Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Michael Pollan · Przedmowa

CZĘŚĆ I. MIŁOŚĆ DO NATURY

1. Dzieciństwo wyrosłe z przyrody

2. Królestwo roślin

3. Drzewa

4. Lasy

CZĘŚĆ II. ŁOWCY, ZBIERACZE I OGRODNICY

5. Łowcy roślin

6. Ogrody botaniczne

7. Nasiona

8. Storczyki

9. Ogrody i ogrodnictwo

CZĘŚĆ III. POŻYTKI I SZKODY

10. Rośliny, które leczą

11. Rośliny, które mogą skrzywdzić

12. Plantacje

13. Rośliny uprawne

14. Organizmy modyfikowane genetycznie

CZĘŚĆ IV. ROZWIĄZANIA NA PRZYSZŁOŚĆ

15. Przyszłość rolnictwa

16. Własne plony

17. Ocalić lasy

18. Nadzieja dla przyrody

19. Wola życia

Podziękowania

Źródła ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału:
SEEDS OF HOPE. WISDOM AND WONDER FROM THE WORLD OF PLANTS

Przekład: DOMINIKA CIEŚLA-SZYMAŃSKA

Redaktor prowadzący: ADAM PLUSZKA

Konsultacja: IWONA KOŁODZIEJSKA-DEGÓRSKA

Redakcja: EWA KANIOWSKA

Korekta: MAŁGORZATA KUŚNIERZ, MARIOLA HAJNUS

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Opracowanie typograficzne, łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce © AFP / East News

Copyright © 2014 by Soko Publications Limited with Gail Hudson
Foreword © 2014 by Michael Pollan
This edition published by arrangement with Grand Central Publishing, New York, New York, USA. All rights reserved.

Copyright © for the translation by Dominika Cieśla-Szymańska
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64700-15-6

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

1

Dzieciństwo wyrosłe z przyrody

„Jane Goodall napisała książkę o roślinach? Na pewno nie – przecież ona jest od szympansów w Afryce”. Już słyszę te uwagi. W istocie słyszałam je przez kilka ostatnich lat, kiedy gromadziłam materiały do tej książki. Oczywiście jestem najbardziej znana – zwłaszcza dzięki artykułom w „National Geographic” oraz filmom przyrodniczym – z moich badań nad szympansami w Gombe. W 2010 roku świętowaliśmy pięćdziesięciolecie prowadzonych tam prac. Ale bez roślin nie byłoby szympansów – ani też ludzi, jeśli już o tym mowa. I być może nigdy w życiu nie spotkałabym szympansa, gdybym jako dziecko nie pasjonowała się opowieściami o dzikich obszarach naszej planety, a zwłaszcza o afrykańskiej dżungli.

Kiedy piszę te słowa, z okna mojego domu w Bournemouth w Anglii widzę drzewa, po których łaziłam jako dziecko. Usadowiona wśród gałęzi jednego z nich, buka, czytałam o doktorze Dolittle i o Tarzanie, marząc o tym, że sama kiedyś zamieszkam w lesie.

Gdy w Europie wybuchła wojna, mój ojciec wyruszył, żeby walczyć o swój kraj przeciwko Hitlerowi i nazistowskiej pladze. Wtedy właśnie wraz z siostrą i matką zamieszkałyśmy u jej dwóch sióstr, Olly i Audrey, i naszej babci – nazywanej przez wszystkich Danny (ponieważ gdy byłam mała, nie umiałam powiedzieć granny, babcia), w tym zbudowanym w 1872 roku wiktoriańskim domu z czerwonej cegły, o ogromnych, pionowo otwieranych oknach i wysokich sufitach. W domu zwanym The Birches, Brzozy.

Pieniędzy było mało – poza tym podczas wojny żywność racjonowano, trzeba było zaciskać pasa i tak dalej. Miałyśmy jednak wielki ogród (czy też podwórze) z trawnikiem, który uparcie zarastał mchem, i wieloma drzewami. Był tam mój buk, a obok rosły trzy wspaniałe brzozy o gładkich srebrzystych pniach i wdzięcznych gałązkach. Była też jarzębina, która jesienią oblekała się w piękne czerwone korale, i dwa kasztany jadalne – jeden co roku rodził tak maleńkie owoce, że właściwie nie warto było otwierać kolczastych łupinek, natomiast drugi, który nazywaliśmy Nooky, został okaleczony. Górną połowę jego pnia i gałęzi obcięto, tak że został z niego trochę ponadsześciometrowy pniak. Z tego kikuta wyrastały jednak liczne gałęzie, które wyciągały się do nieba na wysokość kilku metrów, jakby chcąc zrekompensować brakujący kawałek pnia. Nooky nigdy nie kwitł, nie mówiąc o rodzeniu kasztanów.

Ogród otaczał wysoki żywopłot z ligustru i ostrokrzewu. Nie był to ogród słoneczny, ponieważ ocieniały go dwie wysokie jodły i pięć sosen, wszędzie rosły też rododendrony i bluszcz. Chociaż więc w okresie wojny Danny i Olly bardzo się starały wyhodować tam warzywa, z powodu cienia i piaszczystego gruntu (z domu jest zaledwie dziesięć minut nad ocean) oraz zakwaszenia gleby przez rododendrony i sosny udawały się tam tylko fasola oraz pietruszka i mięta Danny.

Coś w naszym ogrodzie jednak rosło. Przez cały rok, oprócz najzimniejszych miesięcy, trawnik był pełen stokrotek. Wszędzie rosły też mlecze – których z powodu długaśnych korzeni nie dawało się wykopać. Każdej wiosny wypatrywałyśmy przebiśniegów, przepychających się przez wciąż zmrożoną ziemię. Po nich pojawiały się krokusy, a potem, gdy ziemia nieco się nagrzała, pierwiosnki, naparstnice, hiacyntowce, jaskry oraz, jak u Wordswortha, „tłum tańczących żonkili”. Pąki na drzewach nabrzmiewały i pękały, wypuszczając maleńkie listki. Później otwierały się wspaniałe białe i różowawo-czerwone kwiaty głogu, jaskrawożółte złotokapu i fioletowe bzu. A potem, co najbardziej lubiłam, konwalie z ich odurzającym zapachem, który jeszcze dziś budzi we mnie żywe wspomnienia tamtych dni dzieciństwa.

Później, gdy wiosna przechodziła w lato, zaczynały kwitnąć róże Olly, jedna po drugiej, a także azalia, rosnąca obok jej ukochanego rabarbaru, oraz wyjątkowe ciemnoczerwone peonie Danny, otoczone przez cenną fasolę. Zasilane krążącymi sokami liście rozwijały się w pełni, by każdego dnia zmieniać światło słoneczne w pożywienie dla drzewa czy krzewu, na którym wyrosły.

Rusty i ja spędzaliśmy w ogrodzie tyle czasu, ile tylko mogliśmy.

Moją miłość do roślin i drzew podsycały długie wędrówki z psem Rustym po dzikich klifach wznoszących się nad piaszczystą plażą. Urwiska te przecinają wyschnięte koryta strumieni, nazywane tutaj starym francuskim słowem – chine. Nasz dom stoi przy Durley Chine Road. Każdej wiosny na niższych zboczach naszego wąwozu rozkwita żółta burza krzaków kolcolistu, pojawiają się tam także maleńkie, słodko pachnące fiołki. Zwykle szukałam pierwszych fiołków, żeby zanieść je Olly, która je uwielbiała.

Kiedy latem zakwitają rododendrony, strome zbocza Middle Chine wyglądają wspaniale w różowawym fiolecie porastających je egzotycznych kwiatów – krzewy te rosły gęsto także na terenie naszej szkoły. Danny miała swój ulubiony rododendron, o intensywnie czerwonych kwiatach, pod oknem kuchennym.

Bardzo lubiłam jesień. Bujna zieleń lata zmieniała się w blade żółcie i złoto, naznaczone tu i ówdzie czerwienią. Liście stopniowo opadały, pokrywając ziemię jaskrawym dywanem, aż zgniły na gliniastym piasku albo zostały zmiecione z trawnika i spalone na tyłach ogrodu, gdzie w gorącym popiele piekliśmy ziemniaki.

Na klifach rosło trochę buków i brzóz, ale głównie mnóstwo sosen zasadzonych na miejscu dawnego wrzosowiska w ramach ogromnego projektu kształtowania krajobrazu, który wdrożono na początku XIX wieku. Rosły też dwa kasztany jadalne, których owoce, choć nie tak duże jak te, które zwykle się kupuje, były i tak dwa albo trzy razy większe niż z kasztana w naszym ogrodzie. Uwielbialiśmy piec je przy kominku w saloniku.

Kiedy byłam dzieckiem, wuj Eric, jedyny syn Danny, przynosił nam jabłka, a także orzechy z wielkiego starego orzecha rosnącego w jego ogrodzie. Zbieraliśmy rosnące na klifie czarne jagody, a Danny piekła jagodowo-jabłeczne placki. Robiła także wino z czarnego bzu, z kiści czarnych owoców z naszego własnego krzaka. Nie zawierało alkoholu, ale samo to, że nazywało się je winem, sprawiało, że my, dzieci, czuliśmy się jak dorośli, kiedy na Boże Narodzenie piliśmy je z prawdziwych kieliszków.

Jestem pewna, że dorastanie w tym idyllicznym domu i w otoczeniu angielskiego krajobrazu było gruntem, na którym wyrosła moja miłość do świata roślin i w ogóle przyrody. Pewnego dnia, kiedy przeglądałam pudełko z dziecięcymi skarbami przechowywane z czułością przez moją matkę, trafiłam na „Notatnik przyrodnika”, w którym dwunastoletnia Jane, z wielką dbałością o szczegóły, rysowała i malowała wiele spotykanych w okolicy roślin i kwiatów. Wszystkie rysunki i akwarele zostały przeze mnie opatrzone dokładnym opisem roślin opartym na uważnej obserwacji i zapewne na wiadomościach zaczerpniętych z książek.

Obrazek, który namalowałam jako dziecko w „Notatniku przyrodnika”. To pierwiosnek, jeden z moich ulubionych kwiatów w naszym ogrodzie.

To nie był szkolny zeszyt. Nie robiłam tego jako zadania domowego. Po prostu uwielbiałam malować i rysować rośliny i o nich pisać. W pewnym sensie zaczęłam tę ksiażkę sześćdziesiąt lat temu!

Oczywiście, w miarę jak rosła moja świadomość roślin – a właściwie drzew – jako odrębnych istot – dowiadywałam się coraz więcej o zwierzętach. Lubiłam zwłaszcza sowy płomykówki odzywające się czasem w nocy niesamowitymi głosami, gile o czerwonoróżowych brzuszkach, a także mewy srebrzyste i mewy śmieszki, które latały nisko nad ogrodem, krzycząc i czekając, aż ktoś z nas wyjdzie i rzuci im kawałki chleba. Kosy, drozdy śpiewaki, rudziki i wiele gatunków sikorek gnieździły się w otaczającym dom wysokim splątanym żywopłocie i w gałęziach drzew. Na klifie mieszkało wtedy jeszcze kilka rudych wiewiórek, ale przybysz z zewnątrz, wiewiórka szara, szybko obejmował teren w posiadanie. Od czasu do czasu jechaliśmy autobusem do Parku Narodowego New Forest, do lasów przetykanych wrzosowiskami, gdzie biegały kuce rasy new forest i jelenie, a jeśli mieliśmy szczęście, mogliśmy zobaczyć lisa.

Z moich „Notatników przyrodnika”. Kiedy miałam mniej więcej dwanaście lat, często zbierałam kwiaty podczas spacerów z psem Rustym. Zanosiłam je do domu i malowałam – nie dlatego, że było to zadanie domowe, tylko dlatego, że bardzo to lubiłam. Obrazki przedstawiają dziki ślaz (różowy kwiatek) oraz kolcolist (żółty).

Muszę też wspomnieć o owadach. W tamtych czasach pełno było bzyczących, brzęczących, cykających owadów wszelkiego rodzaju. Za dnia widać było błyszczące furkoczące skrzydła motyli (motyle, butterflies, czyli dosłownie maślane muchy, z pewnością musiały się kiedyś nazywać flutterbys, trzepotki, dopóki jakiś średniowieczny uczony nie zamienił „f” na„b”). Wieczorem pojawiał się wysoki denerwujący brzęk komarów, a w nocy przybywały ćmy, zwabione przez białe kwiaty i nocny zapach jaśminowca oraz białego bzu, a także, niestety, przez światła domu.

Były też znienawidzone przez Olly i Danny pomrowy, śliniki i inne ślimaki. Moja siostra Judy i ja uwielbiałyśmy ślimaki i często je hodowałyśmy, żeby potem urządzać wyścigi. Wiele lat później dowiedziałam się, że niegdyś wyścigi ślimaków były ulubioną rozrywką starszych Francuzów! W naszym ogrodzie nie brakowało też nieocenionych małych pomocników, czyli dżdżownic. Dżdżownice odgrywają istotną rolę w ekosystemie, ponieważ zjadają glebę i ją napowietrzają. Kiedy miałam zaledwie półtora roku, któregoś razu wzięłam do łóżka całą ich garść. Moja mądra mama, zamiast mnie skarcić, powiedziała mi, że dżdżownice umrą, bo potrzebują ziemi, więc razem odniosłyśmy je z powrotem na rabatkę.

W naszym ogrodzie były też pszczoły, absolutnie niezbędne dla ogrodnika owady zapylające rośliny. Przyglądałam im się godzinami – patrzyłam, jak latają pracowicie od kwiatka do kwiatka, a „koszyczki” na ich nóżkach stopniowo napełniają się jasnożółtym pyłkiem, kiedy wykonują swoją jakże ważną pracę zapylania. Duże włochate trzmiele, całe czarne oprócz dwóch jasnożółtych pasków na odwłoku, przelatujące chwiejnie z kwiatka na kwiatek, wydawały się niemal ospałe w porównaniu z pszczołami. Fascynowało mnie, jak wpychają się do kwiatów naparstnicy, które całe się trzęsły, gdy ukryty w nich gość szukał nektaru.

Kiedy dostałam pierwszą pracę – zostałam sekretarką w Oksfordzie – miałam szansę poznać inny rejon Anglii. W każdy weekend wyruszałam na rowerze na wyprawę po okolicy, odkrywając nowe ścieżki i dróżki obsadzone żywopłotami, w tamtych cudownych czasach połowy lat pięćdziesiątych mieniącymi się od kwiatów. Zostawiałam rower i wędrowałam polami obok pasących się krów (lecz czujnie wypatrując byków), zawierając znajomości z trybulą leśną (po angielsku zwaną też koronką królowej Anny), lepnicą, przetacznikiem, firletką poszarpaną i różowawą, słodko pachnącą koniczyną, którą uwielbiały pszczoły, a także krowy i konie.

Czasem wieczorami pożyczałam na godzinę małą kanadyjkę i płynęłam cicho, mijając pałki wodne i kępy trzcin, a potem przybijałam dziobem do brzegu w miejscu, gdzie mogłam się ukryć w zielonej jaskini, którą tworzyły zwisające gałęzie wielkiej wierzby płaczącej, i obserwować kaczki krzyżówki. Pamiętam, że prześladowało mnie wtedy w denerwujący sposób kilka wersów z jednej z ulubionych książek mojego dzieciństwa – O czym szumią wierzby.

Hen, daleko w cichej wodzie.

Kędy szumią trzciny,

Tam kaczuszki się pluskają

I ogonki zadzierają.

Ogon kaczki, ogon smoka,

Żółte nóżki zamiast wioseł,

Żółte dzióbki wciąż nurkują,

Pilnie wodę przeszukują.[1]

Mogłam dopłynąć tylko jakieś półtora kilometra w górę rzeki – po części dlatego, że stać mnie było tylko, by wypożyczyć kanadyjkę na godzinę, ale też dlatego, że na następny fragment rzeki panie nie miały wstępu. Zwano go Parson’s Pleasure [Uciecha Pastora] i zarezerwowany był dla panów, którzy zapragnęli rekreacji w stroju Adama. Niektóre dziewczęta godzinami czaiły się w gęstych krzakach, by zerknąć na pewne części męskiego ciała, podejrzewam też, że panowie doskonale wiedzieli o tych nieskromnych spojrzeniach!

Matka przechowała nie tylko moje „Notatniki przyrodnika”, lecz także ocaliła jedyne trzy egzemplarze czasopisma „Aligator”, które prowadziłam mniej więcej w tym samym czasie, kiedy malowałam rosnące w okolicy kwiaty. Czasopismo powstało dla czterech członkiń Klubu Aligatora – należałam do niego ja, Judy oraz Sally i Susie, dwie nasze przyjaciółki, które przyjeżdżały do nas niemal w każde wakacje. Ja byłam najstarsza, więc rozstawiałam pozostałe dziewczęta po kątach, decydowałam, w co będziemy się bawić i co będziemy robić.

Sally (młodsza ode mnie o rok) i ja byłyśmy prawdziwymi chłopczycami. Sue i Judy – „Małe” (jedna trzy, druga cztery lata młodsza ode mnie) – wcale nie miały aż takiej ochoty łazić po drzewach i bawić się w Robin Hooda i jego wesołą kompanię. Ale dobrze nam było razem. A kiedy miałam jakieś jedenaście lat, założyłam Klub Aligatora. Nie mam zielonego pojęcia, dlaczego postanowiłam właśnie tak go nazwać.

To był klub miłośników przyrody. Obserwowałyśmy rośliny i zwierzęta, a potem pisałyśmy o nich historyjki w naszych notatnikach. Tak szczerze mówiąc, to ja się tym zajmowałam i starałam się, jak mogłam, przekonać do tego pozostałe dziewczynki. Jakoś to szło, kiedy byłyśmy wszystkie razem, ale kiedy Sue i Sally po wakacjach wracały do domu, już się nie udawało.

Założyłam więc czasopismo. Pisałam – ręcznie, bo wtedy nie było innej możliwości – artykuły na różne tematy i prosiłam innych, żeby dostarczali mi swoje teksty. Oczywiście pismo powstawało w jednym egzemplarzu, więc Sally i Sue musiały mi go zwrócić po przeczytaniu. W kolejnym numerze zadawałam pytania o artykuły, które zamieściłam w poprzednim. Członkinie klubu miały wkładać swoje odpowiedzi do „skrzynki na listy”, czyli koperty przyklejonej na trzeciej stronie kartonowej okładki. Po trzech „numerach” zmęczyło mnie wydawanie tego magazynu, ponieważ nie udawało mi się namówić nikogo do współpracy i jedynie Judy odpowiadała na moje pytania, a i to tylko dlatego, że ją zmusiłam! To doświadczenie wiele mnie jednak nauczyło.

Być może właśnie moje doświadczenie z Klubem Aligatora pozwoliło mi doprowadzić do stworzenia czegoś, co obecnie stanowi organizację dla młodych ludzi, od przedszkola aż po uniwersytet, działającą w stu trzydziestu krajach – Jane Goodall’s Roots & Shoots. Klub Aligatora liczył tylko cztery członkinie. Roots & Shoots zachęca setki tysięcy dzieci i nastolatków do działania na rzecz tego, by nasz świat stał się lepszym miejscem dla wszystkich żywych istot.

Gdy patrzyłam na swoje notatniki, pełne starannie narysowanych i namalowanych roślin, i przeglądałam czasopismo, przechowane przez tak wiele lat, powróciły do mnie żywe wspomnienia magicznych czasów dzieciństwa. Przypomniałam sobie zimne, mokre zimowe dni, kiedy wieczorami czytałam, zwinięta przed kominkiem, a potem w wyobraźni wraz z Mary, Colinem i Dickiem wędrowałam do tajemniczego ogrodu. Oczarowała mnie Perelandra C.S. Lewisa, w której tak żywo opisuje on kwiaty i owoce, smaki, kolory i zapachy nieznane na planecie Ziemi. Frunęłam przez niebo z małym Diamondem, skulonym w rozwianych włosach Pani Północnej Wichury, gdy pokazywała mu, co się dzieje na świecie, jego piękno, smutek i radości. I oczywiście darzyłam wielką miłością Kreta, Szczura Wodnego i Borsuka z O czym szumią wierzby. Gdyby Władca pierścieni istniał już, kiedy byłam dzieckiem, niewątpliwie zachwyciłby mnie Drzewiec i prastary las Fangorn i pokochałabym Lothlórien, zaczarowane lasy elfów.

Oczywiście w tym samym okresie czytałam coraz więcej o zwierzętach żyjących w dzikich miejscach. Bardzo się cieszę, że telewizja nie była w tamtych czasach rozpowszechnionym wynalazkiem, bo dzięki temu musiałam ćwiczyć i rozwijać wyobraźnię.

Te dwa światy mojego dzieciństwa – świat wyobraźni i świat przyrody – były, jak sądzę, równie ważne dla mojego rozwoju. Ale chociaż te wspomnienia są piękne i cenne, jest w nich także gorycz. Od tamtych czasów większość pól, po których biegałam, sprzedano deweloperom. Te, które się ostały, zostały zniszczone przez pestycydy, nawozy, środki chwastobójcze i grzybobójcze, a żywopłoty ścięto, by uzyskać więcej miejsca pod uprawy. Z pól zniknęły dzikie kwiaty, a ptaków śpiewających, których głosy słyszałam jako dziecko, jest coraz mniej. Oczywiście zawsze trwała wojna między rolnikami a zwierzętami, które chciały się pożywić owocami ich trudu, strzelano do królików i gołębi, ale niszczenie dzikiej przyrody na masową skalę zaczęło się dopiero po drugiej wojnie światowej. Od tego czasu dziko rosnących kwiatów (a wraz z nimi wielu stworzeń) zaczęło ubywać, są miejsca, gdzie już zupełnie ich nie ma.

Podobnie dzieje się w wielu częściach świata. Zdrowie gleby stopniowo nadwerężano, a czasem zupełnie zniszczono. Obecnie całymi hektarami ciągną się pola uprawne, na których nic nie wyrośnie bez potężnych dawek nawozów sztucznych. A chemiczna trucizna zatruwa wody gruntowe, strumienie i rzeki, niosąc śmierć zwierzętom i roślinom. Lasy tropikalne i pierwotne puszcze, te magiczne miejsca, po których wędrowałam w wyobraźni, znikają w przerażającym tempie. To samo dzieje się z innymi rodzajami krajobrazu – lasami, mokradłami, preriami, stepami i wrzosowiskami. Na tej liście są wszystkie typy środowisk, jakie tylko występują na Ziemi.

Gdziekolwiek spojrzeć, świat przyrody z jego wielką różnorodnością istot żywych ugina się pod naporem przyrostu ludzkiej populacji, budownictwa, rolnictwa przemysłowego, zanieczyszczenia i kurczących się zasobów wody. Zanikanie siedlisk to wciąż powracający temat, zjawisko zmniejszające różnorodność biologiczną i powodujące, że w kolejnych miejscach wymierają lokalne gatunki. A na tym wszystkim kładzie się cień zmiany klimatu. Z biegunów południowego i północnego oraz ze szczytów gór znikają lody.

Lecz tutaj, w Bournemouth, niektóre rzeczy mało się zmieniły. Ogród w Brzozach nadal jest czarodziejskim miejscem zabaw dla dzieci – najpierw był nim dla Judy i dla mnie, potem dla naszych dzieci, a teraz bawią się w nim nasze wnuki. Judy przejęła rolę ogrodniczki, a pomaga jej córka Pip i nasz dobry przyjaciel Wayne Caswell. Teraz rośnie tu więcej gatunków kwiatów i warzyw – nawieźliśmy lepszej ziemi i wiele roślin uprawiamy w donicach. Mamy więc groszek pachnący i wilec, pelargonie, bratki i wiele innych roślin. Rosną pomiędzy grochem, pomidorami, szpinakiem, ziemniakami i cukinią. Jaskrawoczerwone kwiaty fasoli wielokwiatowej nadal rozświetlają ogród w szary dzień, a teraz są jeszcze błyszczące biało-czarne kwiaty bobu, tak egzotyczne jak białe włoski, które można zobaczyć, kiedy otworzy się strąk. Pod oknem kuchennym wciąż rośnie pietruszka Danny, a różowe kwiatki, którym wydała wojnę, nadal plenią się uparcie, choć już nie tak bujnie jak kiedyś. Moich ukochanych konwalii już prawie nie ma – kury, które uratowaliśmy z fermy przemysłowej, zachwycone swobodą grzebania w ogrodzie, wydziobały prawie wszystkie kłącza! W szklarni Olly nie brakuje ogórków i rozmaitych sadzonek czekających na wysadzenie do gruntu. Nadal są tu sosny, jodły i kasztany jadalne, ale nasze brzozy uschły podczas suszy panującej tu w latach 1975–1976, a ostatnie bardzo suche lato przetrwała tylko jedna z trzech brzóz, które zasadziliśmy na ich miejsce. Nooky został przycięty przez chirurga drzew – gałęzie wyrastające ze starego pnia stały się za duże i za ciężkie. Co zdumiewające, w efekcie po raz pierwszy dał nam obfity plon kasztanów – oczywiście maleńkich.

Okolica – ulice, klify, koryta strumieni – wygląda w dużej mierze tak samo jak w czasach mojego dzieciństwa. Dokonano pewnych zabiegów „pielęgnacyjnych” – roślinność na zboczach wąwozów została w niektórych miejscach przerzedzona, głównie dlatego, że dawała schronienie pijaczkom i narkomanom. Przycięto gałęzie, a niektóre drzewa ścięto, żeby jakaś gałąź nie spadła na przechodnia, który mógłby pozwać władze miejskie. Jednak cały teren jest pod ochroną. Nikt nie może ściąć drzewa bez zgody władz, więc ogrody wciąż są zielone i bujne. Kiedy tu przyjeżdżam pomiędzy niekończącymi się cyklami wykładów, które wygłaszam na całym świecie, podczas moich codziennych wędrówek do ulubionych miejsc z dzieciństwa towarzyszy mi pies. Teraz akurat jest to Charlie, mieszaniec boksera, przed nią był Astro, który nastąpił po Whiskey, przed którym była Cida – w Brzozach zawsze mieszkały psy.

Kiedy zastanawiam się nad swoim dzieciństwem i doświadczeniami, które ukształtowały moje myślenie, nie widzę nic dziwnego w tym, że napisałam tę książkę. Dziwne jest to, że początkowo planowałam napisać coś zupełnie innego – miał to być po prostu dodatek do Hope for the Animals and Their World [Nadzieja dla zwierząt i ich świata], do którego napisałam cały rozdział na temat królestwa roślin. Ale maszynopis Hope for the Animals... był za długi i niemal całą część o roślinach trzeba było wyrzucić. Było mi przykro z tego powodu – mnóstwo osób hojnie obdarowało mnie historiami o roślinach i ogromnie się cieszyło, że piszę o ich pracy. Postanowiłam więc napisać krótką książkę, po prostu trochę rozwinąć ten pierwotny rozdział o roślinach. Miała być o gatunkach roślin ocalonych przed wyginięciem. Ale stało się inaczej.

To tak, jakby same rośliny chciały, żebym napisała inną książkę, i zapuściły delikatne korzonki głęboko w moim mózgu. Chciały, żebym w pełni doceniła ich znaczenie dla historii człowieka, ich zdumiewające właściwości lecznicze, wartość jako pożywienia i to, że mogą nas skrzywdzić, jeśli będziemy źle z nich korzystać. I wreszcie, bym zdała sobie sprawę, jak bardzo jesteśmy od nich zależni. Rośliny pragnęły, żebym podzieliła się ze światem moim rozumieniem ich istotowości, tak by ludzie mogli je bardziej docenić jako ważnych wspólników w tak wielu swoich przedsięwzięciach.

Im dalej szłam za tymi podszeptami, im więcej otwierało się przede mną ścieżek, im częściej rozmawiałam z botanikami, specjalistami w dziedzinie ogrodnictwa i ekologami, tym bardziej byłam zafascynowana i przerażona tym, jak krzywdzimy i niszczymy rośliny.

Dzieci wydają się szczególnie oczarowane królestwem roślin. Issac ma dwa latka i w przedszkolu wyhodował z cebulki narcyz – właśnie odkrył, że zakwitł. To zdjęcie, na którym udało się uchwycić jego zdumienie i zachwyt, żywo przypomina mi moje własne dziecięce doświadczanie cudów przyrody.

A zarazem wiele się dowiedziałam o staraniach, jakie podejmują ludzie na całym globie, by chronić i odtwarzać świat przyrody. O gatunkach roślin, które w ostatniej chwili ocalono przez wyginięciem i którym dano drugą szansę. O pracy ogrodów botanicznych, które pokazują milionom ludzi cudowny świat roślin i zarazem prowadzą pionierskie badania nad najlepszymi sposobami ochrony zagrożonych gatunków. O pasjonatach, którzy hodują lokalne rośliny w swoich ogrodach, tworząc ostoje dla dzikich zwierząt i owadów. O coraz liczniejszej grupie tych, którzy są gotowi walczyć o kwiaty i drzewa, trawiaste równiny i lasy. W tym wszystkim jest nadzieja.

I tak napisałam książkę, która ma pokazać, jak ogromny dług mamy wobec roślin, a zarazem jest hołdem dla ich piękna, tajemnic i złożoności ich świata. Byśmy mogli ten świat ocalić, zanim będzie za późno.

Korzenie tego figowca bengalskiego są teraz integralną częścią starożytnej świątyni Angkor Wat w Kambodży. Wrażenie wędrówki w przeszłość, zachwyt nad tymi niezwykłymi ruinami w głębi lasu na zawsze zapadły mi w pamięć.

3

Drzewa

Zawsze kochałam drzewa. Pamiętam, jak pewnego razu, kiedy miałam może sześć lat, wybuchnęłam płaczem i jak oszalała tłukłam starszego od siebie kuzyna (swoimi małymi rączkami), ponieważ rozdeptał młode drzewko rosnące w podszycie ogrodu. Powiedział mi, że nienawidzi drzew, bo „robią wiatr”! Chociaż byłam mała, wiedziałam, że bardzo się myli. Wspominałam już wcześniej o drzewach w ogrodzie mojego dzieciństwa – spośród nich najważniejszy był dla mnie Buk. Przekonałam Danny, żeby zapisała mi go w „ostatniej woli”, którą sporządziłam w jej imieniu, starając się, żeby wyglądała możliwie oficjalnie, a ona podpisała ją dla mnie w prezencie na moje czternaste urodziny.

Tak bardzo kochałam Buk, że przekonałam babcię Danny, żeby podarowała mi go na moje czternaste urodziny.

Spędzałam na tym drzewie wiele godzin, usadowiona na swoim specjalnym miejscu. Miałam koszyczek zwisający na długim sznurku przywiązanym do gałęzi. Zapełniałam go, zanim wspięłam się na drzewo, po czym wciągałam na górę wraz z zawartością: książkami o Tarzanie, przechowanym kawałkiem ciasta, czasem zadaniem domowym. Rozmawiałam z Bukiem i zwierzałam mu się ze swoich sekretów. Często przykładałam ręce albo policzek do jego chropawej kory. Jakże lubiłam odgłosy jego liści latem: łagodny szept, gdy igrał z nimi wietrzyk; radosny dziki taniec i szelest, kiedy wiatr się wzmagał, gwałtowne świsty i trzepoty (nie umiem ich nawet nazwać), gdy silne porywy kołysały gałęziami. A ja byłam częścią tego wszystkiego.

W czasie pierwszych miesięcy w Gombe towarzyszyła mi moja matka – bo władze nie pozwoliłyby młodej kobiecie przebywać samotnie w tak dzikim rejonie. Ale kiedy musiała wrócić do Anglii, ludzie już mnie znali i uważali, że mogę zostać sama z dwiema osobami z personelu. A gdy tygodnie zmieniły się w miesiące, stopniowo czułam się w tym nowym świecie coraz bardziej jak u siebie.

Często kiedy szłam samotnie na Szczyt – punkt obserwacyjny, z którego za pomocą lornetki mogłam zwykle wypatrzyć szympansy – zatrzymywałam się, żeby porozmawiać z drzewami, które mijałam codziennie. Był tam wielki figowiec o rozpostartych szeroko gałęziach pełnych owoców, na których latem ucztowały szympansy, małpy, ptaki i owady, a także bardzo wysokie i pionowe drzewo mvule, inaczej nazywane dudu (Milicia excelsa, zwana iroko), które przyciągało szympansy białymi galasami tworzonymi przez owady z rodziny prześwietlikowatych (Tingidae). Były też kępy drzew mgwiza (Bridelia micrantha), które rosły nad strumieniami, oraz mbula (Parinari curatellifolia) i msiloti (Psorospermum febrifugum) z otwartych lasów – wszystkie one we właściwej porze są obfitym źródłem pożywienia dla szympansów i innych stworzeń.

Coraz bardziej byłam świadoma tych drzew i wielu, wielu innych jako istot. Uwielbiałam dotyk chropawej, nagrzanej słońcem kory starego figowca i chłodną gładką skórę mojego drzewa iroko. Wydawało mi się, że wyczuwam ruch soków wsysanych przez niewidoczne korzenie i pompowanych do liści wysoko w górze, gdzie łączyły się z dwutlenkiem węgla i światłem słonecznym, by zapewnić drzewu pokarm.

Szczególną więź czułam z młodymi żywotnymi drzewkami pnącymi się wytrwale ku koronom drzew w poszukiwaniu swojej porcji światła i życia. Przypominały mi mnie samą i życzyłam im szczęścia.

Spośród wszystkich drzew w Gombe najbardziej kochałam sękaty figowiec. Od jak dawna tam rósł? Ile pamiętał pór deszczowych i ile srogich burz szarpało jego gałęziami? Dzięki nowoczesnej technologii możemy odpowiedzieć na te pytania. Obecnie wiemy nawet, kiedy na planecie Ziemi pojawiły się pierwsze drzewa.

Kiedy nastały drzewa

Na podstawie skamieniałości ocenia się, że drzewa pojawiły się około trzystu osiemdziesięciu pięciu milionów lat temu[13], jakieś sto milionów lat[14] po tym, jak pierwsze rośliny wkroczyły na ląd. Jakże przejęci musieli być naukowcy pracujący na wykopaliskach w Gilboa w stanie Nowy Jork, kiedy w 2004 roku odkryli ważącą około dwustu kilogramów skamieniałość rośliny Cladoxylopsid Wattieza[15], która stanowiła koronę drzewa podobnego do paproci.

Rok później znaleźli fragmenty przeszło ośmiometrowego pnia. I nagle zdali sobie sprawę ze znaczenia setek pionowych skamieniałych pniaków odsłoniętych podczas nagłej powodzi ponad sto lat wcześniej. Pnie drzew znajdowały się zaledwie szesnaście kilometrów od terenu wykopalisk, a ich wiek oceniano na trzysta osiemdziesiąt pięć milionów lat. Ten podobny do paproci pień drzewa i jego korona znany jest obecnie jako Eospermatopteris.

Rekonstrukcja Eospermatopteris, drzewa podobnego do paproci, które pojawiło się 140 milionów lat przed dinozaurami. Lasy złożone z Eospermatopteris zapuszczały korzenie w twarde podłoże, przygotowując drogę do rozwoju zwierząt lądowych.

Owe drzewopodobne rośliny najprawdopodobniej rozprzestrzeniły się na lądzie, zaczęły zapuszczać korzenie w ziemi, przebijając twarde podłoże, i w końcu stworzyły pierwsze lasy. W miarę jak ich przybywało, odgrywały coraz istotniejszą rolę w usuwaniu dwutlenku węgla z atmosfery i obniżaniu temperatury w okresie dewonu. W ten sposób dosłownie przygotowały grunt pod rozwój zwierząt lądowych w jałowym krajobrazie wczesnego dewonu.

Archaeopteris, który rozwinął się w końcowym okresie dewonu, to najbardziej prawdopodobny kandydat na przodka współczesnych drzew.[16] Roślina ta miała zdrewniały pień i gałęzie, ale rozmnażała się przez zarodniki, jak paprocie. Mogła osiągać do dziesięciu metrów wysokości, znajdowano pnie o średnicy metra. Jak się wydaje, rozprzestrzeniła się dość szybko na całym globie, zajmując te obszary, gdzie gleba była wilgotna, i po niedługim czasie stała się dominującym drzewem w zajmujących coraz większe powierzchnie wczesnych lasach, które wychwytywały coraz więcej dwutlenku węgla z atmosfery.

Stary Tjikko – norweski świerk rosnący na górze Fulufjället w Szwecji, to najstarsze znane pojedyncze drzewo klonalne. Jego pień może mieć ponad 600 lat, ale wiek jego systemu korzeniowego zbadano metodą radiowęglową i szacuje się go na ponad 9550 lat. Przetrwał tysiące lat w surowym klimacie jako karłowaty krzak, ale ocieplenie w ciągu ostatniego stulecia pozwoliło mu wyrosnąć do wysokości pięciu metrów.

Istnieją także żywe skamieliny, sagowce. Wyglądają jak palmy, ale w istocie są najbliżej spokrewnione z wiecznie zielonymi drzewami iglastymi, sosnami, jodłami i świerkami. Występowały licznie w mezozoiku[17], między 250 a 65 milionów lat temu – erę tę nazywa się najczęściej erą gadów, ale niektórzy botanicy nazywają ją erą sagowców. Pamiętam, jak Louis Leakey opowiadał o nich, gdy siedzieliśmy przy ognisku w wąwozie Olduvai. Wyobrażałam sobie wtedy, jak by to było znaleźć się w tamtych dziwnych prehistorycznych czasach. Obecnie istnieje około dwustu gatunków sagowców występujących w tropikalnych i subtropikalnych rejonach naszej planety.

Kiedy powstały pierwsze lasy, zarówno rośliny, jak i zwierzęta ruszyły na podbój, kolonizując coraz to nowe środowiska i przystosowując się do zmieniających się warunków dzięki niekiedy niezwykłym adaptacjom. W ciągu tysięcy lat pojawiały się nowe gatunki drzew, podczas gdy inne wymierały na skutek rywalizacji albo zmian środowiska. Obecnie nikt nie wie na pewno, ile gatunków drzew istnieje na świecie. Niektórzy oceniają ich liczbę nawet na sto tysięcy[18], podczas gdy inni mówią o zaledwie dziesięciu tysiącach[19].

Żyjący przedwieczni

Niektóre drzewa są na tej planecie od wielu tysięcy lat. Kilka lat temu nieoczekiwanie natknęłam się na prastare drzewo oliwne, mające co najmniej osiemset lat, które rosło pośrodku jednego z placów w mieście Palma na Majorce. Dziwnie było patrzeć na tę prastarą istotę pośród miejskiego gwaru. Zaczęłam myśleć o setkach tysięcy ludzi, którzy zapewne jedli owoce tego drzewa, siedzieli w jego cieniu, wypowiadali pod nim czułe albo gniewne słowa. Zastanawiałam się też, czy to drzewo, otoczone tylko przez budynki i odrobinę zasianej trawy i kwiatów, nie tęskni za innymi drzewami, które niegdyś musiały tworzyć wokół niego cienisty cichy gaj.

Pewnego razu, kiedy miałam szczęście wędrować po dziewiczym, nietkniętym siekierą terytorium Goualougo Triangle na terenie Parku Narodowego Nouabalé-Ndoki na północy Kongo, zafascynowały mnie prastare gigantyczne drzewa. Nie miałam pojęcia, ile mogą mieć lat, ale stojąc u stóp jednego z olbrzymich pni – tak szerokiego, że aby go objąć, cztery osoby musiałyby się złapać za ręce – i patrząc wysoko w górę, ku koronom, skąd spoglądały trajkoczące małpy, poczułam pokorę na myśl o tysiącach lat, przez które rosły tu te drzewa. Wyobraziłam sobie pokolenia zwierząt – nawet długowiecznych słoni – które rodziły się i umierały pod ich gałęziami.

A potem były strzeliste sekwoje, daglezje i sosny zwyczajne, na Zachodnim Wybrzeżu Ameryki Północnej, gdzie chodziłam, zachwycona, wśród lasu olbrzymów. Dopiero później miałam napotkać niemal nierealne sosny długowieczne (Pinus longaeva), które czepiają się skalistych urwisk, ich pnie są skarłowaciałe, a gałęzie powyginane w dziwne przykurczone kształty przez uparty napór wiatru, z jakim zmagały się przez cztery–pięć tysięcy lat.

W zeszłym tygodniu dostałam list od Tima Millsa, dawnego przyjaciela, z którym kiedyś straciłam kontakt. Tak jakby wiedział, że piszę o drzewach (a nie miał o tym pojęcia), napisał mi, że jedna z rzeczy, które chce zrobić, zanim „kopnie w kalendarz”, to zobaczyć Matuzalema, prastarą sosnę długowieczną, która rośnie na wysokości trzech tysięcy metrów nad poziomem morza w Górach Białych w paśmie Sierra Nevada w Kalifornii.

Miejsce jest trzymane w sekrecie – strażnik leśny powiedział Timowi, że znają je może ze cztery osoby. Timowi i jego synowi udało się wytropić to sekretne miejsce na podstawie starej fotografii. Nabrali pewności, że to rzeczywiście Matuzalem, kiedy stwierdzili, że otwory wywiercone w pniu, które powstały podczas pobierania próbek do datowania metodą radiowęglową, pasują do tych na zdjęciu. Zapytałam w odpowiedzi, jak czuł się w obecności drzewa, które ma podobno 4845 lat.

Starożytny las sosny długowiecznej wysoko w Białych Górach w Kalifornii. Widok tych istot porusza mnie do głębi. Pewien naukowiec ściął jedną z nich tylko po to, by ocenić jej wiek. To było straszne, niegodziwe – to drzewo miało ponad 6000 lat. Ile jeszcze lat mogło przeżyć?

Tim odpisał: „Przebywanie wśród drzew w tym prastarym lesie to niesamowite doświadczenie. Chodziłem wolniej, byłem bardzo cicho, zmysły miałem wyczulone. Czułem szacunek, podobny do tego, jaki czuje się w starym kościele. Znalezienie Matuzalema to był nieoczekiwany zaszczyt i przysięgliśmy, że nigdy nie zdradzimy, gdzie rośnie”.

Powiedział mi, że jedyna kora na pniu to pas warstwy kambium grubości dwudziestu–dwudziestu pięciu centymetrów, która otacza go spiralnie, transportując potrzebne substancje odżywcze z gleby do liści na górze. Tylko dzięki temu cienkiemu pasowi kory drzewo wciąż żyje.

Często określamy wiek drzew, licząc słoje, jeden na rok. Ale kiedy fragmentu drzewa brakuje, a zatem część słojów znika, wiek można oszacować metodą datowania radiowęglowego – co wymaga pobrania próbki z samego rdzenia.

Najstarsze drzewa w Wielkiej Brytanii to cisy pospolite. Ocenia się, że wiele z nich ma co najmniej dwa tysiące lat, a całkiem możliwe, że niektóre osobniki są na tej planecie od czterech tysięcy lat. Najstarszy z nich to cis z Fortingall[20] w Szkocji. Cisy często sadzono na cmentarzach – uważano, że pomagają ludziom zmierzyć się ze śmiercią, a wczesne kościoły często budowano w pobliżu tych ciemnych, moim zdaniem tajemniczych drzew.

Niemal każda część cisu jest trująca – tylko jaskrawoczerwony miąższ otaczający bardzo toksyczne nasiona jest nieszkodliwy i bardzo smaczny. To moja matka, Vanne, pokazała Judy i mnie, że możemy razem z ptakami rozkoszować się tym przysmakiem. Pamiętam doskonale, jak mówiła nam o tym, gdy stałyśmy w ciemnym chłodnym cieniu ogromnego cisu, przez którego gęste igły nie docierało słońce. To drzewo rosło przy starym kościele, ale jak powiedział naszej matce administrator, drzewo było dużo starsze niż budynek. Zrywałyśmy rosnące nisko owoce, w ustach oddzielałyśmy miękki miąższ od zabójczych nasion, po czym starannie je wypluwałyśmy.

Matuzalem, którego wiek określono metodą radiowęglową na 4845 lat. Po tym, jak ścięto jeszcze starsze drzewo, Matuzalem uważany jest za najstarszą znaną sosnę długowieczną. Zdjęcie zrobił mój przyjaciel.

Jeden z „żyjących przedwiecznych”. Niektóre gatunki dębu (który należy do moich ulubionych drzew) mogą żyć nawet dwa tysiące lat. Wiek tego, rosnącego w Jægersborg Dyrehave (czyli Parku Jeleni) w Danii, oceniany jest na tysiąc lat. Dwoje moich przyjaciół wzięło ślub w jego pustym wnętrzu.

Myśląc o bardzo starych drzewach, zwykle wyobrażamy je sobie jako olbrzymy, niekiedy jednak są całkiem niewielkie. Kiedy drzewa żyją w surowych warunkach, na przykład w arktycznym mrozie albo na pustyni, zwykle rosną bardzo powoli, więc ludziom trudno dostrzec ich wiek. Moja przyjaciółka, botaniczka Robin Kobaly, powiedziała mi, że kiedy była dzieckiem, codziennie po drodze do szkoły i ze szkoły mijała dziką śliwę. Było to w dolinie Morongo, na pustynnym obszarze w południowej Kalifornii. Drzewo mierzyło zaledwie cztery i pół metra, a pień miał grubość około pół metra.

– Właściwie zaprzyjaźniłam się z tym drzewem – opowiadała Robin – i z przedrzeźniaczem kalifornijskim, który zawsze siedział na najwyższej gałęzi i śpiewał, gdy przechodziłam.

Kiedy wyjechała na studia, straciła kontakt ze swoim specjalnym drzewem. Czterdzieści lat później wróciła znów w tamtą okolicę.

– A tam powitała mnie ta sama dzika śliwa – opowiadała moja przyjaciółka.

Drzewo rosło na jednej z nielicznych niezabudowanych jeszcze działek. Robin postarzała się przez ten czas, ale ono wcale się nie zmieniło, zastanawiała się więc, ile może mieć lat.

– To, w jaki sposób się tego dowiedziałam – powiedziała mi Robin – złamało mi serce.

Pewnego ranka obudził ją odgłos buldożera. Wyjrzała przez okno i zobaczyła, że jej stara śliwa jest wyrywana z ziemi.

– Pobiegłam ulicą, żeby zobaczyć, co zostało z tego wspaniałego drzewa. W końcu uratowałam wyrwany z korzeniami, pęknięty pień i zdałam sobie sprawę, że mogę policzyć widoczne słoje – okazało się, że jest ich trzysta pięćdziesiąt. Zdumiało mnie to, choć wcześniej na potrzeby pracy magisterskiej badałam rośliny pustynne. Ile jeszcze mogło żyć to prastare drzewo? Nawet kierowca buldożera miał wyrzuty sumienia i powiedział, że mógłby bez trudu je ominąć, ponieważ rosło w miejscu, którego i tak nie można było zabudować. Żałował, że nie wiedział wcześniej.

Później Robin zaczęła szukać pni innych zabijanych drzew w swojej okolicy. Znalazła ponadtysiącletnie jałowce, dęby liczące przeszło pięćset lat, ponadczterystuletnie dzikie śliwy, a nawet kilkusetletnie krzewy z gatunku Larrea tridentata.

– Aby przetrwać w ekstremalnie trudnych warunkach naszego suchego klimatu, te rośliny nie wyrastają duże, więc nikt nie zdaje sobie sprawy z tego, jakie są stare – powiedziała Robin. Obecnie poświęca się całkowicie rozpowszechnianiu wiedzy na temat tych prastarych roślin i chronieniu ich przed bezsensownymi atakami i niszczeniem wynikającym z ignorancji.

Spośród wszystkich drzew na świecie najbardziej chciałabym zobaczyć jedno, którego lokalizacja utrzymywana jest w absolutnej tajemnicy: wolemię szlachetną (Wollemia nobilis). Została odkryta przez Davida Noble’a, pracownika służb parków narodowych Nowej Południowej Walii.[21] W 1994 roku kierował on zespołem prowadzącym badania około stu sześćdziesięciu kilometrów na północny zachód od Sydney. Szukając nowych wąwozów, zespół napotkał jeden szczególnie dziki i ponury, który David koniecznie chciał zbadać. Gdy jego ekipa zjechała na linie obok wodospadu i przedarła się przez las rosnący na dnie, natknęła się na drzewo o niezwykłej korze. David zerwał parę liści, schował do plecaka, a po powrocie pokazał je znajomym botanikom. Przez kilka tygodni napięcie rosło, ponieważ żaden specjalista nie był w stanie zidentyfikować tego gatunku. Zagadka została rozwiązana, kiedy odkryto, że liście pasują do odcisku identycznego liścia na prastarej skale. Wtedy naukowcy zdali sobie sprawę, że właśnie odkryte drzewo to krewny rośliny, która występowała na Ziemi dwieście milionów lat temu. Cóż za niezwykłe odkrycie – gatunek, który przetrwał aż siedemnaście epok lodowcowych!

Mądrość drzew

Wielu ludzi, jak się wydaje, czuje respekt, kiedy spotyka prastare drzewa. Kilka lat temu byłam w Bambergu w Niemczech, gdzie brałam udział w obchodach setnej rocznicy założenia pewnego szpitala i wygłaszałam wykład. Organizatorzy chcieli z tej okazji uroczyście zasadzić drzewo, ale pora roku była nieodpowiednia, na ziemi leżał śnieg. Uroczystość odbyła się więc w miejscu, gdzie później miał zostać zasadzony orzech włoski. Podano mi sadzonkę w koszyku, a ja wręczyłam ją dyrektorowi szpitala, żeby w moim imieniu zasadził ją wiosną. Następnie odczytano po niemiecku kilka natchnionych wersów Hermanna Hessego z jego książki Bäume. Betrachtungen und Gedichte. Było mroźno, niebo było błękitne, wiał lodowaty wiatr i z każdym zdaniem, tłumaczonym dla mnie na angielski, marzliśmy coraz bardziej, ale słowa mnie oczarowały. Później moi gospodarze dali mi angielski przekład odczytanego fragmentu:

Drzewa zawsze najgłębiej przemawiały do mej duszy. Darzę je czcią, gdy żyją w plemionach i rodzinach, w lasach i gajach. A jeszcze większym szacunkiem, gdy rosną samotnie. Są wtedy jak samotni ludzie. Nie jak pustelnicy, którzy umknęli z powodu jakiejś słabości, ale jak wielcy samotnicy, tacy jak Beethoven i Nietzsche. W ich najwyższych gałęziach szeleści świat, ich korzenie spoczywają w nieskończoności, lecz nie zatracają się tam, walczą całą mocą swego życia o jedno tylko: by spełnić się na własnych prawach, by rozwinąć własną formę, reprezentować siebie (Hermann Hesse 1920).

Kiedy wybrzmiało ostatnie słowo, główny muzyk orkiestry, który grzał sobie dłonie pod grubą kurtką, wydobył flet. Choć palce sztywniały mu na mrozie, a ślina zamarzała w ustniku, zagrał piękny utwór, którego inspiracją również były drzewa. Nigdy nie zapomnę tej chwili – tego, jak stałam w czystym zimnym powietrzu i słuchałam urzekających dźwięków fletu rozbrzmiewających dla całego świata jak pieśń drzew, które trwają na mrozie, wiedząc, że nadejdzie wiosna. Wpadłam niemal w trans, a gdy muzyka się skończyła, powoli zaczęłam znów odczuwać, jak bardzo zziębły mi dłonie i stopy, i szybko poszłam do budynku na grzane wino.

Trudno się dziwić, że drzewa otaczano kultem, wielbiono za ich długowieczność i wytrzymałość. Kult drzew istniał niemal wszędzie i wciąż są święte lasy w Indiach, na Bali, w Afryce, Japonii i bez wątpienia także w innych miejscach. Oddawano cześć wielu różnym gatunkom drzew. Starożytni Egipcjanie otaczali kultem sykomorę (Ficus sycomorus). Wierzyli, że dwie sykomory rosną przy wschodniej bramie niebios, przez którą bóg Ra wychodzi każdego ranka.[22] Drzewa te sadzono często przy grobach, a z ich drewna robiono trumny.

W starożytnej Grecji i starożytnym Rzymie wiele było świętych gajów oliwnych, jesionowych i dębowych, a plemiona celtyckie w starożytnej Brytanii także otaczały kultem dęby[23], uważane przez niektórych za źródło świętej mądrości. I może te stare drzewa w istocie nim są. Może tylko musimy znaleźć sposób, by zrozumieć, co chcą nam przekazać, usłyszeć ich głosy.

W Nepalu, zarówno w hinduizmie, jak i w buddyzmie, dwa najbardziej święte drzewa to banian, czyli figowiec bengalski (Ficus bengalensis)[24], oraz pipal, figowiec pagodowy (Ficus religiosa).[25] Uważa się, że Brahma, Wisznu i Sziwa, główni bogowie hinduizmu, są obecni w spokojnym cieniu tych drzew. W dawnych czasach ludzie gromadzili się wokół nich, żeby dyskutować – król i jego ministrowie często sprawowali sądy w obecności świętych drzew. To pod słynnym Ficus religiosa, znanym także jako Drzewo Bodhi, Budda osiągnął oświecenie. Sadzonki świętego drzewa Bodhi zawozi się do wielu krajów na całym świecie, gdzie mieszkają wyznawcy buddyzmu.[26]

Zaślubiny drzew

Jeżdżąc po Nepalu, wiele razy widziałam niewielkie polanki przy drodze, w cieniu banianów i pipali. Jak mi powiedziano, nazywa się je chautaras i są to miejsca odpoczynku dla znużonych wędrowców. Kiedy zasadzi się obok siebie banian i pipal, niekiedy odbywają się symboliczne zaślubiny tych drzew, mówi się o nich wtedy panna młoda (pipal) i pan młody (banian). Wesele wyprawiane jest tak samo entuzjastycznie i z takimi samymi rytuałami i muzyką jak wtedy, gdy pobierają się ludzie. Wierzy się, że posadzone razem i zaślubione drzewa będą przynosić szczęście.

W czasie jednego ze swoich pobytów w Nepalu miałam zaszczyt uczestniczyć w takiej ceremonii, którą urządził mój przyjaciel Narayan Pahari. Chciał zapewnić szczęście domkowi wypoczynkowemu budowanemu dla gości i liderów ruchu Roots & Shoots, którzy mieli przyjeżdżać tu w weekendy, by odpocząć od mocno zanieczyszczonego powietrza Katmandu. Wspięliśmy się na miejsce budowy, które znajdowało się na bardzo stromym zboczu wzgórza, z pięknym widokiem na Himalaje.

Podczas wizyty w Nepalu wzięłam udział w symbolicznych zaślubinach dwóch drzew. To „panna młoda”, znana jako Pipal, wystrojona w odświętne jedwabne wstążki. Hinduski kapłan i jego pięciu uczniów śpiewali podczas całej ceremonii. „Pan młody” został posadzony kilka metrów dalej przez mojego przyjaciela Petera Dalglisha. Ceremonia ma przynieść szczęście domowi, który buduje w pobliżu.

„Państwo młodzi” już na nas czekali, stali w swoich glinianych donicach, wystrojeni w białe i żółte jedwabne weselne wstążki. Krawędzie dołków, w których miano zasadzić drzewa, udekorowano misternym geometrycznym wzorem za pomocą czerwonej i żółtej pasty zrobionej z utartych płatków kwiatów. Co zadziwiające, na dnie każdego dołka, doskonale okrągłego i o ścianach prostych jak w studni, powtórzono ten sam wzór. W pobliżu przygotowano cały zestaw symbolicznych przedmiotów – płatki aksamitek, specjalne nasiona i dzban pomarańczowoczerwonego cynobru.

Przybył kapłan hinduistyczny oraz jego pięciu akolitów i zaczęli śpiewne recytacje. Jedną z donic rytualnie roztrzaskano i umieszczono banian w przygotowanym dołku. Podeszłam bliżej. Starszy kapłan namalował mi cynobrem bindi pośrodku czoła, po czym położył mi na wyciągniętych dłoniach odrobinę tej samej czerwonej pasty, a ja wtarłam ją w liście drzewa. Następnie dał mi czerwone i żółte płatki: potrzymałam je chwilę w dłoniach złożonych do modlitwy, a potem rozsypałam nad drzewkiem.

Potem pipal został uwolniony z donicy i posadzony w dołku, jakieś siedem metrów dalej. Kapłan zadął w konchę, akolici zaśpiewali. I to była cała ceremonia.

Tymczasem zrobiło się bardzo zimno, wróciliśmy więc do chaty, gdzie nocowaliśmy i gdzie czekały na nas cudownie ciepły ogień i kolacja. Rozmawialiśmy o ceremonii i o tym, jak drzewa mogą pomóc nam łączyć się ze światem duchowym. Tej nocy śniło mi się, że stoję w lesie, a jedno piękne drzewo pochyla się i otacza mnie gałęziami.

Poranna mgiełka tworzy czarodziejską atmosferę wśród sekwoi i rododendronów w Redwood National Park w Kalifornii.

Szczególna przyjaźń z drzewami

Nikt nie jest zaskoczony, słysząc o bliskich i czułych relacjach między człowiekiem a zwierzęciem takim jak pies czy kot. Ale człowiek i drzewo? To już chyba przesada? A może nie. Pisałam już o więzi, jaką czułam z Bukiem, kiedy byłam dzieckiem – to było coś znacznie większego niż moja miłość do innych drzew. To na niego się wspinałam, kiedy było mi smutno, a przez długie godziny, które spędzałam wśród jego gałęzi, zaczęłam myśleć o nim niemal jak o człowieku, któremu powierzałam najgłębiej skrywane sekrety. Słuchałam też jego głosu na wietrze, a choć nie rozumiałam słów, kto wie, czego się dowiedziałam.

Myślę, że wielu ludzi, a zwłaszcza dzieci, darzy szczególnymi uczuciami jakieś wybrane drzewo. Jeden z moich bohaterów, Richard St. Barbe Baker, o którym później, poświęcił życie ochronie i odtwarzaniu lasów. Dorastał w pobliżu brytyjskiego lasu dębowo-bukowego. Kiedy był małym dzieckiem, miał może pięć lat, poszedł sam do lasu, i wtedy zaczęła się jego szczególna relacja z pewnym bukiem. Drzewo stało się, jak opowiada Baker, jego powiernikiem, jego „leśną madonną”.[27] Stawał przy nim i wyobrażał sobie, że sam ma korzenie sięgające w głąb Matki Ziemi, a w górze gałęzie sięgające nieba. Wierzył, że dzięki takiemu doświadczeniu przepaja go „siła drzewa”.

Mój przyjaciel Myron Eshowsky, który w późniejszym okresie życia odnalazł w sobie zdolności szamańskie, jako ośmiolatek miał sen, w którym drzewo powiedziało mu, że jest jego bratem i że razem się zestarzeją. Myron zaczął szukać tego drzewa, aż zaczęło mu się wydawać, że słyszy, jak młody klon, wyższy od niego, woła do niego: „Tu jestem!”. Myronowi udało się wykopać drzewko i przesadzić je koło domu. Uszkodził jednak korzenie i liście zaczęły więdnąć. „Jeśli mój brat umrze – pomyślał – ja także umrę”. Wykradał się więc co noc, płakał, modlił się i błagał drzewo, by przeżyło.

Na szczęście jego drzewny brat przeżył i wyrósł na mocny klon i przez ostatnie pięćdziesiąt lat Myron często go odwiedzał.

Nie tylko w dzieciństwie nawiązujemy szczególne relacje z drzewami. Na przykład Julia Butterfly Hill stworzyła niezwykłą więź z sekwoją zwaną Luna[28], mającą sześćdziesiąt metrów wysokości i liczącą około dwóch tysięcy lat. Wszystko zaczęło się, kiedy w 1997 roku Julia dołączyła do grupy protestującej przeciwko wycinaniu sekwoi w Kalifornii. Siedzieli na Lunie na zmianę – Julia początkowo nie była członkinią grupy i za pierwszym razem weszła na drzewo tylko dlatego, że nie było innych ochotników. Ta pierwsza wspinaczka była dla niej przerażająca i wyczerpująca. Szybko jednak znalazła się pod urokiem tego wspaniałego drzewa i spędziła na nim łącznie siedemset trzydzieści osiem dni.

Wytrzymała, mimo że firma handlująca tarcicą próbowała ją wystraszyć helikopterami. Znosiła ulewne deszcze, straszliwe wichury i bardzo niskie temperatury, przez które nabawiła się odmrożeń podczas najzimniejszej zimy, jaką kiedykolwiek odnotowano w Kalifornii. Nie poddała się, dopóki drwale nie zgodzili się oszczędzić Luny i jej towarzyszy.

Kiedy Julia w końcu znów zeszła na ziemię, cieszyła się, że udało jej się ocalić Lunę, ale czuła też smutek. Opuścić Lunę, powiedziała, to jak porzucić najlepszą przyjaciółkę i nauczycielkę, jaką kiedykolwiek miała. A kiedy wiele lat później jakiś wandal zranił Lunę, czuła nie tylko gniew, lecz także wielki ból.

Niektórzy ludzie nawiązują szczególne relacje z drzewami. W nadziei że w ten sposób powstrzyma wycinanie prastarych sekwoi, Julia Butterfly Hill spędziła 738 dni na gałęziach Luny, sześćdziesięciometrowej sekwoi. Luna rośnie w Staffordzie w Kalifornii.

Przeczytałam wywiad z Julią, który ukazał się w magazynie „Sun” w styczniu 2012 roku. Powiedziała w nim, że raz albo dwa razy do roku jeździ odwiedzić Lunę. „To doświadczenie nauczyło mnie, że każda żywa istota może się komunikować” – powiedziała. „Wracam więc, by Luna wiedziała, że wciąż mi na niej zależy”.

Komunikowanie się z drzewami

Pisałam już o tym, że drzewa komunikują się ze sobą poprzez liście i systemy korzeniowe. Czy jednak mogą komunikować się z nami? Samo pytanie wydaje się absurdalne – ale być może wcale takie nie jest.

Kilka lat temu, gdy nocowałam u przyjaciół, na oślep wybrałam z półki książkę do poczytania przed snem. Było to Pod drzewem, pod zielonym brytyjskiego powieściopisarza Thomasa Hardy’ego, wydane w 1827 roku. Oto początek:

Dla mieszkańców lasu niemal każdy gatunek drzew ma swój własny głos, zarówno jak i swą własną osobowość. Gdy wiatr powieje, łkanie i jęki świerków stają się tak samo wyraźne jak ich chwiejba; ostrokrzew gwiżdże mocując się sam ze sobą; buk szemrze, kiedy jego płaskie gałązki podnoszą się i opadają. A zima zmienia jedynie pieśń tych drzew, co tracą liście, nie niwecząc jej odrębności.[29]

Hardy wiedział, że wielu ludzi żyjących blisko natury, zwłaszcza autochtonów, zawsze było tego świadomych. Mój przyjaciel, autor piosenek Dana Lyons, powiedział mi, że po trzech dniach spędzonych pod bardzo starym drzewem w puszczy na Wybrzeżu Północno-Zachodnim nagle w jego głowie pojawiła się piosenka, którą zatytułował po prostu Drzewo.

Niedługo potem poproszono go, by zagrał ją podczas powwow, indiańskiego zjazdu plemiennego. Gdy skończył, powiedział, że czuje się, jakby to drzewo „podarowało” mu tę piosenkę – melodię, słowa, wszystko.

– Oczywiście – odparł na to wódz i nie tylko powiedział Danie, jakiego było gatunku, lecz także domyślił się, o które drzewo konkretnie chodzi i wskazał mu, gdzie ono rośnie. – Znamy wszystkie ich głosy – powiedział jeden ze starszyzny.

Tuck to inny mój bardzo dobry przyjaciel, który zna się na głosach drzew. Pracuje dla Gospodarstwa i Ogrodu Botanicznego Kadoorie w Hongkongu. W lesie porastającym zbocze góry wznoszącej się nad zatrutym powietrzem miasta poniżej ukryty jest mały bungalow. Kiedy mam czas, lubię wędrować stromymi ścieżkami, odwiedzać ukryte wodospady i inne sekretne miejsca. W ciągu dnia teren jest otwarty dla zwiedzających i wiele osób przychodzi tam, by fotografować bogactwo drzew i innych roślin albo po prostu pooddychać przez kilka godzin czystym powietrzem. Ale zamyka się o zachodzie słońca.

Po zmierzchu jeździmy czasem z Tuckiem, szukając jeżozwierzy, a także mundżaków (jeleniowatych z rodzaju Muntiacus), dzików i małych leopardów. Drzewa nocą wydają się inne: nie mają kolorów, zauważa się więc ich kształty. Ich dziwne powykręcane gałęzie wyciągają się nad drogą niczym ramiona.

W czasie jednej z takich przejażdżek Tuck zatrzymał samochód przy wielkim drzewie, którego korzenie pomagały przytrzymywać glebę na niemal pionowym zboczu.

– To stare drzewo chce ci coś powiedzieć – rzekł Tuck.

Nie zdziwiła mnie jego uwaga, wiedziałam bowiem, że wcześniej chodził na seminaria poświęcone wsłuchiwaniu się w drzewa. Z początku uważał to za szalony pomysł, ale stopniowo bardzo się do niego przekonał. Uważa, że niektóre drzewa przekazują mu energię, kiedy staje blisko nich i medytuje.

Usiedliśmy w ciszy, jaka zapanowała, gdy zgasiliśmy silnik. Dało się słyszeć pohukiwanie sowy. Po kilku chwilach uważnego wsłuchiwania się w to stare drzewo wydało mi się, że wyczuwam jakiś przekaz – jakby myśl domagającą się cierpliwości, wytrwałości. Nie powinnam oczekiwać, że świat zmieni się szybko. Powinnam po prostu robić swoje, ile tylko zdołam, i nigdy nie tracić nadziei.

Być może to sobie wyobraziłam. Być może to właśnie spodziewałam się usłyszeć od tego starego drzewa. Ale napełniło to moją duszę spokojem i wdzięcznością. To nie był ten rodzaj spokoju, który płynie z fatalizmu. Stare drzewo z pewnością nie sugerowało, byśmy ustali w naszych wysiłkach na rzecz tego, by nie wycinano lasów, by nie wymierały gatunki. Nie, musimy pracować jeszcze ciężej, wiedząc, że to potrwa, i nigdy się nie poddawać.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Źródła ilustracji

Numery stron odnoszą się do papierowego wydania książki

s. 15, 17, 18, 59

s. 26. Fot. Howard Bernstein

s. 62. Fot. Frank Mannollini / Muzeum Stanu Nowy Jork

s. 63. Fot. Karl Brodowsky

s. 66. Fot. Robin Kobaly

s. 68. Fot. T.J. Mills

s. 69. Fot. Ilke Pedersen-Beyst

s. 74. Fot. Manoj Gautam

s. 76. Fot. © Thomas D. Mangelsen / www.mangelsen.com

s. 79. Fot. Shaun Walker

Przypisy

I. Miłość do natury

[1] K. Graham, O czym szumią wierzby, przeł. M. Godlewska, Warszawa 1999, s. 27.

[13] W.E. Stein, C.M. Berry, L.V. Hernick, F. Mannolini, Surprisingly Complex Community Discovered in the Mid-Devonian Fossil Forest at Gilboa, „Nature” 483, luty 2012, s. 78–81.

[14] W.N. Stewart, G.W. Rothwell, Paleobotany and the Evolution of Plants, wydanie II, Cambridge 1993.

[15] Eospermatopteris, w: Encyclopaedia Britannica Online Library Edition, library.eb.com/eb/article-9487969, dostęp 10 lipca 2013. Patrz także: K. Than, World’s First Tree Reconstructed, „LiveScience”, 18 kwietnia 2007, www.livescience.com/1439-world-tree-reconstructed.html.

[16] W.E. Stein, F. Mannolini, L.V. Hernick, E. Landing, C.M. Berry, Giant Cladoxylopsid Trees Resolve the Enigma of the Earth’s Earliest Forest Stumps at Gilboa, „Nature” 446, 2007, s. 904–907.

[17] Cycads, w: The Gale Encyclopedia of Science, wydanie IV, red. K.L. Lerner, B.W. Lerner, Detroit 2008, Science in Context Database.

[18] Deepti Hajela, Scientists to Capture DNA of Trees Worldwide for Database, „USA Today Online”, 2 maja 2008, usatoday30.usatoday.com/tech/science/2008-05-02-890171068_x.htm.

[19] J. Reeb, Scientific Classification of Trees: An Introduction for Wood Workers, University of Kentucky Cooperative Extension Service FOR-61, 1997, s. 1–4, www2.ca.uky.edu/agc/pubs/for/for61/for61.pdf.

[20] English Yew, w: Encyclopaedia Britannica Online, library.eb.com/eb/article-9032671, dostęp 12 lipca 2013.

[21] T. Russell, The Year of the Wollemi Pine!, „Forestry & British Timber”, 16 stycznia 2007, s. 2.

[22] Of Knowing the Souls of the East, w: Book of the Dead, Papyrus of Nu, spell 109 (British Museum 10477, sheet 12).

[23] J. MacKillop, Oak, w: A Dictionary of Celtic Mythology, New York 2004.

[24] W.J. Johnson, Banyan, w: A Dictionary of Hinduism, New York 2009.

[25] Bo Tree, w: Encyclopaedia Britannica Online, library.eb.com/eb/article-9015801, dostęp 12 lipca 2013.

[26] D. Keown, Bodhi Tree, w: A Dictionary of Buddhism, New York 2004.

[27] R.St. Barbe Baker, My Life – My Trees, London 1970, s. 13.

[28] J.B. Hill, About Julia, www.juliabutterfly.com/en/about_julia/portraits, dostęp 31 lipca 2013.

[29] T. Hardy, Pod drzewem, pod zielonym. Sielanka w stylu holenderskim, przeł. E. Kołaczkowska, Warszawa 1957, s. 7.