mną szczera, nie masz do mnie zaufania…

– Milcz! – zawołała pani Clennam z oburzeniem. – Jak śmiesz mówić do mnie w ten sposób? Sam porzuciłeś mnie i mój interes, sam oddałeś mnie Flintwinchowi, on zajmuje dziś twoje miejsce.

Artur obejrzał się mimo woli i zauważył, że Jeremiasz, stojąc dość blisko, z natężoną uwagą stara się łowić wyrazy tej poufnej rozmowy.

– Więcej nic nie masz mi do powiedzenia…?

– Nic, matko.

– W takim razie możemy podzielić się z gośćmi tą interesującą rozmową.

Chciała odwrócić fotel, lecz Artur ją powstrzymał.

– Matko – rzekł – moim zdaniem tego nie można powtarzać, tego lepiej nie mówić wszystkim, proszę cię o to, matko.

Pani Clennam spojrzała na niego uważnie.

– Żądasz tajemnicy? – spytała z ironią. – Pamiętaj, że ty wniosłeś ją do tego domu. Tak samo jak podejrzenia i badanie. Twoja odpowiedzialność.

Przesunął się z fotelem do stolika i nie słysząc, co mówią koło niego, myślał w jaki sposób spełnić drugi zamiar, wzruszyć Efri i skłonić ją do otwartości. Nie sprzyjały mu dziś warunki.

Flora bezustannie mówiła do niego, więc błysnął mu nowy pomysł i zapytał cicho, czy nie byłaby ciekawa obejrzeć stary dom.

Natychmiast wyskoczyła z tym projektem, po prostu trudno jej było odmówić, Artur – rzecz naturalna – będzie przewodnikiem, a Efri im poświeci.

Lecz usłużny Jeremiasz przyłączył się do towarzystwa. Artur zrozumiał manewr. Nie pozbędzie się go.

Zeszli na dół, oglądając stare i ciemne komnaty, które im nasuwały wspomnienia dzieciństwa, bardzo miłe i zajmujące dla Flory. Artur skorzystał z chwili, gdy Jeremiasz oświetlał jakąś ścianę i nachylił się do Efri.

– Chciałbym bardzo pomówić z tobą – szepnął cicho.

Lecz w odpowiedzi Efri wydała krzyk trwogi i nakryła głowę fartuchem, gdyż we drzwiach na dole rozległo się mocne uderzenie kołatki, a w ścianie najwyraźniej lekki szelest, jakby ktoś rzucił piaskiem.

– Już ja się porachuję z tobą za te strachy! – krzyknął Flintwinch ze złością. – Dam ci taką naukę, że popamiętasz do śmierci.

– Tymczasem jednak trzeba drzwi otworzyć – chłodno zauważył Artur.

Flintwinch rzucił na niego tak wściekłe spojrzenie, iż nie można było się mylić co do uczuć, z jakimi zostawiał ich z żoną.

Zaledwie się oddalił, Artur zwrócił się do Flory:

– Błagam cię, pozwól mi pomówić na stronie z panią Flintwinch.

I posadził ją na krześle, a sam zbliżył się do Efri.

– Efri – szepnął półgłosem – zlituj się, powiedz prawdę, co się w tym domu dzieje?

– Nie wiem… nie wiem… boję się… on zabije!

– Słyszysz go przecież, że rozmawia przy drzwiach. Możemy być spokojni, nim je zamknie.

– Ściany słyszą – szeptała stara – tu coś chodzi… kroki, westchnienia, szum… Boże mój, Boże!

– Ale oprócz tych strachów. Ja tego nie słyszę. Efri, przypomnij sobie, jak mnie kochałaś. Byłaś dla mnie jak matka! Efri, ja cię tak kochałem… W dziecinnych troskach tyś mnie jedna pocieszała, dziś ty jedna pomóc mi możesz. Czyż nie ma żadnych już uczuć w twym sercu?

– Czego chcesz ode mnie, Arturze?

– Chcę wiedzieć wszystko o tym człowieku, Blandois.

– On był tylko dwa razy. Pierwszy raz oglądał dom. Jeremiasz go oprowadzał. Jeremiasz wraca!

– Nie, widzę go stąd w uchylonych drzwiach.

– A drugi raz… wtedy… Gdy wyszedłeś, Jeremiasz zamknął drzwi za tobą, a potem wziął mnie za kark tak, że o mało się nie udusiłam, popchnął do sypialnego pokoju i kazał się rozebrać, położyć do łóżka, potem drzwi zamknął i…

– I cóż dalej?

– A cóż, kiedy byłam w łóżku… Nie, Arturze, nic już nie powiem, nie mogę. Nie jesteśmy sami. Ja żyję we śnie, sny mnie otaczają. Weź w garść tych dwóch mądrali, jak ci już raz mówiłam, wtedy może coś powiem. Nie dzisiaj, już idzie!

Stuknięcie drzwi dało się słyszeć na dole, w tej chwili Artur zdmuchnął świecę.

– Idę naprzeciw Jeremiasza – szepnął, biorąc z jej ręki świecznik – a ty, Efri, pamiętaj, żądam od ciebie pomocy jak dziecko, które dawniej kochałaś. Przemów, a ja cię wezmę pod swoją opiekę.

Spotkał Jeremiasza na połowie schodów i oświadczył, że niechcący zgasił świecę. Flintwinch trząsł się ze złości i pchnął żonę tak mocno, że zatoczyła się z krzykiem na ścianę, a potem szedł w milczeniu, niby dozorca więzienny.

ROZDZIAŁ VIII

Katastrofa

Państwo Sparkler zajmowali już własne mieszkanie. Fanny tak gorliwie zajęła się urządzeniem, że było gotowe we wszystkich szczegółach, zanim pani Merdle wróciła do Londynu. Rozumie się, że panował tu komfort i zbytek, że młoda pani w niczym ustąpić nie chciała kosztownym wzorom, jakich jej dostarczył wspaniały pałac Merdle’ów.

Wieść o śmierci ojca zaskoczyła ją nagle pośród światowych rozrywek i zabaw. Na pewien czas pogrążyła się w szczerym smutku i zmusiła do zajęcia się żałobnym strojem, od którego wymagała bardzo wiele.

Żałoba odsunęła ją od świata, skazała na nudy w domowym zaciszu w towarzystwie męża, który całą swoją miłością nie umiał jej skracać godzin osamotnienia.

Nudne i smutne było letnie popołudnie. Dzień gorący i duszny, brak powietrza. Fanny, leżąc na sofie, zasypywała męża wyrzutami za upał, nudy, źle zastosowane wyrazy, Edmund znosił zły humor małżonki cierpliwie, posłusznie wypełniając jej drobne rozkazy.

– Otwórz balkon… usiądź, nie kręć się po pokoju… podnieś żaluzje… podaj mi wachlarz… nie ruszaj się z miejsca.

Rozmawiali o Emi i Edwardzie, którzy lada dzień mogli zjawić się w Londynie. Emi byłaby przyjechała wcześniej, ale musiała czekać na Edwarda, który kończył jakąś kurację na Sycylii. W każdym razie jej pokój był przygotowany i Edmund szczerze jak dziecko cieszył się nadzieją na jej obecność w domu.

Fanny jednakże wyraziła zdanie, że dla Emi muszą koniecznie stworzyć kółko towarzyskie, nie czekając końca żałoby, gdyż inaczej piękne przymioty jej siostry nigdy się nie rozwiną na właściwym polu.

W tej chwili na dole ktoś zastukał do drzwi. Uderzenie było tak silne i dziwne, że Fanny drgnęła, Edmund zaś bez rozkazu wyszedł na balkon, aby spojrzeć z góry, co za gość w taki sposób bytność swoją zapowiada.

– Zdaje mi się, że ojczym – rzekł, składając raport.

Rzeczywiście po chwili pan Merdle wszedł do pokoju.

– Światła! – zawołała Fanny, usprawiedliwiając się jednocześnie Przed gościem, że przyjmuje go po ciemku.

– Dla mnie dość jasno – odpowiedział bankier.

Wniesiono jednak światło, pasierb przysunął mu fotel.

– Chciałem was odwiedzić, przechodząc – rzekł Merdle. – Wyszedłem na przechadzkę… tyle pracy…

– Ojciec był u kogoś na obiedzie? – spytał Edmund, widząc ojczyma we fraku.

– Nie… zdaje się… nie byłem nigdzie na obiedzie… matka pojechała sama… wolałem się przejść…

– Jeśli ojciec nie jadł obiadu – zauważyła Fanny – to może podać szklankę kawy lub herbaty?

– Nie… nie… coś jadłem… tak… wstąpiłem do klubu na kieliszek wina – mówił, jak gdyby przypominał sobie te szczegóły.

– Chciałem was odwiedzić – powtórzył.

– Bardzo nam przyjemnie… gość tak rzadki – mówiła Fanny. – Rozmawialiśmy z Edmundem o śmierci ojca.

– Dziwny zbieg okoliczności – zauważył bankier.

Fanny nie rozumiała, co to znaczy.

– Chciałem was odwiedzić – jeszcze raz powtórzył bankier – przechodziłem tędy… nie będę zabierał wam czasu… Ale… może mi pożyczycie… scyzoryka.

– O! – zawołała Fanny – pan Merdle pożycza ode mnie! – roześmiała się i kazała Edmundowi podać sobie perłowy neseserek.

– Wolałbym inny… w ciemniejszej oprawie – mówił pan Merdle, oglądając go.

– Więc szylkretowy. Podaj, Edmundzie, to ciemne puzderko. Przebaczam, jeśli będzie splamiony atramentem.

– Postaram się, żeby nie był poplamiony – odpowiedział z dziwnym uśmiechem.

Pożegnanie banalne, wizyta skończona. Fanny westchnęła głęboko. Prawda, że Edmund nie był zajmujący, ale ten wielki bankier…

A jednak inni ludzie muszą w nim coś widzieć, każdy mu ufa, powierza majątek, mówią, że ma otrzymać tytuł.

O tym toczyła się właśnie rozmowa na proszonym obiedzie u doktora, który pani Merdle raczyła zaszczycić swą obecnością. Słodkie i pełne nadziei półsłówka tak mile pieściły jej ucho.

Towarzystwo, które dziś stanowiła tak zwana inteligencja mieszczańska, było dość jednolite, zespolone i obiad przeciągnął się długo. Pozostawszy sam wreszcie, znakomity doktor usiadł w otwartym oknie z książką w ręku. Lubił czytać i miał piękną bibliotekę starannie uzupełnianą podług gustu.

Było późno, koło północy, służba spała, kiedy usłyszał silne stukanie na dole. Sam zszedł ze świecą i otworzył. Ujrzał przed sobą człowieka bez tużurka i kapelusza, z rękawami koszuli zawiniętymi po łokcie. Twarz jego wyrażała gwałtowne wzruszenie, a był tak zdyszany, że nie mógł przemówić i w milczeniu podawał mu jakąś karteczkę.

– Jestem… kąpielowy… – wyjąkał głosem urywanym – niedaleko… może pan będzie łaskaw ze mną… to znaleźliśmy na stole.

Doktor przeczytał swoje nazwisko i adres, zmarszczył czoło i zmrużył oczy, wpatrując się w litery nabazgrane ołówkiem. W milczeniu zdjął z wieszadła palto i kapelusz, zamknął drzwi na klucz i pospiesznie wyszedł.

W zakładzie kąpielowym zastał całą służbę czekającą na niego w korytarzu, na wszystkich twarzach był niepokój i wzburzenie.

– Niech się wszyscy oddalą, a ty mnie prowadź, gdzie trzeba – rzekł doktor do człowieka, który go przyprowadził.

W końcu korytarza kąpielowy jakby z wahaniem cicho otworzył drzwi i cofnął się natychmiast, ustępując miejsca doktorowi. Doktor wszedł.

W kącie pokoju stała wanna marmurowa bez wody, w niej jak w trumnie leżał człowiek nakryty prześcieradłem. Na dnie wanny była krew skrzepła i ciemna, obok na stoliku pusta buteleczka i mały scyzoryk w szylkretowej oprawie – zaplamiony.

– Przecięcie żył, śmierć szybka… co najmniej przed pół godziną.

Rozejrzał się dokoła. Na kanapie leżało ubranie samobójcy, na stole zegarek i notatnik. Z notatnika wyglądała zapisana kartka złożona w formie listu.

– Do mnie adresowana – rzekł doktor i otworzył bilecik.

Dnia następnego Londyn zbudziła wieść przerażająca, że bankier Merdle, największy z oszustów, odebrał sobie życie.

ROZDZIAŁ IX

W starej klatce

Przyspieszone kroki i głośne sapanie poprzedziły wejście Pancksa do kantoru, gdzie spodziewał się zastać Clennama.

Ale nagle zatrzymał się na progu. Jakże wyglądał dzisiaj ten przybytek porządku, spokoju i systematyczności! Na stole listy nierozpieczętowane, porozrzucane w nieładzie papiery, a pośród tego Clennam nieruchomy z głową na ręku, oparty na stole.

Pancks długo nie był zdolny poruszyć się z miejsca, wreszcie ruchliwy jego temperament zwyciężył skamieniałość.

– To ja namówiłem pana, panie Clennam! – wybuchnął. – Moja wina, wiem o tym. Ukarz mnie pan, jak zechcesz. Chciałbym, żebyś ukarał mnie surowo.

– O, Pancks, Pancks! – westchnął Clennam. – Tyś zawinił, ale jakże ja zawiniłem! Zrujnowałem Doyce’a, zrujnowałem Doyce’a! Tego najzacniejszego człowieka. Zrujnowałem go, chociaż mnie ostrzegał! Zrujnowałem go, bo mi ufał! Zrujnowałem cały dorobek jego życia! Czymże jestem?

Na te słowa Pancks zgrzytnął zębami i zanurzył dłonie w swoich czarnych włosach, które z widoczną ulgą wyrywał garściami.

– Jestem łotr! Jestem zbrodniarz! Jestem osioł! – powtarzał. – Wariat! Podlec! Niedołęga!

– O, Pancks! – jęknął znów Clennam. – Gdybyś się był nie zaraził tą gorączką, lepiej byłoby dla ciebie… i dla mnie!

– Lepiej – potwierdził Pancks. – Biegam od wczorajszego rana, ale nic nie pomoże, wszystko stracone, wszystko!

– I właśnie wczoraj miałem sprzedać akcje – westchnął znów Clennam – przyszedłem do rozumu, pragnąłem się wycofać ze spekulacji… właśnie wczoraj!

– A ja nie wątpiłem do ostatniej chwili, stary osioł! – narzekał Pancks skruszony.

Artur podniósł się i wyprostował.

– Nie mam czasu do stracenia – rzekł poważnie – muszę zrobić co w mojej mocy, aby ocalić dobre imię Doyce’a. Sam zawiniłem, sam jestem odpowiedzialny za wszystko. Jestem niewypłacalnym dłużnikiem Doyce’a i wszystkich jego wierzycieli. Niech mną rozporządzają.

– Czy pan wie, co to znaczy? – zawołał Pancks, odstępując od niego z przerażeniem.

– Może więzienie – rzekł Clennam ponuro – lecz zasłużyłem na to.

– W każdym razie powinieneś pan wezwać prawnika, to pański obowiązek w interesie Doyce’a. Przyślę panu Rugga.

Artur skinął głową na znak, że uznaje słuszność tej rady i Pancks pomknął niezwłocznie, aby potwierdzić ją czynem. Clennam zajął się porządkowaniem w kantorze i napisaniem listu, który chciał ogłosić w pismach, wyznając swoją winę.

Szybkie przybycie Rugga było bardzo pożyteczne, gdyż Artur stracił głowę. Wprawdzie pan Rugg miał inny pogląd na tę sprawę i chciał uważać za swój obowiązek ratowanie swego klienta, ale pod tym względem spotkał się z wolą stanowczą. Klientem ma być Doyce i jego interes, jego opinia i ocalenie warsztatu. Clennam chce pokutować.

Nie oczekiwał długo na spełnienie tego życzenia. Nazajutrz rano pierwszy z wierzycieli zażądał aresztowania i uwięzienia Artura.

Ojciec i syn Chivery znajdowali się na stanowisku, gdy Artur Clennam zjawił się w Marshalsea jako więzień.

Stary odźwierny był zdumiony i wzruszony, uścisnął Arturowi rękę i wyznał, że nie wita go z radością. John skurczył się i zniknął.

Artur według obowiązujących przepisów w izdebce odźwiernego czekał na załatwienie formalności. Nie mając chęci mówić, wyjął z kieszeni gazetę i udawał, że czyta, póki nie zjawił się John z zawiadomieniem, że może iść do siebie.

Zszedł z nim na podwórze. John wzdychał głęboko, lecz prowadził go na znane schody, do mieszkania, które Clennam dobrze pamiętał.

– Myślałem… że tu panu będzie lepiej – odezwał się ponuro. Nie podam panu ręki… ale przygotowałem dla pana ten pokój. Czy pap zadowolony?

– Dziękuję ci, Johnie – rzekł Clennam roztargniony, wodząc zdumionym okiem po ścianach i sprzętach, które zdawały się wołać jednym głosem:

– Maleńka Dorrit!

Usiadł na krześle i pogrążył się w chaosie myśli, wspomnień, trosk i bólu. Ogarnęła go dziwna niemoc, znieczulenie, zdawało mu się, że zapada w jakiś sen, który obezwładnia go zupełnie.

A jednak w szarym mroku, który go otaczał, świeciło drobne, lecz miłe światełko: – Maleńka Dorrit.

Nigdy dotąd nie zdawał sobie jasno sprawy, jaki wpływ na jego życie miało to drobne dziewczę. Teraz widział, iż była dla niego przykładem. Zbudziła w nim nowe, najlepsze uczucia. Kto czynem, nie słowami, uczył zapomnienia o sobie, pracy dla innych, miłości wytrwałej i bezinteresownej, walki cichej i mężnej z drobnymi, lecz ciągłymi przeszkodami? Gdy myślał o jej pracy, zniszczonym obuwiu, lichej sukience, niedojedzonych obiadach, które przynosiła do domu, gdy przypominał sobie, jak gorąco musiała bronić słabości ojca – czuł się sam mały, słaby, niegodny przyjaźni tej szlachetnej istoty.

A jednak tej przyjaźni nie myślał się wyrzec, ona była mu dzisiaj jedyną gwiazdeczką, rozjaśniającą ponure ciemności.

Do pokoju wszedł odźwierny Chivery.

– Czy pan nic nie potrzebuje? Wychodzę na miasto. Przepraszam, że wszedłem, lecz nie mogłem się dostukać, myślałem, że pan słaby.

– Stukaliście? – spytał Artur zdziwiony.

– Kilka razy. Przysłano pańskie rzeczy. John zaraz je przyniesie. Chciałem też prosić pana, żeby nie zwracał uwagi, jeśli John będzie dziwaczył. To bardzo dobry chłopiec i bardzo szlachetny, tylko… tylko… ma serce.

Skinął głową i wyszedł. Clennam nic nie rozumiał, co to znaczy. John przyniósł jego walizkę z rzeczami, skrzynkę z papierami, umieścił wszystko na właściwym miejscu.

– Dziękuję, panie Johnie – rzekł Clennam uprzejmie – może pozwolisz teraz podać sobie rękę.

John spojrzał na niego i zachmurzył czoło.

– Nie… nie… – rzekł – nie mogę… Nie mogę podać panu ręki.

– Co to znaczy, Johnie? Nie wiem, o co ci chodzi. Jakieś nieporozumienie.

– Nie ma żadnego nieporozumienia. Ja wiem, o co mi chodzi, i gdyby to było możliwe, wyzwałbym pana do walki na pięści. Ale… ha… Przepraszam!

I wybiegł z pokoju.

Artur usiadł na krześle i pogrążył się znowu w myślach.

Nie wiedział, ile czasu upłynęło, gdy usłyszał pukanie i ujrzał na progu Johna.

– Przyszedłem – rzekł – bo… czy pan nic jeść nie będzie?

– Nie mam apetytu, Johnie.

– Tak nie można… doprawdy… Nie można cały dzień siedzieć na krześle i nic nie jeść. Ośmieliłbym się zaprosić pana do siebie na herbatę, ale jeśli nie łaska, to przyniosę.

Artur chciał mu okazać, że jest wdzięczny za pamięć, domyślał się, że odmowa byłaby przykra młodzieńcowi i zgodził się iść do niego na herbatę.

John mieszkał w małej izdebce na strychu, którą Clennam także znał i pamiętał, gdyż tu znalazł zemdloną Emi w dniu wyjazdu, kiedy rodzina Dorrit opuszczała Marshalsea.

Izdebka była świeżo wyklejona i miała lepsze sprzęty, lecz Artur stojąc w progu, widział żywo obraz, jaki wtedy miał przed oczami.

John gryzł paznokcie i patrzył na niego spod oka.

– Pan pamięta ten pokój? – spytał wreszcie.

– O, tak! Drogie dziecko! Kochana Maleńka Dorrit.

John zbladł i zadrżał, zasłonił twarz rękami i gwałtownie wybiegł z pokoju.

Artur z rozrzewnieniem patrzył na lichą izdebkę, w której płynęło życie cichej bohaterki, widział ją przy tym oknie, które pozwalało sięgnąć wzrokiem za mur więzienny, tu siedziała, myślała, pracowała zawsze dla innych, zawsze dla kochanych.

John zjawił się na koniec, przyniósł chleb, masło, wędlinę, sałatę, nakrył stół, nalał herbatę i zaprosił gościa.

Ale Artur jeść nie mógł. Nie mógł przełknąć chleba, który rozsypywał mu się w ustach niby piasek, czuł wstręt do mięsa. Pił tylko herbatę, żeby gospodarzowi nie robić przykrości.

John zapraszał, w końcu sam stracił apetyt.

– Powinienem był zanieść panu tam posiłek – odezwał się po chwili – tu… wobec tych ścian, świadków jej miłości… nie, niepodobna!

Artur otworzył oczy, patrząc ze zdziwieniem na wzburzoną twarz Johna, wreszcie spytał cicho:

– Czyjej miłości?

John oblał się rumieńcem, a jego większe oko cisnęło błyskawicę gniewu.

– Czyjej? – powtórzył. – O, nie przypuszczałem, że… pan chce… tak udawać!

– Słowo ci daję, Johnie, że nic nie rozumiem. Miłości Maleńkiej Dorrit? Mówiłem o tym z twoją matką. Wiesz zapewne… pytałem także Maleńkiej… o ile mogłem delikatnie… gdyby się przyznała… pragnąłem bardzo szczerze pomóc waszemu szczęściu. Jednak… zdaje mi się…

Teraz John miał szeroko otwarte oczy, a wyraz jego twarzy takie wyrażał zdumienie, że Clennam umilkł nagle.

John zbudził się jak ze snu.

– Och… ona! – jęknął. – Ona nie mogła mnie kochać… Za nisko jestem dla niej! Ona… Dlaczego pan to wszystko mówi? Dlaczego pan udaje? – powtórzył znów z gniewem. – Pan wie dobrze, że oddała serce panu!

Artur cofnął się, jak gdyby te słowa były dla niego uderzeniem pięści. Patrzył na Johna prawie nieprzytomny, jego usta poruszyły się dwukrotnie niezdolne wydać głosu.

– Mnie? – wyszeptał na koniec. – Chyba mylisz się, Johnie?

– Ja się mylę! – zawołał młodzieniec ze zgrozą. – Ja, co cierpiałem tyle, jakby strzały tysiąca dzikich ludzi przeszyły moje serce!… Ja, co bym skonał dawno, a może targnął się na własne życie, gdyby matka mogła beze mnie poradzić sobie z tym sklepikiem… gdyby ojciec nie liczył na to, że go zastąpić mogę! Nie, panie Clennam, takich rzeczy się nie mówi!

Wyjął z kieszeni chustkę i otarł zapłakane oczy. Artur podniósł się z miejsca.

– Szanuję twoje szlachetne uczucia, panie Johnie – rzekł z powagą – jesteś zacnym młodzieńcem, bezinteresownym, daruj mi jednak, że cię pożegnam w tej chwili. Czuję się tak zmęczony. Kiedyś pomówimy o tym… teraz muszę odpocząć.

Wolnym krokiem wyszedł z pokoju, zszedł ze schodów, minął podwórze i na koniec zamknął się w swoim pokoju.

Ach, jakże potrzebował samotności! Czuł chaos w głowie, zupełną niezdolność myślenia. Maleńka Dorrit – jej miłość – czy to może być prawda?

Siedział na krześle, nie śpiąc, lecz nie wiedząc, co się wokoło niego dzieje. Teraz w głębi duszy, może nieświadomie, płynął wzburzony potok wszystkich uczuć, lecz on nie zdawał sobie z tego sprawy. Upływały godziny, on nie zmieniał miejsca, zastał go w tej samej pozycji wieczór, gdy zjawili się Plornishowie.

Oboje byli ogromnie zmartwieni, pani Plornish płakała, mularz w zmienności losu wskazywał pociechę. Przynieśli mu cały kosz zapasów żywności, obiecywali odwiedzać go często, mówili o zmartwieniu wszystkich znajomych z Rozdartego Serca. Tylko Cavaletto nic o tym jeszcze nie wie, bo dotąd nie był w domu. Teraz jest rzadkim gościem.

– Całe szczęście, że miss Dorrit o tym nie wie i nie dowie się nigdy – zapewniła go wreszcie pani Plornish. – To byłoby dla niej za wiele.

– O, tak – powtórzył Plornish, westchnąwszy z silnym przekonaniem.

Artur pożegnał wreszcie dobrych ludzi i pospiesznie położył się do łóżka, aby uniknąć jakichkolwiek już odwiedzin. Leżał bezsenny i zgorączkowany, a gdzieś w górze, w czarnej przestrzeni, świeciła nad nim maleńka gwiazdeczka, o której wiedział tylko, że nazywa się Maleńka Dorrit.

To światełko było dla niego kotwicą, latarnią wśród odmętów burzy morskiej dla skołatanego okrętu. Nic nie chciał i nie pragnął, lecz dobrze, że była.

W izdebce Maleńkiej Dorrit John spał snem spokojnym. Na stole leżał arkusz pięknego papieru, a na nim wypisany ostatni nagrobek:

Tu spoczywa w spokoju
JOHN CHIVERY,
umarł w sędziwych latach po wielkim zwycięstwie nad sobą. Spotkał swojego rywala w nieszczęściu i zamiast go wyzwać na pięści, okazał się – wspaniałomyślny.

ROZDZIAŁ X

Odszukany

Clennam nie zjednał sobie życzliwości towarzyszy niedoli, nie potrafił zyskać tu dobrej opinii. Nazwano go dumnym, gdyż unikał towarzystwa, szukał samotności w czterech ścianach swego pokoju, nie bywał na zebraniach w więziennej kawiarni i stawał się posępny, milczący, leniwy, ulegając wpływom zamknięcia.

Od czasu uwięzienia upłynęło już prawie dwa i pół miesiąca, a w życiu jego nic się nie zmieniło i sprawy przez pana Rugga prowadzone nie obiecywały pomyślnego rezultatu. Gorliwy prawnik wraz z Pancksem robili, co było w ludzkiej mocy, aby ocalić Doyce’a. Rugg nalegał usilnie, aby Clennam przynajmniej pozwolił się przenieść do królewskiego więzienia za długi, gdzie warunki były bez porównania lepsze, lecz Artur z uporem odmawiał, choć zdrowie jego cierpiało widocznie i budziło obawy życzliwych mu ludzi.

Pewnego dnia usłyszał obce kroki na schodach i nieznane stukanie do drzwi. Artur obojętnie odezwał się:

– Proszę!

W tej samej chwili drzwi otwarty się z hałasem i na progu z zuchwałą miną ukazał się Blandois.

– Salve! – zawołał. – Życzyłeś pan sobie podobno mnie widzieć… i otóż jestem!

Clennam nie zdołał jeszcze zebrać myśli, kiedy weszli za przybyłym Pancks i Cavaletto. Obydwaj po raz pierwszy byli tu u Artura. Pancks sapał, chrapał, świstał, zdradzając tymi głosami wzruszenie, Jan Baptysta usiadł na ziemi przy progu i nie spuszczał z oka Blandois.

– Altro, jest – rzekł z uśmiechem głębokiego zadowolenia, zwracając się na chwilę do Artura – znalazłem! Znalazłem, choć się chował jak ten kret pod ziemię. Ale znalazłem, Altro! Rozpytywałem Włochów, Francuzów i Niemców… nikt, nikt go nie znał. Usłyszałem wreszcie, że w jednym domu ukrywa się siwy jegomość. Siwy jegomość! No i dopilnowaliśmy go razem z panem Pancksem. To on… i musiał przyjść.

– Tych dwóch wariatów doprowadziło do tego – rzekł pogardliwie Blandois – ale kto na tym skorzysta, pytanie.

– Złowieszczy ptaku – wyrzekł Artur z oburzeniem – więc rozmyślnie chciałeś na dom mojej matki rzucić podejrzenie? I po co? Dlaczego? Skąd ci przyszła do głowy taka nikczemna komedia?

– Ciekawość! Ha, ha, ha! Radzę ci… ostrożnie, panie Arturze Clennam, żebyś gwałtownością nie skompromitował swej szanownej mamy.

– Milcz, oszczerco i podły tchórzu! – krzyknął Artur. – Nie wyobrażaj sobie, że nie mam dość siły, aby zrzucić cię ze schodów. Rozkazuję ci mówić, czego chcesz od mojej matki, w jakim celu wymyśliłeś ten ohydny podstęp.

Blandois zbladł i stracił wyzywającą zuchwałość, lecz po chwili pogłaskał wąsa i przemówił spokojniej, siadając bez zaproszenia na krześle.

– Jestem szlachcicem, mój panie, i basta. Zawsze nim pozostanę, bez względu na ludzkie grubiaństwa. A teraz, do stu katów, jeśli chcesz znać prawdę, postaw butelkę wina. Inaczej nie usłyszysz ani słowa.

Artur ze wzgardą rzucił pieniądz na stół i spojrzał na Cavaletta, lecz ten potrząsnął głową, widać było, że nie odstąpi zwierzyny, którą z takim trudem wytropił. Więc Pancks zbiegł po schodach, aby spełnić polecenie.

Dzięki miejscowej kawiarni butelka szybko znalazła się na stole.

– Ha, ha, ha! – śmiał się Blandois. – Dużą szklankę! Szlachcic rodzi się na to, aby mu usługiwano – i przesunął po wąsach białą ręką. – Otwartość była zawsze cechą mego charakteru – zaczął, napełniając drugą szklankę. – Dlaczego nie mam mówić? Użyłem podstępu? Prawda, dobry sposób, choć popsułeś go nieco, mój ciekawy panie. O co chodzi? Mamy piękny towar do sprzedania, cenny, ciekawy towar. Powiedziałem o nim pańskiej szanownej mamie i nałożyłem cenę. Ale szanowna mama była w targu trochę uparta, słowem, poróżniliśmy się. Więc dla rozmaitości postanowiłem… zniknąć. Zabawna myśl, nieprawdaż? Musieli się cieszyć i szanowna mama, i mój stary przyjaciel, Flintwinch!

– Do rzeczy, panie Rigaud – przerwał surowo Clennam.

Blandois zadrżał i rzucił nań spojrzenie, w którym walczyły z sobą strach i wściekłość. Lecz wychylił znów szklankę wina i roześmiał się głośno.

– Ha, ha, ha! Pyszny koncept. Jeszcze trochę i byłbym się na pewno doczekał ogłoszenia, że wiadoma osoba może przyjść w wiadomej sprawie, gdyż jej warunki zostały przyjęte. Ale to diabli wzięli. Ja sobie poradzę, ale czego pan więcej chce ode mnie?

Artur uczuł w tej chwili cały ciężar murów więziennych, krępujących jego swobodę. Powinien był działać, a miał związane ręce.

– Jeszcze uprzedzam pana, panie filozofie, że byłoby lepiej dla ciebie nie mieszać się zupełnie do tej sprawy – dodał złośliwie Rigaud, mrużąc oczy i kryjąc nos pomiędzy wąsy.

– Jedno jest wyjaśnione – odezwał się Artur – że pan żyje. To rzecz najważniejsza. Są świadkowie, którzy zaprowadzą pana do pierwszego policjanta i zagadka zniknięcia będzie wyjaśniona.

– Nikt mnie nie zaprowadzi do żadnego policjanta! – zawołał z oburzeniem Rigaud. – Niech was diabli wezmą z waszymi świadkami, bez nich przedstawię się komu potrzeba, i dam świadectwo, o które wam chodzi. Kontrabandzista, pióra i papieru!

Cavaletto wypełnił rozkaz według wskazówek Artura, a Blandois uśmiechnąwszy się złowrogo i podnosząc wysoko wąsy, zaczął pisać:

Wielmożna pani Clennam,

czekam odpowiedzi.

Więzienie Marshalsea

Pokój Artura Clennama

Szanowna i droga pani. Z głębokim żalem dowiedziałem się od syna pani, który odszukał mnie z pomocą szpiega, iż szanowna pani niepokoiła się o moje życie. Pospieszam zatem stwierdzić, że jestem zdrów zupełnie.

Pospieszyłbym na skrzydłach do szanownej pani, gdybym był przekonany, że jest zdecydowana na przyjęcie proponowanych przeze mnie warunków. Ponieważ jednak mam co do tego wątpliwości, oświadczam, iż po stanowczą decyzję zgłoszę się za dni osiem od daty dzisiejszej i jeśli nie porozumiemy się wówczas, spadną na szanowną panią wszystkie nieuniknione następstwa tego zbytniego uporu.

Odkładam zakończenie interesu, aby szanownej pani pozostawić czas do przygotowania warunków, które by zadowoliły nas oboje. Ponieważ jednak niezależnie od swojej woli pozbawiony zostałem dotychczasowego schronienia, wymagam zwrotu kosztów życia hotelowego przez ten tydzień.

Proszę przyjąć, droga i szanowna pani, wyrazy głębokiego poważania

od Rigaud-Blandois

Serdeczne pozdrowienie najdroższemu przyjacielowi Flintwinchowi przesyłam, całuję raczki jego przezacnej małżonce.

Odczytał ten list głośno, złożył, zaadresował i rzucił Cavalettowi, aby go odniósł natychmiast. Lecz Jan Baptysta nie ruszył się z progu. Pancks wyręczył go znowu.

Blandois zapalił papierosa i puszczając kłęby dymu, usiłował nawiązać rozmowę. Artur jednak nie odpowiadał, zanadto był zajęty własnymi myślami.

Więc zaczął nucić znowu własną ludową piosenkę, a Cavaletto wtórował mu mimo woli.

Za kwadrans Pancks był z powrotem, prowadząc za sobą Flintwincha, ale te piętnaście minut wydawały się Arturowi godzinami.

Na widok Jeremiasza Blandois podskoczył, chwycił go za szyję i obrócił w kółko, zanim Flintwinch zdołał usunąć się od tych karesów.

– Odpowiedź! – zawołał Rigaud. – Dawaj żywo!

– Kartka do pana Artura – rzekł starzec, podając mu kawałek papieru, na którym pani Clennam napisała:

Zrujnowałeś się sam, dlaczego chcesz rujnować innych? Jeremiasz Flintwinch jest moim posłem i przedstawicielem.

Kochająca Cię M.C.

Artur przeczytał bilecik i rozdarł go.

– No, Flintwinch, gdzież odpowiedź? – powtórzył natarczywie Rigaud.

– Pani Clennam ma ręce chore, więc przesyła odpowiedź ustną. Chciała powiedzieć, że zgadza się na pańskie warunki i prosi o przybycie za osiem dni, licząc od dzisiaj.

– Bardzo pięknie! – zawołał Rigaud, wybuchając śmiechem. – Zdaje mi się, że teraz jestem wolny. Z drogi, kontrabandzisto! Możesz sobie leźć za mną, jeśli ci się podoba.

Jan Baptysta pytająco spojrzał na Clennama.

– Owszem – rzekł Artur – jeśli go się nie obawiasz.

– Już go się nie boję, odkąd pan wie o wszystkim – odparł wesoło Altro.

Rigaud-Blandois wyszedł z uprzejmym ukłonem, podnosząc w górę wąsy i nucąc włoską piosenkę. Za nim szedł Cavaletto, potem Flintwinch, kiwając głową, a w końcu Pancks, wzdychając i wydając dziwne odgłosy, niby psująca się lokomotywa.

Pozostawszy sam, Artur uczuł się tak przygnębiony, złamany, opuszczony i bezsilny, jak jeszcze nigdy w życiu. Otoczyły go zupełne ciemności, w duszy zapanował niepokój i gorycz, nie widział dziś nad sobą żadnej gwiazdki.

ROZDZIAŁ XI

Smutne spotkanie

Nazajutrz po wizycie Blandois Clennam zrozumiał, że nie tylko moralne, lecz i fizyczne siły jego są wyczerpane.

Bał się dnia i własnych myśli, bał się nocy i jej widziadeł. Nie miał nigdzie ucieczki. Zdawało mu się, że dąży do śmierci i lękał się śmierci w więzieniu. Ostatkiem pragnień łaknął powietrza i słońca, otwartej przestrzeni, ucieczki od tych murów chłodnych, wilgotnych, ciemnych.

Miewał gorączkę, dreszcze, wiedział, że jest chory, ogarniało go zupełne zniechęcenie, bał się widoku ludzi. Dlatego też napisał do Plornishów, którzy bywali tutaj dosyć często, że ma obecnie ważne zajęcie z prawnikiem i dlatego musi ich prosić, aby go nie odwiedzali w tym tygodniu, chociaż ich widok sprawia mu zawsze przyjemność.

W podobny sposób starał się pozbyć i Johna, który zaglądał często, dopytując, czy nie może mu oddać jakiejś przysługi. Artur udawał wtedy, że jest zajęty pisaniem, i odpowiadał, jak mógł najswobodniej, że dziękuje za pamięć, lecz nie ma o co prosić.

Tak pięć dni przeżył w zupełnej prawie samotności. Zaświtał wreszcie szósty dzień męczarni po nocy bezsennej, dzień gorący i duszny w ciasnych i rozgrzanych murach.

Artur wstał z bólem głowy, spojrzał na bezbarwne niebo, na żółty krąg słońca tonącego we mgle i nie byłby się podniósł, tak był wyczerpany, gdyby nie obawa, że zwróci przez to na siebie uwagę.

Umył się z trudem, ubrał i usiadł na krześle, gdzie zaraz zaczął drzemać. Budził się i zasypiał, niezdolny już rozróżnić snu od jawy. Słyszał ruch na podwórzu, to jakieś melodie, ktoś z nim rozmawiał, ale czy w rzeczywistości?

Z wolna wydało mu się, że jest w pięknym ogrodzie. Otaczają go drzewa kwitnące i kwiaty. Czuł ich zapach rozkoszny i orzeźwiający, upajał się ich wonią, uspokajał.

Otworzył oczy, spojrzał wpół przytomnie i na stole zobaczył bukiet kwiatów. Naturalnie złudzenie, miał przecież gorączkę. Zamknął oczy i z przyjemnością oddychał tym słodkim zapachem, który mu nasuwała chora wyobraźnia. Otworzył znowu oczy, już z pewną obawą, że kwiaty znikły, ale zobaczył je znowu.

Zdziwiony podniósł głowę, wziął je w rękę. Jakież były prześliczne. Nigdy w życiu tak pięknych nie widział. Przyłożył je do twarzy i do czoła, potem umieścił w szklance, która stała obok zimnej herbaty i rozpostarł nad nimi ręce, jak człowiek, który ogrzewa dłonie nad ogniem.

Zaczął myśleć skąd się tu wzięły, lecz wkrótce ogarnęła go znów senność. Słyszał jakąś muzykę, zdawało mu się chwilami, że widzi przesuwające się jakieś postaci. Podniósł głowę i ujrzał, że drzwi się cicho otworzyły, w progu stała figura owinięta w płaszczyk – płaszczyk spadł i zrobiła się z niej Maleńka Dorrit. Klasnęła w ręce, uśmiechnęła się i rozpłakała.

Artur krzyknął z lekka, lecz w tej chwili Emi podbiegła do niego, uklękła obok krzesła i położyła mu ręce na piersi, ażeby nie mógł wstać, łzy płynęły jej po twarzy, wymówiła cicho, słodko jego imię.

– Mój przyjacielu, drogi przyjacielu – powtarzała miękko, serdecznie – ty płaczesz? To z radości, że ujrzałeś swoje dziecko, prawda? Prawda, kochany, drogi przyjacielu?

A gdy milczał, przyciskając do serca jej ręce, dodała:

– Nie powiedziano mi, że jesteś chory.

– Nie wiedziałem… – rzekł wreszcie z jękiem Artur – w tej sukience?

– Zdawało mi się, że w niej będę panu milsza. Zachowałam ją na pamiątkę. I widzi pan, z kim przyszłam?

Spojrzał w kierunku drzwi i spostrzegł Maggi, stojącą ze złożonymi rękami i wyrazem zdziwienia, i zachwytu.

– Przyjechałam wczoraj wieczorem – opowiadała Emi. – Dziś poszłam do Plornishów i dowiedziałam się o wszystkim. Czy pan nie miał przeczucia, że dziś przyjdę? Czy pan nie myślał o mnie? O, ja myślałam często… zawsze… ciągle…

– Dużo myślałem o…

– O Maleńkiej Dorrit. Czy pan zapomniał, że tak się nazywam? – dokończyła, gdy się zawahał. – Zawsze jestem tą samą Maleńką Dorrit.

– Myślałem o tobie często… ale…

Przypomniał sobie, że jest bankrutem i więźniem, więc czy wolno mu dzisiaj myśleć o niej?

– Przyszłam tu wcześniej – mówiła dalej Emi – ale było za wcześnie. Zostawiłam panu te kwiaty. Pan nie widział mojego wejścia. Więc poszłam do Chiverych, byłam w pokoju Johna, moim dawnym pokoiku… tyle wspomnień…

Clennam był dość przytomny, aby zauważyć, że Maleńka Dorrit stała się bardziej kobieca, stała się śmielsza, bardziej pewna siebie, choć nie straciła wdzięku nieśmiałości. Jej delikatna twarzyczka nabrała zdrowej cery, opalona słońcem Południa, lecz oczy nie zmieniły poważnego i słodkiego wyrazu, który działał jak balsam na cierpiącą duszę.

Wstała, zdjęła kapelusz i z pomocą Maggi zaczęła sprzątać pokój, tak jak dawniej. Spryskała go jakąś orzeźwiającą wodą, poczuł woń lasu i świeże powietrze. Z koszyczka Maggi wyjęła lekkie galaretki, chłodzący napój, wino i pieczone kurczę. Ustawiła wszystko na stole. Sama usiadła przy oknie, otworzyła jakieś pudełko i zaczęła szyć firankę.

W pokoju robiło się jaśniej i milej. Maleńka Dorrit szyła w milczeniu, dla Artura jej widok stanowił wypoczynek. Parzył na nią i z każdą chwilą czuł wyraźniej, jakim szczęściem jest jej obecność, jakim skarbem jest serce tej drobnej istotki, jak mu jest droga, jak bardzo ją kocha.

Emi nie pozwalała mu wiele rozmawiać. Wstawała czasem, podawała mu chłodzący napój lub lekki posiłek, poprawiała poduszkę, którą umieściła mu pod głową, uśmiechała się słodko i wracała na swoje miejsce, aby szyć znowu, szybko, zręcznie i w milczeniu.

Tak upłynął cały dzień. Słońce zaszło wreszcie za dachy i mury. Emi białą firanką zasłoniła okno, stanęła przy nim z ręką opartą o poręcz, i po długim wahaniu przemówiła cicho.

– Muszę odejść – zaczęła – ale chciałam przedtem pomówić jeszcze z panem, odkładałam ciągle… trzeba powiedzieć w końcu… Już nie wyjadę z Anglii. Edward chce podróżować, więc niech jedzie. Kocha mnie i zostawia mi swobodę. Chce, żebym była szczęśliwa, nic więcej.

Umilkła i spojrzała na bladą gwiazdeczkę, która zamigotała na wieczornym niebie. Nie odwracała oczu i zdawało się, że mówi do niej, że jej powierza swoje pragnienia, nadzieje.

– Nie wiem, ile przypadnie na mnie z majątku ojca, ale cóż mi po pieniądzach? Jakąż dla mnie miałyby wartość, gdybym nie mogła ich użyć dla tych, których kocham, przede wszystkim dzisiaj… dla pana! Byłabym najnieszczęśliwsza, gdybym panu nie mogła pomóc. To jest tylko pożyczka, którą mi pan zwróci. Mogę czekać… z takim wielkim szczęściem w sercu, że mi wolno spłacić część długu, jaki zaciągnęłam niegdyś. Przecież mi pan nie odmówi tego szczęścia? Zawsze pan był dla mnie dobry, więc i teraz. I nie chcę nawet, żeby się pan zgodził dzisiaj. Pan ułoży sobie warunki… jakie zechce. A dzisiaj, niech pan pozwoli mi tylko odejść z nadzieją w sercu, że przede mną tak wielkie, tak ogromne szczęście!

Było już prawie ciemno. Artur oparł zmęczoną głowę na jej ręku i przemówił spokojnym, chociaż cichym głosem.

– Nie, drogie dziecko moje. Nie. Tak kupiona swoboda nie miałaby dla mnie wartości. Byłbym nędzny, spodlony, nieszczęśliwy. Nie. Ale dziękuję ci z głębi serca za te słowa… nie zapomnę ich nigdy w życiu.

– A jednak – załkała Emi – nie chcesz mnie zrobić szczęśliwą…

– Nie mogę, drogie dziecko… tego jednego nie mogę. Gdybym był wolny, silny, niezależny, umiałbym dziś inaczej odpowiedzieć na twoje słowa… ale dla mnie wszystko skończone. Przebacz mi, że jeszcze nazywam cię dzieckiem. Tyś silniejsza ode mnie. Jesteś kobietą, którą czczę i kocham. Niech cię Bóg wynagrodzi za to wszystko, czym byłaś dla mnie w życiu… dziś… nic mi nie zostało, nie odwracasz się jednak od nędzarza… Jesteś dobra, ale… zapomnij o mnie. Dla mnie nic tu już nie ma na ziemi… Nic nie ma.

Emi złożyła ręce i błagała wzrokiem. Artur nie patrzył na nią.

Nagle na dole dał się słyszeć dzwonek. Clennam podniósł się jak gdyby z wysiłkiem, podał Emi płaszczyk, kapelusz i drgnął, gdy poczuł jej maleńką rączkę w swej dłoni.

Przytrzymał ją mocno, potem podniósł do ust. Był bardzo blady.

– Jeszcze muszę cię prosić o jedno, Maleńka Dorrit – rzekł bardzo cichym głosem. – Widzisz, jak mi ciężko, a jednak trzeba… Nie przychodź tu… często… Chciałbym powiedzieć: nie przychodź tu więcej, ale nie mam odwagi. Czasem… czasem… To nie twój świat. Inna przyszłość otwiera się przed tobą…

Nie mogli mówić dłużej. Maggi nalegała także. Artur sprowadził Emi po schodach aż na dół, za chwilę ciężka furtka zatrzasnęła się za nią.

Z trudem wszedł po stromych schodach i rzucił się na łóżko wyczerpany. Było ciemno i cicho. Czuł dreszcze i gorączkę, myślał, że śmierć się zbliża. Wszystko się wreszcie skończy.

Około północy usłyszał skradające się kroki. Ktoś uchylił drzwi bardzo cicho i John wszedł do pokoju w pończochach, bez obuwia.

– Co się stało? – spytał Artur przestraszony.

– Nic się nie stało, ale nie wolno chodzić o tej porze. Wszystko mi jedno. Chciałem, żeby pan wiedział, że odprowadziłem miss Dorrit.

– Dziękuję ci, Johnie, bardzo ci dziękuję.

– Miss Dorrit szła piechotą, żeby rozmawiać ze mną. Mówiła o panu. Powiedziała mi: „Johnie, byłeś zawsze dobry, jeśli chcesz dzisiaj oddać mi przysługę, czuwaj tam nad nim w mojej nieobecności”. Przyrzekłem jej i teraz… jestem pańskim przyjacielem aż do grobu!

Clennam wyciągnął rękę do zacnego chłopca, nie mając sił przemówić ze wzruszenia.

– Jeszcze nie wszystko – rzekł John, wstrząsając głową – jeszcze kazała powtórzyć te słowa: – „Powiedz mu, że Maleńka Dorrit kochać go będzie wiecznie”. No, teraz niech pan powie, czy postąpiłem uczciwie?

– Tak jest, Johnie, uczciwie.

– Więc niech pan jej to powie… I oto moja ręka. Do grobowej deski jestem pańskim przyjacielem.

ROZDZIAŁ XII

Blandois zrywa zasłonę przeszłości

Nadszedł dzień naznaczony przez Rigaud-Blandois na załatwienie handlu z panią Clennam. Dzień słoneczny i jasny, jakby na urągowisko dla posępnych mieszkańców ponurego domu. W godzinie przedwieczornej na pustej ulicy ukazały się trzy postaci: Blandois, Pancks i Cavaletto.

Blandois był czerwony, oczy miał nieco mętne, wąsy bezustannie podnosił do nosa, wyglądał na człowieka, który z pomocą wina nabrał dużo odwagi i ma zamiar zużytkować ją czym prędzej. Pancks i Altro nie odstępowali go na krok.

Rigaud zapukał mocno, raz i drugi, odepchnął Jeremiasza, który otworzył drzwi, i śmiało wszedł na schody.

Pani Clennam siedziała na swym zwykłym miejscu, a chociaż twarz jej była kamienna jak zawsze, uderzało w niej coś nowego, co trudno było określić. Na parapecie otwartego okna siedziała Efri, cerując pończochy.

– Co to za ludzie? – spytała pani Clennam sucho, patrząc na towarzyszów Rigaud. – I po co tutaj przyszli?

– Moje cienie z łaski Artura Clennama – złośliwie zauważył Rigaud.

– Pan Clennam chciał, żebym tu przyprowadził tego pana – odezwał się Cavaletto. – Moja robota skończona.

I z ukłonem cofnął się ku drzwiom.

– Ja chcę tylko powiedzieć – dodał Pancks – że mi ogromnie przykro pozostawiać panią w towarzystwie tego pana, kiedy syna tu nie ma. I to wszystko z mojej winy. Zgubiłem tego człowieka i nie wiem, jak mam wynagrodzić krzywdę.

– Ach – zawołał Jeremiasz, teraz dopiero uważnie spojrzawszy na Jana Baptystę – to on zajął mi tyle czasu wówczas wieczorem, kiedy był pan Casby, rozpytując o pana Blandois! Gdybym był wiedział.

– Zguba się odnalazła – przerwał Pancks – ale pan Artur nie może tak postąpić, jakby pragnął. Pozbawiony wolności, chory, czuje się bardzo nieszczęśliwy. Dostarczył wprawdzie kryjącego się gentlemana, lecz nie może go zmusić do wyjaśnienia tajemnic, które panu Arturowi zatruły życie. Biedny człowiek, nie ma przyjaciół w tym domu!

Spojrzał na Efri jak gdyby z wyrzutem i nie czekając na odpowiedź pani Clennam, wyszedł z Włochem z pokoju.

– No, wynoś się – zawołał Jeremiasz na żonę – nie jesteś tu potrzebna.

Ale na twarzy Efri widać było dziwną walkę. Bladła i czerwieniła się na przemian, nagle odrzuciła pończochę, uchwyciła się mocno ramy okna i krzyczała, machając drugą ręką.

– Nie pójdę stąd, nie pójdę! Nie zbliżaj się, Jeremiaszu, bo wyskoczę oknem i narobię takiego krzyku, że cała ulica się zbiegnie. Dosyć tego, dosyć tajemnic! Nie chcę tak dłużej żyć. Chcę wiedzieć, co się tu dzieje koło mnie albo wolę się zabić!

– Stój – zawołała pani Clennam do Flintwincha, który chciał podejść znienacka do okna. – Efri, wyjdź, ja ci każę.

– Nie posłucham nikogo – zawołała Efri. – Muszę tu żyć w tym domu pełnym strachów i chcę przynajmniej wiedzieć, czego się boję. Chcę wiedzieć.

Było tyle stanowczości w jej twarzy, że pani Clennam odwróciła się do Blandois.

– Czy pan żąda, żeby usunąć tę wariatkę?

– Ja? Cóż to mnie obchodzi? To rzecz pani.

– Więc daj jej pokój, Flintwinch. Szkoda na to czasu. Zaczynajmy.

Rigaud wyciągnął nogi, podniósł wąsy do nosa i zaczął słodkim głosem:

– Jestem szlachcicem, gentlemanem, który…

– Był więziony w Marsylii za zabójstwo – dokończyła pani Clennam.

– Ach, ach! Padam do nóżek! Całuję raczki! – śmiał się Blandois. – Kobiece upodobanie do plotek. Mniejsza o to. Przyszedłem tu, ażeby dzisiaj skończyć sprawę tak czy inaczej. Bez tego nie wyjdę. Po raz ostatni rozmawiamy z sobą. Wszak pani mnie rozumie?

– Tak sądzę.

– Chodzi mi o pieniądze, jakkolwiek jestem gentlemanem, bez tego nie ma co robić na świecie. Pani rozumie, prawda?

– Proszę dalej.

– Jestem człowiekiem łagodnym, dobrze wychowanym i pełnym galanterii dla płci pięknej, lecz żartować z siebie nawet damom nie pozwalam. Wpadam natychmiast we wściekłość i bywam wówczas mściwy. Zemsta należy także do przyjemności życia. Wszak wyrażam się jasno?

– Najzupełniej.

– Pozwoli pani, że wspomnę pokrótce, co zaszło między nami podczas dwóch poprzednich moich wizyt w tym domu.

– To zbyteczne.

– Ja sądzę inaczej i pozostaję przy swoim, do licha! Sprawa musi być postawiona jasno, inaczej nie dojdziemy do końca. A czasu niewiele, niewiele! Pierwsza wizyta nie ma wielkiego znaczenia, przekonałem się tylko, że mam do czynienia z damą, której poszukiwałem. To wszystko. Zaprzyjaźniłem się z miłym Flintwinchem i sprawdziłem okoliczności podrzędne.

Umilkł na chwilę i rzucił skośne spojrzenie na panią Clennam.

– Druga wizyta – zaczął – była już zupełnie jasna: zażądałem od lady, którą głęboko poważam, tysiąca funtów szterlingów za pewne papiery, które mogłyby ją skompromitować. Czy pani zaprzeczy?

– Nie.

– Tym lepiej. Dzisiaj za te papiery żądam dwóch tysięcy funtów. Zwłoka to rzecz kosztowna! Wtedy nie doszliśmy do porozumienia, a ponieważ jestem człowiekiem wesołym, przyszło mi na myśl ukryć się tymczasem. Wyborny figiel, prawda? Dziś przychodzę po raz ostatni. A przedtem proszę uregulować rachunek hotelowy.

Wyjął rachunek. Pani Clennam odsunęła go ruchem ręki i dała znak Flintwinchowi, ażeby zapłacił. Jeremiasz ścisnął zęby, ale był posłuszny. Blandois zadźwięczał złotem.

– No, a teraz? – zwrócił się do pani Clennam.

– Muszę odpowiedzieć to samo, co wówczas: nie jestem tak bogata, abym mogła wypłacić taką sumę. Gdybym nawet chciała, to dzisiaj nie mogę.

– To znaczy: nie chcę? Tak? Pytam po raz ostatni. Więc nie?

– Nie mam tyle. Przychodzi pan po raz trzeci i grozi. Mówi o papierach, które prawdopodobnie chciałabym odzyskać, ale… właściwie… Pańskie słowa i groźby są tak nieokreślone… Przyjmij pan te warunki, jakie ja dać mogę, a jak nie… to rób, co ci się podoba. Wolę zginąć od razu, niż być w twojej mocy.

– Śmiała z pani kobieta! Nieprawdaż, przyjacielu Flintwinch?

– Nie odpowiadaj mu – rozkazała pani Clennam. – Niech powie jasno, co ma do sprzedania, jeśli nie… to skończmy i niech sobie idzie.

Rigaud próbował ją przeszyć pełnym wściekłości spojrzeniem, spotkał kamienne, nieruchome oczy i poczuł się bezsilny.

– Więc życzy sobie pani – zaczął z ironicznym uśmiechem – abym w tym rodzinnym kółku opowiedział otwarcie historię pewnej rodziny? Ha, może to i niezły pomysł. Bardzo pięknie! Był sobie niegdyś pewien stryj i bratanek. Stryj, człowiek surowy i twardego charakteru, synowiec nieśmiały, cichy, zahukany…

– Nie zbliżaj się, Jeremiaszu! – krzyknęła nagle Efri. – Nie zbliżaj się, bo wyskoczę! Wiem o tym stryju i o tym bratanku, chociaż mnie tu jeszcze nie było w tych czasach. Wiem o ojcu Artura, że go morzono głodem, że nie śmiał się odezwać w obecności stryja, wiem, jak go ożeniono!

Blandois posłał jej całusa i z uśmiechem zwrócił się do pani Clennam.

– Nadzwyczajna domyślność! – rzekł, skłaniając głowę jakby na znak uznania. – Rzeczywiście, ożenienie się bratanka było… zdaje się… dosyć oryginalne. Stryj powiedział: „Wybrałem ci żonę, kobietę z charakterem, jakiej potrzebujesz, ponieważ nie masz własnej woli. Ubieraj się do ślubu”. Coś w tym rodzaju. I bratanek się ubrał, wziął ślub i wprowadził do domu małżonkę, kobietę z charakterem!

Mrugnął na panią Clennam, której brwi zbiegły się w jedną linię, a między nimi zarysowała się na czole zmarszczka, głęboka i surowa.

– Moja powieść zaczyna interesować panią – zaśmiał się nagle, podnosząc w górę wąsy. – Bardzo ciekawa dalej. Nadzwyczajne odkrycie! Kobieta z charakterem przekonywa się, że jej małżonek był żonaty już przedtem i ma syna, tylko… nie śmiał się przyznać do tego przed stryjem, ha, ha, ha!

– Nie zbliżaj się, Jeremiaszu! – krzyknęła znów Efri. – Już wiem! Wiem! Ha, rozumiem. Artur…

Rozległ się krzyk, Jeremiasz chciał pochwycić żonę, lecz Rigaud stanął nagle między nimi.

– Ani kroku, najdroższy przyjacielu! – krzyknął. – Nie rozumiem, dlaczego ta domyślna dama nie ma wiedzieć wszystkiego, co my wiemy? Biorę ją pod opiekę i chcę w niej mieć świadka.

Wziął Flintwincha za kołnierz i z największą gracją doprowadził go do stolika pani Clennam.

– A zatem Artur? – zwrócił się do pani Clennam. – Kto jest matką Artura?

– Nie ja! – zawołała pani Clennam w uniesieniu. – Tak, nie jestem jego matką. Przekonawszy się o zbrodni męża, postąpiłam tak, jak mi nakazywało sumienie. Nie wolno mieć dwóch żon. On musiał stracić obie i pojechał pokutować w obce dalekie kraje. Ja wychowałam dziecko jak swoje. A szalona dziewczyna, która bez wiedzy rodziny zaślubiła tego słabego człowieka, dostała pomieszania zmysłów. Czy to moja wina? Zrobiłam wszystko, aby uratować Artura od hańby. A czymże odtąd było moje życie? Może słodką drogą po różach i szczęściu?

– Wspaniale! – zawołał Rigaud. – To się nazywa stanowczość i czyste sumienie. Jestem pełen podziwu, choć znam tę historię, co prawda z innej strony. Zresztą wszystko jedno, przejdźmy teraz do sprawy przywłaszczonych pieniędzy i ukrytego zapisu…

Pani Clennam schwyciła się nagle za głowę, zdawało się, że wstanie ze swego fotela, kamienna twarz przestała być nieruchoma, wstrząsały nią nerwowe drgania.

– Flintwinch – syknęła wreszcie – ten papier spalony…

– Jest w moim posiadaniu wraz ze szkatułką pełną listów matki Artura i innych pamiątek rodzinnych.

– To kłamstwo, kłamstwo, kłamstwo! – zawołała gwałtownie pani Clennam. – Gilbert Clennam na łożu śmierci dopisał w testamencie, że przeznacza tysiąc funtów dla matki Artura i tysiąc funtów dla urodzonej w więzieniu siostrzenicy niedołężnego człowieka, który się nią opiekował i który był sprawcą jej szalonego małżeństwa. Nie oddałam od razu tych pieniędzy, bo matka Artura była już umierająca, a niedołężny starzec zmarnowałby je niezawodnie. Nie oddałam ich do ręki owej siostrzenicy, bo wydarłaby jej rodzina i także zmarnowała. Ale nie zniszczyłam zapisu, chowałam go do czasu, a Maleńką Dorrit wspomagałam w inny sposób, skuteczniejszy i trwalszy. Nie chciałam skrzywdzić tego dziecka, to nieprawda! Byłabym jej oddała owe tysiąc funtów, chociażby wprost od siebie. Mogłam dać jej i dwa tysiące, jak było w testamencie, nie wyciągając starego szpargału.

– I dlatego zapewne został w końcu spalony? – zaśmiał się Blandois z zuchwałą miną.

– Został spalony – powtórzyła głucho. – Teraz dopiero rozumiem nikczemny podstęp Flintwincha. W dzień przyjazdu Artura on mnie do tego skłonił, ażeby mnie oszukać i mieć nade mną władzę. Teraz rozumiem. Skorzystał z mojej dumy czy słabości, że obawiałam się jedynej rzeczy, aby ten zapis nie dostał się w ręce Artura… Artura, który przysłał ten zegarek z dewizą: „Nie zapomnij!”… Artura, który powziął jakieś podejrzenia… Nie o papier chodziło, ale o pieniądze, które zawsze myślałam oddać… więc kazałam mu w mojej obecności…

– Tak – odezwał się Flintwinch wcale niezmieszany – spaliłem inny papier, chciałem panią mieć w ręku. A dlaczego? Boś pyszna jak szatan i chciałaś mną rządzić. Nikt nie będzie rządził Flintwinchem. Chciałem cię przekonać o tym i dlatego…

– Wiem… – zawołała Efri – to… nie był sen, widziałam! Widziałam, jak oddał bratu tę szkatułkę, tak, widziałam! Po przyjeździe Artura… ach, rozumiem…

– Rozwija się wspaniale historia rodzinna – zauważył Blandois, gładząc białą ręką wąsy i podnosząc je aż do nosa. – Wiele skorzystałem, słuchając tych wyjaśnień i obecnie rzecz cała nie ma dla mnie żadnych tajemnic. Brat przezacnego mego przyjaciela, obecnego tu Flintwincha Jeremiasza, zamieszkał w Antwerpii, gdzie miałem przyjemność go poznać. Czas spędzał przy fajeczce i szklaneczce, często dla wypoczynku pogrążając się w sennych marzeniach, co było zapowiedzią pogrążenia się wkrótce w sen wiecznotrwały. Pokochałem gorąco tego gentlemana, który mi płacił równym zaufaniem i opowiadał o swoich kłopotach, a ponieważ w tym czasie skończył swą ziemską wędrówce, zostałem jego spadkobiercą.

Triumfująco spojrzał na wzburzoną panią Clennam, która drżała widocznie, przyciskając do czoła prawą rękę.

– Skończmy – przemówiła wreszcie – ta rzecz ma wartość dla mnie i zapłacę… ile mogę. Tyle pieniędzy nie mam. Mogę jednak płacić ratami, jeśli się ułożymy…

– Mój aniele! – przerwał jej Rigaud z szyderstwem. – Powiedziałem od pierwszej chwili, że jestem tu po raz ostatni. Należę także do ludzi przezornych. Przezorność jest cechą mego charakteru. Szkatułka znajduje się w miejscu bezpiecznym i zostanie wydana w chwili złożenia sumy całkowitej. Na wypadek zaś, gdyby mnie tu co spotkało… dziś przed zamknięciem więzienia Marshalsea kopie najważniejszych dokumentów, złożone w ręku Maleńkiej Dorrit, doręczone zostaną panu Arturowi, którego ona pielęgnuje. I wypełni to wszystko skrupulatnie, gdyż jest pewna, że chodzi o dobro Artura Clennama. Czy pani sądzi, że miss Dorrit nie zapłaci dwóch tysięcy za tę szkatułkę?

Pani Clennam nagle krzyknęła i powstała. Chwiejącym się krokiem, z błędnymi oczami, szła przed siebie kobieta, która od lat piętnastu nie wstawała z miejsca. Rigaud i Flintwinch cofnęli się przed nią. Ona szła dalej. Zbliżyła się do szafy i wyjęła z niej czarną chustkę, zarzuciła na siebie i skierowała się ku drzwiom.

– Pani, pani! – krzyknęła Efri, podbiegając i padając przed nią na kolana. – Niech pani nie chodzi!… Ach, gdzie pani idzie! Ja tutaj nie zostanę! Tu pokutuje jej dusza! Może szuka ojca Artura…

Lecz pani Clennam miała znowu kamienną twarz. Silnym ruchem uwolniła spódnicę z rąk Efri i odwróciwszy się, wyrzekła tylko:

– Zaczekajcie tu na mnie.

Potem sama zeszła ze schodów, otworzyła drzwi na dole i znalazła się na ulicy.

Efri jakby pierwsza zbudziła się ze snu. Krzyknęła przeraźliwie i wybiegła za swoją panią. Jeremiasz spojrzał bokiem na Blandois i zaczął także cofać się ku drzwiom plecami, wreszcie jak wąż wysunął się z pokoju.

Rigaud zostawszy sam, usiadł w otwartym oknie, wyciągnął nogi i zapalił papierosa.

– Gdzież ona mogła iść? – zapytał głośno. – Chyba po pieniądze. Trzeba zaczekać, chociaż diabli wiedzą, kiedy wróci. Ale zaczekam. Cóż mi to szkodzi? Tu… czy tam… W końcu wróci. Rigaud-Blandois, zdobyłeś piękną sumkę! Udało ci się, chłopcze!

Podniósł głowę i ujrzał nad sobą grubą belkę. Jednocześnie usłyszał cichy szelest. Obejrzał się, ale nikogo nie było.

– Strachów się nie obawiam, jak ta stara – mruknął pod nosem i puścił kilka wielkich kłębów dymu.

Pani Clennam tymczasem szła o własnych siłach przez ciche ulice, na których zmrok wieczorny zaczął już zastępować światło dzienne. Chuda, blada, z błędnym spojrzeniem i surowym wyrazem twarzy w czarnej sukni i czarnej chustce, narzuconej na głowę, wyglądała jak widmo i skoro się znalazła w ludniejszej dzielnicy, ludzie oglądali się za nią.

Nie zwracała na to uwagi i szła szybko, niepewnym krokiem, zdumiona wszystkim, co ją otaczało, a tak różniło się od tego świata, który w jej pamięci pozostał. Podniecona wstrząśnieniem ostatniej godziny, poczuciem władzy ruchu w martwych nogach, upojona powietrzem, którym nie oddychała od tylu lat, szła prawie instynktownie, na wpół zaledwie przytomna.

Wtem przypomniała sobie, że musi zapytać o drogę. Stanęła i obejrzała się dokoła. Otaczał ją tłum gapiów, uliczników, którego dotąd nawet nie widziała.

– Czego chcecie ode mnie? – spytała, drżąc gwałtownie.

– Wariatka! Wariatka! – rozległy się okrzyki.

– Taka jestem wariatka, jak i wy. Szukam więzienia Marshalsea.

– Wariatka! – zawołano jeszcze głośniej. – Stoi przed Marshalsea i pyta!

Nagle zbliżył się do niej szczupły i wątły młodzieniec o łagodnym wyrazie twarzy i przemówił spokojnie:

– Idę do Marshalsea na służbę, może pani pójdzie ze mną.

Przeprowadził ją przez ulicę i weszli razem na ciemny dziedziniec, który wydał się cichą przystanią po ulicznym rozgwarze.

– Z kim pani chce się widzieć? – zapytał młodzieniec.

– Czy miss Dorrit jest jeszcze?

W większym oku młodziana odmalowało się wielkie zdziwienie.

– Jest – potwierdził. – Co mam jej powiedzieć?

– Jestem Clennam. Chcę się z nią widzieć.

– Matka pana Artura! – szepnął młody człowiek. – Proszę pani, miss Dorrit mieszka tu obecnie. Dyrektor wraz z rodziną wyjechał na letnie mieszkanie i prosił, aby zajęła pokój w jego domu. Może pani tam pójdzie, a potem sprowadzę miss Dorrit.

Pani Clennam skinęła głową. John przeprowadził ją przez podwórze i zostawił w ciemnym pokoju, sam zaś udał się po miss Dorrit.

W pokoju panował mrok; przez otwarte okna widać było na dziedzińcu przechadzających się więźniów i słychać ich rozmowy. Wtem cichy głos przemówił obok pani Clennam:

– Czy to podobna, aby zdrowie pani pozwoliło…

Umilkła, spojrzawszy na twarz pani Clennam, która odwróciła się do niej.

– Nie zdrowie pozwoliło mi przyjść tutaj – odparła. – W pani ręku są papiery, które masz doręczyć Arturowi, jeśli przed zamknięciem Marshalsea nikt się po nie nie zgłosi.

– Tak, mam te papiery.

– Przyszłam po nie.

Emi wyjęła dużą kopertę zza stanika i wręczyła ją pani Clennam.

– Czy wiesz, co w nich jest? – spytała staruszka.

– Nie.

– Przeczytaj.

Rozerwała kopertę, wybrała jeden spomiędzy kilku arkuszy i podała Emi.

Było tak ciemno, że aby przeczytać, Emi musiała zbliżyć się do okna. Czytała długo. Widać, nie mogła zrozumieć od razu. Z ust jej wyrywały się czasem okrzyki zdumienia, przerażenia, bólu. W końcu zamknęła oczy i stała przez chwilę, jakby zbierając myśli. Kiedy się odwróciła, spostrzegła klęczącą przed sobą panią Clennam.

– Wiesz teraz wszystko – rzekła kobieta.

– Może… tak mi się zdaje… choć zaledwie mogę zrozumieć – mówiła Maleńka Dorrit drżącym, wzruszonym głosem.

– Przebacz mi i uwierz, iż zawsze miałam zamiar oddać ci to, co było dla ciebie przeznaczone. Czy możesz mi przebaczyć?

– Bóg widzi – rzekła Emi, kładąc rękę na sercu – że z całej duszy pani przebaczyłam. Niech pani wstanie! Niech pani nie całuje mojej sukni! Nie, nie… ja do pani nie mam żadnego żalu.

– Muszę cię o coś prosić.

Maleńka Dorrit podniosła panią Clennam z kolan i łagodnie trzymała ją za rękę.

– Co mogę zrobić dla pani? – spytała.

– Pierwsza prośba… błagam cię o największą łaskę… bo wiem, że masz dobre i szlachetne serce… niech to wszystko zostanie tajemnicą dla Artura… aż do godziny mej śmierci.

– Tak… najchętniej – zaczęła Emi – ale… jeżeli dla dobra Artura powinnam… ja sama jeszcze nie wiem… nie mogę zebrać myśli…

– Nie wymagam od ciebie słowa natychmiast – przerwała jej pani Clennam – zastanów się i osądź, czy dobro Artura wymaga, aby o tym wiedział. A jeśli się przekonasz, że nic na tym nie skorzysta, czy przyrzekasz? Na ten krótki czas życia, jaki mi jeszcze pozostał.

– Na ten czas i na zawsze, jeśli dobro Artura nie będzie wymagało, abym mówiła o tym – rzekła Emi łagodnie.

– Niech cię Bóg błogosławi!

Maleńka Dorrit usłyszała łzy w jej głosie, a w oczach był wyraz tak im obcy, jak swoboda ruchu jej zmartwiałym członkom.

– Dziwisz się pewnie – mówiła znów pewniejszym głosem – że wolałam upokorzyć się przed tobą, wyznając ci tę straszną prawdę niż przed nim. Ale przypomnij sobie, że on nie jest moim synem. Że pozbawiłam go matki, a matką dla niego być nie mogłam. Nie. Między nami stała ta krzywda, którą mi wyrządzono, choć bez jego winy. Bo pomyśl, czymże było moje życie? Co ja miałam? Lecz mniejsza o to, niech nas Bóg rozsądzi. Tylko ze wszystkich ludzi najbardziej boję się sądu Artura. On nie zrozumie mnie i nie uwierzy. Nie, nie! Gdy się przekonasz, że nic nie straci na tym, jeśli nie pozna tej bolesnej tajemnicy, niech nie wie o tym nigdy!

– Obiecałam to pani.

Rozległ się głos dzwonka zapowiadającego bliskie zamknięcie więzienia i pani Clennam drgnęła.

– Już! – zawołała. – Jeszcze jedna prośba. W moim domu czeka człowiek posiadający oryginały tych papierów. Żąda za nie sumy, jakiej zapłacić nie mogę. Grozi, że w takim razie uda się do ciebie. Czy nie poszłabyś ze mną powiedzieć mu, że wiesz o tym wszystkim? Czy nie zechcesz mnie wybawić z jego szponów? Nie śmiem prosić cię w imię Artura.

Maleńka Dorrit zgodziła się natychmiast i zarzuciwszy płaszczyk, wyprowadziła panią Clennam na ulicę wprost z mieszkania dyrektora, omijając wewnętrzne podwórze.

Był śliczny letni wieczór. Na niebie migotały jasne gwiazdy, po dziennym skwarze powietrze stawało się orzeźwiające. Ludzie siadali na progach swych domów, odpoczywając po pracy i upale. Nikt teraz nie zwracał uwagi na panią Clennam, ponieważ nie szła sama i mniej było ludno.

Idąc pospiesznym krokiem, znalazły się na koniec obie przed ponurym domem Clennamów. Ale właśnie w tej chwili, gdy stanęły przed nim, rozległ się jakby grzmot.

– Co to jest? – zawołała pani Clennam, spieszniej podążając do drzwi.

Nagle Emi chwyciła ją za ramię. Dom zakołysał się, skrzywił jeszcze bardziej i z hukiem gromu runął, zasypując obie kobiety tumanem pyłu i gruzów.

Emi i pani Clennam krzyknęły z przerażenia. W chmurze pyłu ujrzały na chwilę sterczący komin, lecz i ten zachwiał się i runął także z ogłuszającym łoskotem.

Pani Clennam po raz ostatni cofnęła się z tłumionym jękiem. Chciała biec przed siebie, lecz upadła na ulicy.

Efri, która czekała na nią przed Marshalsea, a następnie podążała za swą panią, podbiegła teraz do niej. Pani Clennam żyła, ale nie mogła zrobić żadnego ruchu, nie mogła wydać żadnego dźwięku. Efri załamała ręce.

Dokoła gruzów zburzonego domu zebrał się tłum, nadbiegli strażacy, kopacze, zajęto się poszukiwaniem pogrzebanych. Rozpowiadano sobie, że zginęło stu ludzi, potem liczba malała, wyjaśniło się wreszcie, że mogło być tylko dwóch.

Lecz daremnie kopano przez całą noc i następny dzień, i znowu noc, dopiero po trzydziestu sześciu godzinach odnaleziono zwłoki cudzoziemca, który niegdyś nazywał się Rigaud-Blandois.

Flintwincha wciąż nie było. Rozchodziły się wieści, że poszedł po butelkę wina do piwnicy, że został tym sposobem ocalony, że się odzywa, że przez rurkę żywią go mlekiem i wódką, że podobno obojczyk tylko ma złamany.

Tymczasem straż odeszła, zaprzestano kopać, Jeremiasza Flintwincha pod gruzami nie znaleziono.

Zaczęty wówczas krążyć inne wieści: w ciągu ostatniego tygodnia wymienił na gotówkę wiele weksli. Efri przypomniała sobie, iż wybierał się jakby w podróż, chociaż o tym nie wspomniał ani razu.

ROZDZIAŁ XIII

Odzyskana

Maleńka Dorrit troskliwie czuwała nad chorym, pomagała jej Maggi, Baptysta i Plornishowie, ale choroba była uporczywa, gdyż źródło jej tkwiło w duszy Artura Clennama. Czuł się na dnie przepaści i nie widział drogi, i nie widział celu, aby się z niej dźwigać. Straszny jest stan człowieka, kiedy powie sobie: wszystko skończone.

Jednak Emi nie ustawała, nie wątpiła i nie odstępowała chorego. Dyrektor więzienia ofiarował jej mieszkanie, wszyscy ją otaczali życzliwością, wszędzie znajdowała w tej sprawie poparcie.

Ale nie mogła zająć się wyłącznie zdrowiem Artura. Troszczyła się o Fanny i jej zmartwienia, troszczyła się o Tipa i jego zrujnowane życie. Fanny wojowała ze świekrą, rządziła mężem, narzekała lub pyszniła się swym stanowiskiem, które dzięki stosunkom Edmunda Sparklera zapewniało jej swobodne życie w świecie zabaw i walk towarzyskiej próżności.

Pani Merdle, jako nieszczęśliwa wdowa, oszukana przez niegodziwego spekulanta, znalazła wyrozumiałość i współczucie, świat uznał za właściwe nie zrywać z nią stosunków, ponieważ urodziła się w tej sferze i zawsze do niej należała. Ocalone klejnoty i pomoc Sparklera zapewniały jej wygodny byt.

Tip rozpił się, zmarnował zdrowie i wiódł próżniacze życie, lecz był do Emi szczerze przywiązany i miał dla niej prawdziwie dziecięcy szacunek.

Myślała także o sprawach Artura. Szukając dobrej rady, napisała do pana Meaglesa, malując mu smutny stan więźnia, a zarazem nie wchodząc w treść zaginionych papierów, zawiadomiła o ich kradzieży przez Blandois-Rigaud i prosiła o pomoc w odszukaniu. Może owa szkatułka znajduje się u pana Gowana, może pan Meagles da jej wskazówki, gdzie szukać. Artur nic o tym nie wie i nie chce go naturalnie niepokoić.

Pan Meagles zrozumiał lepiej od Maleńkiej Dorrit, jak ważne jest odszukanie takiej zguby i zajął się tym od razu na miejscu. Łatwo mógł się przekonać, że Gowan nie ma tego depozytu, lecz zgłaszał się do zajazdów i hoteli, w których Blandois mieszkał, przypuszczając, że tam trafi na jakiś ślad.

W drodze powrotnej do Anglii miał tę sprawę ciągle na myśli, znajdował wszędzie długi Blandois, lecz nigdzie poszukiwanego depozytu. Miały przy tym miejsce komiczne rozmowy, gdyż pan Meagles władał tylko ojczystym językiem i żadnego innego nie rozumiał. Nazwisko Blandois sprowadzało na niego często burzę wymysłów i podejrzeń, lecz on przyjmował je z najlepszą miną i śmiał się uprzejmie, nie posądzając wcale cudzoziemców o niegrzeczne zamiary i wrogie uczucia.

W Paryżu zastał list od Maleńkiej Dorrit. Miała sposobność rozmawiać z Arturem o Blandois i o tym, że pan Meagles szuka jego śladów, przy czym Artur wspomniał, że znała go miss Wade i podał jej adres w Calais.

Pan Meagles z zadowolenia zatarł ręce.

Po przybyciu do Calais odszukał wskazany dom i pełen nadziei oczekiwał na miss Wade w znanym nam już pokoju, do którego został wprowadzony.

Powitał ją uprzejmie, pytając o zdrowie.

Miss Wade zmierzyła go zimnym spojrzeniem: nie po to tu zapewne przyszedł, poprosiła więc, żeby przystąpił od razu do celu swych odwiedzin.

Z całą naiwnością wspomniał wówczas o córce, jej szczęśliwym małżeństwie, nowo narodzonym synku.

Miss Wade przerwała znowu przypuszczeniem, że nie przybył tu prawdopodobnie w zamiarze dostarczenia jej tych wiadomości.

Wówczas wyobrażając sobie, że gra rolę zręcznego dyplomaty, oznajmił, że w interesie drogiej Mini poszukuje szkatułki z ważnymi dokumentami, którą przywłaszczył sobie niejaki Blandois i ukrył przed właścicielem.

– Wiem od Clennama – mówił – że pani znała Blandois. Wiem dokładnie, że to nie były bliskie stosunki, a jednakże uważałem za konieczne sprawdzić, czy pani nie wie o tym depozycie. Blandois nie żyje, szkatułka zniknęła, przechowywanie jej grozi odpowiedzialnością, a zwrócenie właścicielowi jest prostym obowiązkiem. Może zresztą to nie szkatułka, mógł złożyć papiery w kopercie.

– Zdumiewa mnie – odparta miss Wade z oburzeniem – iż po raz drugi zwracacie się panowie do mnie, niby do biura informacyjnego, w rzeczach dotyczących człowieka, z którym rozmawiałam parę razy na ulicy, lecz który nie przestąpił progu mego domu!

– Niech się pani nie gniewa! – zawołał pan Meagles. – Moje poszukiwania nie mogą być obrazą. Pytałem o to samo setek ludzi. Nie opuszczam żadnego śladu i żadnej możliwości. Więc Blandois nie zostawił tutaj depozytu?

– Nie.

– I nie może mi pani dać żadnych wskazówek co do dalszych kroków w tej sprawie?

– Nie mogę. Zdaje się, że rozmowa nasza wyczerpana.

– Niestety! Proszę się nie gniewać na mnie. Bardzo żałuję teraz, że panią niepokoiłem. Czy Tattycoram zdrowa?

– Henryka? Zupełnie zdrowa.

– Znów panią podrażniłem bez złej chęci. Gdybym się nad tym dawniej zastanowił, być może nie dałbym jej tego imienia, ale kto dzieci lubi i żartuje z nimi, nie obmyśla każdego słowa. Może pani będzie łaskawa pozdrowić ją od starego przyjaciela.

Miss Wade nawet nie odpowiedziała.

– Przegrana sprawa – rzekł pan Meagles do żony, wróciwszy do hotelu, gdzie na niego oczekiwała. – Z niczym powracamy do Anglii.

Odpłynęli tegoż wieczora, następnego dnia byli w Londynie i wprost z dworca udali się do Marshalsea.

Było to przed wieczorem. John oznajmił, że miss Emi od rana jest w mieście, więc na pewno wkrótce wróci. Pan Clennam ma się lepiej. Jeśli się państwo nie spieszą, może zaczekają na miss Emi w mieszkaniu dyrektora, które obecnie zajmuje.

Pan Meagles zgodził się chętnie. Nie chciał wejść do Artura bez porozumienia się z Emi, obawiał się, że wzruszenie mu zaszkodzi.

W pokoju Emi było posępnie i duszno, brak powietrza w tej ciasnej, zamurowanej przestrzeni przygnębiająco działał na pana Meaglesa. Chłodził się chustką i narzekał głośno.

Wtem drzwi się otworzyły.

Odwrócił się pospiesznie, pewny, że ujrzy Maleńką Dorrit, i stanął z otwartymi ustami, jak zadziwione dziecko.

– Mamo, mamo! – zawołał nagle. – Tattycoram!

Tattycoram klęczała już przed nimi, pochylona nad małą drewnianą szkatułką z misternym okuciem i dwoma zamkami.

– Przebaczcie, dobrzy państwo! Weźcie mnie do siebie! – wołała, płacząc i śmiejąc się razem. – Zabrałam jej szkatułkę!

– Tatty! – zawołała pani Meagles serdecznie. – Co to jest, moje dziecko?

– Byłam w drugim pokoju. Nie pozwoliła mi pana zobaczyć, ale słyszałam wszystko. Słyszałam, że skłamała. Przy mnie Blandois oddał jej szkatułkę. Nie chciała wziąć, to prawda, ale jej zostawił. Ta sama!

– Moja Tatty – rzekł pan Meagles, kładąc jej rękę na głowie – skądże, moje dziecko, wzięłaś się tu razem z nami?

– Płynęliśmy na jednym statku, tylko bałam się jeszcze pokazać. Potem wsiadłam do dorożki i kazałam jechać za państwem. Ona nie oddałaby nigdy tej skrzyneczki, skoro raz powiedziała, że jej nie ma. Wolałaby rzucić ją w morze. A ja zabrałam i jest! To ta sama! Może za to państwo przebaczą mi moją głupotę. Teraz wiem, jak źle zrobiłam, jaka byłam niemądra i niewdzięczna.

Pani Meagles podała rękę Tattycoram, żeby ją podnieść z kolan, pan Meagles zacierał ręce, oboje okazywali szczerą radość, obsypując skruszoną Tatty pieszczotami, wypytując o szczegóły ich krótkiej rozłąki.

– Byłam nieszczęśliwa – powiedziała szczerze, zalewając się łzami. – O, dawno żałowałam tego, co się stało, coraz bardziej. Ona dawniej umiała podburzać mnie do złości, często jednym spojrzeniem.

A jak mnie złość ogarnie, to już sama nie wiem, co mówię. Wierzyłam jej. Ale potem… Potem ją poznałam. Potem zrozumiałam, jaka to dziwna natura. Wszędzie widzi tylko zło, wszystko dobre na złe tłumaczy. Chciała mnie przekonać i dała mi swój pamiętnik, a ja wtedy dopiero zrozumiałam, jaka jest ona i jak zawiniłam. Teraz już jestem inna. A jeśli mnie złość weźmie, będę liczyć do pięćdziesięciu! Do tysiąca!

Drzwi otworzyły się znowu i weszła Maleńka Dorrit. Pan Meagles w milczeniu wskazał jej szkatułkę i twarz Emi rozjaśniła się radością. Teraz mogła być spokojna o tajemnicę, mogła ukryć ją przed Arturem. Może mu powie kiedyś to, co jego dotyczy, ale resztę zapomniała już na zawsze.

– Droga miss Dorrit – rzekł pan Meagles serdecznie – chciałbym natychmiast zająć się sprawą Clennama. Czy można go dziś widzieć?

– Wolałabym go najpierw przygotować. Zresztą… zobaczę, jak się teraz miewa.

Wyszła. Pan Meagles stał w otwartym oknie i widział, jak przechodziła przez więzienne podwórze. Skinął na Tatty.

– Chodź no, spójrz, moje dziecko, na tę drobną dziewczynkę, która idzie przez brzydki i ciemny dziedziniec tego szkaradnego więzienia. Patrz: wszyscy ustępują jej z drogi, mężczyźni się kłaniają i zdejmują czapki, widzisz na wszystkich twarzach życzliwość i szacunek. Nieprawdaż?

– Tak, panie.

– A wiesz, kto to? Córka więźnia. Urodziła się tutaj, wychowała w nędzy, nazywano ją dzieckiem więzienia. Ja nie mam tu czym oddychać, duszę się, a ona żyła długo, całą młodość.

– To bardzo smutne – szepnęła cicho Tattycoram.

– Ale teraz uważaj. Gdyby przez te wszystkie lata ta dziewczynka myślała o swoim nieszczęściu, gdyby sobie wyobrażała, że ludzie patrzą na nią z pogardą i lekceważeniem, jakie byłoby jej życie i czy mieliby za co ją szanować? Ale ona o sobie nie myślała wcale. Żyła dla ojca, rodzeństwa. Czy rozumiesz, moje dziecko?

– Tak – szepnęła Tatty i stali w oknie wszyscy troje, póki Emi nie powróciła.

Artur miał się nieźle, lecz bała się pod wieczór nowych wrażeń dla chorego i prosiła, żeby pan Meagles odwiedził go ktoregoś dnia przed południem.

– Niech pani pozdrowi go ode mnie, bo tak prędko go nie zobaczę. Wyjeżdżam jutro. Niech się pani nie dziwi – uśmiechnął się, widząc jej spojrzenie. – Jestem tu godzinę i duszę się z braku powietrza. Nie odetchnę odtąd swobodnie, póki go stąd nie uwolnię.

– I dlatego pan wyjeżdża?

– Tak, dlatego. Matka z Tattycoram wróci sobie jutro do domu, a ja pojadę po Doyce’a. Bez Doyce’a nic nie zrobimy. Można pisywać listy przez rok cały i nic z tego nie będzie. Znam się na interesach. Dlatego jadę jutro po Daniela. Tu nie ma czym oddychać! Do widzenia.

Maleńka Dorrit podniosła do ust rękę pana Meaglesa.

– Co robisz, dziecko! – zawołał wzruszony. – Przepraszam panią, to przyzwyczajenie. Tak nie można.

Wtedy objęła go za szyję i pocałowała w twarz, jak niegdyś ojca.

– Dobre dziecko… jak tamta – szeptał zdławionym głosem.

ROZDZIAŁ XIV

Z pamiętnika miss Wade

Pani Meagles i Tattycoram powróciły do Twickenham, wywołując w domu radosne zdziwienie. Tatty czuła się szczęśliwa. Nigdy dotąd jej stosunki z opiekunką nie były tak serdeczne, nigdy z taką delikatnością nie uprzedzała jej życzeń, nigdy nie rozmawiały tak długo i szczerze.

Pewnego dnia przyniosła pamiętnik miss Wade dany jej dla nauki, który sprowadził skutek wręcz przeciwny życzeniom autorki. Miss Wade chciała w oczach Tattycoram usprawiedliwić siebie i swój stosunek do ludzi. Tattycoram oceniła go inaczej, zrozumiała chorobliwość swej uwodzicielki. Teraz pragnęła przeczytać go z panią Meagles, która zadawała jej nieraz pytania świadczące, iż zaciekawia ją postać tej nieznanej kobiety.

Więc czytały razem.

Na szczęście czy nieszczęście nie byłam nigdy głupia – pisała miss Wade. – Głupim zawsze dobrze. Ale ja zauważyłam bardzo wcześnie, że przede mną ukrywają wiele rzeczy i nie chciałam być oszukiwana.

Wychowałam się u pewnej lady, która pozwalała nazywać się babcią, prędko jednak odgadłam, że nie była moją babką rzeczywiście. Oprócz mnie były w domu jej wnuczki, siostrzenice i kilka obcych panienek, uczyłyśmy się razem u tych samych nauczycieli.

Miałam może lat dwanaście, gdy zaczęłam spostrzegać, że wszyscy otaczają mnie jakąś opieką, jakimś współczuciem, wyrozumiałością, niby dlatego że jestem sierotą. Prędko zrozumiałam przecież, że to było z ich strony pychą i że upokarzały mnie na każdym kroku, okazując w tej niby dobroci swą wyższość.

Wtedy zaczęłam wystawiać je na próbę, lecz ile razy udało mi się którą z nich rozgniewać, zawsze przepraszała mnie pierwsza, przebaczając wspaniałomyślnie moje winy. Wiedziałam, że to próżność i pogarda, więc nie mogłam być wdzięczna za tak piękne uczucia.

Jednej tylko udało się pozyskać moją przyjaźń. Przyznaję, że pokochałam ją serdecznie. Byłam jeszcze taka młoda i niedoświadczona! A ona miała anielską twarzyczkę, słodki uśmiech, spojrzenie, w którym malowało się gorące serce. Tymczasem była to wszystko obłuda, aby mnie upokorzyć i podeptać.

Inne tego nie zrozumiały. I ja z początku nie mogłam zrozumieć. Kochałam ją prawdziwie, a widziałam, że ona gotowa kochać każdą. Więc otwarcie wyrzucałam jej przewrotność, wiarołomstwo, a ona triumfowała, bo wszyscy ujmowali się za nią, uspokajali w płaczu, pocieszali, twierdząc, że ja ją zamęczam.

Pomimo to uległam jej podstępnym prośbom i pojechałam do jej rodziców na wakacje. Tu dopiero zaczęła się moja męczarnia. Miała mnóstwo kuzynek, kuzynów, przyjaciółek, cały dwór, któremu rozdawała słodkie uśmiechy, spojrzenia, pieszczoty, wystawiając mnie bezustannie na męki zazdrości. Kiedy zostawszy z nią sama wieczorem, wyrzucałam jej szczerze to postępowanie, zaczynała się mazać, nazywała mnie okrutną, zapewniała, że kocha mnie gorąco. A ja wierzyłam.

Nadeszła wreszcie chwila, kiedy wyjaśniło się wszystko. Była w tym domu ciotka, która mnie nie lubiła. Prawdę mówiąc, nikt mnie nie lubił, ale nie dbałam o to, chodziło mi jedynie o miłość tej wybranej przyjaciółki. Lecz ta ciotka szczególnie mnie drażniła pełnym obłudnego współczucia spojrzeniem, które spotykałam ciągle.

Raz po scenie z Karolcią pobiegłam do ogrodu i usiadłam w altance, gdzie mnie nikt nie widział. Wtem nadeszła ciotka z moją przyjaciółką.

Usłyszałam, że mówią o mnie.

– Na to nie można pozwolić, Karolciu – mówiła ta obłudna dama – miss Wade cię zamęcza. Z tym trzeba raz skończyć.

Byłam bardzo ciekawa, co odpowie ukochana przyjaciółka, czy przyzna się otwarcie, że ona jest katem, a ja pomimo wszystko kocham ją wiernie i szczerze. Ale ona zaczęła płakać! Tak, zaczęła płakać, ażeby mnie oskarżyć i wzbudzić współczucie dla siebie. Na koniec przemówiła. Pamiętam każde słowo.

– Droga ciociu, ona ma taki nieszczęśliwy charakter. Wszyscy tam w szkole pracujemy nad nią, wszyscy pragniemy ją poprawić, to nasza największa troska, bo ona będzie całe życie nieszczęśliwa.

– I ja myślę to samo, moje dziecko, ale nie można pozwolić, aby cię zamęczała. To jej nic nie pomoże.

– Dlatego proszę zaraz odesłać mnie do domu – powiedziałam, wychodząc z altanki. – Odeślijcie mnie zaraz, bo pójdę piechotą.

Powróciwszy do babki, oświadczyłam jej natychmiast, że jeśli mnie nie odda między obcych ludzi, zanim wrócą te intrygantki, to wyskoczę oknem, spalę się albo utopię.

Tym sposobem znalazłam się między obcymi, lecz przekonałam się wkrótce, że to wszystko jedno. Ta sama obłudna grzeczność i udawana dobroć kryjąca wysokie pojęcie o sobie, lekceważenie dla mnie, ponieważ nie miałam rodziców. Tym sposobem rozumiałam swoją drogę życia i wiedziałam na koniec, jak mam postępować.

Skończyło się dzieciństwo. Dowiedziałam się, że po rodzicach pozostała niewielka sumka i muszę pracować na chleb. Zrobiono mnie nauczycielką.

Pierwsze miejsce było w rodzinie niezamożnego gentlemana, gdzie oddano mi pod opiekę dwie dziewczynki. Pani domu, młoda kobieta, zaczęła zaraz udawać, że się obchodzi ze mną bardzo delikatnie, ażeby popisywać się swoją dobrocią. Rozumiałam ją dobrze i panując nad gniewem, z zimną krwią okazywałam jej na każdym kroku, że mnie nie oszukała, że rozumiem ją dobrze i potrafię się bronić. Jeśli przysuwała mi wino, nalewałam sobie wody, jeśli mnie częstowała jakimś przysmakiem przy stole, dziękowałam i brałam, co było najlichszego. Tym sposobem zachowałam swoją niezależność.

Dzieci były miłe i mogły przywiązać się do mnie, gdyby nie stara niańka. Ta obłudna kobieta nie dała mi chwili wytchnienia. Pierze moje suknie, naprawia bieliznę, ustawia kwiaty na moim stoliku, uczy dzieci, jak mają mnie kochać i szanować.

W takich warunkach długo nie mogłam wytrzymać. Oświadczyłam to pani domu, zostawiając jej do wyboru moją pracę lub niańkę. Stanęła w jej obronie. Usiłowała mnie przekonać, że ta kobieta służy mi z całego serca, że oni oboje z mężem mają dla mnie taką życzliwość.

Otwarcie powiedziałam, co o tym wszystkim myślę i porzuciłam tych obłudnych ludzi.

Kilkakrotnie zmieniałam miejsce, wreszcie znalazłam się w domu bogatym, gdzie miałam jedną tylko starszą wychowankę, panienkę piętnastoletnią. Ich krewny, młody człowiek, zdobył moje zaufanie, zostaliśmy zaręczeni, ślub miał odbyć się za pół roku, a potem czekał nas wyjazd do Indii, gdzie mój narzeczony miał wysokie stanowisko.

W ciągu tego półrocza oceniłam lepiej nasze stosunki. On uważał, że jestem piękna, że niedrogo kupuje taki towar i chciał tym popisywać się przed przyjaciółmi. Zrozumiałam to zaraz i postąpiłam, jak należy. Nie myślałam o stroju, który by uwydatnił te zalety, w towarzystwie milczałam jak zaklęta. Zaczęły się spory. Powiedziałam mu, że nie będę jego lalką, że zabraniam zbliżać się do mnie przy ludziach.

Wówczas całe wieczory rozmawiał z moją uczennicą, a ja byłam samotna pomiędzy obcymi. Potem ona i matka wychwalały go przede mną, żeby mnie upokorzyć, żebym się zastanowiła, czy jestem warta takiego męża.

Panowałam nad sobą, bo kochałam go bardzo, lecz wybuchnęłam w końcu i otwarcie powiedziałam mu, że je rozumiem. Pragną mnie upokorzyć, gdyż nikt nie znał moich rodziców, ale ja upokorzenia nie zniosę. Nie jestem niewolnicą, którą się kupuje na rynku, żeby obwozić po świecie, pokazywać za biletami i rzucić, kiedy się znudzi.

Opuściłam ten dom i nie widziałam ich odtąd. Poznałam ludzi i unikam ich. Lituję się nad biednymi dziewczętami, które nie mają rodziców, gdyż rozumiem ich położenie. Dlatego zajęłam się tobą, Henryko, dlatego postanowiłam cię wyrwać ze szponów tych mniemanych dobroczyńców, których pychę i wzgardę czytałam w każdym słowie.

Tattycoram skończyła i milczała długo, zamglonymi oczami patrząc na panią Meagles. Ta położyła jej rękę na głowie.

– Wiele się nauczyłaś z tego, moje dziecko – powiedziała łagodnie. – Widziałaś córkę więźnia, w więzieniu urodzoną, wychowaną, cichą, skromną, przez długie lata pracującą na kawałek chleba jako szwaczka za lichą zapłatą, a jednak otoczoną powszechną miłością i szacunkiem, pełną miłości ludzi, w których widzi braci. Tu nieszczęśliwa truje się przez całe życie podejrzeniami, urojoną wzgardą, upokarza się, zabija własną myślą. Dlaczego? Bo ona jest dla siebie głównym celem myśli i uczuć. Zdaje jej się, że cały świat nią jest zajęty. Ona stwarza sobie piekło, bo nikogo nie kocha oprócz siebie. Maleńka Dorrit o sobie zapomniała i ludzie widzą, czym jest dla innych. Wartość człowieka jest w nim, w jego postępowaniu, charakterze.

Gorące usta Tatty przycisnęły się do ręki pani Meagles. Bolesnym doświadczeniem zdobyta nauka stała się jej własnością, podniosła jej duszę, uczyni ją szczęśliwą. Więc dobrze się stało, że przez tę próbę przeszła.

ROZDZIAŁ XV

Początek szczęścia

Był piękny jesienny dzień. W otwartym oknie więziennego pokoiku siedział blady i wychudły Artur Clennam z wolna powracający do zdrowia, Maleńka Dorrit głośno czytała.

Zbliżał się wieczór. Tam gdzieś na dalekim świecie zieleniły się pola młodą, świeżą runią, złociły się sady dojrzałym owocem, lasy stroiły się w purpurę i złoto – a tu, w obrębie murów, nie ma właściwie pór roku, zawsze te same posępne kamienie, zimne cegły, powietrze wilgotne lub duszne, gorące albo mroźne – to cała różnica.

Ale cichy, słodki głos Emi stawiał przed oczy więźnia te obrazy piękne, które tak kochał niegdyś, które pokrzepiały mu duszę. Wywoływała je słowami książki, głosem dawała życie.

Gdy umilkła, Artur ocknął się jak ze snu, zasłonił ręką oczy i wyszeptał, że światło wzrok mu razi.

Emi zasunęła firankę, przybliżyła do niego swoje krzesło i zaczęła mówić spokojnie, łagodnie. Zbliża się koniec tej smutnej pokuty, Doyce pisze o tym i Rugg pełen jest nadziei, jeszcze troszeczkę tylko cierpliwości.

Artur ujął jej rękę i przycisnął do ust.

– Często bywałaś tutaj w czasie mej choroby? – spytał. – Co dzień, prawda? Chociaż nie mogłem cię widzieć. Byłaś i jesteś dla mnie aniołem pocieszycielem, a jednakże… czy pamiętasz rozmowę naszą przed chorobą?… Nie zmieniło się moje serce, ty wiesz o tym, lecz drogi nasze inne… musimy się rozejść…

Na twarzy Maleńkiej Dorrit zjawił się lekki uśmiech, patrzyła na Artura, który miał głowę spuszczoną i zapytała cicho:

– Jak się pan dzisiaj czuje? Chciałabym pomówić o sobie, gdy będziesz miał dość siły.

– Jestem spokojny, drogie moje dziecko, możesz mówić o wszystkim, bo o wszystkim myślę codziennie.

– W takim razie… pan odrzuca mój majątek?

– On nas dzieli… na zawsze.

– Chciałam panu powiedzieć – zaczęła po chwili milczenia – że Fanny straciła wszystko. Żyją z pensji Sparklera. Wszystko utonęło w tej jednej przepaści.

– Nie spodziewałem się tego – rzekł Artur. – Pasierb Merdle’a. Więc nie ocalił i swoich…

– Ojciec umieścił jej posag w tym banku. Tym sposobem Tip także stracił wszystko.

– O! – szepnął Artur, podnosząc zdziwione oczy. – A… a…

– A ja? Prawda? Czy pan się nie domyśla teraz, jaka jestem bogata? Mam tyle, ile miałam, mieszkając tu z ojcem. Czy musimy się rozstać?

Artur z krzykiem radości wyciągnął do niej ręce, a łzy szczęścia popłynęły mu po twarzy. Emi cicho oparła mu głowę na piersi.

Nagle rozległ się wybuch śmiechu: to Maggi, zajęta przy kominku, zrozumiała i klaszcząc w ręce, rzuciła się na szyję swej matusi. Trzeba było ją uspokajać, co nie dało się tak łatwo, wreszcie z głośnym śmiechem zbiegła na podwórze podzielić się z kimkolwiek radosną nowiną.

Odtąd w posępnym, ciasnym pokoiku zagościło ciche, tajemnicze szczęście. W sercu Artura zbudziła się wola, krzepiła je nadzieja, wypełniało pragnienie czynu. Miss Dorrit odwiedzała go codziennie, zachęcała do cierpliwości, osładzała ciężkie godziny czekania.

Wszystko zresztą zapowiadało bliską zmianę: i mina Rugga nieco tajemnicza, lecz uśmiechnięta i zadowolona, nawet, prawdę mówiąc, słowa pani Plornish, która z rozjaśnioną twarzą zdawała się za każdym razem zapowiadać, że więcej tu nie przyjdzie.

Ona to opowiedziała Arturowi nadzwyczajny postępek pana Pancksa, który wywołał na bladą twarz więźnia pierwszy wesoły uśmiech dobrego humoru.

Pancks istotnie zmienił się w ciągu ostatnich paru lat. Niestrudzony motor parowy i wierny sługa pana Casby’ego, który żył po to tylko, aby pracować, zaczął mieć jakieś zdania i poglądy, niezupełnie się zgadzające z zamiarami szanownego właściciela o długich białych włosach i dobrodusznej twarzy. Patriarcha chciał mieć w nim twarde narzędzie do wyciskania groszy z lokatorów: „Niech płacą, bo ja ci przecież za to płacę, za to ci płacę, żeby ci oni płacili” powtarzał ten staruszek przy każdym spotkaniu, z coraz kwaśniejszą miną wyrzucając mu zaniedbywanie obowiązków.

Więc Pancks powracał, wybierał po groszu, lecz brzydła mu ta rola coraz bardziej i nie mógł jej pogodzić z przyjaźnią Clennama, życzliwością dla mieszkańców „szczęśliwej chaty” ani sympatią dla Jana Baptysty. Zbudziły się w nim nowe, zbuntowane jakieś uczucia i domagały się czegoś innego, szeptały mu o pracy samodzielnej, pożytecznej dla ogółu ludzi, a nie obłudnej jednostki. Czyż nie stać go na inną pracę?

Wrzało w nim i burzyło się to wszystko, aż na koniec wybuchnął wobec świadków, gdy białowłosy patriarcha z dobrotliwym uśmiechem zjawił się w Rozdartym Sercu, najłaskawiej słuchając próśb biedaków i skarg na dręczyciela.

Pancks powiedział mu wtedy w oczy gorzką prawdę, nazwał go obłudnikiem i porzucił służbę.

– Dzielny chłopak z tego Pancksa – mówił Clennam – wart lepszego zużytkowania. Nieocenionych przymiotów pracownik.

I westchnął, że tej pracy już nie spożytkuje, bo nie ma dla niej pola. I zapewne mieć już nie będzie.

Pewnego razu, gdy jak co dzień rano nadsłuchiwał na schodach kroków Maleńkiej Dorrit, usłyszał, że ktoś jeszcze z nią idzie. I rzeczywiście obok uśmiechniętej drobnej twarzyczki Emi ujrzał zadowolone ogorzałe oblicze pana Meaglesa.

Zacny staruszek objął go serdecznie i ściskał ze wzruszeniem.

– Dawno czekałeś na mnie? Prawda? – mówił ze śmiechem. – Robiło się, co można. Teraz koniec. Byłem u Doyce’a.

– Doyce! – jęknął Artur, przygryzając usta aż do krwi.

– No, Doyce! Cóż takiego? Nie masz nad kim płakać. Szczęśliwy człowiek. Powiodło mu się, jak na to zasłużył. Szkoda tylko, że tak trudno być prorokiem pomiędzy swymi. Ale tam… trzeba wiedzieć, czym zarządza, jak go cenią! Może myślisz, że dla niego wielkie rzeczy te kilka tysięcy funtów, które stracił? Śmieje się dzisiaj z tego.

– O Boże, jakiż ciężar zdjąłeś mi pan z duszy! – zawołał Clennam, głęboko wzruszony. – Jakże jestem szczęśliwy, że to nie ruina. O, chciałbym go zobaczyć i powiedzieć…

– Bardzo słusznie. Dlatego też przyjechał ze mną.

– Doyce w Anglii? – zawołał Artur.

– Czeka tam za drzwiami na łaskawe pozwolenie wejścia tutaj.

– Doyce! – zawołał Clennam, zrywając się z miejsca.

Padli sobie w objęcia.

– Kochany panie Arturze – rzekł Doyce – trzy rzeczy tylko pragnę ci powiedzieć. Pierwsza: ani słowa o tym, co się stało. Pomyliłeś się pan w rachunku i basta. Ja także się myliłem i wiem, co to znaczy. Takie pomyłki uczą. Druga rzecz: przepraszam cię, że nie przyjechałem natychmiast. Nie mogłem. Dowiedziawszy się, jak wziąłeś to do serca, chciałem wyruszyć w drogę jak najprędzej, ale zanim urządziłem się w ten sposób, że mogłem pozostawić wszystko, przyjechał po mnie ten oto przyjaciel. Może poświadczyć, że byłem już gotów do drogi. A trzecie: jesteśmy tu od dwóch tygodni, lecz nie chcieliśmy ci się pokazywać, póki wszystko nie będzie załatwione. Zdawało nam się, że tak dla ciebie lepiej. W tej chwili, panie Clennam, jesteś wolny. Możesz wyjść stąd natychmiast. Tam w warsztatach czeka na ciebie twoje biurko i większa może niż poprzednio praca. Ogromna praca, w której ci pomóc nie mogę, bo spieszę się z wyjazdem. A zatem, wspólniku?

Ściskał mu rękę i patrzył z uśmiechem. Artur nie mógł przemówić, podszedł do okna i wyglądał na podwórze, usiłując zapanować nad wzruszeniem i uspokoić myśli. Emi stanęła przy nim.

– A może byś pan wolał zostać tu do jutra rana? – odezwał się po chwili pan Doyce, obejmując Artura wesołym spojrzeniem. – Jest pewna kombinacja, która… jeśli zgaduję…

– Domyślasz się pan słusznie – odparł Artur – byłoby to dla mnie przyjemniejsze.

– Doskonale! – zawołał Doyce. – W takim razie ośmielam się prosić miss Dorrit, aby była łaskawa udać się ze mną zaraz do kościoła Świętego Pawła. Załatwimy i przygotujemy co trzeba.

Pan Meagles milczał, roztargnionym wzrokiem wodząc po ścianach i wybiegając za okno. Gdy został sam z Arturem, zaczął mówić o interesach, o warsztatach, lecz widać było, że coś ciąży mu na sercu.

– Nie weźmiesz mi pan za złe – rzekł na koniec, wstając – że nie stawię się jutro jako świadek… Ani żona… Rozumiesz, że to dla nas… jeszcze… bardzo smutne… Ona go kocha… ona jest szczęśliwa… ale my… Tak być musi, tylko… wolę jutro… nie patrzeć.

Artur uścisnął mu rękę w milczeniu.

Nadszedł oczekiwany poranek. W skromnej lecz jasnej sukience zjawiła się Maleńka Dorrit w Marshalsea. Artur czekał już na nią. Powitał ją wzruszony i weszli razem do pokoju, którego ściany mogły opowiedzieć całe życie dziecka więzienia.

– Maggi rozpala ogień? – zapytał zdziwiony. – Dlaczego? Nie powrócimy tu przecież.

– Kazałam jej rozpalić – powiedziała Emi – gdyż mam do ciebie prośbę. Pragnę, abyś coś spalił, nim stąd odjedziemy.

– Cóż takiego?

– Papier. Zrobisz mi przyjemność, jeśli go rzucisz w ogień.

– Przesąd czy jakieś czary? – żartował z uśmiechem.

– Czary – odpowiedziała mu z dziwnym spojrzeniem. – Ufasz mi, drogi, więc zrobisz to dla mnie.

– Może trzeba wymówić przy tym tajemnicze słowa zaklęcia?

– Jeżeli chcesz, wolno powiedzieć: kocham cię.

Papier spłonął. Złote iskierki przebiegły po nim w zygzak i zagasły. Emi podała Arturowi rękę i wyszli na podwórze.

Było jeszcze puste i ciche. W oknach więźniowie spoglądali na nich spoza firanek i przesyłali Maleńkiej Dorrit pozdrowienia. John czekał przy furtce, aby uścisnąć im ręce.

Daniel Doyce powitał ich w kościele. Była Flora i Plornishowie, uśmiechnięty i wzruszony Caveletto, garstka dalszych znajomych i życzliwych. Zakrystian przyniósł książki, Emi wpisała tutaj swoje imię obok imienia Artura. Była już panią Clennam.

Wychodząc, przystanęli na chwilę w przedsionku. Każdy pragnął powiedzieć im życzliwe słowo. Niebo uśmiechało się jasnym błękitem, a złote słońce spoglądało dobrotliwie, jakby obiecywało przyjaźń i opiekę. W duszy czuli pogodę, w sercach głębokie szczęście.

Z wolna po schodach zeszli na ulicę i zanurzyli się w potoku życia jako mąż z żoną, ogniwo społeczne, nowe gniazdo przyszłej rodziny.

I potok życia niósł ich spokojnie i równo, choć spotykali na drodze kamienie, rozdzierające fale ostrym kantem, choć dźwigać trzeba było poważne ciężary. Ale ich domek stał się też „szczęśliwą chatą”, gdzie prócz własnej gromadki, tuliły się zaniedbane dzieci Fanny, a przyjaciele szukali pogody, wypoczynku i serdecznego ciepła.

Dzielili się z każdym, czym mogli. Otoczyli opieką nałogowego Tipa, który zrujnował zdrowie i nie był zdolny do niczego, pomagali Plornishom ratować się z powodzi długów, spożytkowali Pancksa z korzyścią wzajemną, odwdzięczali się Cavalettowi za bezgraniczne prawie przywiązanie, czuwali nad Maggi i zestarzałą już zupełnie Efri, którą śmierć pani Clennam uwolniła wreszcie od trudnych i uciążliwych obowiązków, jakie przez trzy lata po pamiętnej katastrofie pełniła przy swej pani, sparaliżowanej zupełnie i nawet pozbawionej mowy.

Los nie pieścił ich i nie oszczędzał, a jednakże byli szczęśliwi, gdyż szczęście mieli w sobie.