Magic. The Life of Earvin „Magic” Johnson

Copyright © by Roland Lazenby 2024

Copyright © for the Polish translation by Michał Rutkowski 2024

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN 2024

Redakcja i korekta – Piotr Królak, Dominik Leszczyński, Maciej Cierniewski, Marcin Dymalski

Projekt typograficzny i skład – Joanna Pelc

Opracowanie typograficzne i skład – Joanna Pelc

Wersja elektroniczna – Mateusz Cichosz / @magik.od.skladu.ksiazek

Opracowanie typograficzne i skład – Joanna Pelc

Adaptacja okładki – Paweł Szczepanik / BookOne.pl

Fotografie na okładce – Steven Lipofsky

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Drogi Czytelniku,

niniejsza książka jest owocem pracy m.in. autora, zespołu redakcyjnego i grafików.

Prosimy, abyś uszanował ich zaangażowanie, wysiłek i czas. Nie udostępniaj jej innym, również w postaci e-booka, a cytując fragmenty, nie zmieniaj ich treści. Podawaj źródło ich pochodzenia oraz, w wypadku książek obcych, także nazwisko tłumacza.

Dziękujemy!

Ekipa Wydawnictwa SQN

Wydanie I, Kraków 2024

ISBN mobi: 9788381295352

ISBN epub: 9788381295369

Wydawnictwo SQN pragnie podziękować wszystkim, którzy wnieśli swój czas, energię i zaangażowanie w przygotowanie niniejszej książki:

Produkcja: Kamil Misiek, Joanna Pelc, Joanna Mika, Grzegorz Krzymianowski, Natalia Patorska, Katarzyna Kotynia

Design i grafika: Paweł Szczepanik, Marcin Karaś, Julia Siuda, Zuzanna Pieczyńska

Promocja: Aleksandra Parzyszek, Piotr Stokłosa, Łukasz Szreniawa, Barbara Chęcińska, Małgorzata Folwarska, Marta Ziębińska, Natalia Nowak, Martyna Całusińska, Ola Doligalska, Magdalena Ignaciuk-Rakowska

Sprzedaż: Tomasz Nowiński, Patrycja Talaga

E-commerce i it: Tomasz Wójcik, Szymon Hagno, Marta Tabiś, Marcin Mendelski, Jan Maślanka, Anna Rasiewicz

Administracja: Klaudia Sater, Monika Czekaj, Małgorzata Pokrywka

Finanse: Karolina Żak

Zarząd: Przemysław Romański, Łukasz Kuśnierz, Michał Rędziak

www.wsqn.pl

www.sqnstore.pl

www.labotiga.pl

Książka dedykowana pamięci Larry’ego Johnsona i milionów innych osób, które w latach 70. ubiegłego wieku zaangażowały się w walkę o desegregację rasową podczas kryzysu autobusów szkolnych[1] i wsparły starania o integrację edukacji publicznej w Ameryce.

Pamięci Earvina Johnsona seniora.

Pamięci Matthew Propheta juniora, który zaczynał jako szeregowiec w armii amerykańskiej, a ostatecznie awansował do rangi podpułkownika, służył w Korei i Wietnamie, a po zakończeniu służby wojskowej został nauczycielem i odegrał ważną rolę we wspomnianych staraniach o integrację.

Pamięci George’a Foxa.

Pamięci Billy’ego Packera, mojego przyjaciela i mentora.

1 W latach 70. XX wieku autobusy dowożące dzieci do bostońskich szkół publicznych znalazły się pod kuratelą sądów i w ramach walki z segregacją rasową miały nimi jeździć razem dzieci czarnoskóre i białe.

Ruszam do kontrataku i zaczynam wariować.
Wtedy wchodzę na najwyższe obroty. I czuję, jak cały szaleję.
Od głowy aż do kolan.

Earvin „Magic” Johnson, 1986

OD AUTORA

Owszem, to długa książka, ale Earvin Johnson żył pełnią życia i jego biografia obfituje w niesamowite wydarzenia. Do tego stopnia, że po pięciu latach pracy wciąż nie mogłem jej skończyć, a pracując nad ostateczną wersją, starałem się dodawać wciąż nowe informacje, jak ta, że Johnson jest jednym z członków największej grupy inwestycyjnej w historii przejęć klubów sportowych, próbującej nabyć drużynę NFL, Washington Commanders, za sześć miliardów dolarów.

Czas spędzony na redagowaniu książki został też naznaczony śmiercią kilkorga najważniejszych osób w życiu Johnsona i świadków jego kariery, między innymi ojca, Earvina seniora, i trenera ze szkoły średniej, George’a Foxa.

Sam Fox był tak łaskawy, że udzielił mi ponad 50 wywiadów, dzięki czemu miałem szansę zanurzyć się w bogactwie informacji na temat niezwykłego okresu dojrzewania Johnsona. Tak samo zachowało się wiele innych osób, między innymi asystent Foxa, Pat Holland, i mentor Johnsona, Charles Tucker. To między innymi ich wspomnienia, wraz z opowieściami prawnika George’a Andrewsa i agenta Lona Rosena, złożyły się na ponad 400 godzin wywiadów, które, pracując nad historią Johnsona, przeprowadziliśmy razem z moim przyjacielem, dziennikarzem zajmującym się NBA, Gerym Woelfelem.

Sama książka stanowi zwieńczenie mojej 45-letniej kariery pisarskiej, która rozpoczęła się od podróży chevroletem chevette z 1984 roku przez krajobrazy amerykańskiej koszykówki. Relacjonowałem wtedy mecze i robiłem wywiady z zawodnikami.

W 1992 roku nie miałem pieniędzy, więc przygotowując sprawozdanie z występu Johnsona w Meczu Gwiazd w Orlando, spałem w wypożyczonym samochodzie na parkingu hotelu dla dziennikarzy. Miałem akredytację dziennikarską, a co za tym idzie – dostęp do zawodników, z którymi mogłem robić wywiady, ale raczej nie doświadczyłem zbyt wiele rzekomego blasku NBA.

W 2020 roku moja żona Karen zdigitalizowała ponad 300 należących do mojego archiwum kaset z wywiadami przeprowadzonymi w latach 1982–2000, wśród których, jak się okazało, było wiele dawno zapomnianych nagrań z 1990 roku z rozmów z Magikiem Johnsonem, Patem Rileyem, Mychalem Thompsonem i innymi znanymi postaciami związanymi z Los Angeles Lakers. Nigdy wcześniej nikt ich nie spisał, a teraz okazały się bardzo ważne dla tej książki.

Zacząłem pisać o Lakers w 1988 roku i od tamtego czasu wydałem kilka książek, które z różnych perspektyw opowiadają historię tej drużyny.

Dzięki temu miałem okazję przeprowadzić wywiady z wieloma kluczowymi postaciami tej organizacji, począwszy od George’a Mikana i pierwszych zawodników Lakers aż do wielu osobowości kojarzących się z czasami Showtime, między innymi Johnsonem, Kareemem Abdul-Jabbarem, Jerrym Westem, Jamesem Worthym, Michaelem Cooperem, z których spora część – jak Jerry Buss, Jack Kent Cooke, Chick Hearn czy Bill Sharman – już niestety nie żyje.

Pracując nad tą biografią, nierzadko opierałem się na tamtych dawnych wywiadach, moich wcześniejszych tekstach i badaniach.

Koniec końców wykorzystałem wszystko, co udało mi się wygrzebać, próbując opowiedzieć niewiarygodną historię Magica. Wysokiego chłopaka, który nie bał się kozłować.

PROLOG

Strach rodzi się w jednej chwili.

Jakim cudem tak wysoki mężczyzna jest w stanie tak szybko się przemieszczać, kozłując wysoko piłkę? Jak to możliwe, że skręca to w jedną, to w drugą stronę, wykonując każdy zwód w tak przekonujący sposób?

Możesz to sobie do woli oglądać na kasetach wideo i nic nie wymyślisz, nie znajdziesz niczego, co mogłoby sprawić, że odetchniesz z ulgą. Wygląda na to, że ostatecznie on zawsze spojrzy ci głęboko w oczy tym swoim śmiertelnym spojrzeniem, tym nieruchomym wzrokiem, z zagadkowym wyrazem twarzy, wywołującym falę przerażenia.

I co teraz?

A potem ma miejsce ten oślepiający, pełen prawdy blask, kiedy on naciera na ciebie z góry w doskonały sposób, a ty jesteś bezradny i zaczynasz się cofać, wkładając ogromny wysiłek w próbę wykonania tego, do czego zawsze próbuje cię zachęcić wewnętrzny głos.

Zostań przed nim.

A potem dzieje się to. Cała jego twarz wybucha, policzki nadymają się powietrzem, a jego spojrzenie skupia się bezlitośnie na tobie. Niemal nonszalancko unosi piłkę ponad ramię, dostrzegając wolną przestrzeń – jakim cudem on to w ogóle zauważył? – po czym dunkuje ponad tobą. Dociera do ciebie, że właśnie zrobił z tobą to, czego najbardziej chciałeś uniknąć. Że są na to świadkowie i nie masz się gdzie schować. W końcu zaczynasz sobie myśleć: Co za skurwysyn. Gdzie są kamery? Przecież po tym zostaną dowody.

Tymczasem legendarny komentator meczów Lakers, Chick Hearn, podskakuje, ciesząc się twoim nieszczęściem, i obwieszcza, ubliżając ci na uszach całego świata: „Ani Bóg, ani wszyscy jego apostołowie nie byliby w stanie zatrzymać tej akcji!”.

Wystarczy, że przeżyjesz taką chwilę raz i nawet jeśli nigdy wcześniej czegoś podobnego nie widziałeś, od razu zrozumiesz, skąd wziął się jego przydomek. Nie będziesz miał już więcej pytań.

Magic.

Czarodziej.

Podczas jednego z organizowanych przez siebie legendarnych letnich meczów charytatywnych z udziałem gwiazd w hali Pauley Pavilion na University of California Earvin Johnson pędzi wielkimi susami do kontrataku. Po prawej stronie próbuje za nim nadążyć Larry Bird, z charakterystycznymi powiewającymi blond włosami. Magic gna pod kosz rywali z taką zaciekłością, jakby to był piąty mecz serii play-offów. Na pełnej szybkości, jakby był mierzącą 206 centymetrów dwunogą tarantulą – niemożliwie wielką i chudą, majaczącą niczym niewyraźna plama – prawą ręką odbija piłkę od parkietu wysokim kozłem, spoglądając na biednego i bezradnego Larry’ego. Tym samym otwiera sobie przestrzeń do crossovera i może zanurkować w lewo w kierunku rozbiegających się za koszem kibiców. Larry zaczyna dopiero zbliżać się do niego z prawej strony, z rękami w górze, czekając na próbę slam dunku.

Johnson wyskakuje w powietrze pod koszem, z wysoko podniesionym kolanem, przekłada piłkę do prawej ręki i raz jeszcze spogląda drwiąco na Larry’ego. Pozostali obrońcy tylko stoją bezradnie, a on przekłada piłkę do lewej ręki i kończy akcję spod kosza od dołu – zaliczając asystę do samego siebie!!! Wszyscy wokół mogą tylko gapić się z rozdziawionymi ustami.

Tak jak biedny Larry.

„Mający 206 centymetrów wzrostu błyskawiczny rozgrywający, człowiek kontratak – mówił Bird, kiedy po raz pierwszy zobaczył Johnsona. – Nigdy wcześniej czegoś takiego nie widziałem”.

I nikt inny nie widział wcześniej kogoś, kto choćby po części przypominał Earvina „Magica” Johnsona juniora.

Och, jak bardzo Earvin uwielbiał kończyć szybkie akcje po kontrataku, wyciągając swoją długą rękę, jakby podawał piłkę na talerzu. Jakby chciał ją jeszcze wypolerować tuż przed oddaniem jej koledze, który nadbiega ze skrzydła, żeby dopełnić dzieła. Przekazywał ją na prawo albo gdziekolwiek indziej, bo przecież wszyscy już dawno nauczyli się rozgrywać z nim akcje. Wiedzieli, na jakie pozycje mają się przemieścić, a ich oczy i dłonie były gotowe, żeby odebrać prezent. Prezent, którego nikt inny nie byłby w stanie przyjąć – nikomu nawet nie przyszłoby do głowy, że może on się w tym miejscu pojawić.

„Earvin wiedział, że są niekryci, zanim jeszcze oni sami o tym wiedzieli – napisał w 2019 roku dziennikarz sportowy Fred Stabley junior, który opisywał pierwsze lata kariery Johnsona. – Zawsze miałem wrażenie, że on po prostu wie, że jest od ciebie lepszy, i chce ci to udowodnić”.

Wyglądało na to, że w przypadku Johnsona wszystko jest inne. Zawsze inne.

„Magic zaliczał występy, w które trudno było uwierzyć – twierdził Doug Krikorian, wieloletni dziennikarz sportowy z Los Angeles. – Michael Jordan dominował w latach 90., kiedy królowała już telewizja kablowa. W tamtych czasach zaczął też rządzić dziennik »USA Today«. Ludzie zapominają, że w latach 80. kablówka nie odgrywała jeszcze istotnej roli. Magic był fenomenalny. W każdym meczu, w którym występował, grał wspaniale. Miał w dupie statystyki. Grał w NBA przez 12 lat i 9 razy wystąpił w finałach NBA. Czy to o czymś nie świadczy?”

Bardzo rzadko się zdarza, że rewolucja jest tak głęboka, tak ewidentna, że wszystko, co następuje potem, kolejne dziesięciolecia zdumiewającej gry, nie są w stanie zatrzeć jej wpływu.

Magic.

Czarodziej.

Rzucający wyzwanie światu fizycznemu.

Skończony. Kompletny. Doskonały. Niepowtarzalny. Niedościgniony.

Jimi Hendrix w trampkach od Chucka Taylora, z napiętą szaloną twarzą i trzymaną w lewej ręce, górą do dołu, gitarą. Piszczący, wrzeszczący i rzucający wyzwanie nieskończoności. Prawdziwa wielkość jest odporna na to, co może przynieść przyszłość.

Sam jednak oddawał hołd przeszłości. Jego poprzednicy to członkowie koszykarskiej Galerii Sław: Marques Haynes. Cousy. Black Jesus[2]. Pistol. I wreszcie Magic.

MAGIC!

Czarodziej!

Kiedy oglądamy taki pokaz wielkiej koszykówki, mamy wrażenie, że wszystko jest takie łatwe i naturalne, że to cudowny dar od Boga. Że to taka… zabawa.

Trudno się dziwić, że jego uśmiech i radość były tak wielkie. Jakby chciał powiedzieć: „Mam cię!”.

„Nie sądzę, żeby jeszcze kiedykolwiek pojawił się mierzący 206 centymetrów rozgrywający, który będzie się uśmiechał, jednocześnie cię upokarzając” – mówił kolega z drużyny Magica, James Worthy.

Trash talk? Nawet nie musiał nic mówić. Wystarczyło, że pokazywał ci zęby.

Wynikające z tego czyste upokorzenie pomaga zrozumieć, dlaczego w świecie koszykówki nie przepadano za showmanami. I dlaczego przez dziesięciolecia rządzili w tej dyscyplinie przede wszystkim ludzie uparci, fałszywi prorocy, którzy nauczali fałszywych zasad.

Taki Bob Cousy, jeden z pierwszych koszykarskich showmanów, był trzykrotnie wyrzucany ze swojej nowojorskiej licealnej drużyny.

Powtórzmy: Bob Cousy był trzykrotnie wyrzucany z licealnej drużyny koszykarskiej. Przez szefa kadry szkoleniowej.

Początki amerykańskiej koszykówki zawodowej charakteryzowały się pustymi krzesłami na trybunach i bankrutującymi klubami, aż w końcu uparci ludzie się poddali i zaczęli organizować w hali Madison Square Garden dwa mecze z rzędu, w tym jeden z udziałem Harlem Globetrotters.

I okazało się, że ludzie byli nawet gotowi za to zapłacić. Przychodzili na mecze i powracali, żeby ze zdumieniem i radością przyglądać się popisom.

Dokładnie tak, jak wiele lat później gromadzili się w uniesieniu w hali Great Western Forum w Los Angeles, żeby oglądać…

Magica.

Świętego patrona wielkiego Show.

„Nie miałem pojęcia, w którą stronę patrzeć – wspomina wieloletni fotograf NBA Andrew Bernstein, który podczas wielu meczów siedział przy linii końcowej. – Bo kiedy Magic ruszał w kierunku kosza, nigdy nie było wiadomo, co zrobi. Podniecenie w hali Forum sięgało zenitu. W każdym meczu. Zawsze”.

Kiedy sędziowie próbowali śledzić pędzącego z ogromną prędkością Johnsona, byli tak samo zdezorientowani. „Każdy arbiter próbuje podczas kontrataków odczytać ruchy zawodnika, żeby się zorientować, w którą stronę powędruje piłka – wspomina sędzia Don Vaden. – Ale w przypadku Magica nie było na to szans. Bo nigdy nie wiedziałeś, gdzie i jak to się skończy”.

„Sprawiał, że ludzie chcieli oglądać mecze NBA – mówi były trener Utah Jazz, Frank Layden. – Stworzył Showtime. Błyszczał. Pędził prosto na ciebie”.

„Rozumiał, że koszykówka ma być rozrywką – tłumaczy Buck Williams, weteran, który spędził w NBA 17 lat, a po raz pierwszy zobaczył Earvina Johnsona podczas letnich wakacji, kiedy ten miał 13 lat i zachwycał publiczność koszykarskimi popisami w parku w Karolinie Północnej. – Od pierwszego dnia, kiedy wziął piłkę do ręki, z tym swoim charakterystycznym uśmiechem, doskonale wiedział, jak ważna jest umiejętność dostarczania rozrywki. W koszykówce nie chodzi tylko o podawanie, rzucanie i kozłowanie. To sport, który ma bawić, a w efekcie przekładać się na pieniądze. A on doskonale rozumiał, że rozrywka jest równoznaczna z kasą”.

Z jakiegoś powodu Johnsonowi udawało się łączyć całą tę błyskotliwość, którą chłonęły patrzące na niego oczy, z czystą i nieugiętą wolą zwycięstwa…

No tak, ale przecież Cousy też taki był.

„Był tylko jeden facet, który pędził do kontrataku lepiej od Cousy’ego – przyznał kiedyś były trener samego Cousy’ego, Red Auerbach. – Tym facetem był Magic Johnson”.

Ale Earvin „Magic” Johnson robił znacznie więcej. Roztaczał przed nami widoki na przyszłość koszykówki, zadając kłam zakorzenionym od dziesięcioleci trenerskim uprzedzeniom i stereotypom. Okazało się, że wysoki koszykarz może mieć umiejętności, których nikt wcześniej nie potrafił sobie wyobrazić. I Magic obalał głęboko zakorzenione poglądy, ignorował wszelkie ograniczenia, które starali się narzucić mu trenerzy. Na każdym kroku przekonywał do siebie kolejnych niedowiarków, mimo że jego samego też często dręczyło poczucie niepewności, które zaczęło słabnąć dopiero po przybyciu do LA, gdzie zawiązał mądry sojusz z wielkim stoikiem, środkowym Kareemem Abdul-Jabbarem, i z trenerem Patem Rileyem.

„To były piękne czasy – wspomina Johnson epokę nazwaną Showtime, która rozpoczęła się od jego czarodziejskiego panowania nad piłką. – Mieliśmy pełnych wdzięku, pięknych zawodników. Kareem i jego rzut hakiem. James Worthy i jego piękne floatery i layupy wykańczane końcówkami palców. Byron Scott i jego wspaniały rzut z wyskoku. Michael Cooper i jego obrona oraz to, jak zaliczał alley-oopy, zwane Coop-a-loopami. To właśnie takie akcje tworzyły Showtime. I to one zmieniły koszykówkę”.

„Magic Johnson sprawiał, że trudne akcje wyglądały tak, jakby były najłatwiejsze na świecie – mówi członek koszykarskiej Galerii Sław, były zawodnik Lakers, Jerry West. – Wykonywał je bez wysiłku. Tak naprawdę wcale nie był efekciarzem. Rzadko kiedy podawał piłkę za plecami. Po prostu wykonywał odpowiednie podanie w odpowiednim czasie”.

Oj tak, timing miał idealny.

Charyzma Johnsona i to, że dosłownie tańczył, grając w koszykówkę, od samego początku prowadziły go do ogromnych sukcesów – począwszy od mistrzostwa stanu z licealną drużyną w 1977 roku, poprzez mityczne mistrzostwo NCAA zdobyte przez jego uczelnię Michigan State w 1979 roku, aż po zdobycie wraz z Lakers mistrzostwa NBA w dramatycznych okolicznościach już w debiutanckim sezonie Magica w 1980 roku. Te kolejne zwycięstwa dały mu bezprecedensową władzę, z której zaczął szybko korzystać. Już po dwóch sezonach gry w NBA zaszokował świat sportu, kiedy doprowadził do zwolnienia trenera, z którym zdobył pierwszy pierścień.

Nigdy wcześniej żaden zawodnik w historii amerykańskiego sportu zawodowego nie wywierał wpływu na kolegów i nie demonstrował władzy w sposób tak otwarty i bezlitosny. Ale udało mu się przetrwać powszechną wściekłość kibiców, bo grał z jeszcze większym wdziękiem i zapewniał im jeszcze więcej zwycięstw. Wykorzystywał swoją zręczność, która zwiastowała nadejście czasów dominacji wysokich koszykarzy w XXI wieku.

Praktycznie wszystko, co było związane z jego karierą, okazało się ostatecznie czymś wyjątkowym, bezprecedensowym. Wszystko – włącznie z jej tragicznym przedwczesnym zakończeniem.

Pod wieloma względami można powiedzieć, że największy sojusz Johnson zawiązał ze swoim odwiecznym wrogiem, Larrym Birdem. Wspólnie stworzyli najwspanialszą rywalizację w historii sportu, rozpoczętą podczas studiów i trwającą aż po kres kariery zawodowej. „Earvin odmienił bardzo wiele rzeczy – uważa Charles Tucker z Lansing w stanie Michigan, psycholog szkolny, który zaprzyjaźnił się z młodym Johnsonem, a potem został jego doradcą i agentem. – Razem z Birdem odmienili oblicze koszykówki oraz to, w jaki sposób oglądali ją kibice, zarówno jeśli chodzi o nastawienie widzów do tego sportu, jak i biznesowy punkt widzenia. Koszykówka stała się dla telewizji dobrym interesem. Oglądalność poszybowała w górę. Zawsze, kiedy grali Magic i Bird, stacje telewizyjne biły rekordy oglądalności transmisji, najpierw na uczelni, a potem w NBA. Odmienili wszystko. I byli na tyle sprytni, że jednocześnie mieli świadomość swojej ogromnej mocy”.

„Magic znaczył dla koszykówki bardzo wiele – mówi jego wieloletni kolega z Lakers, Michael Cooper, który często fruwał wysoko w powietrzu i wykańczał akcje po niesamowitych podaniach Johnsona. – W jego przypadku najważniejsze było to, co sprawia, że gwiazda staje się supergwiazdą. Gwiazdy błyszczą same. A supergwiazdy sprawiają, że wszyscy, którzy je otaczają, również zaczynają błyszczeć. Taki właśnie efekt wywierali Larry Bird i Magic. I to oni sprawili, że NBA jest dziś taka, jaka jest”.

KONTROLA

Johnson rozpoczął marsz po największe sukcesy, kształtując swój genialny styl gry podczas meczów rozgrywanych na boiskach rodzinnego Lansing w stanie Michigan. To tutaj do Dale’a Bearda po raz pierwszy dotarło, że jeśli zamierza cokolwiek osiągnąć w koszykówce, musi dostosować własny sposób gry do niesztampowego, szybkiego stylu wysokiego, szeroko uśmiechniętego kolesia, który wyglądał na kogoś, kto kozłuje piłkę od urodzenia.

„Mówił mi: »Hej, wiesz co? Zbiorę piłkę, zapakuję ją do kosza, a jeśli nie będziesz uważał, to ani się obejrzysz, a dostaniesz nią po głowie«” – wspomina Beard zwady z Johnsonem, który mówił te słowa z wesołym uśmiechem na twarzy, po czym nagle robił się śmiertelnie poważny i powtarzał swoje instrukcje jako ostrzeżenie. „Jeśli nie będziesz uważał, to dostaniesz po głowie”.

Beard uśmiecha się ciepło na to wspomnienie podczas rozmowy, którą odbywamy pewnego szarego zimowego dnia w Lansing w 2019 roku.

„To, że mogłem go oglądać, było niesamowite. Patrzeć na to, jak się rozwija w tak młodym wieku – opowiada. – Ci, którzy nie widzieli tego na własne oczy, nie uwierzyliby. Nie mogliby w to uwierzyć, bo nigdy wcześniej nie było wysokich zawodników, którzy potrafiliby wyczyniać na boisku takie rzeczy”.

„Zbierał piłkę, kiedy odbiła się od obręczy, i ruszaliśmy pod przeciwległy kosz… Lewe skrzydło, prawe skrzydło, po prostu pędziliśmy – dodaje Beard, podekscytowany na samo wspomnienie. – I rzeczywiście, podawał w dokładnie taki sposób, jak zapowiadał, ze spokojem, w idealnym momencie. Mogłeś być tego pewien, mogłeś powiedzieć: »No dobra. Wiem, co on teraz zrobi. Wiem, jak zagra. Muszę po prostu zająć taką pozycję, jakiej ode mnie oczekuje. Nie mogę grać po swojemu«. Wiadomo było, że musisz robić to, czego chce, w przeciwnym razie lądowałeś na ławie”.

Lądowałeś na ławie?

Żaden rozgrywający, w ogóle żaden koszykarz, nie dyktował sposobu gry w takim stopniu, jak robił to Earvin „Magic” Johnson. Do tego stopnia, że odmienił nawet relacje zawodników z trenerami.

Kiedy Beard raz jeszcze opowiada o tym doświadczeniu, zachwyca się tym, jak dużą kontrolę nad grą miał Magic już na boiskach podwórkowych w Lansing i jak potem przeniósł tę umiejętność na relacje z wszystkimi ważnymi i mniej ważnymi osobami, które napotkał w koszykarskim życiu: trenerami, kolegami z drużyny, przeciwnikami, menedżerami i właścicielami, całym sztabem szkoleniowym, pracownikami obsługi i chłopcami od podawania piłek, bileterami w halach, w których występował, dziennikarzami, którzy chcieli o nim pisać, oraz kibicami, którzy te historie czytali albo sami byli ich świadkami. Wszyscy chodzili na jego sznureczku.

Ta kontrola była dla niego najważniejsza, od kiedy zaczął grać w koszykówkę. Pozwalała mu odeprzeć ataki sceptyków, którzy przez te wszystkie lata powtarzali, że wysokim zawodnikom nie wolno kozłować. Od najmłodszego Johnson był uparty i zdeterminowany, żeby udowodnić coś wszystkim, którzy w niego wątpili – krytykom i przeciwnikom.

Jego rozwijające się poczucie kontroli nad wszystkim bardzo szybko spotkało się z podziwem i zdumieniem, zwłaszcza kiedy do obserwatorów docierały piękno, szybkość i rytm, z jakimi je osiągał. „W Magicu Johnsonie nie ma jednej rzeczy, która robi wrażenie – stwierdził Bobby Knight, trener wspaniałej drużyny Indiana University, której marsz po mistrzostwo przerwał Johnson. – On robi wrażenie jako całość”.

Już od wczesnych lat szkoły podstawowej popisowym numerem Johnsona stał się no-look pass[3], innowacyjna rozrywkowa akcja, którą doprowadzał trenerów i kolegów z zespołu do szału i bezsennych nocy.

Nikt nie był w stanie opisać tego talentu lepiej od innego wybitnego rozgrywającego, także jednego z najlepszych w historii NBA, dawniej przyjaciela Magica, Isiaha Thomasa: „To jedyny gość, jakiego kiedykolwiek widziałem, który patrzył na partnera z drużyny, sprawdzał jego tempo, potem na jakieś trzy sekundy odwracał wzrok, spoglądał gdzieś w dal, po czym wykonywał precyzyjne podanie do kogoś, na kogo już od paru sekund nie patrzył”.

Ale choć to wszystko było takie wspaniałe i takie nowe, historia Johnsona ostatecznie wykroczyła poza koszykówkę, a nawet poza jego własne życie, i stała się na przykład prezentacją kwestii rasowych w Ameryce. Opowieścią o tym, jak korzystał ze swojego talentu i doświadczenia koszykarskiego, żeby zerwać ze złą wolą i niezrozumieniem. Tłem dla tej opowieści był stan Michigan, dokąd w czasach wielkiej migracji tak wiele afroamerykańskich rodzin uciekało z rasistowskiego, pełnego przemocy i brutalności Południa.

Kiedy młodziutki koszykarz po raz pierwszy pokazał się światu z najlepszej strony, w Stanach trwały lata 70. i napięcia związane z konfliktem wywołanym sądowym nakazem desegregacji w autobusach szkolnych.

Życie Johnsona zawsze było nierozerwalnie związane z tematyką podziałów rasowych – poczynając od roli, jaką odegrał w staraniach o szkolną integrację rasową, poprzez karierę, podczas której był nieodłącznie związany z białym Larrym Birdem, aż po sukcesy biznesowe, które osiągał, bazując na preferencjach czarnoskórych konsumentów. Jego wieloletni przyjaciel i agent, Lon Rosen, uważa, że to właśnie kwestie rasowe były dla Magica najważniejsze.

„Motyw rasy łączy większość sukcesów Johnsona – obwieścił jeden z magazynów z Los Angeles w 2003 roku. – Dzięki temu charakterystycznemu uśmiechowi, za który wszyscy go tak chwalili, był dla białej Ameryki ideałem spokojnego Afroamerykanina. I to właśnie ten wizerunek był kluczowy dla jego kanonizacji, obok ultrabladego Larry’ego Birda, wraz z którym we dwóch ocalili ligę NBA”.

MAGIC

Miał tylko 15 lat, kiedy ten pseudonim po raz pierwszy pojawił się w lokalnej gazecie. Jego głęboko wierzącej mamie, Christine, od razu włączyła się lampka ostrzegawcza.

Magic? Czarodziej?

Wcale jej się to nie spodobało.

Było bluźniercze i od razu zakłóciło spokój w świecie, który wraz z mężem, Earvinem seniorem, próbowała zbudować dla siedmiorga ich dzieci. Taki przydomek mógł sugerować, że wcale nie wszystko jest w rękach Boga, że diabeł też ma coś do powiedzenia.

Ksywka stwarzała wiele problemów, które – jak się obawiała – mogły mu towarzyszyć już zawsze.

W swojej podróży duchowej często czytywała Biblię. Słowo „czary” nie pojawiało się tam zbyt często i nie miało żadnego wpływu na opisane tam zdarzenia. Światem Christine rządziły wiara, miłość i przebaczenie, czyli wartości, które mogli wyznawać i wnosić do swojego życia zwykli ludzie, żeby poradzić sobie z rzeczami, którym trudno było sprostać.

Czarodziej?

„Bała się, że przez ten przydomek do głowy zaczną mi przychodzić głupie pomysły” – mówi Johnson.

Głupie pomysły? No cóż, koniec końców doprowadziło to do tego, że uprawiał seks bez zabezpieczeń z niemal każdą napotkaną osobą. A lista tych osób była bardzo długa.

Już samo przezwisko sprawiało, że matka Johnsona zaczęła się zastanawiać nad wszystkimi cudami i bólami głowy, które mogą ich czekać w przyszłości. I na samą myśl o tym przechodziły ją dreszcze. Oczywiście wiadomo było, że kochał koszykówkę, nie było takiej chwili, żeby jej nie kochał, i bardzo dobrze. Ale to?

Czarodziej?

Słysząc ten przydomek, zaczynała się modlić.

Dla jej syna był jak oświetlający go neon, jak nagroda dla młodego nastolatka, który zamienił martwą, pustą, pozbawioną duszy halę w strefę wielkiego świętowania.

Trudno się dziwić, że tłum prawie od razu to przezwisko przejął. Przeszło z czołówek gazet na języki kibiców.

Magic!

Ten okrzyk przez dziesięciolecia słychać było w halach na całym świecie.

Ale nawet jeśli trzymalibyśmy od tego Boga z daleka, takie przezwisko niosło ze sobą mnóstwo znaków ostrzegawczych. Ojciec Earvina wiedział, że ludziom nie powinno się ufać, nie powinno się im pozwolić, by przejęli kontrolę nad twoim życiem. Bo nawet jeśli dziś cię wychwalają, jutro mogą zacząć cię krytykować i ciągnąć w dół – bo po prostu taki będą mieli kaprys. Bo sprawi im to przyjemność.

Przy takim przydomku bycie dobrym nie wystarczało. Musiałeś być prawie doskonały. A ponieważ były to dopiero początki kariery, taki przydomek mógł cię ośmieszyć i prześladować potem do końca życia.

I co mogła zrobić Christine Johnson poza modlitwą?

Czarodziej?

Gdyby matka miała bardziej złowieszcze nastawienie, mogłoby jeszcze przyjść jej do głowy słowo „klątwa”.

W każdym razie codziennie robiła wszystko, co było w jej mocy. Wychodziła z założenia, że będzie żyć w zgodzie ze swoimi zasadami, a resztą niech zajmie się Bóg.

W tamtych czasach nikt nie mógł jeszcze dostrzec czyhających na Magica ogromnych, niewyobrażalnych wręcz pokus. Już wtedy młodzież często korzystała rekreacyjnie z alkoholu i narkotyków. Ale złe nawyki, pomimo wielkiej presji wynikającej z niezaspokojonej ambicji i sławy, nie zawładnęły Magikiem.

Poza koszykówką był jeszcze uzależniony od ludzkiego ciepła. Słodki synek Christine Johnson już na wczesnym etapie życia zorientował się, jak to jest być samcem alfa. Zrozumiał, jak bardzo pociągającym atrybutem jest jego koszykarski talent, z powodu którego zwykli ludzie, sprawiający wrażenie myślących racjonalnie, zapominali o zdrowym rozsądku i ostrożności. I robili wszystko, żeby się do niego zbliżyć – im bardziej, tym lepiej.

No i stał się, w nadchodzących czasach coraz większych swobód seksualnych, panem Magikiem Johnsonem, a podwójne znaczenie jego przydomka bawiło go, a nawet skłaniało do chełpliwości.

„Spójrzmy prawdzie w oczy – mówił dumnie – Magic to jednocześnie określenie romantyczne i seksowne”.

I z pewnością takie właśnie było, ale tylko do pewnego momentu. W końcu zemściła się na nim wieloletnia nieostrożność, a ignorowanie zabezpieczeń przed chorobami przenoszonymi drogą płciową doprowadziło do zakończenia jego sportowej kariery i miejsce jego wspaniałego uśmiechu zajęło zafrasowane zmarszczone czoło.

Ale to właśnie wtedy, pod koniec długiej i celebrowanej przez fanów młodości, zaczął się wyłaniać dorosły mężczyzna. Jego historia raz jeszcze okazała się traktować o czymś więcej niż samo jego życie. Usłyszał diagnozę, która popchnęła go prosto w objęcia globalnego kryzysu związanego z epidemią AIDS.

To sprawia, że wśród wielu pytań, które zadajemy sobie na temat tajemnicy Earvina „Magica” Johnsona, jedno z najważniejszych brzmi: jak?

Jak do tego wszystkiego doszło?

2 Przydomek Earla Monroe.

3 Podanie bez patrzenia w stronę zawodnika, do którego się podaje.

CZĘŚĆ I

LANSING

Rozdział 1

BOOM, BABY

W marcu 1990 roku Jerry West zdążył już się dobrze przyjrzeć Magicowi Johnsonowi. Obserwował go z bardzo bliska – począwszy od transformacji, którą Johnson zainspirował w całej organizacji Los Angeles Lakers dziesięć lat wcześniej, przez wszystko to, co nastąpiło później: tytuły mistrzowskie, nagrody MVP i widowiskowe występy, marsz po wygrane i wielkie sukcesy, motywujące świętowanie udanych kontrataków podczas przerw na żądanie, przybijanie piątek, uściski i ogólnie wielką radość, która wytrąciła i Los Angeles, i całą ligę NBA z głębokiego snu i nudy panującej w całym amerykańskim sporcie pod koniec lat 70.

Wszystko to, czego świadkiem był Jerry West, pozostawało w ostrym kontraście do jego własnej kariery, która oczywiście i tak zaprowadziła go do koszykarskiej Galerii Sław. Kariery, podczas której West i jego Lakers cierpieli katusze, przegrywając siedem razy z rzędu w finałach NBA w latach 1962–1970. W końcu za ósmym razem odnieśli zwycięstwo, ale nawet ta wygrana w 1972 roku wyglądała ponuro, biorąc pod uwagę odrętwienie, zakłopotanie i konflikty, które zapanowały potem w szatni.

Dzięki zwycięstwom odniesionym w latach 80. Johnson dosłownie przepędził wszystkie te nieznośne duchy i demony, które zdecydowanie zbyt długo panowały w udręczonej głowie Jerry’ego Westa. Johnson i West zdążyli przez te wszystkie lata stworzyć partnerstwo, w ramach którego katusze generalnego menedżera były równoważone przez wielką radość i sukcesy Johnsona.

Między innymi ten kontrast był powodem, dla którego pewien dziennikarz pojechał w marcu 1990 roku do Dallas w Teksasie, żeby przez dwa dni indagować Westa w pokoju hotelowym. Menedżer przyjechał tam, żeby obserwować utalentowanych koszykarzy uniwersyteckich. Poszukiwał kolejnego dobrego zawodnika do swojej drużyny. W tym czasie był już samozwańczym strażnikiem Lakers i znajdował się na najlepszej drodze, żeby stać się najważniejszą osobą w całym zarządzie klubu. Felietonista „Los Angeles Times” Jim Murray napisał wtedy, że West „rozpoznałby talent nawet przez okno pędzącego pociągu”.

West rzeczywiście był geniuszem o skłonnościach maniakalnych i niewyobrażalnym perfekcjonistą. W wywiadzie przeprowadzonym w 2009 roku jego nieżyjący już brat Charles West przyznał, że u Jerry’ego zdiagnozowano osobowość dwubiegunową i że bierze na to leki. West potrafił dostrzec na parkiecie mnóstwo rzeczy niewidocznych dla innych i był znany jako „aktywny” generalny menedżer; nigdy nie wahał się podejmować tematu problemów, które dostrzegał u zawodników Lakers. Jak bardzo aktywny był Jerry West? W 2004 roku były trener klubu, Del Harris, powiedział w jednym z wywiadów, że ekipa z Los Angeles nie była tak naprawdę jego drużyną, tylko drużyną Jerry’ego.

W czasach Showtime West był dla zawodników czujnym mentorem i nie wahał się ich pouczać, ale wtedy, w 1990 roku, przyznał, że do Johnsona prawie nigdy nie kierował swoich uwag, a jeśli już, to tylko wtedy, kiedy myślał, że Magic robi się „przewidywalny”.

Wielki Magic miałby być przewidywalny? Równie dobrze można by oskarżyć Marilyn Monroe o to, że brakuje jej gorącego wdzięku.

W tamtej chwili w 1990 roku Magic Johnson był być może najbardziej podziwianą i odnoszącą sukcesy gwiazdą sportu. Wyglądało na to, że przez te wszystkie lata zdążyli go pokochać wszyscy. Dosłownie wszyscy – na początku lat 80. dotyczyło to nawet pewnego młodego licealisty z Wilmington w Karolinie Północnej, niejakiego Mike’a Jordana.

Kiedy przyszły król koszykówki był nastolatkiem, miał tylko jednego prawdziwego idola i był nim Magic Johnson, mimo tego, że ambicja i wola walki Jordana sprawiały, że odnosił się z bezlitosną pogardą do przeciwników i wszystkich innych koszykarzy. Michael próbował naśladować tak wiele rzeczy, które dostrzegał w stylu gry Magica, że przez pewien czas wyobrażał sobie siebie nawet w roli rozgrywającego, a w liceum próbował codziennie ćwiczyć no-look passy i genialne kontrataki, w których jego idol był mistrzem.

Jak wielkie było to zauroczenie? Jordan sam nadał sobie przydomek „Magic Mike”, a w czwartej klasie szkoły średniej, otrzymawszy swój pierwszy samochód, wyrobił sobie tablicę rejestracyjną z takim właśnie napisem. Jordan jeździł po rodzinnym mieście, dumnie obwieszczając światu, że jest Czarodziejem Mikiem. Ale kiedy na jesieni rozpoczął pierwszy rok studiów na University of North Carolina, trener Dean Smith od razu mu doradził, żeby ten przydomek porzucił.

Smith miał mu podobno powiedzieć, że jest tylko jeden Magic.

Jordan oczywiście stał się potem dla całego świata Bogiem Koszykówki.

W trakcie kariery Johnsona zdarzały się chwile, kiedy zajmował w koszykarskiej hierarchii podobną pozycję. Właściwie to jego osiągnięcia i zaraźliwy styl gry zdefiniowały wspaniałą koszykarską epokę Showtime Lakers – drużyny, która grała często tak, że była poza zasięgiem wszystkich rywali. Sam Johnson kończył karierę na początku lat 90., dorobiwszy się statusu ostatniej wielkiej gwiazdy epoki analogowej. Potem mógł obserwować, jak cyfryzacja błyskawicznie opanowała świat koszykówki, jej komunikację i marketing, w idealnym momencie, żeby wynieść na szczyt młodego chłopaka z Wilmington, który kiedyś uważał się za Czarodzieja Mike’a.

Te okoliczności pomagają wytłumaczyć to, że liczni poważni eksperci koszykarscy i całe rzesze kibiców uważają, że Magic Johnson, obok Jordana i innych wielkich graczy, zasługuje na to, żeby być wymienianym w dyskusjach o tym, kto jest najlepszym koszykarzem w historii.

„Nigdy nie rozumiałem, dlaczego nie brano go pod uwagę w debatach na temat najlepszego koszykarza wszech czasów” – mówi wieloletni trener NBA Alvin Gentry, a wielu koszykarskich ekspertów podziela jego opinię.

Uważa się, że skoro Michael Jordan jest zwany Bogiem Koszykówki, to Johnson zasługuje przynajmniej na miano Drugiego Boga, bo osiągnął tak dużo w czasach, które wielu uważa za najlepsze w historii koszykówki, czyli w latach 80.

Inni uznawali, że taki status jest co najmniej dziwny w przypadku zawodnika, który sam przyznawał, że nigdy tak wysoko nie skakał. Który uważał, że ma średni rzut z wyskoku. Dla którego zwycięstwa były ważniejsze od zdobywania punktów i podkoszowych akrobacji. Który, przychodząc do NBA, miał zdaniem ekspertów słabą lewą rękę, co stanowiło poważne ograniczenie dla każdego, kto zamierzał przetrwać w NBA na pozycji rozgrywającego. A zwłaszcza dla kogoś tak wysokiego, kto dysponował tak wysokim kozłem, że uniemożliwiało to łatwe przekładanie piłki z jednej ręki do drugiej.

„Wciąż w siebie wątpiłem – przyznaje Johnson, wspominając początki kariery, rok 1979, kiedy był jeszcze debiutantem. – Nie byłem pewien, czy dam sobie radę w tej lidze”.

To pomaga wytłumaczyć, dlaczego wtedy, w marcu 1990 roku, na długo po tym, kiedy zdążył już napatrzeć się na wspaniałą karierę Magica, Jerry West ujawnił, że w 1979 roku nie był wcale przekonany co do tego, czy Lakers powinni byli wybrać Magica Johnsona z jedynką w drafcie.

Kiedy udzielał oficjalnych wywiadów, mówił, że wspaniała seria Johnsona jako osiągającego sukcesy przywódcy przypomina mu o wnioskach dotyczących analizy młodych talentów: możesz zobaczyć, co zawodnicy robią na boisku, możesz ocenić ich fizyczne umiejętności, ale nie zawsze możesz odczytać to, co mają w sercu.

„Myślałem, że będzie bardzo dobrym koszykarzem – przyznał West. – Ale nie miałem pojęcia, że osiągnie aż taki poziom. Serio, nie miałem pojęcia. Sami widzicie, nie zawsze wiemy, co jest w środku zawodnika. Jesteśmy w stanie ocenić, co dany koszykarz może zrobić na boisku pod względem fizycznym. I byliśmy zachwyceni tym, co u niego widzieliśmy. Ale zastanawialiśmy się nad tym, co się wydarzy, jak już trafi do NBA, jakim będzie koszykarzem, grając na najwyższym szczeblu”.

Ten komentarz stanowi całkiem dobrą puentę: Earvina „Magica” Johnsona można było zdefiniować jako niezdefiniowaną jakość, niesamowitą zagadkę ludzkich możliwości, która udowadnia, z jaką niepewnością wiąże się ewaluacja młodych talentów.

Podczas tego wywiadu West na chwilę zamilkł, szukając dobrej odpowiedzi na własne pytanie dotyczące wielkości Johnsona, po czym dodał: „Chciał wynieść swoją grę na jeszcze wyższy poziom poprzez ciężką pracę. Myślę, że nikt nie wiedział, że drzemie w nim aż taka wielkość. Najłatwiej jest dostrzec umiejętności fizyczne, ale one nie odzwierciedlały tego, jak wybitnym był koszykarzem”.

Kiedy Westa poproszono o to, żeby wytłumaczył, co ma na myśli, mówiąc o wybitności, odpowiedział, że choć w różnych epokach pojawiało się wielu bardzo dobrych koszykarzy, to koszykarzy naprawdę wybitnych można było policzyć na palcach jednej ręki.

Mówiąc o latach 80., West powiedział: „Jednym z nich jest oczywiście Magic Johnson. Poza tym Larry Bird”. Po chwili uzupełnił: „I oczywiście jeszcze Michael Jordan” – i na tym swoją listę zakończył.

Na koniec menedżer Lakers dodał, że opinii publicznej trudno jest zrozumieć, a nawet dostrzec, na czym polega ogromne wyzwanie związane z byciem wybitnym koszykarzem: „To straszny ciężar”.

Jeśli chodzi o źródło wybitności Johnsona, West uważał, że to w dużej mierze kwestia podejścia charakteryzującego macho: „Magic Johnson miał w sobie maczyzm i bez przerwy powtarzał, że nikt nie jest go w stanie pokonać”.

Przez tyle lat w każdym meczu Johnson pokazywał tę jakość, ten ogromny nieuchwytny zmysł, dowód na to, że miał być może największy zapał do rywalizacji w sporcie, w którym sukcesy odnosi się właśnie dzięki wielkiemu sercu do gry.

SCENA

Kiedy Jerry West opowiadał o tym w 1990 roku, podzielił się kilkoma obserwacjami, które wyjaśniały, co dokładnie pozwoliło Johnsonowi odnaleźć wielkość. Aż w końcu zdecydował się powiedzieć: „Kiedy się urodził, ktoś posypał go jakimś pyłem”.

I może to właśnie była właściwa odpowiedź. Kilka dziesięcioleci później wciąż wydaje się, że może to być trafne wyjaśnienie. Szczypta magicznego pyłu przy narodzinach, nadprzyrodzony wpływ na ciało wyjątkowego dziecka.

Z dokumentów wynika, że Johnson pojawił się na świecie 14 sierpnia 1959 roku, w piątek, w Lansing w stanie Michigan, jako czwarte z siedmiorga dzieci, najmłodszy z trzech chłopców w rodzinie Earvina seniora i Christine Johnson.

Być może ten nadprzyrodzony wpływ pochodził z wyładowań elektrycznych i zacinającego deszczu w tamten weekend. Ogromny piorun uderzył podczas burzy w wielki transformator i wywołał straszny huk, który przeraził mieszkańców miasta i pozostawił wielu z nich bez prądu.

Kto wie, być może mały Earvin dostał wtedy dzięki temu piorunowi dodatkowego doładowania.

A może chodziło o historię opisaną tego ranka na pierwszej stronie „Lansing State Journal”, o narodzinach kurczaka z trzema sercami.

W końcu dziecko miało pewnego dnia otrzymać przydomek Magic, a zatem było całkiem logiczne, że przepis na jego sukcesy mógł obejmować szczyptę voodoo i okultyzmu.

Moment pojawienia się Earvina juniora na świecie także zapowiadał jego nadchodzącą sławę. W weekend jego narodzin dyrekcja szkoły w Lansing zorganizowała dni otwarte w świeżo wyremontowanym liceum Everett, z supernowoczesną salą gimnastyczną, która miała w przyszłości zostać nazwana jego imieniem.

Co zrozumiałe, malutki Earvin nie mógł się wtedy pojawić w hali, żeby ją ochrzcić. Do czasu, kiedy wybiegł na parkiet jednego z najświętszych miejsc w historii amerykańskiej koszykówki, miało upłynąć jeszcze 15 lat i miało się wydarzyć wiele nieoczekiwanych rzeczy.

Lon Rosen, wieloletni przyjaciel i agent Magica, mówi, że wydarzenia tamtego dnia stanowią tylko kolejną z wielu zagadek jego wspaniałego życia: „Dlaczego na przykład to właśnie on, choć był trzecim synem w rodzinie, został nazwany Earvinem juniorem? Imię po ojcu nadaje się zazwyczaj najstarszemu chłopcu”.

Być może Earvin senior i Christine wyczuli, że ten niezdarny noworodek będzie kimś wyjątkowym. Choć wydaje się to raczej mało prawdopodobne, bo Johnsonowie kategorycznie upierali się, że każde z siedmiorga ich dzieci będzie wyjątkowe.

Jeśli mielibyśmy wybrać jedną rzecz, która wpłynęła na to, że Magic Johnson odnosił tak niesamowite sukcesy, mogłaby to być scenka w szpitalu w dniu, kiedy wyczerpana matka, Christine Johnson, przytulała mocno opatulone niemowlę, podczas gdy ojciec, Earvin senior, siedział szczęśliwy przy łóżku, cicho i potulnie.

Jedną z pierwszych rzeczy, jakie pielęgniarki i lekarze zauważyli u matki, był jej uśmiech i dołeczki w policzkach. Christine Porter Johnson została obdarowana przez naturę autentycznym głębokim wdziękiem i słodyczą, a jej głęboka wiara sprawiała, że ludzie się w jej towarzystwie uspokajali. Christine często potrafiła wydobyć z innych ich lepszą stronę osobowości.

Uwielbiała sprawiać, że ludzie czuli się swobodnie, obdarzać ich autentyczną troską, pozwalać, by jej pobożność i poświęcenie Bogu płynęły swoim spokojnym nurtem. Z pewnością nie przeszkadzało też to, że zawsze lubiła się śmiać i przytulać. Od najmłodszych lat uczyła się tego, że życie to rzecz krucha i że trzeba o nie dbać. Zresztą jej mama też ją bardzo często przytulała.

Jeśli pracownicy szpitala zauważyli wtedy u Christine Johnson coś jeszcze, to była to prawdopodobnie regularność jej pobytów na sali porodowej. Pierwszego syna, Quincy’ego, urodziła w 1956 roku, Larry’ego w 1957, a córkę Lily Pearl w 1958.

A potem, jak na zawołanie, w 1959 roku pojawiło się kolejne dziecko, Earvin junior.

Taka produkcja była od dziesięcioleci charakterystyczna dla rodzin rolniczych, ale Christine Johnson nie pracowała już przecież na farmie w Karolinie Północnej, gdzie wcześniej przez wiele dziesięcioleci harowała na próżno jej rodzina.

Kiedy miała 17 lat, patrzyła, jak jej ukochana matka, Mary, marnieje w wyniku choroby nerek. Mary zmarła w wieku 47 lat, pod koniec 1953 roku, i to Christine musiała się zająć wychowywaniem dwójki młodszego rodzeństwa. Jak sama potem przyznała, te okoliczności sprawiły, że stała się de facto nastoletnią mamą, tak jak wcześniej miało to miejsce w przypadku jej matki. W rodzinach rolniczych takie sytuacje zdarzały się często – wiele kobiet umierało tam młodo, albo przy narodzinach dzieci, albo z braku opieki medycznej. Takie okoliczności sprawiały, że ich córki musiały same przedwcześnie stawać się matkami.

Życie matki Christine, Mary Delli Jenkins Porter, było ciężkie i krótkie. Była żoną rolnika, który dzierżawił ziemię. Ale wyglądało na to, że walka z niedostatkiem nie robi na niej wielkiego wrażenia, bo podchodziła do niej z wiarą i miłością, którą potem wpoiła Christine i całej reszcie swojej dużej rodziny. Tę wiarę wcześniej przekazały jej całe pokolenia rodziny, która przez wiele dziesięcioleci stykała się tylko z bezlitosnym, okropnym losem, a jej życie w niczym nie przypominało sukcesów, które miały w przyszłości stać się udziałem synka Christine, Earvina.

I rzeczywiście, jeśli jest jakaś rzecz, która wyłania się z analizy życia przodków i dziedzictwa Magica Johnsona, to z pewnością jest nią nieustraszony duch walki, odziedziczony po wielu pokoleniach jego rodziny i sięgający aż do czasów pra-, pra-, pradziadków urodzonych w latach 30. XIX wieku w Karolinie Północnej, w czasach niewolnictwa. A tym, co łączy historię Johnsona i jego rodziny, są duch i siła, które pozwoliły im przetrwać załamania, porażki i katastrofy, czasem epickich rozmiarów.

Jedną z takich chwil była śmierć ukochanej matki Christine w 1953 roku.

Niedługo potem do życia młodej kobiety wkroczył pewien małomówny wysoki żołnierz. Któregoś weekendu jej kuzyn, który stacjonował wtedy w bazie wojskowej w Karolinie Północnej, przyprowadził do domu jednego z kumpli.

Christine bardzo szybko zainteresowała się tym nieśmiałym nieznajomym młodym człowiekiem z Missisipi, niejakim Earvinem Johnsonem. Potem przyznawała, że było w nim coś takiego, przez co zrobiło się jej go żal.

Już po kilku miesiącach zakończył służbę wojskową, Christine się spakowała, pożegnała z życiem na farmie i wyruszyła na północ, do Lansing w stanie Michigan, gdzie obiecano jej pracę w fabryce samochodów. Szybko się okazało, że wsiadła do wehikułu czasu, który przeniósł ją z rolniczego życia na farmie do innego świata, z nowoczesnymi toaletami, muszlami klozetowymi i bieżącą wodą. A niedługo potem sama rozpoczęła intensywny kurs macierzyństwa.

Teraz, w ten sierpniowy piątek 1959 roku, jej mąż siedział przy niej w sali szpitalnej, a jego radość ograniczały jedynie myśli o tym, jak zdoła wykarmić swoją piękną młodą rodzinę. Przecież zanim poznał Christine, miał już troje innych dzieci, które na zawsze miały pozostać częścią jego życia – często przyjeżdżały z Południa i zatrzymywały się razem u rodziny Johnsonów w ich zatłoczonym domu w Michigan.

Zwłaszcza w świetle wszystkiego, co miało się wydarzyć w nadchodzących latach, Earvin senior stał się w społeczności w Lansing znany z tego, że rzadko się odzywał. Wiele osób uznawało jego milczenie za odpychające, uważało, że czasem sprawia wrażenie, jakby czuł się skrępowany, a nawet zachowywał się pogardliwie.

Rodzina jednak uważała go za kogoś spokojnego, a zarazem pogodnego i obdarzonego poczuciem humoru, ojca gotowego ciężko pracować na dwóch etatach i rozwijającego jednocześnie na boku własną firmę specjalizującą się w zbieraniu odpadów. Wszystko po to, żeby móc utrzymać dzieci.

„Kiedy poznawałeś Earvina seniora, wcale nie wiedziałeś, że właśnie go poznajesz” – mówił potem jeden z przyjaciół rodziny w rozmowie z „Inside Sports”.

„To facet z Południa, reprezentant starej szkoły urodzony w Missisipi – tłumaczył w wywiadzie przeprowadzonym w 2020 roku Greg Eaton, biznesmen i przyjaciel rodziny Johnsonów, mieszkaniec Lansing. – Przyjechał tu jako młody człowiek. Myślę, że miał wtedy jakieś 20 lat. Ja byłem wtedy jeszcze w liceum, to był rok 1955. Potem, w 1958 roku, pracowałem razem z nim w fabryce Fisher Body. Pracowity gość. Zatrudnili go i już tam został. W tamtym okresie pracy było mnóstwo: General Motors, Oldsmobile. Przyjeżdżałeś, przechodziłeś na drugą stronę ulicy i dostawałeś robotę. W ofertach można było przebierać.

Earvin senior był wielkim kolesiem. Miał 193 centymetry wzrostu i wielkie ręce. Był silny. Naprawdę silny. Pamiętam, jak wrzucał do ciężarówki wielkie ciężkie przedmioty, jakby nic nie ważyły”.

Charles Tucker, psycholog szkolny z Lansing, który stał się przyjacielem Johnsonów, a potem nieoczekiwanie pierwszym agentem i doradcą ich syna, uważa, że ponieważ Earvin senior był taki cichy, ludzie go często nie doceniali. Ale jego milczenie skrywało złożoną osobowość: „Każdego potrafił rozgryźć”.

W wywiadzie przeprowadzonym w 2019 roku Tucker powiedział, że podobnie było z Christine: „Oboje rodzice byli bardzo cisi, czym wprowadzali ludzi w błąd. Ale kiedy już ich bliżej poznałeś, byłeś pod wrażeniem tego, jaką mają wiedzę, jacy są cierpliwi i inteligentni… Wiedzieli, jak obchodzić się z innymi. Mogło ci się wydawać, że ich oszukasz albo że jesteś szybszy, ale to oni cię zawsze wyprzedzali. Problem polegał na tym, że nie pozwalali ci się nawet zorientować, że są przed tobą, więc nie miałeś o tym pojęcia”.

Czas miał dowieść, że ojca Magica charakteryzował też dar rozumienia, jak złożony był błyskawicznie zmieniający się świat jego syna.

„Ojciec nauczył mnie być silnym” – mówił później Magic.

Owszem, tak właśnie było. Konserwatywna, wyważona relacja ojca z będącym wielką gwiazdą synem miała w przyszłości zapewnić magiczne, niemalże idealne wyczucie czasu, które pozwoliło odmienić historię globalnej koszykówki. Obaj Earvinowie przez wiele lat mogli się z tego wspólnie w tajemnicy cieszyć.

Przyjaciel rodziny Johnsonów uważa, że wielu sportowcom brakuje przewodnictwa. „Na szczęście Magic miał najlepszych przewodników na świecie”.

Rozdział 2

UŚMIECH

Najmłodsze dziecko Christine Johnson uśmiechało się i chichotało tak często, dając wszystkim tyle radości, że nie było mowy, by można było to przypisać chwilowemu dobremu samopoczuciu.

Nic z tych rzeczy. Chichoty i uśmiechy małego Earvina autentycznie nie miały końca i wszyscy, którzy znaleźli się w jego pobliżu – rodzice, rodzeństwo, dziadkowie i kuzyni – mieli dzięki niemu tyle zabawy i radości, że wkrótce prawie każdy miał ochotę stroić do chłopczyka głupie miny, wydawać śmieszne odgłosy, brać go na ręce i podrzucać w górę, aż zaczynał piszczeć, chichotać i rechotać.

Wyglądało to tak, jakby każdy próbował zwyciężyć w zawodach o to, kto bardziej rozśmieszy leżącego w kołysce małego pucołowatego brzdąca.

A jego radosna twarz rozświetlała się jeszcze bardziej za każdym razem, kiedy patrzył na kochającą go, serdeczną twarz mamy, która sama też nie mogła powstrzymać się przed uśmiechem.

„Jego mama ma piękny uśmiech – mówił w 2020 roku Greg Eaton, powtarzając opinię, która szybko stała się powszechna wśród rodziny i przyjaciół: że mały Earvin od samego początku miał z pewnością nie tylko uśmiech swojej mamy, ale odziedziczył po niej również ciepło, urok osobisty i magiczną osobowość. – Jest wspaniałą kobietą. Nic tylko się do niej przytulać”.

„O rany, kiedy ona cię obejmuje, naprawdę czujesz się przytulona” – dodaje Missy Fox, przyjaciółka rodziny Johnsonów.

Spośród całego cennego dziedzictwa zaczerpniętego od rodziny uściski były czymś wyjątkowym, co mały Earvin przeniósł pewnego dnia do świata koszykówki i wykorzystywał, żeby natchnąć kolegów z zespołu na niespotykanym poziomie emocjonalnym.

Ale to uśmiech wszystko spajał. W 1996 roku magazyn „Sports Illustrated” ogłosił, że Earvin Johnson jest posiadaczem jednego z dwóch najwspanialszych uśmiechów XX wieku. Do kogo należał ten drugi? Do Louisa Armstronga.

Wspaniała charyzma Magica była prezentem przede wszystkim od Christine.

„Mama lubi się dobrze bawić – stwierdzał wielokrotnie w kolejnych latach sam Johnson. – Uwielbia mówić, a ja to po niej odziedziczyłem”.

Naturalna więź matki z synem sprawiała, że na początku jego życia często zdarzało się, że kiedy ona się uśmiechała, uśmiechał się też on. To, że te uśmiechy w ogóle miały szansę przetrwać, było już samo w sobie cudem, biorąc pod uwagę, że Christine miała już czworo dzieci, które nie skończyły jeszcze pięciu lat, a wkrótce miały do nich dołączyć kolejne – trzy dziewczynki: bliźniaczki mniej więcej rok po Earvinie i wreszcie ostatnia córka jeszcze rok później.

Właściwie to gospodarstwo Johnsonów dość szybko stało się ośrodkiem dla niemowląt, w którym czas odmierzały zmiany pieluch, sesje karmienia i ogólny chaos, z którym młoda Christine musiała sobie jakoś poradzić.

Na szczęście do Lansing szybko przeprowadziła się jej teściowa, Lillie May Johnson, a także jej młodszy brat James, i oboje pomagali zapanować nad gromadką dzieci. Chłopcy zajmowali jedną sypialnię, dziewczynki drugą, a rodzice trzecią. Najnowszy noworodek trafiał raz tu, raz tam.

Młody Earvin najwyraźniej zdołał to wszystko jakoś przetrwać dzięki swojemu entuzjazmowi, co ujawnia podstawową życiową prawdę dotyczącą autentycznych zaraźliwych uśmiechów. Im więcej dziecko się śmieje, tym bardziej ludzie chcą, żeby śmiało się jeszcze bardziej. A najwięksi szczęśliwcy mogą korzystać ze swoich uśmiechów, śmiejąc się i wiodąc szczęśliwe życie.

Niektórzy uważają, że uśmiech Earvina juniora stał się najważniejszą siłą napędzającą jego życie, która nieustannie rywalizowała o emocjonalną dominację z jego uściskami. Oczywiście pojawiały się i inne elementy, ale jako pierwszy wymieniano zawsze jego uśmiech i pod wieloma względami to właśnie on był najważniejszy.

Dzięki jego uśmiechowi ludzie chcieli go zadowolić. I to było w jego życiu najistotniejsze. I sprawiało, że on sam też chciał ich zadowolić.

Jego rodzeństwo wspomina, że nawet potem, kiedy Earvin stawał się coraz większym dzieckiem, sprawiał wrażenie, że zawsze chce zadowolić matkę, nawet wtedy, kiedy dostawał od niej klapsa. Łzy jeszcze nie zdążyły mu wyschnąć, a on już przychodził do niej, uśmiechając się i próbując wkraść się na nowo w jej łaski.

Od samego początku uśmiech pomagał mu zmiękczyć każdego przeciwnika.

Niedługo potem zaczęły mu rosnąć zęby mleczne, idealnie pasujące do szerokiego nosa i wyrazistych ciepłych oczu, które możemy zobaczyć na wczesnych zdjęciach z przedszkola. Był wtedy prawdziwym słodziakiem, a jego główka zwisała delikatnie w niewinny sposób.

Odkrycie tajemniczego uroku gry w koszykówkę było kwestią czasu. „Gładka podłoga i okrągła piłka” – powiedział kiedyś trener Boston Celtics, Red Auerbach, tłumacząc idealną fizykę koszykówki.

Każdy, kto kiedykolwiek pokochał kosza, wie, że nauka tej gry obejmuje wiele etapów, zanim zawodnik naprawdę odnajdzie na drewnianym parkiecie sali gimnastycznej nirwanę.

Dobrym początkiem były na przykład zwinięte w kulkę skarpetki albo inne części prania uformowane w piłkę – zwłaszcza dla młodych chłopców zamieszkałych w stanie Michigan o kapryśnej pogodzie, w domu, w którym mama ustaliła surowe zasady dotyczące odbijania piłki. Spróbujcie zakozłować zwiniętymi w kulkę skarpetkami. Powodzenia. Ale przynajmniej już na samym początku mały Earvin przekonał się, że koszykówka wymaga wyobraźni. Oznaczało to, że narysowany ołówkiem znak wysoko na ścianie może funkcjonować jako kosz. Nie wolno było dunkować. Pierwsze wsady pakował do kosza na śmieci albo pustego pojemnika na ubrania. Ale to właśnie tutaj Earvin poznał zasady gry w koszykówkę, które w zimowe dni były mu bez końca wbijane do głowy przez starszych braci; a do rywalizacji zachęcał chłopców Earvin senior, który czasem w niedzielne popołudnia znajdował chwilę, żeby zasiąść przed telewizorem i pooglądać mecze NBA albo inne dyscypliny sportu.

Lily Pearl, siostra, wspomina ze śmiechem, że kobiety wolały raczej oglądać w telewizji inne rzeczy, ale że w niedzielne popołudnia w domu rządzili mężczyźni i ich mecze koszykarskie.

W ramach tych seansów można było podziwiać i potem naśladować wszystkie koszykarskie gwiazdy z lat 60. – Wilta Chamberlaina, Billa Russella, Jerry’ego Westa i wielu innych. Wszyscy byli cudownie utalentowanymi zawodnikami, a Earvin senior komentował ich popisy, mówiąc, jak należy grać w kosza.

Być może nikt nie wziął sobie do serca tych wykładów bardziej niż Earvin Johnson junior, w każdym razie pozostały one w jego pamięci już na zawsze jako niemal świętość. I nie bez powodu. W sporcie transmitowanym w telewizji po raz pierwszy od zarania amerykańskiej kultury można było podziwiać utalentowanych czarnoskórych mężczyzn, co kontrastowało z ich na ogół negatywną prezentacją w praktycznie każdym innym przekazie medialnym, będącym przejawem tej kultury. W gazetach, ulotkach reklamowych, czasopismach, widowiskach rozrywkowych, przemowach publicznych, niemych filmach, a potem filmach udźwiękowionych – wszędzie mieliśmy do czynienia z nieprzerwaną mową nienawiści.

W rzeczywistości to, w jaki sposób traktowały tę kwestię władze NBA, było dla Earvina seniora, wychowanego w rasistowskim systemie kastowym w Missisipi, dużo bardziej niesamowite i zaskakujące niż dla jego młodych dzieci. Dla ojca Magica, który do wszystkiego w życiu podchodził spokojnie i milcząco, który osiągnął pełnoletniość na początku lat 50., kiedy jego rodzinnym stanem targały akty przemocy wobec czarnoskórych mężczyzn, te niedzielne popołudnia stanowiły chwilę wolności, która na migoczącym czarno-białym ekranie telewizora wydawała się niewinna i nonszalancka. Niewielu Amerykanów było jeszcze wtedy w stanie wyrazić albo opisać znaczenie tych momentów, ale z pewnością zapisały się one głęboko w sercach Johnsonów i wielu innych rodzin.

NA MAIN STREET

Lata dzieciństwa mijały, a wraz z nimi rosło milczące uznanie dla Earvina juniora, które poza wieloma innymi rzeczami sprawiało też, że od samego początku dorabiał się coraz to nowych miłych przezwisk. Szybko zaczęto go nazywać Junebug (Świetlikiem), EJ-em, E albo Juniorem. Każdy z tych przydomków niósł ze sobą nowe znaczenia i nadawał rys tożsamości młodej osoby; było to z pewnością dobre przygotowanie do czasów, kiedy chłopak musiał sobie radzić z byciem jednocześnie Earvinem i jego alter ego – Magikiem. Jego życie miało w przyszłości obfitować w modne i efektowne przezwiska.

Skoro już dostał od ojca odpowiednie instrukcje, wiadomo było, że nie upłynie dużo czasu do momentu, aż zacznie szaleć na punkcie koszykówki, niezależnie od tego, jaka będzie pogoda. Boisko przecież zawsze można odśnieżyć.

A kiedy pogoda się poprawi?

W ciepłe dni w Michigan było tak jasno, jakby samo słońce zdawało sobie sprawę, że lato trwa krótko, więc trzeba je spędzać tak intensywnie, jak się da, i wykorzystywać każdą chwilę. Niebo było błękitne i czyste, jakby ktoś je opakował w przezroczystą folię. W całej okolicy uważano, że nikt nie wykorzystuje tych pięknych dni tak dobrze jak młody Earvin, który kozłował wysoko prawą ręką, a piłka odbijała się od chodnika wszędzie tam, gdzie akurat szedł. Kozłował nawet w sklepie i w drodze do niego; nie przejmował się siatką z zakupami, którą trzymał ostrożnie w lewej ręce, ani nierównościami chodnika, otaczającego jego dom z trzema sypialniami i jedną łazienką na Middle Street, niedaleko głośnej fabryki Oldsmobile’a, w której Earvin senior zaliczał każdego dnia długą wieczorną zmianę, zaharowując się na etacie spawacza wśród latających we wszystkie strony iskier.

Choć dzieci dopiero później pojęły prawdziwy wpływ ojca, jego przykład szybko zaczął odciskać piętno na życiu każdego z nich. Długie godziny przepracowane w fabryce, dziury wypalone w ubraniach i inne dowody ciężkiej, intensywnej pracy fizycznej, wysiłki podejmowane w ramach dodatkowych prac dorywczych, wreszcie stworzenie własnej firmy zajmującej się zbiórką odpadów – to wszystko prowadziło do totalnego wyczerpania, kiedy wracał do domu późno w nocy i ze zmęczenia często zasypiał w wannie. A potem codzienna wczesna pobudka, wywożenie śmieci, chwila wytchnienia podczas trzygodzinnej przerwy przed wyjazdem do fabryki o trzeciej po południu na kolejną długą zmianę. A jeśli jakimś cudem dostał dzień wolny, można było mu życzyć powodzenia, kiedy próbował się przespać, mając wokół siebie skaczące po domu, pełne energii młode potomstwo, albo gdy walczył o możliwość skorzystania z jedynej toalety.

„Ciężko pracująca, wielka rodzina – wspomina Greg Eaton. – Zdaje się, że dzieci mieli siedmioro: trzech chłopców i cztery dziewczynki. Ojciec pracował w fabryce samochodów, na taśmie, mieli też śmieciarkę, która wywoziła śmieci. Earvin i reszta chłopaków mu pomagali”.

Johnson opowiadał potem swojemu trenerowi z liceum, George’owi Foxowi, że jego ojciec jeździł po domach i zabierał śmieci od właścicieli, a potem wywoził je na wysypisko. Pewnego razu, kiedy rozmawiali o tym, jak ciężko pracuje, Earvin senior opowiedział: „Kiedy byłem mały, jeździłem z tatą furgonetką, wywoziliśmy śmieci. Pewnego dnia wziąłem pojemnik i wywaliłem z niego śmieci na chodnik. Tata siedział w śmieciarce, wyjrzał przez okno i zapytał: »Earvin, opróżniłeś ten pojemnik?«. Przytaknąłem, a tata powiedział mi wtedy: »Earvin, nie zostawiamy nieruchomości w takim stanie, to nie może tak wyglądać. Masz tam wrócić, posprzątać te śmieci i wszystko, co leży wokół pojemnika«. Kazał mi tam wrócić i wszystko wyzbierać. To był pierwszy i ostatni raz, nigdy więcej nie musiał mi tego powtarzać”. Ojciec Magica powiedział, że przez całe życie w pracy zawodowej pozostawał wierny tej zasadzie: nigdy nie rób nic na pół gwizdka, rób wszystko tak, jak trzeba. I dodał, że była to najistotniejsza rzecz, jakiej go ktokolwiek kiedykolwiek nauczył.

Często wspierał takie lekcje własnym treściwym przekazem na temat etyki pracy i osobistej odpowiedzialności. „Masz wybór – mawiał. – Albo będziesz zapieprzał jak dziki, albo zdechniesz jak świnia”.

Ta jego determinacja, żeby pracować, pracować i raz jeszcze pracować, w pewnym momencie prawie go zabiła. Młody Earvin miał wtedy 12 lat. Ojciec zwykł ignorować ból, nawet kiedy był nie do zniesienia, aż w końcu niemal umarł na zapalenie wyrostka robaczkowego. Nie przejmował się zaburzeniami widzenia, błyskawiczną utratą wagi ani częstym oddawaniem moczu, bo próbował pracować w fabryce tak długo, jak to było możliwe – aż w końcu zdiagnozowano u niego cukrzycę. Nigdy nie myślał o sobie, ważne było dla niego tylko to, żeby zarobić na potrzeby rodziny.

„Zawsze miał nadzieję, że coś w życiu osiągniemy – mówił Earvin junior o ojcu. – Nie chciał, żebym poszedł w jego ślady i zaharowywał się. Chciał dla mnie czegoś lepszego”.

Lekcje ojca i jego poświęcenie odcisnęły ogromne piętno na członkach rodziny, podobnie jak wysiłki Christine, która starała się wychować swoją sympatyczną trzódkę i odpowiednio nią pokierować  – a musiała wziąć pod uwagę, że każde z siedmiorga dzieci znajdowało się na innym, dynamicznie zmieniającym się etapie rozwoju (a liczba dzieci rosła do dziesięciu za każdym razem, kiedy dom odwiedzała trójka potomstwa Earvina seniora z poprzedniego związku). I działo się to, zanim wszystkie dzieci osiągnęły wiek szkolny, a Christine rozszerzyła wypchany do granic możliwości terminarz prowadzenia domu o etaty woźnej i pracownicy stołówki.

Każdy dzień był niekończącą się trąbą powietrzną, a po latach, kiedy oboje rodzice mieli już czas na to, żeby się nad tym zastanowić, nie potrafili ogarnąć umysłami, jak udało im się przetrwać w tym zatłoczonym ciasnym domu z jedną łazienką (Earvin junior wspomina, że od najmłodszych lat musiał się nauczyć szybko załatwiać swoje sprawy rano).

Pracowitość i poświęcenie rodziców dostrzegali nie tylko członkowie rodziny, ale cała okoliczna społeczność: „Kiedy tak ciężko pracujesz, masz tyle dzieci, wychowujesz je i wszystkie wyrastają na ludzi… – mówi Greg Eaton – to znaczy, że jesteś wspaniałym człowiekiem, że jesteście wspaniałym małżeństwem i że musicie głęboko wierzyć w Boga”.

W domu Johnsonów może i było niewiarygodnie ciasno, może i człowiek czuł się tam jak w oku cyklonu, ale pod powierzchnią chaosu i ciągłym ruchem kryły się solidne jak skała fundamenty.

Jedynym wytchnieniem w życiu pełnym pracy na dwóch zmianach były dla rodziców niedziele, a i to dopiero po porannej wizycie na mszy w kościele baptystów w Lansing, kiedy ładowali emocjonalne akumulatory wiarą, dzięki której wszystko w ogóle szło jakoś do przodu.

Eaton, który miał zostać odnoszącym niezwykłe sukcesy biznesmenem i filarem wspólnoty Lansing, wyrobił sobie opinię na temat Johnsona seniora, obserwując jego pracę w fabryce Fisher Body.

„Kiedy trafiłem do tej fabryki, miałem 18 lat. I zawsze rozmawialiśmy o sporcie” – wspomina Eaton. Johnson, który rzadko kiedy odkrywał się przed kimś, kogo poznawał, tym razem się otworzył i opowiadał o czasach, kiedy sam grał w koszykówkę w Missisipi. „Bez przerwy gadaliśmy o sporcie. Chodziliśmy razem na mecze. Lubił koszykówkę, w ogóle lubił sport”.

Earvin senior uwielbiał też samochody, uwielbiał markę Oldsmobile i swoją pracę – pomimo wyzwań i presji związanych z wykarmieniem rodziny, co było równoznaczne z koniecznością brania podwójnych zmian pięć albo sześć razy w tygodniu tylko po to, żeby mieć tę chwilę przyjemności i czasu wyłącznie dla siebie w niedzielę po południu.

Wydawało się logiczne, że młody Earvin, imiennik seniora, posiadacz tak wielkiego serca, nie będzie mógł się doczekać, żeby pójść w świat, wykonując życzenia ojca.

W latach 60. rodzinny aparat fotograficzny rzadko kiedy znajdował Świetlika, ale kiedy już tak się działo, młody Earvin wiedział, jak odwzajemnić uprzejmość: wgapiał się w obiektyw z szerokim uśmiechem i dumnie kozłował wysoko piłkę, siedział na ganku domu z podniesioną głową albo bawił się swoim jojo. A potem wychodził z domu, a sąsiedzi dostawali szału na dźwięk niekończących się, irytujących uderzeń gumowej piłki. Wstawał wcześnie rano i szedł na pobliskie boiska szkolne na Main Street, gdzie spędzał często całe letnie dni, zatracając się w koszykówce i czerpiąc z tego szaleńczą radość. Robił sobie przerwę tylko na szybki lunch w domu, a potem znów wracał na boisko. I tak bez końca. Całe jego życie toczyło się wokół piłki do koszykówki.

„Ludzie uważali mnie za wariata – mówił po latach Johnson. – Serio. O wpół do ósmej rano szli do pracy i mówili: »O, jest ten szalony Świetlik, znów gra w kosza«”.

„Zawsze tylko koszykówka, koszykówka i koszykówka, dzień i noc – wspominał jego ojciec. – Nigdy nie musieliśmy się martwić i zastanawiać, gdzie jest. Wiadomo było, że wystarczy pójść na Main Street. Zawsze tam był, razem z kumplami”.

„Od siódmego roku życia nie rozstawałem się z piłką do kosza – przyznał Johnson, kiedy miał 16 lat i wspominał swoje dzieciństwo. – Tata grał w koszykówkę, dorastając w Missisipi, moi dwaj wujkowie też byli nieźli. To chyba oni to we mnie zaszczepili”.

To, że był dużym dzieckiem, wiązało się oczywiście z różnymi wyzwaniami, ale nie widać tego na jego fotografii szkolnej, na której stoi w tylnym rzędzie z szerokim uśmiechem, odsłaniającym dziurę po brakującym zębie. „Już wtedy byłem duży jak na swój wiek – wspominał Magic. – Ale i tak wolałem grać z rówieśnikami”.

W trzeciej i czwartej klasie często obserwował uczniów starszych klas grających w kosza. „Kiedy starsi chłopcy schodzili z boiska, wchodziłem na nie i próbowałem naśladować to, co u nich podpatrzyłem – przyznał kiedyś w rozmowie z dziennikarzem sportowym Fredem Stableyem. – Ani się obejrzałem, jak zacząłem grać razem z nimi”.

Wymienia dwóch starszych chłopców, Charliego Forda i Boba Riddle’a – to oni mieli wpaść na pomysł zaproszenia go do rywalizacji, bo był tego samego wzrostu. „Wciągnęli mnie na boisko, gdzie były już inne starsze chłopaki – wspomina. – Byłem śmiertelnie przerażony. A oni po prostu grali, spuszczali mi łomot i doprowadzali mnie do łez”.

Ponieważ miał starsze rodzeństwo, płacz był dość dziwną reakcją, ale sam wzorzec został ustanowiony: odtąd zawsze, praktycznie na każdym etapie koszykarskiego rozwoju, grał przeciwko zawodnikom starszym i bardziej utalentowanym.

„Dostawałem solidne bęcki, ale czegoś się uczyłem” – przyznał kiedyś Johnson.

Dziennik „Lansing Journal Report” opisywał potem, że szkolne boisko położone było przy ruchliwej szosie, a grze w kosza zawsze towarzyszył tam odgłos ciężarówek pędzących pobliską autostradą I-496. „Boisko znajdowało się na popękanym asfalcie i było niewiele większe od patio. Z koszy zwisały poobrywane siatki, obręcze się chybotały, a niecelne podanie oznaczało, że trzeba będzie omijać jadące ulicą samochody”.

Magic wspomina, że nawet Earvinowi seniorowi udawało się sporadycznie znaleźć czas, żeby wpaść i rozegrać z synem mecz jeden na jednego. „Nigdy z nim nie wygrałem… Dał mi cenną lekcję: nie wolno grać z ojcem! Bo… kiedy grasz z ojcem, nie ma fauli, chyba że to on zagwiżdże. No i zna wszystkie sztuczki: przytrzymuje cię jedną ręką, po czym oddaje rzut drugą. Walnie cię, popchnie, a potem jeszcze sfauluje. Ale uwielbiałem go za to, bo dzięki temu stałem się twardzielem. Wiedziałem, że nie wygram z nim, płacząc i marudząc… i taki właśnie był jego cel”.

Świetlik namawiał też czasem na grę swojego brata Larry’ego, a nawet Quincy’ego i młodszą siostrę Evelyn. I przechodnie często byli świadkami pojedynków Earvina i Larry’ego. Ale nawet jeśli Earvin nie miał akurat do dyspozycji nikogo z rodzeństwa, radził sobie sam.

„Kiedy byłem dzieciakiem, często grałem sam ze sobą, jeden na jednego, na całym boisku” – opowiadał kiedyś.

Jego świat nabrał w pełni barw podczas sezonu 1966/67 w NBA, kiedy wraz z rodziną oglądali debiutującego rozgrywającego, Dave’a Binga, który tchnął życie w będących w stanie agonalnym Detroit Pistons. Earvin, tak jak inni chłopcy, na boisku na Main Street chciał się wcielać w kogoś konkretnego.

„Byłem Dave’em Bingiem w Detroit, a potem Wiltem w Lakers – wspomina. – I mówiłem do siebie: »Rusza Dave. Rzut z wyskoku. Tak jest!«. A potem, jak byłem Wiltem, to mówiłem: »Wilt wchodzi pod kosz, finger roll[4]. Tak jest!«. Zawsze oddawałem ostatni rzut swojej drużyny. Zawsze chciałem wygrać. Dzięki temu nauczyłem się wielu rzeczy. Jak kozłować, jak zbierać piłkę z tablicy, jak rzucać. Oglądałem mecze w telewizji i nie mogłem się doczekać, kiedy będę mógł spróbować czegoś nowego”.

„Bardzo lubił Wilta – wspominał jego ojciec. – Chciał być Wiltem”. Wilt był najwyższym, najpotężniejszym i najbardziej dominującym zawodnikiem wśród pokazywanych w telewizji koszykarskich bogów.

Szkoła Main Street zapewniała Johnsonowi nie tylko boisko koszykarskie. To tutaj po raz pierwszy pokazał się światu, bo zarówno szkoła, jak i samo Lansing oferowały mu w latach 60. mnóstwo fascynujących możliwości.

Eaton był jednym z dwóch późniejszych mentorów, którzy szybko zwrócili uwagę młodego Earvina, bo stanowili wspaniały przykład jako młodzi biznesmeni z aspiracjami i ważne postaci lokalnej społeczności.

W szkole Main Street Johnson poznał też drugiego przyszłego biznesmena Afroamerykanina, Joela Fergusona. Po pewnym czasie Ferguson miał się stać pierwszym czarnoskórym burmistrzem Lansing i wieloletnim członkiem zarządu Michigan State University. Ale wtedy, w latach 60., był tylko zwykłym młodym człowiekiem, który zarządzał boiskiem i letnimi zajęciami w szkole.

„To tutaj Earvin nauczył się grać w koszykówkę” – powiedział z dumą w 2020 roku Ferguson.

Wszystkie te okoliczności brzmią prawie tak, jakby ktoś je sobie wymyślił, jakby dorobił je post factum, próbując stworzyć idealny obraz młodości Earvina Johnsona, ale dokładniejsza analiza potwierdza, że jego dojrzewanie przebiegało w sposób niezwykle organiczny – począwszy od nauki w szkole Main Street, aż po wiele godzin spędzanych w lokalnym Boys Club.

Co oczywiście nie znaczy, że życie młodego Earvina było pozbawione dramaturgii czy wypadków losowych. Kiedy miał dziewięć lat, niewiele brakowało, by utonął. W ostatniej chwili ratownik wyciągnął go nieprzytomnego z basenu. Po tym incydencie już zawsze będzie się bał wchodzić do wody na głębokość większą niż do pasa.

Ale jeśli popełniał poza tym jakieś grzeszki w młodym życiu, to nie było to z pewnością nic poważnego albo różniącego się od wydarzeń z życia innych dzieci. Na przykład ojciec odkrył kiedyś, że Świetlik podkrada słodycze z pobliskiego sklepu, sprawił mu lanie i odesłał tam z powrotem, żeby przyznał się do tego, co zrobił. A kiedy Earvin dojrzewał, do mistrzostwa doprowadził sztukę unikania obowiązku koszenia trawy, żeby móc więcej grać w koszykówkę. Ot, typowe grzeszki młodości.

Zarówno matka, jak i ojciec deklarowali, że przez te wszystkie lata ich syn nie sprawiał im praktycznie żadnych kłopotów. Wyglądało to aż zbyt pięknie.

„Wcale nie był doskonały” – mówił Charles Tucker, ale ani on, ani inni mieszkańcy Lansing nie potrafią sobie przypomnieć żadnych dowodów na ewentualne problemy z młodym Earvinem.

Na początku podstawówki napotkał swojego pierwszego rywala z prawdziwego zdarzenia: Jaya Vincenta, wysokiego dzieciaka ze szkoły we wschodnim Lansing. Była to zapowiedź kariery pełnej wielkich rywalizacji, między innymi z Larrym Birdem, Isiahem Thomasem i Michaelem Jordanem. W każdym razie, nie licząc braci, pierwszym rywalem Magica był wysoki chłopak z drugiego końca miasta.

„Poznałem Earvina Johnsona w trzeciej klasie – wspominał Vincent w 2019 roku. – Reprezentował szkołę Main Street. Miał dziewięć lat, tak jak ja. Ja byłem zawodnikiem Holmes Street, przyjechali do nas i rozgrywaliśmy z nimi mecz, a ja do dziś o tym opowiadam. Wygraliśmy wtedy jednym punktem, a Magic po meczu podszedł do sędziego odpowiedzialnego za liczenie punktów i zaczął z nim rozmawiać. I nie wiem, co się stało, chyba skorzystał z jednej ze swoich magicznych sztuczek, bo nagle wynik został zmieniony i to oni wygrali. Zawsze tę historię opowiadam. Śmiejemy się z tego do dzisiaj. Wszystko miało miejsce, zanim został Czarodziejem, ale już wtedy korzystał z tych swoich sztuczek”.

Te pierwsze mecze, oczywiście na małą skalę, miały się okazać przedsmakiem rywalizacji, która trwała w liceum, aż do czasów, kiedy zostali kolegami z drużyny na studiach.

Vincent wspomina, że już w trzeciej klasie Świetlik miał skłonności do walki o defensywną zbiórkę i ruszania spod własnej tablicy do kontrataku. „Byliśmy mniej więcej tego samego wzrostu. Mieliśmy raptem po dziewięć lat i mierzyliśmy jakieś 150 centymetrów. Jak na nasz wiek byliśmy całkiem duzi. Ale on był naprawdę chudy. Zawsze byłem lepiej zbudowany od niego”.

Można uznać, że to właśnie w Main Street młody Earvin zaczął pokazywać charakter, głęboką inteligencję emocjonalną, spryt i wszystkie cechy, które powracały zawsze w opowieściach, jakich w Lansing słuchała jego matka, gdziekolwiek poszła, z kimkolwiek się spotkała.

Christine Johnson wspomina, jak w 1992 roku wpadła na jedną z nauczycielek swojego syna z podstawówki. Kobieta opowiedziała jej historię o tym, jak Earvin pomógł jej zapanować nad totalnym chaosem w klasie. „Śmiała się i zaczęła mi o tym opowiadać. To był pierwszy dzień szkoły i pierwszy dzień jej pracy jako nauczycielki. Earvin wstał i powiedział całej klasie, żeby usiedli na swoich miejscach, żeby dobrze się zachowywali. I że mają się słuchać nauczycielki. Podobno po tych słowach wszyscy się uspokoili i zrobili to, co kazał”.

Tą nauczycielką była Greta Dart, która uczyła go w piątej klasie. Młoda niebieskooka blondynka miała niewiele ponad 150 centymetrów wzrostu i szybko zaczęła okazywać mu życzliwość, a on wspominał potem, że się w niej zadurzył. Jej mąż Jim był kierowcą ciężarówki do przewożenia napojów, a potem trenerem koszykarskim młodego Earvina. Państwo Dartowie, bezdzietni, byli pierwszymi spotkanymi przez Magica białymi ludźmi, którzy wywarli na niego wpływ.

Kiedy chłopcy ze szkoły chcieli założyć drużynę i potrzebowali kogoś dorosłego, kto ją poprowadzi, Jim Dart, który był fanatykiem koszykówki i sam grał w lokalnych ligach, został pierwszym szkoleniowcem Earvina.

„Trenował mnie w szóstej klasie, bardzo mi pomógł i do dziś jest dla mnie kimś bardzo ważnym – wspominał Johnson w rozmowie ze »State Journal«, kiedy był już w liceum. – Naprawdę ważnym. Wysłał mnie na kilka obozów koszykarskich i mogłem tam się wiele nauczyć”.

Już wkrótce Dart zabierał młodego Earvina ze sobą, gdy rozwoził napoje do okolicznych sklepów, i żartował, że droga zabiera mu dużo więcej czasu niż zwykle, bo chłopak zaczepia ludzi w sklepach i zaczyna z nimi gadać.

„Kiedyś go zatrudniłem, żeby skosił mi trawę. I myślałem, że to robi, bo słychać było odgłos kosiarki – opowiadał kiedyś Dart Josephowi Daltonowi. – Ale kiedy wyjrzałem na zewnątrz, okazało się, że kosiarka kręci się w kółko na jednym końcu trawnika, a Earvin stoi na drugim i z kimś gawędzi”.

W ciągu tych wszystkich lat Dartowie stali się dla Johnsona kimś w rodzaju drugiej rodziny – nazywał ich rodzicami chrzestnymi. Zawozili go na zawody, pomagali w opłacaniu obozów i innych atrakcji, pilnowali jego postępów w nauce, no i pozwalali mu odetchnąć od życia w ciasnym domu przy Middle Street.

Identyfikacja ewentualnych sojuszników i przyszłych ulubieńców zajmuje nauczycielom w szkołach publicznych niewiele czasu, więc ten niezwykle pozytywny wielki dzieciak o imieniu Earvin już od najmłodszych lat znajdował się w czołówce nauczycielskich rankingów.

„Był spokojnym chłopakiem i dobrym uczniem” – powiedziała kiedyś w rozmowie z „Lansing State Journal” jedna z jego nauczycielek, Dorothy Tomaschek.

W piątej klasie miał już prawie 170 centymetrów wzrostu i wciąż rósł. Gwałtowny rozwój oznaczał, że nauka musiała od teraz rywalizować z miłością do koszykówki. I wkrótce ta druga znalazła się na pierwszym miejscu – tak bardzo się w nią zaangażował już jako dziecko.

Ale zdarzały się chwile, kiedy trzeba było ustalić priorytety, i ta rola przypadła Grecie Dart. Gdy zaczął dostawać gorsze stopnie, nalegała, żeby zrezygnował z występu w meczu o mistrzostwo ligi młodzieżowej, by nadrobić zaległości szkolne.

„Bardzo dobrze go dyscyplinowała – wspominał w 2019 roku George Fox, który potem był trenerem Magica w liceum. – Zawsze opowiadał tę historię i wiadomość o tym, że nie pozwoliła mu zagrać w meczu o mistrzostwo, bo kiepsko radził sobie z nauką, szybko się rozeszła”.

Warto odnotować, że dorastający Johnson opowiadał później to zdarzenie licealnym trenerom, co pokazuje, jak wysoki miał poziom inteligencji emocjonalnej – chciał w ten sposób pokazać, że jest skromny i że ma takie same wartości jak trenerzy. To niesamowite, że niepełnoletniemu koszykarzowi z taką łatwością przychodziło dzielenie się tą osobistą historią ze szkoleniowcami.

Przede wszystkim jednak była to celowa zagrywka Johnsona, który sprawdzał, czy jego wola walki może zwyciężyć w starciu z dyktatem nauczyciela. Earvin wspominał, że mimo zakazu pani Dart pojawił się na meczu i nawet chciał w nim zagrać, ale trener się na to nie zgodził. Chłopak musiał cały mecz przesiedzieć w męczarniach na trybunach.

Jego złość i rozczarowanie były tak duże, że na jakiś miesiąc zepsuły jego relację z Gretą Dart, ale przekaz, który otrzymał młody chłopak, był jasny. W końcu się pogodzili, a Earvin docenił to, że Greta tak się o niego troszczy.

Ale całkiem jasna stała się jeszcze jedna rzecz. To, że jego miłość do koszykówki jest już totalna. I cokolwiek miałoby jej stanąć na drodze, wywołałoby ostry sprzeciw.

ZMIANY

Duchowo matka Johnsona była wtedy związana z Kościołem Baptystów w Lansing, tak jak wiele poprzednich pokoleń jej rodziny, ale któregoś dnia do jej drzwi zapukała miła kobieta z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego. Christine Johnson od dawna uczyniła studiowanie Biblii jedną z najważniejszych czynności swojego pełnego zajęć życia, a dyskusja z tą kobietą z początku ją zaintrygowała, a potem szybko doprowadziła do poważnej zmiany w całym życiu jej i jej bliskich.

Kościół Adwentystów Dnia Siódmego jest w dużej mierze protestancką odmianą religii chrześcijańskiej, wykorzystującą elementy teologii luterańskiej, wesleyańskiej, arminianistycznej i anabaptystycznej, a także innych nurtów, w tym ortodoksyjnego judaizmu. Ale najważniejszą misją Adwentystów Dnia Siódmego jest interpretacja Pisma Świętego, zgodnie z którą wierzą oni, że to sobota jest siódmym dniem tygodnia i dniem świętym.

Obchody dnia świętego rozpoczynają się w piątek wraz z zachodem słońca, a kończą o zachodzie słońca w sobotę. Wiara wymaga regularnego studiowania Biblii, produktywności, zakazuje też jedzenia wieprzowiny, konkretnych ryb i innych zwierząt uważanych przez Biblię za nieczyste.

Christine Johnson bardzo szybko przejęła styl życia Adwentystów Dnia Siódmego, bo uznała, że reprezentuje on głębsze podejście do jej wiary. Efektem było zamieszanie, które pogrążyło jej troskliwie zorganizowane życie rodzinne w totalnym chaosie. Wraz z nią wyznanie zmieniły córki, ale synowie stanęli po stronie ojca, który trzymał się Kościoła Baptystów i kanapek z szynką.

Życie Johnsonów kręciło się wokół nieustannej pracy przez sześć dni w tygodniu i niedzielnej wizyty w kościele. Earvin senior poważnie traktował swoją wiarę i czuł się z nią bardzo komfortowo (jego ojciec Jesse był diakonem w Alabamie). A nowe wyznanie matki totalnie przekalibrowało całe ich życie, bo zaczęli bardzo ortodoksyjnie traktować sobotni szabas (co oznaczało brak jakichkolwiek aktywności od piątkowego wieczoru aż do soboty do 17).

Niemal całkowite skupienie się ich syna na koszykówce oznaczało często mecze ligi młodzieżowej rozgrywane w sobotnie poranki, a nowa wiara stanowiła zagrożenie i dla rozgrywanych w piątkowe wieczory meczów reprezentacji liceum, i dla porannych meczów sobotnich.

Przez wiele miesięcy wyglądało to tak, jakby ktoś zrzucił na ich życie bombę, aż w końcu Earvin senior zdecydował się na zmianę. Zaczął chodzić razem z żoną do kościoła w sobotę, a potem brał udział w mszy niedzielnej. Dzięki temu ich związek przetrwał i powróciła harmonia zrodzona z wzajemnych poświęceń. Dzieciaki mogły odetchnąć z ulgą.

Trudno się dziwić, że z powodu konfliktu między obojgiem państwa Johnsonów również młody Earvin na pewien czas pogubił się w swoim życiu duchowym. Jego trenerzy z liceum nie przypominają sobie, żeby jawnie opowiedział się po stronie jakiegoś wyznania, nie pamiętają, żeby modlił się przed meczami, ani w ogóle wykonywał jakieś czynności kojarzące się z wiarą. Prawie jakby unikał tego tematu po rodzinnym kryzysie.

„Niektórzy mówią o swojej religii, inni żyją w zgodzie z nią” – mówi Charles Tucker, ostrzegając przed próbami nadinterpretowania tego, że Johnson unikał przesadnie religijnego podejścia do koszykówki.

Czas, który młody Earvin spędzał w kościele z ojcem, wyglądał inaczej. Chodził na mszę, bo jego życie rodzinne zawsze tego wymagało. Leon Stokes, który był wtedy w piątej klasie, rok niżej od Earvina, wspomina, że uczęszczał razem z nim na niedzielne zajęcia w Kościele Baptystów. „Kiedy nauczyciel zadawał pytanie, zazwyczaj rękę podnosiłem ja albo Earvin” – wspomina Stokes, który został potem przewodniczącym organizacji National Honor Society, zrzeszającej uczniów amerykańskich szkół średnich.

Johnson śpiewał nawet w chórze razem z Earvinem seniorem. Jego miłość do muzyki i śpiewu wydawała się tak silna, że matka zaczęła mieć nadzieję, że to właśnie okaże się jego powołaniem. Śpiewał wszędzie, nie tylko w chórze. Na rogu ulicy, kiedy razem z kumplami wykonywali a capella najwspanialsze przeboje tamtych czasów. Pod prysznicem. Zawsze, gdy przebywał w towarzystwie rodziny i przyjaciół, prędzej czy później zaczynał śpiewać jakąś piosenkę.

„Świetnie wychodziło nam My Girl” – wspominał czasy, kiedy miał 11 lat. Śpiewał tę piosenkę z kumplami na rogu ulic Middle i Williams, wykorzystując choreografię zespołu The Temptations. „Zawsze robiliśmy te charakterystyczne kroczki: krzyżujesz nogi, robisz krok, a potem wykop. No i oczywiście, kiedy nadchodzi twoja kolej, żeby zaśpiewać »my girl«, krzyżujesz ręce na piersiach, zakrywając serce”.

Choć z początku czuł się niekomfortowo z Adwentystami Dnia Siódmego i z nauczycielami, którzy zmuszali go do opuszczania meczów, ze wszystkich relacji wynika, że wiódł szczęśliwe i spokojne życie.

To wtedy wszystko się zaczęło – połączenie jego stylu gry, zamiłowania do muzyki i wyczucia rytmu zaowocowało wyjątkowym sposobem, w jaki podchodził do swoich występów. „To było fajne, bo ludzie od razu zaczynali cię oceniać – tłumaczył Johnson w 1980 roku w rozmowie z Josephem Daltonem. – Albo jesteś dobry, albo nie. Wóz albo przewóz. I od razu było widać, że nie jesteś dobry, bo tłum mówił: bla, bla, bla. Stali naokoło. Ale jeśli też zaczynali tańczyć, to było wiadomo, że jest dobrze. To byłem cały ja. Ja i moja muzyka”.

Szkolne występy koszykarskie zaczęły przynosić mu rozgłos i bardzo mu się to podobało. Uwielbiał to, że staje się znany jako chłopak, który kocha koszykówkę i bez przerwy w nią gra.

Leon Stokes chodził z Johnsonem do kościoła, ale pamięta też, że obserwował go w akcji na boisku, w szóstej klasie. „Wciąż mam żywo w pamięci to, jak Earvin, już jako młodziutki chłopiec, zaliczał kolejne udane no-look passy” – mówił Stoke w 2000 roku, dodając, że w tamtych czasach wcale się zbyt często takich podań nie widywało, a już na pewno nie na boiskach szkoły podstawowej.

I rzeczywiście, koszykarska pewność siebie Johnsona z każdym dniem się zwiększała, nawet wtedy, kiedy w innych obszarach życia zaczynało być z tym gorzej. Ci, którzy go wtedy znali, wspominają go jako kogoś, kto nie potrafił się wysłowić, choć próbował jakoś to skrywać za uśmiechem i wyluzowanym zachowaniem. Ale był jeszcze jeden problem, który zaczynał przeszkadzać jego poczuciu własnej wartości.

Dla nauczycieli zaczynało być jasne, że młody Earvin ma problemy z czytaniem – dysleksję. Na początku nauki szkolnej bywał tym ogromnie zażenowany. W gimnazjum dysleksja sprawiała, że w testach z czytania miał wyniki świadczące o niemal dwuletnim opóźnieniu względem rówieśników. W tamtych czasach naukowcy dopiero zaczynali rozumieć, że dysleksja wynika z problemów z percepcją, a nie z braku inteligencji. Ale on o tym wtedy nie wiedział, a problem narastał i sprawiał, że Earvin czuł się coraz bardziej niepewnie.

Potem wspominał, że w pewnym momencie Greta Dart zasugerowała mu zajęcia w szkole letniej, żeby nadrobić problem z czytaniem. Earvin nie miał na to ochoty. Lato było dla niego czasem wyjątkowym. Ale zgodził się, bo chciał ze swoim problemem powalczyć.

W dzieciństwie starał się przeciwdziałać kłopotom z czytaniem, wykazując wyjątkowy poziom dojrzałości i inteligencji emocjonalnej. Wrodzona umiejętność rozumienia innych i tego, jak budować z nimi relacje, bardzo pomagała mu w życiu codziennym. Na przykład jego trenerzy z liceum byli zaskoczeni, kiedy dopiero po latach dowiadywali się, że cierpiał na dysleksję. Uważali go za niebywale pojętnego ucznia, który potrafił przetwarzać złożone informacje, a potem przekazywać je kolegom z drużyny. Miał tę umiejętność, bo potrafił uważnie słuchać. Szkoleniowcy nie przypominają sobie ani jednego przypadku, żeby musieli mówić mu coś więcej niż raz. Przyswajał wszystkie informacje od razu i między innymi dlatego tak dobrze się go trenowało.

Eksperci zrozumieli potem, że proces dostosowywania się do dysleksji można ułatwić, jeśli dziecko bardzo się czymś interesuje. W przypadku młodego Earvina takimi dziedzinami były oczywiście koszykówka i muzyka. Obie te pasje były pogłębiane przez telewizję, coraz bardziej powszechną i odciskającą piętno na praktycznie każdym z pokolenia ówczesnego wyżu demograficznego. I nie chodziło tylko o NBA, mecze koszykówki uniwersyteckiej i transmisje z innych dyscyplin sportu. Earvin i jego rodzeństwo przesiadywali przed telewizorem, zafascynowani mnogością możliwości, i regularnie oglądali przeróżne programy telewizyjne z lat 60., w których występowali tylko biali aktorzy – Mannix, The Man from U.N.C.L.E., Barnaby Jones i inne. Ale sieci telewizyjne zaczynały też wtedy pokazywać programy z czarnoskórymi bohaterami, takie jak Sanford and Son, Julia albo The Flip Wilson Show. Johnson mógł też spędzać sobotnie popołudnia w lokalnym kinie, z oczami wgapionymi w wielki ekran. W tym miejscu, które miało się okazać ważne dla jego przyszłości, czuł się bardzo szczęśliwy.

Podobnie jak w przypadku całego jego pokolenia, film i telewizja pomogły mu w kształtowaniu pomysłów i marzeń na przyszłość. Oglądane seriale i filmy fabularne dawały mu, tak jak wszystkim Afroamerykanom na początku lat 70., jeszcze głębsze poczucie tego, jak będzie się czuł w świecie zdominowanym przez białych. Timing okazał się idealny. Już wkrótce cały ten świat miał wedrzeć się do jego życia.

4 Rzut oddawany dłonią od dołu, przy którym zawodnik w ostatniej chwili muska piłkę koniuszkami palców i podkręca, aby nadać jej odpowiednią rotację.

Rozdział 3

WSIADAJ DO AUTOBUSU

Podczas całego okresu wspólnego dorastania Earvin i jego brat Larry toczyli zdrową braterską rywalizację, nie tylko koszykarską. Dwaj wysocy młodzieńcy spali w zatłoczonym domu Johnsonów w jednym łóżku, co oznaczało, że podczas zimnych michigańskich nocy wojowali o koc albo kłócili się, gdy jeden nieświadomie kopnął drugiego i wybudził go ze słodkiego snu.

Ale w kwestii koszykówki ich rywalizacja graniczyła z obłędem.

Larry był o dwa lata starszy, ale to Earvin był wyższy. Zainspirowani miłością ojca do koszykówki, obaj chłopcy podchodzili do tej dyscypliny z niepohamowaną pasją i żądzą zwycięstwa, która od zawsze charakteryzowała najlepszych graczy. Było to widać na pierwszy rzut oka, kiedy analizowało się ich zestaw umiejętności, który pozwala dobrym trenerom rozpoznać, czy zawodnik poświęca wiele godzin na grę i eksperymentowanie z jej różnymi aspektami. Mówiąc w skrócie – Earvin i Larry dawali radę.

Tak jak to ma miejsce w każdej owocnej braterskiej rywalizacji, tutaj również mieliśmy do czynienia z idealną wręcz synergią. Larry był partnerem sparingowym Earvina podczas tak wielu pojedynków na ulicznym boisku, że z pewnością zasługuje na uznanie za wkład w rozwój umiejętności Earvina i jego wyjątkowego stylu gry.

„Larry też był dobrym koszykarzem – mówi Dale Beard, przyjaciel Johnsona, partner z drużyny licealnej, a wreszcie świadek na ślubie w 1991 roku. – Earvin zawsze chciał być Wiltem Chamberlainem, a Larry chciał być Earlem »The Pearlem« Monroem. Albo Waltem Frazierem czy innym obrońcą, który akurat w tym tygodniu zabłysnął w telewizji”. Earl the Pearl, znany również pod przezwiskiem Black Jesus, z pewnością wpadł Larry’emu w oko. Niedługo później wpadł też w oko Earvinowi – bo miał szeroki wachlarz akcji, który był jak na tamte czasy bardzo nowatorski i odważny.

„Oglądałem wtedy grę Larry’ego – mówi Leon Stokes, jeden z kolegów Earvina z drużyny licealnej, który jako dziecko spędzał sporo czasu, podglądając starszych zawodników na boisku przy szkole Main Street. – Był drugim najlepszym Earlem Monroem, zaraz po samym Earlu. Larry był naprawdę dobrym grajkiem”.

„Ci dwaj sporo razem grali – powiedział Dale Beard w 2019 roku. – W stylu brata Earvin rozpoznawał najlepsze akcje Earla. I mówił: »Słuchajcie, Larry chce być drugim Earlem Monroem. A ja chcę być drugim Wiltem Chamberlainem«. I we własnej grze starał się łączyć style obu tych zawodników”.

Earvin był coraz bardziej zaintrygowany Monroem, zwłaszcza kiedy dowiedział się od jednego z przyjaciół ojca, że inny przydomek koszykarza to Black Magic (Czarny Czarodziej).

Johnson opowiadał potem, że kiedy grał sam ze sobą na całym boisku, to po jednej stronie był Wiltem, a po drugiej Earlem. W 2019 roku Dale Beard tłumaczył, że właśnie wtedy Magicowi otworzyły się oczy na to, w jaki sposób chce grać w kosza: „Myślę, że kiedy tak trenował, to choć był wysoki, rozwijał jednocześnie umiejętności rozgrywającego. I potem już jakoś poszło”.

Oj, poszło. Tak właśnie ukształtowała się tożsamość Earvina Johnsona jako koszykarza.

Z perspektywy czasu wydaje się to niesamowite, że taki ponadwymiarowy, szybko rosnący chłopak jakimś cudem był w stanie włączyć do swojego stylu gry takie zagrania pomimo typowej dla jego wieku niezdarności. W siódmej klasie mierzył już 183 centymetry, a potem miał skok wzrostowy i dwa lata później w gimnazjum osiągnął wzrost 195 centymetrów. Później będzie tłumaczył, że udało mu się uniknąć niezdarności, bo praktycznie bez przerwy grał w koszykówkę.

Przez młode życie Johnsona wciąż przewijał się Larry, który z jednej strony był rywalem, a z drugiej – wzorem do naśladowania. Ale co najlepsze, ich rywalizacja stworzyła podwaliny pod braterską miłość, która miała przetrwać całe życie.

Niestety, przyczyniła się również do głębokiego bólu, który trawił rodzinę Johnsonów przez dziesięciolecia i przysporzył młodemu Earvinowi poważnych i złożonych problemów.

Kiedy bracia byli jeszcze młodzi, obaj bardzo marzyli o tym, żeby grać dla liceum Sexton, które stanowiło jedno z centrów lokalnej społeczności i znajdowało się niedaleko ich domu. Jedną z ich rozrywek było chodzenie na mecze trenowanej przez Claytona Kowalka drużyny koszykarskiej Sexton, która była jedynym w okolicy szkolnym teamem mającym na koncie dwa mistrzostwa stanowe z rzędu, zdobyte na początku lat 60.

W dniach meczów w hali Sexton było bardzo głośno, a bracia mogli sobie wyobrażać, że sami są tutaj gwiazdami i wychodzą na parkiet w blasku reflektorów. Właśnie z taką myślą codziennie zasypiali i pogrążali się w młodzieńczych marzeniach.

Wszystko to się zmieniło, gdy w ich życia wkroczyła wielka społeczna zmiana: starsze rodzeństwo – Larry, Lily Pearl i Quincy – miało wstawać wcześnie rano, wsiadać do autobusu i jechać przez całe miasto do liceum Everett, w którym uczyli się praktycznie sami biali. Decyzja ta była elementem szeroko zakrojonego programu integracji rasowej wdrażanego w szkołach w Lansing, w ramach którego czarnoskórzy uczniowie dojeżdżali autobusami do Everett. Było to dla Johnsona tym bardziej niezrozumiałe, że w Sexton, czyli szkole, która znajdowała się najbliżej ich domu, wśród uczniów panowała już równowaga rasowa.

Poważna zmiana zbiegła się w czasie z adaptacją rodziny Johnsonów do nowej wiary Christine, co jeszcze bardziej skomplikowało ich życie, w którym już wcześniej panował potężny zamęt. Ale skoro rada szkoły uznała, że mają wsiąść do autobusów, to wsiedli. Starsze rodzeństwo Earvina każdego dnia dołączało tym samym do grupy około setki afroamerykańskich uczniów jadących do liceum Everett, do którego w sumie uczęszczało około 2500 młodych ludzi, z czego 99 procent było białych.

Konkretnym celem programu było rozpoczęcie wspólnej nauki młodych Afroamerykanów i białych, żeby mogli razem uczestniczyć w lekcjach, grać w reprezentacji szkoły i więcej się o sobie nawzajem dowiedzieć. Plan na przyszłość zakładał, że w ramach testowania programu integracji rasowej do Everett z każdym kolejnym rokiem wożonych będzie coraz więcej czarnoskórych uczniów.

Wiele spośród innych szkolnych systemów w północnych i zachodnich Stanach znajdowało się pod federalnym nakazem sądowym i miało obowiązek dowożenia uczniów do szkół w ramach integracji. Lansing wtedy jeszcze takiego nakazu nie miało, ale władze szkół same rozpoczęły ten proces, przewidując konieczność przeprowadzenia zmian. Początek lat 70. przyniósł próby wyeliminowania segregacji w całym kraju, ale w wielu miejscach sam pomysł dowożenia czarnoskórej młodzieży autobusami do szkół wywoływał akty gniewu i przemocy. W Lansing plan obejmował również integrację szkół podstawowych, które zwykle przyjmowały uczniów z rejonu, czyli najbliższej okolicy.

Ani Afroamerykanie, ani biali nie byli z takiego rozwiązania zadowoleni. W wyniku tej decyzji doszło nawet do ponownych wyborów władz szkoły i większość zarządu straciła stanowiska.

W Everett problemy zaczęły się prawie od razu. Niektórzy biali studenci zaczęli rzucać kamieniami w pierwsze autobusy z czarnoskórymi uczniami. Wielu z nich, w tym młodzi Johnsonowie, zaczęło pytać, dlaczego są zabierani od szkolnych przyjaciół i zmuszani do mierzenia się z taką wrogością w obcym miejscu. Elementy nienawiści rasowej miały dręczyć liceum jeszcze przez wiele lat trudnego przystosowywania się do nowej rzeczywistości. W pewnym momencie dyrekcja musiała je nawet zamknąć na kilka dni, żeby złagodzić napięcia. Początkowe starcia i problemy na tle rasowym sprawiły oczywiście, że wielu rodziców, w tym państwo Johnsonowie, zaczęło się martwić.

Pomimo niechęci i konfliktów dzieci Johnsonów dostały od rodziców instrukcję, że mają być w Everett dobrymi uczniami i dobrymi obywatelami. I rzeczywiście, członkowie ich rodziny byli od dawna znani w swojej społeczności z otwartego podejścia do szkoły i do pracy. Mimo to Lily Pearl, która sama też miała zostać w przyszłości pedagogiem, i Larry codziennie po powrocie do domu opowiadali, jak bardzo nie podoba im się w nowej placówce. Zwłaszcza Larry bardzo szybko zaczął mieć problem z dostosowaniem się do Everett. Gardził tym całym procesem, więc odciął się emocjonalnie i fizycznie od rodziny i kolegów ze szkoły. Mówiło się, że prawie codziennie spóźnia się na lekcje i że zdarza mu się wagarować.

Jednym z nielicznych pozytywów było to, że dzieci Johnsonów nawiązały relację z trenerem reprezentacji koszykarskiej Everett, George’em Foxem, który uczył również wiedzy o społeczeństwie. W 2019 roku Fox wspominał, że kiedy spotykał rodzeństwo Johnsonów na korytarzu, opowiadali mu z dumą o postępach wysokiego młodszego brata, który zaczynał być znany w całym mieście jako zawodnik gimnazjum Dwight Rich.

„Ciągle do mnie przychodzili, opowiadali o nim i o tym, co robi” – wspomina Fox. Sytuacja Larry’ego trochę się poprawiła jesienią 1972 roku, kiedy w wieku 16 lat, będąc w drugiej klasie, przebił się do rezerwowej drużyny koszykarskiej Everett. Ale dobry nastrój nie potrwał długo.

Na kilka dni przed świętami pojawiła się plotka, że sztab szkoleniowy zastanawia się nad zwolnieniem z drugiej reprezentacji pięciu afroamerykańskich chłopców, w tym Larry’ego. Johnsonowie byli w szoku – moment wydawał się szczególnie nieodpowiedni i niesprawiedliwy, bo chłopcy byli wśród pierwszych czarnoskórych sportowców, którzy w ogóle reprezentowali barwy szkoły. Earvin wściekł się i zaczął się martwić, że też będzie zmuszony do jazdy autobusem do Everett, kiedy sam rozpocznie naukę w liceum.

Tak rozpoczął się dramat, który ciągnął się przez wiele miesięcy, a potem jeszcze przez dziesięciolecia miał dręczyć rodzinę Johnsonów pytaniami – bez odpowiedzi – o decyzje, które popchnęły Larry’ego na mroczną drogę życia.

W 2019 roku trenerzy Larry’ego mówili, że jego usunięcie z drużyny nie wynikało z tego, że się nie starał. Wręcz przeciwnie – wspominali, że podczas treningów i meczów harował jak wół. Decyzja nie była też podyktowana jego arogancją ani buntowaniem się przeciwko decyzjom sztabu. Szkoleniowcy zaznaczają co prawda, że jeśli chodzi o talent, Larry’emu daleko było do wyższego młodszego brata. No dobra, ale komu było do niego blisko?

Przyczyną zwolnienia z drużyny miało być rzekomo też to, że piątka zawodników spóźniała się często na treningi albo opuszczała je bez usprawiedliwienia, aż w końcu trener Pat Holland postanowił usunąć ich ze składu.

Holland wspomina, że najpierw skonsultował ten ruch ze swoim szefem, pierwszym trenerem George’em Foxem. Poinformował go, że chłopcy opuszczają bez usprawiedliwienia treningi i że w związku z tym sztab podjął decyzję o ich usunięciu z drużyny. Był to drugi rok pracy Hollanda w roli pierwszego trenera rezerw Everett i asystenta Foxa w pierwszej reprezentacji. Po raz pierwszy w życiu trenował Afroamerykanów.

W obliczu groźby wyrzucenia z drużyny piątka zawodników poprosiła Charlesa Tuckera, który doktoryzował się z psychologii i pracował dorywczo w różnych szkołach w Lansing, żeby podjął się roli mediatora.

Pat Holland uznał, że ich prośba ma sens. Przyjaźnił się z Tuckerem, który był wśród uczniów popularną postacią. Doktorant psychologii wydawał się kimś idealnym do przeprowadzenia mediacji. Poza pracą naukową miał też imponujący życiorys koszykarski: w liceum w Kalamazoo został wybrany do najlepszej pierwszej piątki w mieście, w szkole policealnej Kellogg był uznawany za jednego z najlepszych koszykarzy na tym poziomie w kraju i dopiero na studiach w West Michigan mu się nie poszczęściło. Potem próbował jeszcze przejść na zawodowstwo, wziął udział w kilku testach, ale do żadnej drużyny się nie przebił i ostatecznie podjął decyzję o powrocie na uczelnię West Michigan, żeby napisać pracę dyplomową. Ale nawet wówczas kalendarz miał zapełniony przez terminarz meczów ligi CBA (Continental Basketball League).

Psycholog miał też misję. Pragnął udowodnić, że nadal jest świetnym koszykarzem, o czym trener Holland przekonał się boleśnie rok wcześniej podczas meczu studentów z kadrą nauczycielską.

„Biegłem przez parkiet, kiedy Tucker podał mi piłkę i walnęła mnie w głowę – wspominał w 2019 roku Holland. – Wtedy po raz pierwszy grałem z nim w kosza. Wiedziałem, że ma opinię dobrego zawodnika”.

Holland czuł się przez ten incydent upokorzony i był na Tuckera trochę zły. Kolega z drużyny ciągle go upominał, że ma być czujny i uważać na piłkę, co tylko dodatkowo poirytowało Hollanda. Ale panowie bardzo szybko się dogadali i zaczęli się z tego śmiać. „To było zabawne – wspomina Holland. – Był skruszony. Nie było tak, że próbował mi coś udowodnić”.

Tucker miał wtedy dwadzieścia kilka lat; na początku akcji dowożenia autobusami czarnoskórych uczniów władze szkoły powierzyły mu rozwiązywanie problemów na linii uczniowie – nauczyciele oraz pomoc młodzieży w lepszym zrozumieniu sytuacji. Bardzo szybko zyskał opinię kogoś, kto umie rozwiązać każdy problem, osoby sprawiedliwej i mającej odpowiedni dystans. W pierwszych latach po wdrożeniu integracji autobusowej o zaufanie było bardzo trudno, ale dziś nikt nie ma wątpliwości, że Tucker bardzo sobie wtedy na nie zasłużył.

Zawodnicy z drużyny Hollanda chcieli opowiedzieć swoją wersję historii bezpośrednio Tuckerowi, bez wtrąceń trenera. Tucker był wnikliwym obserwatorem, w przeszłości miewał w szkole do czynienia z różnymi ludźmi i nie wyczuł u Hollanda żadnych uprzedzeń na tle rasowym. „Był dobrym trenerem i człowiekiem, który nadawał się do pracy z dzieciakami” – tłumaczył Tucker w 2019 roku.

Oczekiwania Hollanda, że zawodnicy nie będą się spóźniać na treningi i będą zawsze gotowi do pracy, były dosyć standardowe. Kiedy Tucker sam był graczem – w liceum i na studiach – też się takim zasadom podporządkowywał.

Biorąc pod uwagę czasy, w jakich to wszystko się działo, Holland czuł się komfortowo z tym, że ma u swojego boku kogoś takiego jak Tucker, kto pomoże mu w rozwiązaniu problemu. Mimo że psycholog był wyróżniającą się osobowością: sprytny, spostrzegawczy, odnosił potem sukcesy i przez wiele dziesięcioleci pracował w szkolnictwie w Lansing, nigdy nie próbował się wywyższać ani nie korzystał z bogatszego słownictwa wynikającego z wyższego wykształcenia.

O jego pracy pisano wtedy w gazetach i w Lansing, i w Detroit – tłumaczył tam swoje podejście do kwestii językowych. Twierdził, że język używany przez Afroamerykanów na Południu był prawowitym dialektem i że system szkolnictwa popełnił błąd, ustanawiając standardowy język angielski jako obowiązujący. Uważał, że stanowiło to barierę dla czarnoskórych uczniów, bo biali nauczyciele bez przerwy ich krytykowali.

Pomysł Tuckera zakładał usunięcie barier językowych, ale w międzyczasie chciał on dać uczniom czas na dostosowanie się. W rozmowie z dziennikarzem z Detroit powiedział, że bardzo ceni sobie klasyczny język angielski, ale jednocześnie szuka sposobów na to, żeby uczniowie czuli się bardziej komfortowo w nowym, integrującym się środowisku.

U młodego Afroamerykanina na początku lat 70. takie podejście wymagało z pewnością odwagi, ale Tucker był konsekwentny. Mówił swoje, nie składał pustych deklaracji i również robił swoje. Odnosił sukcesy, dostarczając wielu uczniom jasnych wytycznych co do podstawowych okoliczności związanych z integracją.

Tucker uważał, że jego najważniejszym zadaniem jest nawiązać relację i próbować się utożsamić z dzieciakami, które dołączyły do szkoły w ramach nowego systemu. Dlatego był bardzo dumny ze swojego, jak to sam nazywał, „ulicznego” wizerunku. Czas miał pokazać, że łatwo i szybko był w stanie rozgryźć obawy, motywacje i zachowanie uczniów i wykorzystywał tę umiejętność do neutralizowania napięć pomiędzy obiema stronami procesu integracji.

Tucker miał 183 centymetry wzrostu. Nie był specjalnie ciepłą postacią, niektórzy uważali, że jest nieprzystępny czy wręcz pogardliwy, ale jego działania temu przeczą. Jeśli popełniał jakieś błędy, to przez zbytnią pewność siebie i luz, który czasami sprawiał, że nie przykładał specjalnej wagi do szczegółów. Ale z perspektywy czasu wielu jego kolegów po fachu i współpracowników uważa, że jego postawa była absolutnie kluczowa dla wszystkiego dobrego, co ostatecznie wydarzyło się w latach 70. w Everett.

Pat Holland pamięta, że miał pełne zaufanie do psychologa, który podjął się wtedy mediacji. „Tucker dobrze czuł się we własnej skórze – mówi trener. – Nie bał się oczywiście orzekać na niekorzyść tych dzieciaków. Nie miał nastawienia, że powinienem dać im kolejną szansę, bo on jest czarny i oni są czarni. Pojawił się z zamiarem podjęcia sprawiedliwej decyzji. Tego właśnie od niego oczekiwałem, uważałem, że sprawa jest przesądzona”.

Ci, którzy znali go lepiej, wiedzieli też, że życie Tuckera jest w dużej mierze podporządkowane wierze w Boga, do tego stopnia, że nie tylko mówił otwarcie o miłości chrześcijańskiej, ale próbował też ją wykorzystywać do wyznaczania kierunku swoich działań w ramach pracy psychologa. Pochodził z Missisipi, przez całe życie doświadczał na własnej skórze pełnego przemocy rasizmu, ale najwyraźniej racjonalizował to, wychodząc z założenia, że wielu ludzi jest po prostu zaślepionych przez rasistowskie stereotypy.

Tucker, podobnie jak Johnsonowie i wiele innych afroamerykańskich rodzin w społeczności Lansing, wyemigrował z Missisipi, gdzie miał bez przerwy styczność z brutalnym rasizmem. Życie w Michigan oczywiście też nie było usłane różami, ale z pewnością było tam lepiej.

W 1972 roku Tucker dopiero wchodził w ważną rolę, którą odgrywał potem w procesie integracji rasowej w Lansing – jak się miało okazać – przez wiele dziesięcioleci, bo w 2019 roku wciąż pełnił tam funkcję psychologa szkolnego. W pierwszej dekadzie jego pracy co jakiś czas wybuchały konflikty i walki i pojawiały się inne problemy na tle rasowym, czasem na tyle poważne, że szkoły na kilka dni zamykano, żeby ostudzić emocje.

„Działo się to w całym kraju, wszędzie tam, gdzie wprowadzono przepisy antysegregacyjne zakładające dowożenie czarnoskórych uczniów autobusami do szkół – opowiadał Tucker w 2019 roku. – Mieliśmy do czynienia z różnymi zachowaniami. No i oczywiście wszyscy chcieli zostać w swojej społeczności, we własnym środowisku. Napięcia wynikające z wprowadzenia nowego prawa miały miejsce w całym kraju. Ludzie nie chcieli zmiany”.

Wielu nauczycieli wykazywało na początku lat 70. podobne podejście do Pata Hollanda, który miał dobre intencje, ale zmagał się z nowymi, ogromnymi wyzwaniami związanymi z integracją, nie mając żadnych kulturowych punktów odniesienia. To samo można powiedzieć o uczniach, takich jak Larry Johnson, który w związku z wyrzuceniem z drużyny czuł się zagrożony i sfrustrowany.

Tucker wyczuwał tę atmosferę i widział, jakimi napięciami skutkuje brak zrozumienia w Everett i w innych szkołach.

„Nastały nowe czasy, do kwestii relacji trzeba było podchodzić inaczej – wspomina Tucker. – Było ciężko. Rodzice byli inni, dzieciaki były inne, całe społeczeństwo było inne. Działo się wiele rzeczy. Cały kraj był pogrążony we wściekłości. Dzieciaki zmuszano do transportu do innego rejonu miasta. Nie miało znaczenia, jaki miałeś kolor skóry, czarny czy biały, każdy w takiej sytuacji czułby się na siłę przesiedlany”.

Dodatkowym czynnikiem było to, że głęboko w sercu Tucker pozostawał niewzruszonym maniakiem koszykówki, który miał misję udowodnienia światu, że zasługuje na szansę w zawodowym baskecie. Pochłaniał koszykówkę, kiedy tylko miał ku temu okazję. To ona, wraz z jego wiarą, szkoleniami i ulicznym sprytem, prowadziła go przez życie. Już wkrótce miało mu to pozwolić prowadzić młodego Earvina Johnsona – niektórzy powiedzieliby nawet, że sterować jego życiem. W 1972 roku Tucker ledwo jednak o nim słyszał, wiedział tylko, że jakiś wysoki młody chłopak spędza wszystkie letnie dni na boisku przy szkole Main Street.

Ale kiedy poproszono go o mediację w sprawie drugiej drużyny Everett, Tucker nie miał pojęcia, że jednym z zawodników jest brat młodego Earvina, tak jak nie miał pojęcia o rodzinie Johnsona i o jej cechach szczególnych.

Wkrótce jednak miał się o tym wszystkim dowiedzieć.

Spędzał większość wolnego czasu w Lansing, grając w koszykówkę. Robił to w każdej wolnej chwili, wszędzie tam, gdzie mógł się sprawdzić na wyższym poziomie. Był człowiekiem ulicy i nie bał się z tego korzystać.

„To była wtedy moja specjalność – opowiadał w 2019 roku. – Byłem psychologiem i byłem facetem z ulicy. No i byłem wierzący. To mi bardzo pomagało. Zawsze trzymałem rękę na pulsie, bo spędzałem czas z dzieciakami. Tak wyglądało moje życie. Nie chciałem pracować w administracji. Nie chciałem zostać dyrektorem. Pewnie bym mógł, ale pragnąłem spędzać czas z dzieciakami, bo to mi sprawiało przyjemność. Robiłem to po części z pobudek egoistycznych, bo czułem się dzięki temu młodszy i chciało mi się chcieć… Nie byłem żonaty, nie miałem rodziny, nie miałem żadnych zobowiązań. I to mi się podobało”.

Holland też miał swoje doświadczenia z rasizmem. Trener drugiej drużyny pochodził z Saginaw w stanie Michigan, które uważano za zacofane w kwestii stosunków rasowych, ale pamięta, że wyraźniej dostrzegł problem, kiedy dziesięć lat wcześniej służył w armii. Gdy w 1959 roku rodził się Earvin Johnson, Holland akurat wybrał się na południe, do Wirginii, razem z afroamerykańskim kumplem z wojska.

Holland jechał wtedy na szkolenie do Fort A.P. Hill, a jego kumpel zamierzał odwiedzić tam rodzinę, więc jechali razem samochodem tego drugiego. Holland wspomina, że kiedy nadeszła pora, żeby zjechać z autostrady i przenocować, kolega wytłumaczył mu, że nie sądzi, by pozwolono mu zameldować się w jakimś hotelu na Południu.

Dodał, że prześpi się w samochodzie i zasugerował, żeby Holland wynajął sobie pokój. Ten odmówił, bo uznał, że byłoby to nie w porządku, więc razem przekimali się w aucie. Następnego dnia rano wstali, dojechali do Petersburga w stanie Wirginia, poszli na dworzec autobusowy i weszli do środka. Holland został od razu poinformowany, że znajduje się w części terminala przeznaczonej dla „kolorowych” i że powinien przejść na drugą stronę.

Tamta wyprawa otworzyła mu oczy na kwestię segregacji rasowej, co potem pomogło mu w pracy w szkole. Lansing znajdowało się wtedy na pierwszym etapie otwierania systemu szkolnego na Afroamerykanów. Właśnie zatrudniono czarnoskórego zastępcę nadinspektora szkolnego. A sam nadinspektor, I. Carl Candoli, zaczął zatrudniać nowych pracowników, którzy mieli pomóc w zmianie systemu. Jednym z nich był właśnie Tucker.

Holland wspomina, że chłopcy bardzo chcieli sami wyjaśnić całą sytuację Tuckerowi i wytłumaczyć, dlaczego wpadli w tarapaty. „Tucker musiał ich jakoś okiełznać. Powiedział, że gdy coś mu zaczną opowiadać, lepiej będzie dla nich, jeśli powiedzą prawdę. Zorganizowaliśmy spotkanie z Larrym i innymi chłopcami. Opowiedzieli swoją wersję, a Tucker zapytał, czy tak właśnie było”.

Holland odparł, że wersja chłopców jest „w 100 procentach zgodna z prawdą”.

„I Tucker stwierdził wtedy: »Chłopcy, powiem wam jedno. Pan Holland popełnił tylko jeden błąd. Powinien był wywalić was wcześniej« – wspomina Holland. – I tyle. Uczniowie nie oponowali”.

Holland uważał, że dawał Larry’emu jasne ostrzeżenia, a Tucker to potwierdził.

Usuwając zawodników z drużyny, Holland dał jasno do zrozumienia, że za rok zaprasza ich znowu na testy. Ale żaden z nich już do programu nie wrócił.

Holland i pierwszy trener George Fox wspominają, że czterech zawodników pogodziło się z decyzją Tuckera bez narzekania. Ale Larry Johnson nie zamierzał jej zaakceptować. Wściekły, poprzysiągł wtedy, że jego brat Earvin nigdy nie zagra ani dla Hollanda, ani dla Foxa, ani dla Everett. Potem powtórzył to w rozmowie z Foxem.

„Larry mnie za to znienawidził” – mówi Holland. I on, i Fox wiedzieli o tym, bo Larry rzucił im to prosto w twarz. Powiedział, że ich nienawidzi.

Wypowiedź Larry’ego nie była zwykłym spontanicznym wybuchem gniewu, który minął po jednym dniu. Chłopak powtarzał trenerom ten komunikat przez dwa kolejne lata, za każdym razem, kiedy wpadał na nich na korytarzu albo spotykał ich gdzie indziej.

Holland pamięta, że Larry był od Earvina dwa lata starszy, bo „przez te dwa lata poświęcił mnóstwo czasu na mówienie nam o tym, że Earvin nigdy nie przyjdzie do Everett”.

„Zawsze, kiedy na niego wpadałem, miał mi coś do powiedzenia – wspomina Holland. – Mówił, że zrujnowałem mu życie, bo przeze mnie nie może grać w koszykówkę”.

Tak jak w kolejnych miesiącach Larry nigdy nie zapominał o tym, żeby wyrazić, co czuje, byłym trenerom, tak samo wyraźnie komunikował to w domu. Earvin wspomina, że Larry bez przerwy lobbował i przekonywał go, by odmówił nauki w Everett. Jak często i jak dobitnie to robił? Biorąc pod uwagę to, że spali w jednym łóżku, a rana rozwścieczonego Larry’ego wciąż była świeża, narzekania starszego brata często były ostatnią rzeczą, jaką Earvin słyszał przed zaśnięciem. A przecież decyzję miał podjąć dopiero latem 1974 roku, czyli za niemal dwa lata.

Dale Beard, który grał później u Hollanda, mówi, że trenerzy z Everett byli tacy sami jak ci z innych szkół w tamtych czasach, co oznaczało, że raczej nie cackali się z zawodnikami. „Zasady były proste: nie wolno wagarować, nie wolno opuszczać treningów. W przeciwnym razie wiadomo, co ci grozi. Jak wagarujesz, nie masz wstępu na trening. A jak nie trenujesz, nie grasz. Jasne i proste. Kiedy jesteś w takim wieku, wydaje ci się, że nikt cię nie pokona. W tamtych czasach trenerzy bardzo restrykcyjnie podchodzili do tego, kto może być członkiem drużyny, niezależnie od tego, czy miał grać, czy nie. Musiałeś przestrzegać zasad. Pat uważał Larry’ego za rozrabiakę, ale on wcale taki nie był. Był zwyczajnym nastolatkiem”.

Nastolatkiem, który został osobiście dotknięty kryzysem autobusów szkolnych w Ameryce w latach 70.

W wywiadzie przeprowadzonym prawie 50 lat później Tucker przedstawił odmienną perspektywę, być może zabarwioną pewną dozą żalu. „Larry nie był złym chłopcem – mówił. – Był taki jak wszystkie czarne dzieciaki, które znalazły się wtedy w tej trudnej sytuacji. Nie zamierzał niczego zmieniać w swoim postępowaniu. Nie wszystko, co robił, było w 100 procentach złe. Było po prostu inne”.

Zdaniem Tuckera pierwsze etapy procesu integracji sprawiły, że nowi uczniowie znaleźli się w sytuacji, którą łatwo było błędnie zinterpretować. Zwłaszcza młodzi chłopcy nie zamierzali zachowywać się tak, jakby się czegoś bali, jakby można ich było zastraszyć.

„Problemów było mnóstwo – wspomina. – Szok wywołany obrzuceniem autobusu kamieniami przełożył się na wszystko. Jeśli miałbym obarczyć kogoś winą za to, co przytrafiło się Larry’emu i pozostałym chłopcom, to w 80 procentach złożyłbym to na karb okoliczności. W poprzedniej szkole Larry nie sprawiał problemów. Zresztą tutaj też nie było ich zbyt wiele. Ale powinien był grać w koszykówkę”.

Najsmutniejsze było to, że dodał: „Larry umiał grać w kosza. Miał szeroki wachlarz zagrań. Znał sporo sztuczek, umiał grać. Nie był jakimś leszczem”.

„To była trudna decyzja, bo Larry uwielbiał koszykówkę – zgodził się z tą opinią Pat Holland w 2019 roku. – Było to widać. Niestety, jego miłość do sportu nie przełożyła się na te rzeczy, na które powinna”.

Ale przekładała się na ciągły lęk u młodego Earvina. Nie miał pojęcia, co zrobić z perspektywą gry w koszykówkę w Everett. Tak jak reszta rodziny uważał, że to okropne, że Larry wyleciał z drużyny. Biali trenerzy wyrzucający pięciu czarnoskórych chłopców? Przecież to jasne, że całe to miejsce i wszyscy ci ludzie to totalni rasiści. Poza tym nie podobała mu się atmosfera w szkole. Sala gimnastyczna była słaba. A tamtejsze drużyny były w najlepszym razie przeciętne.

Wybór wydawał się dla Earvina oczywisty. Wiedział, że kiedy już przyjdzie czas na liceum, będzie musiał znaleźć sposób na to, żeby wymigać się od nauki w Everett.

WOJOWNIK Z GIMNAZJUM

Podczas gdy rozwijał się dramat z Larrym w roli głównej, Earvin miał rozpocząć naukę w ósmej klasie. Koszykarsko nadal fantastycznie się rozwijał; wszyscy kręcili z podziwem głowami, obserwując kolejne wczesne przejawy jego nietypowego, ale bardzo skutecznego stylu gry.

Pewien trening w siódmej klasie przyniósł objawienie: kiedy trener Louis Brockhouse przyjął na testach mniej więcej setkę chłopców, poprosił, żeby się ustawili – praworęczni po jednej stronie, leworęczni po drugiej. Poprosił tych pierwszych, by weszli pod kosz i zakończyli akcję layupem lewą ręką, leworęczni mieli zrobić to samo prawą ręką. Niewielu sprostało wyzwaniu.

Po tym ćwiczeniu Brockhouse ograniczył liczbę testowanych do 12 graczy, a Earvin w duchu dziękował Jimowi Dartowi, który kładł tak duży nacisk na grę lewą ręką.

„W siódmej klasie miałem 183 centymetry wzrostu i grałem na pozycji obrońcy” – wspominał kilka lat potem Earvin.

Później wielokrotnie demonstrował, jak lubi grać piłką. Przez większość czasu Brockhouse mu na to pozwalał, co utwierdziło go w przekonaniu, że bardzo chce zostać koszykarzem.

W ósmej klasie Johnson zaczął zbierać do kupy poszczególne elementy swojego stylu gry i zaczął odgrywać znaczącą rolę w drużynie gimnazjalnej. Trener Everett, George Fox, zdał sobie być może sprawę z tego, że jego przyszła relacja z młodszym bratem Larry’ego stoi pod znakiem zapytania, więc zachęcany przez resztę rodzeństwa Johnsonów zaczął przychodzić na mecze reprezentacji gimnazjum Dwight Rich. Z perspektywy czasu wygląda to tak, jakby zastawiono na niego pułapkę.

Córka Foxa, Missy, pamięta pierwszą ważną chwilę: „Nigdy nie zapomnę, jak któregoś wieczoru rozmawialiśmy z tatą przy kolacji i powiedział: »Słuchajcie, w Dwight Rich jest taki chłopak, naprawdę dobry koszykarz. Może dołączy do Everett. Pojadę obejrzeć go w akcji«. Zapakowaliśmy się więc wszyscy do samochodu i pojechaliśmy na mecz drużyn gimnazjalnych. Chłopak rzeczywiście był bardzo dobry. Patrzyliśmy, jak gra, był przecież jeszcze gimnazjalistą, ale tata był naprawdę podekscytowany. »Ten dzieciak będzie naprawdę dobry« – mówił. Wtedy zrozumiałam, że mamy do czynienia z kimś wyjątkowym. Pamiętam, że kiedy stamtąd wyszliśmy, pomyślałam sobie: »Serio? Ósma klasa? To było coś«. Chłopak grał po prostu śpiewająco. To było naprawdę fajne. Jak często się zdarza, że możesz coś takiego powiedzieć o zawodnikach z gimnazjum? Zazwyczaj ich mecze są nudne. A jego już w tak młodym wieku fajnie się oglądało”.

W pierwszej ocenie ósmoklasisty trener drużyny gimnazjalnej uznał, że zdarza mu się rzucać z wyskoku z dziwnych pozycji. Fox nie wiedział wtedy, że szkoleniowiec zachęcał Johnsona do skoncentrowania się na zdobywaniu punktów, rzutach z wyskoku i zbiórkach. Chłopak dostał zielone światło na rozwijanie gry w ataku.

„Był chudy jak szczapa, lubił stać z daleka i oddawać rzuty” – wspominał Fox w wywiadzie przeprowadzonym w 1980 roku. Syn trenera, Gary Fox, był wtedy w drugiej klasie liceum i grał w innej drużynie na przedmieściach, ale często dołączał do ojca, żeby zobaczyć w akcji nietypowego zawodnika z Dwight Rich. Sam miał w przyszłości zostać trenerem, przez wiele lat pracował w Michigan i dobrze pamiętał te pierwsze wyprawy, podczas których obserwował Earvina. Wspomina, że gra Johnsona robiła wrażenie: „Nie miał jeszcze wzrostu, ale świetnie panował nad piłką”.

Johnson zaintrygował wtedy George’a Foxa, ale trener zaczął się zastanawiać nad tym, czy Earvin będzie umiał grać pod koszem. „Nie wiedzieliśmy, jak dobrze się zastawia” – wspomina. Ale dostrzegł już wtedy coś, co wydawało mu się bardzo obiecujące: „Wiedzieliśmy jedno: kiedy rzucał i nie trafiał, to zazwyczaj i tak odzyskiwał piłkę”.

George Fox wspomina, że po rzucie z wyskoku Earvin był niesamowicie szybki, gdy próbował zebrać piłkę. Kiedy wchodził pod kosz i pudłował, też potrafił zareagować. „Był szybki i miał świetny długi krok. Robił ten pierwszy krok i potem wykańczał akcję. A jeśli pudłował, to kiedy już wylądował, potrafił odzyskać piłkę i ją dobić. Był w tym świetny. Błyskawicznie potrafił wzbić się z powrotem w powietrze”.

Rywalizacja Johnsona z Jayem Vincentem ciągnęła się przez całą podstawówkę, ale potem w gimnazjum jej intensywność zmalała, bo pulchny Vincent nie przebił się w siódmej klasie do reprezentacji gimnazjum, a potem przesiedział ósmą klasę na ławce, podczas gdy Earvin prowadził drużynę Dwight Rich do kolejnych zwycięstw.

„Był malutkim chudziutkim kolesiem, ale potem obaj nabraliśmy ciała – wspominał w 2019 roku Jay Vincent. – Tyle że on urósł i miał sylwetkę jak jeleń, a mimo to wciąż kozłował”.

„Pamiętam, jak ludzie mówili mi, że Earvin nie ma rzutu z dystansu i że na studiach będzie mu to bardzo przeszkadzało – powiedział kiedyś Dick Rosekrans, który był trenerem Johnsona w ostatniej klasie gimnazjum i pierwszej liceum. – Powiem wam jedno: chłopak miał naprawdę świetny rzut. Widziałem to w siódmej klasie. Kiedy musiał trafić, to trafiał”.

Kiedy Johnson był w gimnazjum, zaczęły się już pojawiać krótkie artykuły na jego temat w „Lansing State Journal”, czym był oczywiście podekscytowany. Ale doktor Tom Jamieson, lekarz sportowy pracujący w kilku szkołach w okolicach Lansing, powiedział w 2019 roku, że nowo zdobyta minisława nie wpływała na jego postawę: „Kiedy go poznałem, grał w Dwight Rich, a ja pracowałem tam jako lekarz drużyny. Z Earvinem fajnie spędzało się czas, już w gimnazjum zawsze zachowywał się jak dżentelmen”.

I rzeczywiście, Johnson był dżentelmenem: kiedy Fox przyprowadził na mecze ósmoklasistów członków rodziny, żeby pomogli mu w wychwytywaniu młodych talentów, chłopak zaangażował cały swój urok, szeroko się uśmiechał i robił wszystko, by wywrzeć wrażenie na trenerze i jego bliskich. Choć przecież w duchu robiło mu się niedobrze na myśl, że miałby rozpocząć naukę w Everett, i spędzał mnóstwo czasu, zastanawiając się, jak uniknąć pójścia do szkoły, w której uczyli się głównie biali. Ale był jednocześnie zadowolony i zaintrygowany tym, że Fox poświęca mu aż tyle uwagi. Młody Earvin był już wtedy początkującym showmanem. I bardzo pragnął tego zainteresowania.

Nawet kiedy był taki młody, nie pozwalał na to, żeby emocje nim zawładnęły. I tak jak jego rodzice nie zamierzał dawać po sobie poznać, co tak naprawdę myśli.

Rozdział 4

TOBACCO ROAD

Tak, Earvin senior uwielbiał pracę w fabryce Oldsmobile’a, uwielbiał przyglądać się nowiuteńkim samochodom zjeżdżającym z taśmy i wjeżdżającym na autostradę, uwielbiał przychodzić do fabryki na nocną zmianę i wykonywać swoją pracę, dzięki której auta Oldsmobile można było spotkać na każdym amerykańskim podjeździe. W końcu według reklam z lat 60. były to „wehikuły ucieczki od codzienności”. Ale tak naprawdę to Earvin senior uważał, że są gorsze od innych samochodów produkowanych przez General Motors i od obiektu jego największych westchnień – Buicka Electry 225, który był często określany czułym przezwiskiem „Dwuićwierćdolarówka”.

Nie ma co się dziwić, że ojciec Magica tak uwielbiał electrę. W weekendy mył ją i woskował w blasku michigańskiego słońca, traktował jak klejnoty rodzinne; co kilka lat wymieniał starszy model na nowy, żeby wszystko było świeże i na czasie. Zachowywał się prawie tak, jakby polerował puchar mistrzowski, i chyba trochę tak właśnie było, biorąc pod uwagę, jakie wysiłki wkładał w to, żeby rodzina miała się w co ubrać, co jeść i generalnie żeby podążała we właściwym kierunku.

Ale najlepsze w electrze było to, że miała pluszowe siedzenia. Były absolutnie konieczne, kiedy wciskali się tam wszyscy Johnsonowie (w tamtych czasach nie wprowadzono jeszcze przepisów nakazujących zapinanie pasów i jazdę w fotelikach, nie było też minivanów) i ruszali na południe, w rodzinne strony, do Karoliny Północnej albo Missisipi. Każdą taką podróż z jednej strony wypełniała nadzieja, a z drugiej – mrok. I towarzyszyło jej mnóstwo opowieści o tym, jak dziwne jest życie na Południu i jakim jest jednocześnie cudem. Te uczucia potęgowało to, że zatrzymywali się w wyznaczonych strefach piknikowych na parkingach, bo nie chcieli ryzykować kłopotów i upokorzenia wynikającego z tego, że ktoś może odmówić obsłużenia ich w restauracji.

Wyglądało na to, że stare nawyki, zrodzone z konieczności, nie chcą wcale odejść w zapomnienie.

Christine na przykład lubiła wspominać, jak będąc dziewczynką, miała dwie sukienki, które co drugi dzień musiała prać, żeby mieć co włożyć do szkoły. Albo że rano pracowała w polu, a potem szła ponad 6 kilometrów na lekcje. Żyli na typowej dzierżawionej farmie, na której sześcioro dzieci, rodzice i dziadek gnieździli się w trzypokojowym domku, bez kanalizacji, bez wody bieżącej i bez elektryczności. Dopiero po przeprowadzce w ich życiu pojawiły się takie nowoczesne udogodnienia.

Kiedy Johnsonowie wyjeżdżali z dziećmi do Missisipi, Earvin senior dzielił się z rodziną wspomnieniami z dzieciństwa. Gdy jego ojciec wyjechał, zostawiwszy rodzinę pod opieką jego i brata, jako młodzi chłopcy musieli zbierać bawełnę i tytoń – prowadzili życie typowe dla robotników rolnych.

Młody Świetlik siedział często na przednim siedzeniu i rozmawiał z prowadzącym samochód ojcem. Razem z rodzeństwem chłonęli wszystko, co opowiadali im rodzice. Te wyprawy na Południe były dla Johnsonów powrotem do przeszłości i szansą na wysłuchanie opowieści rodzinnych i odebranie życiowych lekcji, pełnych ostrzeżeń i dobrych rad – zwłaszcza dotyczących tego, jak bardzo trzeba uważać na białych południowców, szczególnie z Missisipi. W końcu Earvin senior osiągnął pełnoletniość tego lata, kiedy zamordowano tu Emmetta Tilla, nastolatka z Chicago, którego jedyną winą miało być to, że mrugnął okiem do białej kobiety pracującej w sklepie i zainicjował z nią krótką rozmowę. Tego samego lata w tym samym stanie miało miejsce brutalne zabójstwo dwóch farmerów – czarnoskórych weteranów wojennych – bo próbowali się zarejestrować w komisji, żeby wziąć udział w wyborach. Sprawcy tych morderstw nie zostali ukarani.

W Missisipi co chwila dochodziło do obrzydliwych aktów przemocy na tle rasistowskim, ale w latach 50. Ameryka zaczęła się budzić i pojmować, że czas położyć kres tym wszystkim koszmarnym linczom i pobiciom, których ofiarami od lat padali na Południu reprezentanci czarnoskórej populacji. Przez wiele dziesięcioleci mieszkający tam Afroamerykanie byli bezsilni wobec przemocy. Zszokowani i przerażeni po zlinczowaniu członka rodziny albo sąsiada, mieli tylko jeden wybór – uciekać do domu, płakać w smutku i modlić się. Tak właśnie przedstawiła to Isabel Wilkerson w nagrodzonej Pulitzerem książce The Warmth of Other Suns, gdzie opisała rozpędzającą się wielką migrację z pierwszej połowy XX wieku, podczas której miliony czarnoskórych uchodźców opuściły Południe.

Johnsonowie, tak jak wiele innych osób, zmagali się z tymi mrocznymi widmami przeszłości w mniejszych dawkach. Opowiadali o tym swoim dzieciom, ale nigdy nie zagłębiali się w szczegóły. A wspólne wyprawy na Południe poza informacjami o dawnej rzeczywistości przywoływały też wspomnienia o rodzinach Earvina i Christine, o ich rodzicach, dziadkach i wielu innych krewnych, którzy potrafili sobie jakoś radzić w niewyobrażalnych okolicznościach.

W rejestrach publicznych można znaleźć zapisy sięgające czasów niewolnictwa, zgodnie z którymi rodzina Christine Johnson zamieszkiwała głównie tereny wokół Tarboro w hrabstwie Edgecombe w Karolinie Północnej.

Rozwój koszykarski Johnsona w głównej mierze wynikał oczywiście z jego talentu i determinacji. Ale ważna część jego sukcesów była efektem cennych wartości, które w jego rodzinie zaszczepili przodkowie, ludzie o nazwiskach Jenkins i Porter. Czy wręcz ludzie bez nazwisk, którzy nie przetrwali w pamięci jego bliskich.

Kim byli? Próba znalezienia odpowiedzi na to pytanie prowadzi do odkrycia pełnej niespodzianek sagi rodzinnej. W większości byli to mieszkańcy tej części Karoliny Północnej, która w sportowym żargonie miała być w przyszłości znana pod pieszczotliwą nazwą „Tobacco Road”. Było to serce słynnej w świecie koszykówki uniwersyteckiej konferencji Atlantic Coast. Ale Tobacco Road, którą znali przodkowie Johnsona, oznaczała życie, w którym nic nie kojarzyło się ze sportem.

FEREBE

Podczas wielkiego kryzysu, w ramach Nowego Ładu wprowadzonego przez administrację prezydenta Franklina Delano Roosevelta, zatrudniano dziennikarzy, którzy mieli jechać na Południe i przeprowadzać wywiady z byłymi niewolnikami na temat ich doświadczeń. W efekcie światło dnia ujrzało wiele wspomnień o długich, ciężkich dniach pracy w upale na polach oprawców. Przez fatalną jakość pożywienia wielu zniewolonych musiało nocą kraść z okolicznych farm kukurydzę, żeby zapewnić rodzinom przetrwanie.

Wiadomo, że te relacje są prawdziwe, bo w Karolinie Północnej i w innych południowych stanach wprowadzono regulacje prawne, zgodnie z którymi jeśli właściciele wykorzystywali i źle karmili swoich niewolników, a ci zostali potem przyłapani na kradzieży kukurydzy, to właśnie ich oprawcy musieli pokryć straty i zapłacić grzywnę.

Traktowanie zniewolonych ludzi pomaga zrozumieć starą maksymę opisującą relacje rasowe w Ameryce: zdesperowani ludzie są zmuszeni do desperackich działań.

Gorsze nawet od głodu było to, że właściciele nierzadko wykorzystywali dzieci niewolników. Często gwałcili kobiety, zmuszając je później do rodzenia dzieci, lub uważali rodzone przez nie dzieci za swoje. Taka odrażająca praktyka była niestety powszechna.

Z dokumentów wynika, że praprapraprababcią Magica Johnsona była niewolnica, niejaka Ferebe. Jej niezwykłe imię pojawia się na liście 250 niewolników, którzy w 1854 roku byli własnością wpływowego w Karolinie Północnej Jamesa Smitha Battle’a. Był on właścicielem wielu plantacji, w tym Cool Spring Plantation.

W zbiorach dokumentów z Karoliny Północnej znajdujemy też wzmiankę o niewolnicy o imieniu Ferebe, która mieszkała na wybrzeżu. Około Bożego Narodzenia 1795 roku została opisana w lokalnej gazecie jako zbieg.

To prowadzi nas do kluczowego i intrygującego pytania, na które trudno znaleźć odpowiedź. Czy uciekinierka z 1795 roku była przodkinią Magica Johnsona? Jeśli tak, to musiała być kimś niezłomnym, obdarzonym wielkim duchem. Ze źródeł z tamtych czasów dowiadujemy się, że właściciel zagroził tej pierwszej Ferebe ciężkim pobiciem. Jej reakcja była stanowcza i pełna oburzenia – oświadczyła, że się nie podda i nie da się zastraszyć. A kiedy oprawca próbował zrealizować swoją groźbę, obezwładniła go i sama pobiła, zadając mu poważne obrażenia. W końcu zaczął krzyczeć, wzywając pomoc.

Czy Ferebe, która 60 lat później była niewolnicą Jamesa Smitha Battle’a, była z nią spokrewniona?

Dokumenty dotyczące niewolnictwa są bardzo trudne do zdobycia. Ale wynika z nich, że prababcia Johnsona w czwartym pokoleniu, która miała to samo nietypowe imię, mieszkała w Cool Spring, w domu Jamesa Smitha Battle’a.

„Moje pierwsze wspomnienia łączą się z zacienionym zagajnikiem koło domu w Cool Spring i szerokimi połyskującymi polami bawełny rozpościerającymi się wszędzie tam, gdzie sięgał mój wzrok” – wspominał w swoich pamiętnikach życie wielopokoleniowej zamożnej rodziny Battle’ów z Karoliny Północnej George Gordon Battle.

Z dokumentów jasno wynika również to, że praprapradziadkowie Magica Johnsona ze strony matki urodzili się jako niewolnicy w ciężkich i niespokojnych latach 30. XIX wieku. Jednego z praprapradziadków Johnsona, Willisa Statona, urodziła w 1834 roku Ferebe. Zaraz po przyjściu na świat stał się własnością Battle’a.

Dokumenty sugerują, że kolejny praprapradziadek Magica, Ben Jenkins, także wychował się w Cool Spring albo w jego bliskiej okolicy. Plantacja ta położona była mniej więcej w połowie drogi pomiędzy Tarboro a Rocky Mount.

Rodzina Battle’ów posiadała wiele farm i plantacji w okolicy: California, Walnut Creek, Penelo, Shell Bank czy Elm Grove. Ale to Cool Spring była główną siedzibą Jamesa Smitha Battle’a. Imponowała rozmiarami, a w jej centrum znajdował się elegancki główny dwór z marmurowym egipskim kominkiem. Pracowało tam wielu wysoko wykwalifikowanych robotników i robotnic – wśród nich było pewnie wielu przodków Magica Johnsona: prządki, tkaczki, krawcowe, cieśle, murarze – wielu niewolników, dzięki którym Battle był „samowystarczalny”. Ręcznie wytwarzali wszystkie ubrania, wozy towarowe, furmanki, narzędzia rolnicze, praktycznie wszystko, co było ich „panom” potrzebne do życia. Życia na plantacji, opisywanego w dokumentach z tamtych czasów jako „piękne” i „przyjemne”.

W tych samych dokumentach możemy przeczytać, że kobiety z rodziny Battle’ów uczyły się gotować od czarnych niewolnic. Plantacja była również znana jako miejsce, w którym można posłuchać dobrej muzyki na żywo i prawie każdego wieczoru organizowana jest zabawa. Za zapewnienie muzyki odpowiedzialni byli oczywiście także niewolnicy.

W swoich wspomnieniach George Gordon Battle, wnuk Jamesa Smitha Battle’a, nie kryje, jakim złem było niewolnictwo. Ale jednocześnie z czułością i dbałością o detale opisuje życie na plantacji, przedstawiając ją jako miejsce, gdzie niewolnicy mieli być rzekomo dumni, przystojni i szczęśliwi, prawdopodobnie na podobieństwo samych Battle’ów.

Bezczelne wspominanie handlu ludźmi jako fundamentu romantycznej epoki może jedynie potwierdzić zimną i bezwzględną tezę, że kupowanie i sprzedawanie niewolników było integralną częścią tożsamości arystokracji Południa. W okresie największej prosperity w Cool Spring mieszkało od 400 do 500 zniewolonych. George Gordon Battle szacuje, że byli to członkowie około 40 rodzin.

Ale statystyki z tamtego okresu sugerują coś znacznie gorszego. Z dokumentów wynika, że wartość dorosłego niewolnika wynosiła od 500 do 800 dolarów, co było ogromną sumą, zwłaszcza jeśli porównamy to z ceną ziemi, która wynosiła od 25 do 50 centów, czasem jednego dolara za akr[5]. A to oznaczało, że życie niewolnika było warte tysiące akrów ziemi. Te dane jasno pokazują, że to właśnie pracujący na ziemi niewolnicy sprawiali, że stawała się ona wartościowa. Z tych wyliczeń wynika również, że niewolnictwo było kluczowe dla gospodarki Południa i stanowiło źródło fortuny właścicieli. Z każdym kolejnym dzieckiem niewolników, przychodzącym na świat, wartość majątku rosła.

Taki system błyskawicznie pogłębił niesprawiedliwość w społeczeństwie, które od początku było przesiąknięte korupcją. Zysk, jaki przynosili niewolnicy, przyczynił się do ogromnego wzrostu ich liczby w Karolinie Północnej. Dane ze spisów powszechnych wskazują, że w 1790 roku mieszkało tu pięć tysięcy niewolników, a w latach 30. XIX wieku ich liczba wzrosła do ponad 200 tysięcy. Tak dynamiczny przyrost populacji niewolniczej prowadził do mnóstwa problemów w okresie, w którym na świat przyszła Ferebe, a potem jej synek.

James Smith Battle był znany i bogaty. Nieustannie poszukiwał sposobów na to, żeby zwiększyć rozmiar swojej ziemi i liczbę niewolników. Oprócz plantacji w Karolinie Północnej Battle i jego krewni byli też właścicielami tysięcy akrów i ogromnych plantacji na Florydzie i w Missisipi. Aby to wszystko obsłużyć, potrzebowali kolejnych setek niewolników.

James był postacią pełną sprzeczności. Gdy w latach 30. jeden z jego niewolników zabił białego nadzorcę, Battle był przekonany, że było to działanie w samoobronie. Zatrudnił dwóch prawników, aby wnieśli apelację do Sądu Najwyższego i pomogli niewolnikowi uniknąć kary śmieci. Sprawa dotarła aż do Sądu Najwyższego, a Battle ostatecznie odniósł zwycięstwo i doprowadził tym samym do precedensu prawnego. Zdaje się, że nigdy wcześniej niewolnik nie został uniewinniony po zabiciu białego. Sława i dramatyczne zwroty akcji były najwyraźniej pisane już przodkom Magica Johnsona.

Według różnych dokumentów sądowych Battle wydał na proces ponad tysiąc dolarów, co było jak na tamte czasy kwotą astronomiczną.

Filarem niewolnictwa było prawo, które dawało właścicielom pełną kontrolę nad należącymi do nich ludźmi. Ten system zachwiał się w posadach, kiedy Sąd Najwyższy Karoliny Północnej unieważnił wyrok śmierci wydany na niewolnika. Uznał go jedynie za winnego zabójstwa i odesłał z powrotem do Cool Spring.

Sprawa, która przeszła do historii jako precedens Stany Zjednoczone przeciwko Mannowi, była kamieniem milowym w kształtowaniu praw niewolników. Była to pierwsza sprawa sądowa, która w jakiejkolwiek formie przyznawała im prawa człowieka, jednocześnie ograniczając przywileje ich oprawców. Jak zaznaczyli Joseph K. Turner i John Bridgers w historii hrabstwa Edgecombe opublikowanej w 1920 roku, decyzja ta oznaczała, że „czarni i biali byli teraz traktowani przez prawo w równy sposób”.

Wyrok sądu natychmiast wywołał pełne oburzenia reakcje. „Sprawa ta miała miejsce tuż po powstaniu niewolników pod wodzą Nata Turnera w hrabstwie Southampton w Wirginii, podczas którego zabitych zostało wielu białych – pisał potem George Gordon Battle. – W naturalny sposób wywołało to niepokój wśród właścicieli niewolników. Mój ojciec spotkał się z ostrą krytyką ze strony przyjaciół i sąsiadów za obronę niewolnika, który niewątpliwie zabił swojego nadzorcę”.

Trzeba też pamiętać, jak skomplikowane były realia życia na farmie w Karolinie Północnej w latach 30. XIX wieku, naznaczone echami informacji o powstaniu Nata Turnera w Wirginii w 1831 roku. Zginęło wtedy wielu ludzi, a powstanie stworzyło atmosferę przerażenia nie tylko u białych zamieszkujących sąsiadującą z Wirginią Karolinę Północną, ale na całym Południu.

David Dodge, biały dziennikarz, który mieszkał na terenach Karoliny, gdzie żyli przodkowie Johnsona, opublikował w 1886 roku artykuł w „The Atlantic”. Poświęcił go tamtym czasom oraz wpływowi, jaki reakcja na powstanie Nata Turnera wywarła na wzrost strachu białej populacji i akty przemocy, które odcisnęły długotrwałe piętno na relacjach rasowych w Ameryce.

Dodge, który dobrze się orientował w realiach życia właścicieli niewolników, pisał, że byli oni od dawna uważani za „nadmiernie podejrzliwych i skłonnych do paniki”. Wskazywał, że ich lęk doprowadził do wyjątkowo rygorystycznego okresu w prawodawstwie i barbarzyńskich kar. „Nawet najdrobniejsze przewinienia były karane chłostą, wypalaniem znamion na ciele, okaleczeniami i wieszaniem” – pisał.

Historycy piszą, że w latach 30. w okolicach Tarboro zaczęły działać regularne patrole obywatelskie i bojówki. Nocami przetrząsały one domy niewolników w poszukiwaniu ukrytej broni oraz innych zakazanych przedmiotów, a nawet kukurydzy. A w środku tego całego koszmaru znajdowali się Battle’owie, którzy pośród panujących wówczas lęków i napięć wywoływali sporo kontrowersji. Ci sami Battle’owie, którzy mieli wpływ na życie przodków Magica Johnsona.

Poza działalnością rolniczą James Smith Battle angażował się również w budowę kolei. I nie miał szczególnych oporów moralnych przed wykorzystaniem 150 swoich niewolników do prac nad wytyczeniem i budową torów kolejowych w skrajnie trudnych warunkach. Wszystko wskazuje na to, że co najmniej jeden przodek Magica Johnsona – o ile nie było ich więcej – pracował przy budowie kolei Wilmington and Weldon.

W tamtych czasach w Karolinie Północnej istniały sądy dla niewolników. Ustanowiono je głównie z myślą o zwracaniu właścicielom odszkodowań za wypadki czy rozstrzyganiu sporów finansowych, w których uczestniczyli zniewoleni. Ale takie sądy rozpatrywały również sprawy kryminalne prowadzone przeciwko nim. W pewnych okolicznościach mogły im nawet przyznać wolność w nagrodę za lata wiernej służby. To pomaga zrozumieć, dlaczego spisy ludności Karoliny Północnej z lat 60. XIX wieku wskazują na istnienie sporej populacji „wolnych” Afroamerykanów, szacowanej na około 30 tysięcy osób.

Napięcie pomiędzy białą społecznością a Battle’ami wciąż rosło, a wkrótce miało się jeszcze dodatkowo nasilić. Battle’owie byli ludźmi głęboko wierzącymi, większość z nich była baptystami, ale po zawarciu małżeństw niektórzy przeszli na anglikanizm i wkrótce zaczęli organizować w Cool Spring nabożeństwa dla niewolników. Takie praktyki nie były niczym niezwykłym, choć prawo zabraniało niewolnikom nauki czytania i głoszenia kazań.

Inną zauważalną zmianą związaną z lękami białej populacji, której ślady można odnaleźć w archiwach, jest to, że w latach 30. na większości terenów Karoliny Północnej biali zaczęli nieoczekiwanie zapraszać zarówno niewolników, jak i wolnych czarnoskórych na wspólne modlitwy. Można by pomyśleć, że to oznaka postępu – biali mieli zachęcać Afroamerykanów do słuchania kazań wygłaszanych przez białych pastorów. Z pewnością było to krokiem naprzód względem sytuacji sprzed 30 lat przed wojną secesyjną, kiedy – jak wskazują ówczesne dokumenty kościelne – wielu czarnoskórych odchodziło od wiary.

Historycy jednak podkreślają, że kazania głoszone w tamtych czasach przez białych pastorów kładły nacisk na to, że niewolnicy powinni być lojalni wobec swoich panów.

Kluczowy moment dla historii rodziny Magica Johnsona miał o dziwo miejsce właśnie w latach 30. XIX wieku. Był to okres pełen napięcia i niepokoju. W tym czasie 24-letni wówczas Amos Battle, bliski krewny Jamesa Smitha Battle’a, wyjechał konno ze swojej plantacji znajdującej się w pobliżu Cool Spring i udał się na Florydę. W ciągu trzech tygodni planował odwiedzić inne rodzinne plantacje.

Podczas podróży przez Georgię Amos Battle miał się zatrzymać na nabożeństwie w pewnym wiejskim kościele, gdzie kazanie wygłaszał pastor z Misjonarzy Baptystów. W owym czasie ten konkretny Kościół wyróżniał się na Południu, ponieważ był znany ze zdecydowanego sprzeciwu wobec niewolnictwa. To, co Amos tamtego dnia usłyszał, wywróciło do góry nogami jego światopogląd i moralne przekonania. Kiedy po kilku tygodniach wracał ze swojej plantacji na Florydzie, podobno znów odwiedził tę świątynię. Przyjął tam chrzest, a w późniejszym czasie został pastorem i zaczął głosić nauki tej wiary.

Amos Battle był człowiekiem potężnym i bogatym i szybko stał się znaczącym działaczem w środowisku misjonarzy baptystów. Około 1834 roku zorganizował ich konferencję w Tarboro. Wywołało to niezadowolenie białych mieszkańców, co zaowocowało artykułem opublikowanym w lokalnej gazecie. Battle został w nim nazwany „fanatykiem”, który propaguje nową wiarę przeciwną niewolnictwu.

Z czasem nauki misjonarzy baptystów zyskały popularność wśród wielu Afroamerykanów, w tym wczesnych pokoleń rodziny Magica Johnsona. Podobnie było z innymi odłamami Kościoła baptystycznego, które zyskiwały na znaczeniu w Karolinie Północnej. Tymczasem Amos Battle został głównym darczyńcą Wake Forest University. Mimo że był człowiekiem o silnych przekonaniach moralnych, niektórzy historycy zauważają pewne sprzeczności w jego postawie. Z dokumentów archiwalnych wynika, że jego żona do końca życia była właścicielką kilkunastu niewolników. To świadczy o tym, że nawet najsilniejsze przekonania moralne mogą nie wytrzymać zderzenia z pokusami łatwego bogactwa i luksusu, które można osiągnąć kosztem innych.

JENKINS

To, że jednym z przodków Magica Johnsona, który niczym koń wyścigowy uganiał się po koszykarskim parkiecie, był sierżant kawalerii, wydaje się niemal poetyckim zbiegiem okoliczności.

Ben Jenkins, kolejny przodek Johnsona urodzony w Karolinie Północnej, walczył w wojnie secesyjnej w armii Północy. Jego nazwisko figuruje w dokumentach – w 1863 roku służył jako sierżant w armii Unii w pierwszej brygadzie kawalerii składającej się z żołnierzy afroamerykańskich (First Colored Cavalry).

Pojawiający się w archiwach wojskowych Ben Jenkins urodził się w Karolinie Północnej w połowie lat 30. W aktach nie ma wzmianki o żadnym innym Benie Jenkinsie, więc można założyć, że mowa o tej samej osobie. Rodzi się jednak pytanie: jak to możliwe, że Ben Jenkins, który pracował na plantacji lub w jej okolicy na farmach Battle’ów, znalazł się w szeregach armii? Przecież Battle’owie w swoich listach i wspomnieniach deklarowali, że podczas wojny ich niewolnicy byli wobec nich bardzo lojalni, mimo że na ich farmach produkowane były towary dla Konfederacji.

Jednym z możliwych wyjaśnień jest to, że twierdzenia Battle’ów były nieprawdziwe. Już w 1863 roku armia Unii przeprowadzała rajdy na Karolinę Północną. Ich celem było wyzwalanie niewolników i werbowanie ich do walki w szeregach Unii. Historycy wskazują, że wielu niewolników wyjechało z okolic Tarboro po Proklamacji emancypacji wydanej przez Lincolna 1 stycznia 1863 roku, a następnie wstąpiło do wojsk Północy. Szacuje się, że służyło w nich podczas wojny secesyjnej około 200 tysięcy Afroamerykanów w różnych funkcjach. Eksperci zgodnie przyznają, że ich wkład był kluczowy dla ostatecznego zwycięstwa.

Z akt wynika, że Ben Jenkins wstąpił do armii w Fort Monroe w Wirginii w grudniu 1863 roku. Jednostki złożone z „kolorowych” były formowane w piechocie, artylerii, a nawet w marynarce, ale skoro Jenkins zaciągnął się do kawalerii, musiał dobrze jeździć konno. Zdecydowana większość oficerów w „kolorowych jednostkach” była biała. Osiągnięcie przez Jenkinsa stopnia sierżanta oznaczało, że stał się jednym z najwyższych rangą czarnoskórych biorących udział w wojnie.

Frederick Browne, biały podporucznik służący w kawalerii, opowiada w swoich wspomnieniach, że pierwsza brygada kawalerii złożona z żołnierzy afroamerykańskich „intensywnie się szkoliła” do maja 1864 roku. Następnie jednostka została wciągnięta do głównego teatru działań wojennych, gdy Unia dążyła do osiągnięcia przewagi w krwawym konflikcie, trwającym już wówczas trzy lata.

Historia First Colored Cavalry, udokumentowana zarówno w aktach wojennych, jak i we wspomnieniach Browne’a, pokazuje, że podczas 15 miesięcy istnienia jednostka odnosiła znaczące sukcesy w działaniach wojennych w Wirginii i w Karolinie Północnej. Angażowała wroga w różnorodne potyczki i większe bitwy, jednocześnie doświadczając poważnych strat. W swoich relacjach Browne opisuje, jak jednostki kawalerii musiały czasem spędzać 24 godziny z rzędu na koniach.

Po ostatecznym zwycięstwie armii Unii w Appomattox w Wirginii w kwietniu 1865 roku różne jednostki złożone z żołnierzy afroamerykańskich zostały połączone w jeden większy oddział. Został on skierowany do Teksasu, gdzie na granicy pojawiało się zagrożenie ze strony wspieranego przez Francuzów cesarza Maksymiliana z Meksyku.

W czerwcu jednostki czarnoskórych żołnierzy zostały przetransportowane parowcami wzdłuż rzeki James, na południe od Richmond w Wirginii. Wśród oddziałów szybko rozniosła się plotka, że skierują ich do Teksasu, żeby zbierali bawełnę. Miało to na celu spłatę ogromnego długu, który Stany Zjednoczone musiały zaciągnąć podczas konfliktu wojennego.

Browne wspomina, że oficerowie usiłowali uspokoić swoje oddziały, zapewniając, że plotki są nieprawdziwe. Ale cały konflikt dał czarnym żołnierzom wiele powodów, żeby czuć nieufność. Doświadczenia wojenne sprawiały, że znaleźli się między młotem i kowadłem – z jednej strony armia federalna, która nie kryła do nich niechęci, z drugiej armia konfederatów, którzy uważali ich za zdrajców i straszyli egzekucją po ich schwytaniu.

Afroamerykanie otrzymywali żołd o połowę niższy, mieli do dyspozycji gorszy sprzęt niż biali i często doświadczali z ich strony lekceważenia, więc wielu z nich czuło rozgoryczenie.

Niepokój panujący wśród żołnierzy na parowcach płynących do Teksasu był podczas pierwszej nocy tak silny, że rankiem następnego dnia oficerowie postanowili zacumować statki w Fort Monroe. Wojska zostały wyprowadzone na brzeg, zgromadzone na plaży w szeregu, a następnie poproszone o złożenie broni.

Browne opisał potem te chwile jako pełne napięcia. Mimo początkowego wahania ze strony niektórych żołnierzy wszyscy ostatecznie podporządkowali się rozkazom.

Ale napięcie nie opadło. Następnej nocy na jednym z parowców płynących do Teksasu doszło do buntu. Jeden z oficerów zastrzelił przywódcę rebeliantów.

Bunt został szybko stłumiony. Parowce kontynuowały podróż, dopływając najpierw do rzeki Missisipi, potem do Brazos Santiago w Teksasie, przy granicy z Meksykiem. Jak relacjonuje Browne, czarnoskóre oddziały zostały tam obarczone trudnym zadaniem rozładunku wszystkich statków oraz pilnowaniem granicy przed ewentualnym atakiem ze strony Meksyku.

Po zakończeniu rozładunku afroamerykańskim żołnierzom zlecono postawienie obozu, oddzielonego od obozu białych. Teren, na którym mieli go rozbić, był bagnisty, opisywano go jako „malaryczny” i „zapomniany przez Boga”. Po pewnym czasie zaczęły napływać ponure doniesienia o wybuchu epidemii wśród oddziałów czarnoskórych. W dokumentach można znaleźć raporty lekarskie, mówiące o „strasznej chorobie, która szerzy się wśród żołnierzy… i o wysokiej liczbie zgonów”. Sytuację pogarszało oddalenie obozu od wszelkich źródeł ewentualnej pomocy, a także brak leków i wykwalifikowanego personelu medycznego, który mógłby leczyć chorych. Sierżant Ben Jenkins jakimś cudem to wszystko przetrwał, będąc świadkiem wielu haniebnych upokorzeń doświadczanych przez pierwsze w historii Stanów afroamerykańskie oddziały wojskowe.

Z dokumentów wynika, że Jenkins i inni afroamerykańscy żołnierze zostali ostatecznie zwolnieni ze służby w Teksasie rok po zakończeniu wojny, w lutym 1866 roku.

Według danych ze spisu powszechnego z 1870 roku Ben Jenkins powrócił do Karoliny Północnej i podjął jedyną pracę dostępną w tamtych czasach dla milionów czarnoskórych mężczyzn na Południu – został dzierżawcą ziemi uprawnej. Afroamerykanie często musieli pracować obok białych, którzy wcześniej służyli w szeregach Konfederacji.

Ben Jenkins i jego żona Gracie wychowywali na swojej farmie liczną rodzinę. Jednym z ich dzieci był Joseph, przyszły prapradziadek Magica Johnsona. Jego córka Arsena Jenkins, znana również jako „Sena”, poślubiła mężczyznę o nazwisku Glass. Ale jej pierwsze dziecko, Mary Della, przyszła babcia Magica Johnsona, była z nieznanych powodów przywiązana do nazwiska panieńskiego matki. Świadczy o tym fakt, że po zawarciu małżeństwa przyjęła nazwisko Mary Della Jenkins Porter.

SENATOR

Ben i Gracie Jenkinsowie mieli córkę, Ellę. Urodziła się w 1867 roku i była cioteczną prababcią Magica Johnsona. W 1891 roku wyszła za mąż za znamienitego senatora, dzięki czemu przodkowie Johnsona osiągnęli coś, o czym nigdy nie marzyli – posmak władzy politycznej i sojusz z nowym pokoleniem Battle’ów.

W 1891 roku Ella Jenkins poślubiła senatora Dreda Wimberly’ego, urodzonego w 1849 roku w Walnut Creek, na kolejnej plantacji Battle’ów. Kiedy w kwietniu 1865 roku zakończyła się wojna secesyjna, Wimberly był jeszcze nastolatkiem. Plantacją zarządzał wtedy Kemp P. Battle, który był jednocześnie kuzynem i zięciem Jamesa Smitha Battle’a. Zasłynął on jako konfederat, ceniony prawnik i uczony, gorący orędownik University of North Carolina i partner biznesowy Jamesa Smitha Battle’a w przemyśle kolejowym.

Dred Wimberly opowiadał, że pewnego dnia Kemp Battle zjawił się na polu. Zwołał wszystkich pracujących tam niewolników, powiedział im, że wojna się skończyła i że albo mogą odejść wolno, albo zostać i utrzymać pracę.

Młody Wimberly zdecydował, że zostanie. Niedługo potem był już odpowiedzialny za dystrybucję całej produkcji z Walnut Creek. Ładował produkty na duże wozy i wysyłał je w dwudniową podróż do miasta Raleigh. Po dotarciu na miejsce sprzedawał produkty z plantacji, po czym kupował w sklepie zapasy, pakował je na wozy i wracał do Tarboro. Można powiedzieć, że odgrywał rolę zaopatrzeniowca w rozległej plantacji Battle’a.

Po kilku latach pracy dla Battle’ów Wimberly postanowił pójść własną drogą. Marzył o założeniu swojego biznesu, chciał budować domy jako cieśla. Kiedy zbliżał się do trzydziestki, Partia Republikańska zaproponowała mu ubieganie się o mandat w wyborach do Izby Reprezentantów Karoliny Północnej. Początkowo odmówił, twierdząc, że nie posiada odpowiednich kwalifikacji. Potem zapomniał o sprawie, ale okazało się, że republikanie i tak go nominowali. Wygrał wybory, choć nie miał właściwie żadnej kampanii, co świadczy o ogromnym szacunku, jakim się cieszył w lokalnej społeczności.

Od 1878 roku przepracował w Izbie Reprezentantów kilka kadencji, a niespełna dziesięć lat później został wybrany do Senatu. W międzyczasie dołączył do inicjatywy Kempa Battle’a dotyczącej wsparcia borykającego się wtedy z problemami finansowymi University of North Carolina. To jego głos zadecydował o tym, że uczelni przyznano istotne dofinansowanie. Panowie potrafili współpracować, choć Battle był demokratą.

„Głosowałem za przyznaniem środków, bo doktor Battle powiedział, że głos na rzecz uniwersytetu pomoże nam wszystkim – tłumaczył potem Wimberly. – Być może jakoś pomoże również kolorowym”.

We wstępniaku opublikowanym już w XX wieku w „News and Observer”, gazecie z Raleigh, autorzy wyrażali szacunek wobec Wimberly’ego i innych czarnoskórych posłów: „Stali na straży edukacji, kiedy nikt inny tego nie robił. Zbudowali podwaliny systemu szkół powszechnych w czasach, kiedy prawie nikogo to nie interesowało”.

Battle’owie zawsze podkreślali, że to głos Wimberly’ego okazał się decydujący (odegrał też kluczową rolę w przyznaniu środków finansowych University of North Carolina State, a także w kilku innych ważnych projektach publicznych). Ale w 1935 roku dziennikarz gazety z Raleigh to zakwestionował. Wskazał, że dokumenty z jego wczesnej pracy legislacyjnej się zagubiły, więc nie wiadomo, czy rzeczywiście zagłosował za University of North Carolina.

W latach 70. XIX wieku prasa z Karoliny Północnej opublikowała jednak protokoły z głosowania zgromadzenia stanowego i dokumentacja ta potwierdziła, że Wimberly ewidentnie oddał ten ważny głos.

W pełnych konfliktów czasach rekonstrukcji[6], kiedy tysiące Afroamerykanów dołączyło do list wyborców i zaczęło obejmować urzędy publiczne w atmosferze politycznego napięcia, elegancki Wimberly zdobył uznanie. Dążył do łagodzenia napięć i nawiązania współpracy z przeciwnikami politycznymi.

Owszem, przodkowie Magica Johnsona byli rolnikami, dzierżawcami, i ledwo zdołali przetrwać trudne lata, które nastąpiły po wojnie secesyjnej. Ale jedna z tych osób wyszła za mąż za kogoś, kto nie tylko był senatorem, ale dążył do współpracy ponad podziałami partyjnymi. Łatwo jest sobie wyobrazić, jak bardzo byli z tego dumni. Jeśli jednak członkowie klanu Jenkinsów liczyli na to, że będą mogli czerpać jakieś korzyści polityczne z pozycji męża Elli, to wszelkie tego typu nadzieje rozwiały się w latach 90. XIX wieku. Biali rasiści z Partii Demokratycznej twierdzili, że Afroamerykanie nie mają odpowiednich kwalifikacji, żeby głosować, a tym bardziej zasiadać we władzach ustawodawczych. Takie twierdzenia były oczywiście nieprawdziwe. Ale to demokraci mieli zdecydowaną większość w Izbie Reprezentantów.

Wkrótce i tak mieli zmiażdżyć republikanów w wyborach oraz podważyć prawo czarnoskórych obywateli do głosowania. Demokratów z Dixie[7] od dawna dręczyło to, że republikanie z Północy połączyli po wojnie siły polityczne z Afroamerykanami z Południa, co doprowadziło do znaczących zmian w wielu miejscach, zwłaszcza w Wilmington. Wielu wyzwolonych obywateli chciało tam w pełni korzystać z nowo nabytych praw. W latach 90. XIX wieku Wilmington było na najlepszej drodze, żeby stać się odpowiednikiem Atlanty. W mieście dynamicznie rozwijała się czarnoskóra klasa wyższa, ukazywały się tu dwie wydawane przez Afroamerykanów gazety codzienne, władzę sprawował czarnoskóry burmistrz, w policji panowała integracja rasowa, a także kwitło wiele biznesów, które prowadzili Afroamerykanie.

Po wojnie i okresie rekonstrukcji, w latach 90. XIX wieku, demokratom udało się utrzymać kontrolę białych nad większością Karoliny Północnej. Ale Wilmington i wybrzeże stanowiły wyjątek, głównie dzięki ponad 120 tysiącom zarejestrowanych w tym regionie czarnoskórych wyborców.

11 listopada 1898 roku doszło w Wilmington do wywołanych przez demokratów zamieszek na tle rasowym. Białe bojówki, nazywane Czerwonymi Koszulami, podburzane przez polityczną retorykę, dokonały aktów przemocy. Na ulicach palono gazety wydawane przez Afroamerykanów, które miały czelność krytykować demokratów. Wykorzystywano irracjonalny strach przed rzekomym zagrożeniem ze strony czarnoskórych mężczyzn, mogących gwałcić białe kobiety.

W opublikowanych dzień później raportach z kostnicy można znaleźć informację o 14 ciałach, w tym 13 czarnoskórych, ale mówiło się, że liczba ofiar mogła sięgnąć nawet 90 osób. Przemoc się nasilała i rozprzestrzeniała, przerażeni Afroamerykanie zabierali całe rodziny i uciekali na pobliskie bagna. Czerwone Koszule ich tam ścigały i zabiły jeszcze wiele osób, których ciała nigdy nie zostały odnalezione.

Oszacowanie liczby ofiar okazało się tym trudniejsze, że następnego dnia rozpoczął się drugi etap dokładnie zaplanowanej rebelii. Czerwone Koszule pod eskortą odprowadziły na stację kolejową wielu szanowanych Afroamerykanów – pastorów, biznesmenów, polityków. Zapakowały ich do pociągów i wypędziły z miasta na stałe.

Głośne zwycięstwo białych rasistów utrwaliło ich ideologię i na wiele dziesięcioleci uniemożliwiło czarnoskórym udział w życiu politycznym. Przywódcą duchowym rebelii był demokrata, Charles Aycock, który w 1900 roku został wybrany na gubernatora. Już w maju 1898 roku zaczął przekonywać, że trzeba odsunąć od władzy wszystkich czarnoskórych w Karolinie Północnej.

„Na Południu nigdy nie będzie postępu, dopóki nie odsuniemy Murzynów od polityki” – głosił.

Po objęciu stanowiska gubernatora Aycock wprowadził inicjatywę ustawodawczą, która była konsekwencją postulatów głoszonych już podczas rebelii w Wilmington – wdrożył segregacyjne prawa Jima Crowa[8] oraz ograniczył prawa wyborcze dla Afroamerykanów. W ciągu zaledwie czterech lat liczba zarejestrowanych czarnoskórych wyborców ze 120 tysięcy przed rozpoczęciem zamieszek spadła do sześciu tysięcy. Wyrzucenie Afroamerykanów z polityki na Południu Stanów i w innych regionach było procesem, który eskalował jeszcze przez dużą część XX wieku. Na przykład w latach 40. i 50. XX wieku zdarzały się i takie hrabstwa, w których był zarejestrowany tylko jeden albo dwóch takich wyborców. Czarnoskórzy nie tylko byli skazani na niewdzięczną pracę na dzierżawionej ziemi, ale prawa Jima Crowa odbierały im jakąkolwiek szansę na zmianę takiego stanu rzeczy.

DZIERŻAWA GRUNTU

Z dokumentów wynika, że przez wiele dziesięcioleci po wojnie secesyjnej, aż do początków XX wieku, przodkowie Magica Johnsona zmagali się z trudnościami związanymi z dzierżawą gruntu i uprawą roli. W tamtych czasach na Południu czarnoskóre rodziny nie miały zbyt wielu innych możliwości. Taka praca na farmie oznaczała smutną wiejską egzystencję, często wiązała się z długami i zniewoleniem, niewiele różniącym się od samego niewolnictwa.

System dzierżawy gruntu i uprawy roli nie był niczym nowym. Funkcjonował od stuleci na całym świecie. Ludzie często wpadali w pułapkę głodu, ucisku i sponiewierania. I nie mieli żadnych szans na poprawę sytuacji.

Tak oto rozpoczął się kolejny etap niedoli dla ogromnej większości byłych niewolników. Spisy powszechne ukazują miliony Afroamerykanów, którzy po wielu dziesięcioleciach dzierżawienia ziemi nadal nie posiadali żadnego majątku, a wszystko to po kilku stuleciach epoki niewolnictwa, kiedy prawo własności było dla nich niedostępne.

W 1922 roku Rada Rolnictwa w Karolinie Północnej przedstawiła obszerny raport oparty na badaniach przeprowadzonych w obrębie stanu na próbie tysiąca mieszkających na farmach rodzin. Potwierdził on znaną od zawsze prawdę: że rolnicy bez własnej ziemi, dzierżawiący i najmujący cudze pola, niezależnie od tego, czy byli czarnoskórzy, czy biali, borykali się z ogromnymi problemami finansowymi, skazani na wieczne długi i ciężką pracę. Pracując nierzadko po 12 godzin na dobę, siali i zbierali tytoń i bawełnę, a zarabiali często po kilka pensów dziennie albo i nic. Musieli pożyczać pieniądze, żeby mieć na jedzenie. I żyć nadzieją, że po zakończeniu zbiorów dostaną niewielką część zysków, którą właściciele gruntu zawsze wyliczali tak, jak chcieli.

Z danych wynika, że na dzierżawie nie sposób było zarobić. Była to jedynie licencja na to, żeby zostać oszukanym. I znajdowało to potwierdzenie przez wiele dziesięcioleci.

„Tak było zawsze – wspomina Sandra Jones King, córka farmera z hrabstwa Edgecombe w Karolinie Północnej. – Jeśli byłeś dzierżawcą, to mniej więcej w grudniu przychodził do ciebie człowiek, na którego farmie pracowałeś, i mówił coś w stylu: »No cóż, John, w tym roku nie mogę ci nic zapłacić. Ledwo wyszliśmy na zero«”.

Najmujący ziemię rolnicy nie mieli w tym pojedynku prawie żadnych szans. Jedyną możliwością było zapakowanie dobytku, wyprowadzenie się z szopy, w której mieszkali, i poszukiwanie innego właściciela gruntu, w nadziei, że może ten okaże się uczciwy.

Historycy zwracają uwagę na to, że jeśli dzierżawcy próbowali się temu systemowi sprzeciwić, przypominano im, że w Karolinie Północnej mieszka więcej członków Ku Klux Klanu niż we wszystkich innych południowych stanach łącznie.

Ostrzeżenia zawarte w opublikowanym w 1922 roku raporcie Rady Rolnictwa pojawiły się na osiem lat przed wielkim kryzysem, który doprowadził do obniżenia cen produktów rolnych. Dla rodzin rolniczych, które już wcześniej ledwo wiązały koniec z końcem, była to totalna katastrofa.

I właśnie w samym środku wielkiego kryzysu urodzili się Earvin senior i Christine Johnson. On w 1934 roku, ona dwa lata później.

PO POWODZI

Pomimo trudności przodkowie Magica Johnsona jakoś przetrwali w Karolinie Północnej, w dużej mierze dzięki postawie kobiet. Ich zgięte sylwetki wiecznie widać było na ganku, zajęte ciężką pracą – bez końca rąbały drewno na opał albo dźwigały ogromne ilości wody. A kiedy ich mężczyźni chorowali albo umierali, same zaczynały pracować na polu: sadziły rośliny, pielęgnowały je i zbierały plony.

Willis Staton, prapradziadek Magica Johnsona i syn Ferebe, najpierw mieszkał na plantacji Cool Spring, a po wojnie stał się dzierżawcą ziemi, jak prawie każdy inny były niewolnik. Kiedy przyszło do zawarcia małżeństwa, jego wybór padł na niejaką Charlette, od której był dwa razy starszy. Kobieta ta, tak jak wielu przodków Johnsona, musiała się mierzyć z ciężarem życia na farmie.

W tamtych czasach nie było dostępu do żadnej opieki medycznej ani antykoncepcji. Życie kobiet było pełne niebezpieczeństw; często zachodziły w ciążę, choć macierzyństwo było drogą przez mękę. Wydawało się, że ich przeznaczeniem jest posiadanie licznej rodziny, a kolejne porody podkreślały ich trudny los i nieszczęśliwe życie w Karolinie Północnej pod koniec XIX i na początku XX wieku.

W domach nie było nawet elektryczności. Charlette co roku zachodziła w ciążę, nie miała szans, żeby odpocząć od ciężkiej pracy na farmie, od gotowania, prania, sprzątania, rąbania drewna, palenia ognia w piecu przez siedem dni w tygodniu i przez 24 godziny na dobę. Jakimś cudem udało jej się wychować wszystkie dzieci i zapewnić im godne warunki.

„Życie było w tamtych czasach nieustanną harówką – powiedziała kiedyś dziennikarzowi Robertowi Caro jedna z kobiet mieszkających w tamtych czasach na farmie. – Przetrwanie było ogromnym wyzwaniem. Nie było światła. Ani kanalizacji. Niczego nie było. Nie mieliśmy co jeść. Żyliśmy na skraju nędzy. Tak właśnie wyglądało nasze życie na farmie”.

Willis Staton był od Charlette o 18 lat starszy. Zmarł na przełomie XIX i XX wieku; zostawił wdowę, która musiała sobie poradzić z wykarmieniem dużej rodziny, pracując w polu i wykonując wszystkie obowiązki domowe. Choć była to misja niemalże niemożliwa, Charlette radziła sobie z tym przez wiele lat, tak jak wielu innych przodków Johnsona.

Jej córka Ida też pracowała na dzierżawionej ziemi. I ona także wyszła za kogoś dwa razy starszego – 10 lutego 1897 roku poślubiła w hrabstwie Edgecombe Richarda Portera. Tak powstała rodzina, która stała się parą pradziadków Magica Johnsona.

Ida, narażona na niebezpieczeństwa typowe dla wiejskiego życia, zmarła znacznie wcześniej niż jej starszy mąż, prawdopodobnie wskutek wyczerpania spowodowanego urodzeniem siedmiorga dzieci.

Jednym z tych dzieci był Isiah Porter, który urodził się w lutym 1905 roku. Tak jak poprzednicy wiódł rolnicze życie na dzierżawionej ziemi. A w sylwestra przed Nowym Rokiem 1927 ożenił się w Edgecombe z Mary Dellą Jenkins.

Mary Della Jenkins Porter była matką ośmiorga dzieci. Razem z Isiahem Porterem próbowali przeżyć w świecie upraw tytoniu i bawełny, borykając się ze wszystkimi możliwymi katastrofami, takimi jak plaga karaluchów, drastyczny spadek cen bawełny, wielki kryzys, burze i nieurodzaje. Ich codzienność nie różniła się niczym od doświadczeń poprzednich pokoleń: każdego dnia budzili się, myśląc tylko o tym, jak wykarmić swoją liczną rodzinę. Przeglądając dokumenty z ponad 170 lat życia przodków Johnsona, nie znajdziecie ani jednej wzmianki o tym, żeby którykolwiek z nich próbował tego obowiązku uniknąć.

Ani Isiah Porter, ani jego żona Mary Della, ani żaden z ich przodków nie mogli przypuszczać, że w ich rodzinie urodzi się ktoś tak sławny, potężny i bogaty jak Magic Johnson.

Jego matka Christine, córka Mary Delli i Isiaha Porterów, przyszła na świat w 1936 roku, w momencie, kiedy w życiu ich rodziny nadchodziły w końcu wielkie zmiany.

W odpowiedzi na wielki kryzys prezydent Franklin Delano Roosevelt wprowadził reformy pod wspólną nazwą Nowy Ład. Jednym z ich najważniejszych elementów był program mający na celu przeciwdziałanie trudnej sytuacji dzierżawców gruntów rolnych. Ten eksperymentalny projekt polegał na tym, że w wybranych miejscach wykupywano duże powierzchnie dawnych plantacji i zamieniano je w setki mniejszych farm o powierzchni 40 akrów. Dzięki temu dzierżawcy – zarówno czarnoskórzy, jak i biali – dostawali szansę prowadzenia swojej działalności oraz możliwość zamieszkania we własnym skromnym nowym domu.

W ramach Nowego Ładu rolnicy otrzymali coś, co można określić mianem „40 akrów i muła”. Było to zgodne z obietnicą złożoną w Georgii byłym niewolnikom w ostatnich dniach wojny secesyjnej przez generała Unii, Williama Tecumseha Shermana, na koniec jego słynnego przemarszu do morza. Niestety, mimo że rozkaz Shermana miał dać początek nowemu etapowi w życiu wyzwolonych niewolników, został unieważniony już po sześciu miesiącach przez prezydenta Andrew Johnsona, który sympatyzował z Południem.

Jeśli wierzyć danym ze spisu powszechnego przeprowadzonego podczas kryzysu, rodzina małej Christine zapakowała cały swój dobytek z Tarboro i przeniosła się o 50 kilometrów na północ, do Tillery w hrabstwie Halifax. Właśnie tam rząd ulokował jeden ze swoich programów przesiedleńczych obejmujących obszar około 20 tysięcy akrów.

Program w Tillery był jednym ze 113 „eksperymentalnych” projektów przesiedleńczych, uruchomionych przez rząd federalny w całych Stanach Zjednoczonych. Jak się okazało, tylko w 15 z nich uczestniczyli jednak czarnoskórzy rolnicy. W 1936 roku Farma Przesiedleńcza w Tillery zmieniła nazwę na Roanoke Farms.

Pomysł początkowo wydawał się idealny, lecz rzeczywistość szybko zweryfikowała oczekiwania. Kiedy setki rodzin rolniczych przeprowadziły się na te tereny, powstały nowe społeczności i zapanował chaos. W końcu okazało się, że przetrwanie w takich warunkach jest niemożliwe, szczególnie dla czarnoskórych dzierżawców.

Rządowi przedstawiciele programu przyjechali do hrabstwa Halifax i odkryli, że duży fragment z 20 tysięcy akrów przeznaczonych na program przesiedleńczy jest usytuowany na terenach zalewowych rzeki Roanoke. Z dokumentów wynika, że do obszarów powodziowych zostali przydzieleni głównie afroamerykańscy farmerzy.

Co gorsza, agenci rządowi dawali białym farmerom pełną swobodę, jednocześnie ingerując w sposób zarządzania ziemią przez czarnoskórych rolników, którzy mieli przecież wieloletnie doświadczenie z pracy na polach w Karolinie Północnej.

Z danych spisu powszechnego przeprowadzonego w 1940 roku wynika, że Mary Della Jenkins Porter i jej mąż Isiah mieszkali na jednym z obszarów programu przesiedleńczego razem z sześciorgiem dzieci, w tym z czteroletnią Christine.

Charlie Thompson, specjalista do spraw ekonomii rolnictwa z Duke University, który wystąpił jako ekspert w filmie o programie przesiedleńczym, uważa, że przedsięwzięcie to było od samego początku skazane na niepowodzenie.

„Było oczywiste, że jeśli wywodzisz się z rodziny dzierżawców, to podejmiesz ryzyko – mówił Thompson o ludziach, którzy pakowali cały swój dobytek i wyjeżdżali, żeby skorzystać z programu. – I tak nic nie zarabiali, a tu pojawiała się obietnica, że staną się właścicielami czegoś, że będą mogli sami decydować o własnym losie i będą mieli własną ziemię. Perspektywa była na tyle kusząca, że byli gotowi zaryzykować wszystko”.

Po wielu dziesięcioleciach marnej egzystencji na farmie czarnoskórzy farmerzy dostrzegli wreszcie światełko w tunelu, nadzieję na uzyskanie czegokolwiek za tyle lat ciężkiej bezcelowej pracy. Niestety, znowu okazało się, że zasady gry się zmieniły.

„Kiedy nadeszły lata 30., wszystko znów sprzysięgło się przeciwko nim – tłumaczy Thompson. – Rolnictwo zaczęło się modernizować i automatyzować”.

W 2020 roku Thompson opowiadał, że równolegle z inicjatywą administracji Roosevelta i uruchomieniem programu przesiedleńczego ustanowiony został Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA). Nowo powstały organ zaczął oferować rolnikom pomoc finansową, pożyczki na zakup zboża i regulacje stabilizujące ceny produktów rolnych. „To był początek zaangażowania amerykańskiego rządu w strategiczne wspieranie działalności rolniczej” – mówił.

Rząd federalny koncentrował się na tworzeniu większych korporacyjnych farm, które miały szansę na osiągnięcie dużej skali produkcji.

„Automatyzacja rolnictwa na Środkowym Zachodzie przyspieszyła, wielu rolników musiało kupić traktory – tłumaczy Thompson. – A jednocześnie przypominano Afroamerykanom o obietnicy Shermana z czasów wojny secesyjnej, że każdy z nich otrzyma po 40 akrów i muła. I tak też się stało. Ale ludzie, którzy żyli w tych wspólnotach przesiedleńców, musieli konkurować z gigantami rolnictwa, tak zwanymi farmami bonanzy na Środkowym Zachodzie. Ceny zbóż były ustalane na podstawie produkcji wielkich gospodarstw, a nie małych farm. Małorolni doświadczali od samego początku ogromnych kłopotów. Nie mieli jak konkurować z wielkimi graczami. Czterdziestoakrowe farmy nie dawały im możliwości wykarmienia rodzin. Historia zatoczyła koło. Chcieliśmy zapewnić tym farmerom ziemię. Ale produkcja rolna i sprzedaż zboża nie dostarczały wystarczającej ilości pieniędzy. Afroamerykanie korzystali z mułów w czasach, kiedy normą stawały się traktory”.

Po wiekach niewolnictwa i ośmiu dziesięcioleciach pracy na dzierżawionej ziemi czarnoskórzy farmerzy dostali w końcu coś, co miało stanowić rekompensatę za lata uciemiężenia. Ale to, co otrzymali, okazało się praktycznie bezwartościowe.

Gary Grant, którego przodkowie uczestniczyli w projekcie i mimo przeciwności zdołali wiązać koniec z końcem, wyjaśnia, że rolnicy dołączali do programu przesiedleńczego etapami.

Oprócz zmian technologicznych w rolnictwie niepowodzenia farmerów miały źródło także w innych aspektach. Do problemów przyczyniały się trudności w adaptacji do szybko budujących się społeczności oraz to, że przydzielona im ziemia była fatalnej jakości.

Ale w 2020 roku Grant mówił, że choć kolejne grupy ponosiły porażki, to kilku rodzinom się udało. „Nowy Ład był przedsięwzięciem udanym, bo zapewnił wreszcie niektórym Afroamerykanom niezależność. To, że stali się posiadaczami ziemi, z pewnością nadało ich życiu nowy wymiar. Ale biali mieli świadomość, że niezależność czarnych oznaczała, że oni na zawsze utracili darmową siłę roboczą, więc trzeba z nią skończyć”.

Dla czarnoskórych, którym przez dziesięciolecia po zniesieniu niewolnictwa nie pozwalano na jakąkolwiek integrację z resztą społeczeństwa, adaptacja do nowych warunków okazała się bardzo trudna. Przecież to właśnie społeczeństwo wykluczało ich przez tak długi czas, skazując na ubóstwo i marginalizację. Nie byli przygotowani na zmiany.

Niektórzy przesiedleni rolnicy mieli traktory i mogli się nimi dzielić. „Ale połączenie niskiej jakości ziemi z powszechnym rasizmem skazywało ich na porażkę już na samym początku – opowiadał Thompson. – Musieli pożyczać pieniądze. Nie dostawali niczego za darmo. Dominował wobec nich paternalizm. Wchodzili do biura, w którym siedział jakiś biały facet, ten pytał o zapłatę rachunków, a oni odpowiadali: »To niemożliwe. Nie mamy z czego zapłacić. Mamy nieurodzaj albo ceny były tak niskie, że nas nie stać«. Oczywiście generalizuję, ale to były najczęstsze przypadki”.

Ze spisu powszechnego przeprowadzonego w 1940 roku, kiedy w Europie trwała druga wojna światowa, wynika, że rodzinie Porterów – dziadkom Magica Johnsona i ich dzieciom – udało się przetrwać na farmie oraz że Mary Della znowu była w ciąży i miała tym razem urodzić syna, Jamesa.

W połowie sierpnia ich nowy świat zmiotła powódź stulecia, napędzana przez burze tropikalne, które najpierw siały spustoszenie w górach Karoliny Północnej na zachodzie, a potem sprawiły, że przybrały wody rzeki Roanoke. Agencja Associated Press i „New York Times” opisywały, że wody wezbrały najpierw do 9,5 metra, a potem do rekordowego stanu ponad 17,5 metra. 17 sierpnia 1940 roku powódź dotknęła obszary, na których znajdowały się farmy przesiedleńcze, zalewając i zmiatając z powierzchni ziemi plony, farmy i domostwa prawie każdej rodziny zamieszkałej na równinie. Dwóch mężczyzn utonęło, próbując przejść przez zalaną drogę.

„W pobliskim Tillery około tysiąca osób, głównie czarnoskórych, zostało ewakuowanych łodziami z terenów rządowych osiedli przesiedleńczych – pisała Associated Press. – Uchodźców umieszczono w szkołach i młynach znajdujących się na wzniesieniach”.

Nietrudno sobie wyobrazić, jakim wyzwaniem było przetrwanie dla Mary Delli Jenkins Porter. Miała wtedy 36 lat, była w zaawansowanej ciąży, musiała razem z całą pokaźną rodziną ewakuować się łodziami, patrząc, jak ich dobytek, na który przez całe życie tak ciężko pracowała, zostaje dosłownie zmieciony z powierzchni ziemi. Z szacunków gazety „News and Observer” z Raleigh wynikało, że trzy tysiące ludzi znajdujących się w strefie powodzi zostało pozbawionych dachu nad głową.

Kilka dni po ewakuacji Mary Della urodziła ósme dziecko, Jamesa. Utrata farm i plonów przed rozpoczęciem zbiorów, utrata szansy na nowe życie – wszystko to było bardzo bolesne dla mnóstwa Afroamerykanów.

Oznaką totalnej desperacji rodziny było to, że 36-letni Isiah Porter, ojciec Christine, próbował się potem zaciągnąć do armii. Sfałszował nawet w dokumentach swój wiek – próbował wykazać, że jest o pięć lat młodszy niż w rzeczywistości – żeby zwiększyć szanse na przyjęcie do służby. Ale i tak mu odmówiono. Kolejne dramaty mogły pogrążyć rodzinę w głębokiej depresji. Ale Mary Della Jenkins Porter nie zamierzała na to pozwolić.

Z dokumentów wynika, że po fiasku projektu przesiedleńczego w Tillery Porterowie wrócili tam, skąd pochodzili – do hrabstwa Edgecombe, na wieś w okolicy Tarboro. Pomimo wcześniejszych niepowodzeń znów próbowali jakoś związać koniec z końcem, pracując na roli, choć sytuacja wydawała się teraz jeszcze bardziej beznadziejna niż kiedykolwiek wcześniej.

W trakcie drugiej wojny światowej czas dla wielu rolników stanął w miejscu. Dla tych, którzy zostali na Tobacco Road, w tym dla rodziny Christine, płynął jednak dalej. Czas odmierzany przez 12-godzinny dzień pracy, kiedy tylko wiara pozwalała im jakimś cudem przetrwać to, co wydawało się nie do zniesienia.

5 Ponad 4000 metrów kwadratowych, czyli 0,4 hektara.

6 Czasy powojennej odbudowy państwa w latach 1865–1877.

7 Dixieland to potoczne określenie południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych.

8 Stanowe regulacje prawne ograniczające prawa obywatelskie byłych czarnoskórych niewolników i umacniające segregację rasową (np. zakaz małżeństw pomiędzy osobami różnych ras).

Spis treści

Okładka

Strona przedtytułowa

Strona tytułowa

Dedykacja

Cytat

OD AUTORA

PROLOG

Część I. LANSING

1. BOOM, BABY

2. UŚMIECH

3. WSIADAJ DO AUTOBUSU

4. TOBACCO ROAD

5. PRZEJAŻDŻKI NA ROWERZE

6. MISSISIPI

7. PRZEZWISKO

8. DZIWOLĄGI

9. CZAS NA POPCORN

10. NA NATURALNYM HAJU

11. ŻAŁOBA I BUICK ELECTRA

12. „TABLICA!”

13. WIELKI I STRASZNY

14. NOWY ZAWODNIK MICHIGAN STATE SPARTANS

15. KOLEJNA ZIEMIA OBIECANA

16. WIELKIE JEZIORO SŁONE

Część II. HOLLYWOOD

17. RZECZYWIŚCIE DZIWNE CZASY

18. MY, SZCZĘŚCIARZE

19. MECZ NUMER 6

20. SZTORM

21. DEMONSTRACJA SIŁY

22. RILES

23. LARRY

24. ZEMSTA JEST SŁODKA

25. ŻYCIE

26. GWARANCJA

27. DŁUGI POCAŁUNEK NA POŻEGNANIE

Część III. PO DRUGIEJ STRONIE RZEKI

28. LAKER RED

29. ABSOLUTNIE POZYTYWNY

30. KRYJÓWKA PRZED BURZĄ

31. WĘDROWIEC

32. POSŁANIEC

Podziękowania

Bibliografia

Reklamy

Zdjęcia