Spis treści:

Strony tytułowe

Strona redakcyjna

Motto

1

2

Przypisy

Tytuł oryginału

July’s People

Redaktor prowadzący:

Magdalena Moskal

Korekta:

Dariusz Godoś

Barbara Turnau

Łamanie:

Edycja

Copyright © 1981 by Felix Licensing BV

Copyright © for the translation by Dariusz Żukowski 2012

© Copyright fot the Polish translation by Wydawnictwo M, Kraków 2013

ISBN 978-83-7595-607-8

Wydawnictwo M

ul. Kanonicza 11, 31-002 Kraków

tel. 12-431-25-50; fax 12-431-25-75

e-mail: mwydawnictwo@mwydawnictwo.pl

www.mwydawnictwo.pl

www.ksiegarniakatolicka.pl

Publikację elektroniczną przygotował

To, co stare, umiera, gdy nowe jeszcze się nie narodziło; w takim interregnum pojawia się szeroki wachlarz patologicznych symptomów.

Antonio Gramsci, Listy z więzienia

— Czy chcecie dostają filiżankę herbaty?

July pochylił się w drzwiach i rozpoczął ich dzień tak, jak podobni mu ludzie zawsze rozpoczynali dni ludzi takich jak oni.

Pukanie do drzwi. Punkt siódma. W rezydencjach zarządców, pokojach hotelowych, firmowych bungalowach sztygarów, sypialniach państwa domu — herbata na tacy w czarnych rękach pachnących mydłem Lifebuoy.

Pukanie do drzwi

nie było drzwi, tylko otwór w grubej ścianie z suszonego błota — wiszący nad nim wór odwinięto podczas tej krótkiej nocy, by wpuścić świeże powietrze. Bam, duszę się; jej głos podnosi go z martwych, sprawia, że budzi się z głębokiego snu.

Nie było pukania. Lecz July, ich służący, ich gospodarz, przyniósł dwie różowe, szklane filiżanki z herbatą i otwartą specjalnie dla nich puszkę zagęszczonego mleka z odgiętym poszarpanym wieczkiem i łyżką w środku.

— Dla mnie bez mleka.

— Dla mnie też, dziękuję.

Czarny mężczyzna spojrzał na troje dzieci śpiących na fotelach wyjętych z samochodu. Powiedział, uśmiechając się:

— Dzieci w porządku.

— Tak, w porządku.

Gdy już znikał w wejściu:

— Dziękuję, July, bardzo ci dziękuję.

Już wcześniej spała w podobnych okrągłych chatach krytych strzechą. W Parku Krugera — córka sztygara na urlopie z rodziną, emaliowana miednica i dzbanek na stole wśród zapasów soku pomarańczowego i herbatników, wspomnienie tak jasne i wyraźne jak światło dzisiejszego poranka. Rondavele budowane na wzór murzyńskich chat przez przodków z burskiej strony rodziny Bama. Domy te stawiano na kontynencie od zawsze. Zanim pojawiła się klimatyzacja, przed upałem chroniła strzecha. Rondavele o cementowych podłogach pokrytych grubą warstwą czerwonego czyścidła i poprzecinane szlakami mrówek — w Botswanie z Bamem, jego strzelbami i zapasem czerwonego wina. Ta chata była zaś prototypem — wszystkie inne wzięły z niej początek i do niej powracają: u dołu, pod żelaznym łóżkiem, na którego zardzewiałych sprężynach rozpostarli plandekę zdjętą z budy samochodu, było klepisko z błota i gnoju. U góry — z szorstkiej trzcinowej więźby podpierającej strzechę zwieszały się polepione brudem pajęczyny. Trzcinę przeszywały snopy słonecznego światła. W miejscach, gdzie dach nie przylegał ściśle do krawędzi glinianych ścian, powstawały kręgi rozproszonego blasku. Tam, w górze, były jakieś gniazda — os albo nietoperzy — z błota o jaśniejszym odcieniu. Gruby fartuch dziennego światła otaczał wejście. Pojawiła się w nim łysa kura, a z nią kurczaki wydające cichutkie piski — najcichszy dźwięk na świecie. Jej wejście, tak łagodne i zwyczajne, wywołało w Maureen nagłe poczucie niedowierzania. Maureen i Bam Smalesowie. Bamford Smales, Smales, Caprano i Partnerzy, Architekci. Maureen Hetherington z Kopalni Złota Zachodnich Prowincji. Srebrny puchar na zawodach tańca klasycznego dziesięciolatków. Znów zamknęła oczy i jej głowę wypełniło kołysanie samochodu, jak u ludzi schodzących na brzeg po podróży morskiej, którzy mają wrażenie, że ziemia chybocze się pod ich stopami. Zasnęła, tak jak zasypiała od czasu do czasu przez ostatnie trzy dni i noce ukryta na podłodze samochodu, początkowo zdezorientowana jego gwałtownymi ruchami, a później ukojona miarowym rytmem jazdy.

Ludzie w delirium raz za razem wynurzają się z półsnu i znów w nim toną. Kołysanie, dygotanie, łomotanie, wstrząsanie ustaje, a fragmenty mozaiki życia wracają na miejsce. Samochód był gorączką. Klekotem metalu, dzikim tańcem poluzowanych śrub, zapachem dziecięcych wymiocin. Wynurzała się stopniowo na coraz dłuższe okresy. Pierwsze, co wskoczyło na miejsce, było to, co zniknęło — przeszłość. W znaczonym snopami światła półmroku plemiennej chaty odnalazła równowagę, wspominając pokój w domu sztygara, który zajęła, gdy starsza siostra wyjechała do szkoły z internatem. Przyjrzała się kolejno wszystkim przedmiotom z jej kolekcji stojącym na półce: oto malutki mosiężny imbryk na kawę z tacką do kompletu, cztery kościane słonie — jeden z ułamaną trąbą, oliwkowozielony buldog z porcelitu z brytyjską flagą namalowaną na grzbiecie. Woreczek na lawendę z aksamitnymi niezapominajkami wyszytymi na brzegach wisiał na zawiasie lustra toaletki, odcinając się na tle okna, z którego padało światło zmiękczone przez siatkę moskitiery zapchanej kopalnianym pyłem i martwymi komarami. Wyszczerbiona srebrna zatyczka kryształowej buteleczki na perfumy tkwiła przyklejona do szklanej szyjki wieloma warstwami pasty czyszczącej Silvo, które odkładały się przez lata. Przed drzwiami stały jej buty do szkoły, które czyścił Nasz Jim (sztygar też miał na imię Jim, mama nazywała więc męża Swoim Jimem, a służącego — Naszym Jimem). Królik z brązową łatką na oku i uchu czekał w klatce w ogrodzie, aż go ktoś nakarmi. Było tak, jakby samochód wyjechał daleko poza teraźniejszość, tak daleko, że podróżujący nim ludzie oddzielili się zupełnie od dużych małżeńskich sypialni, które wypadły z kolein czasu tak jak pokój opuszczony cztery dni temu, do którego przynależała powracająca świadomość Maureen.

Do chaty weszły świnie i rozległy się okrzyki w jednym z tych języków, których nigdy nie rozumiała. W pewnej chwili zdała sobie sprawę, że jej mąż się zbudził — zawsze potrafiła to wyczuć — choć wciąż oddychał ciężko jak pijak. Usłyszała własne słowa:

— Gdzie on jest?

Miała wrażenie, że jest wciąż zamknięta w samochodzie.

— Powiedział, żeby go schować w buszu.

Później usłyszała jakieś hałasy, szelesty czy mlaski.

— Co to? Co się dzieje?

Nie odpowiedział. Przez trzy dni i trzy noce prowadził prawie bez przerwy. Jeśli nie spał, był ogłuszony potrzebą snu.

Stopniowo zaczęła się oswajać z wnętrzem chaty, w którym nie było nic poza żelaznym łóżkiem i samochodowymi fotelami, na których spały dzieci. Nie brała pod uwagę wszystkich pozostałych przedmiotów, bo należały one do innej kategorii: sztywna zwinięta krowia skóra, motyka na gwoździu, kupka szmat i części od zepsutego piecyka parafinowego. Po klepisku chodziła kwoka z pisklętami, ale to nie ona wydawała te ciche dźwięki. W chacie musiały być szczury albo myszy. Muchy siadały wokół oczu i ust dzieci, które pewnie wciąż pachniały wymiocinami, brudne, śpiące, bezpieczne.

Mieli pick-upa z trzylitrowym silnikiem, terenowymi oponami na czternastocalowych kołach i solidną karoserią, do której dokupić można było montowaną za szoferką budę z włókna szklanego z oknami, otworami wentylacyjnymi i wyściełanymi pianką ławkami po bokach. Stanowił niedrogie połączenie samochodu codziennego użytku z autem transportowym, na które decydowały się białe, zwłaszcza afrykanerskie, rodziny oraz ich koloredzcy półbracia, którzy nie mogli sobie pozwolić na dwa samochody. Dla bogatszych Południowoafrykanów to był dodatkowy samochód używany wszędzie tam, gdzie miejskie auto nie dałoby sobie rady.

Ich pick-up był żółty. Bam Smales sprawił go sobie na czterdzieste urodziny, by jeździć nim na polowania. Poza sezonem regularnie wybierał się na strzelnicę i trenował oko na rzutkach, natomiast z nadejściem zimy spędzał weekendy w buszu w promieniu do dwustu kilometrów od domu i biura, strzelając do perliczek, kuropatw, dzikich kaczek i gęśców. Zanim urodziły się dzieci, zabierał z sobą żonę i wypuszczali się gdzieś dalej, do Botswany, a raz, przed obaleniem portugalskiego reżimu, pojechali nawet do Mozambiku. Bam mógł strzelić do jelenia, ale nie do człowieka. Nie trzymał rewolweru pod poduszką, by bronić żony, dzieci i podmiejskiego domostwa.

Samochód miał im sprawiać przyjemność, tak jak o niektórych kobietach mówi się, że są stworzone do dawania przyjemności. Maureen zrobiła kwaśną minę na jego widok, ale Bam przekonywał ją, że jaskrawy kolor jest dobry: żółć jest wesoła, nie nagrzewa się.

Stali zadowoleni wokół auta, żona i cała rodzina. Dzieci bardzo ekscytowały się nowym nabytkiem. Nic nie wprawiało ich w taki entuzjazm jak kupowanie; karmienie królików ich nie interesowało. Uśmiechnęła się do niego w taki sposób, jak to robiła, gdy nie czekał, by uzgodnić z nią wydatki, tylko spełniał swoje zachcianki i na mgnienie odsłaniała się ta część jego „ja”, która nie radzi sobie w związku.

— W buszu będzie cię widać na kilometr.

W różnych wyjątkowych sytuacjach pewne osoby i przedmioty okazują się niezbędne. Sama natura walki o przetrwanie sprawia, że nie sposób zawczasu określić które. Jak się tego dowiedzieć? Cywilne służby planowania kryzysowego nie zaopatrzą w nie ludności. (W siedemdziesiątym szóstym po zamieszkach w Soweto firmy farmaceutyczne wykupiły cały zapas zatwierdzonych przez rząd apteczek). Wydarzeń nie da się skalkulować, nie sposób określić, co się dokładnie stanie, nawet jeśli kierując się politycznymi czy apokaliptycznymi przesłankami, można przewidywać nadejście katastrofy.

Zaczęło się nie dziwniej niż zwykle. Fala strajków, która nadeszła w 1980 roku, przeciągała się — jeden dawał początek następnemu, kolejny wybuchał na znak solidarności z poprzednim i w końcu zbiorowe opuszczanie miejsc pracy i wyłączanie maszyn stały się normalnymi, powszechnymi zjawiskami, a nie objawami chaosu przemysłowego. Podczas gdy rząd robił coraz to nowe ustępstwa wobec czarnych związków zawodowych, tak sformułowane, by zamaskować zawarte w nich obostrzenia, czarni robotnicy wciąż chodzili głodni, gniewni i bez pracy, a po spalonych fabrykach pozostawały jedynie betonowe podłogi hal produkcyjnych. Przez długi czas nikt tak naprawdę nie wiedział, co dzieje się w miejscach, których nie widział na własne oczy. Zamieszki, podpalenia, okupowanie biur zagranicznych korporacji, bomby w budynkach publicznych — z powodu cenzury prasy, radia i telewizji plotka i wieść podawana z ust do ust były jedynymi źródłami informacji o chronicznym powstaniu, które ogarnęło kraj. Po wielu tygodniach niewidocznych z dala zamieszek w Soweto na Johannesburg ruszyło około piętnastu tysięcy czarnych (szacunki się różnią), których powstrzymano na skraju centrum biznesowego kosztem wielu czarnych i białych istnień (szacunki się różnią). Księgowy, któremu Bam zaprojektował dom, dał im cynk, że jeśli nic nie będzie wskazywało na rychłe unormowanie sytuacji (jak się wyraził), banki będą musiały zawiesić działalność. Bam, nie wierząc, że naprawdę to robi, wziął więc plastikowe, wyściełane pianką pudełko, w którym kiedyś kupił japońską wieżę hi-fi, i pobrał z banku pięć tysięcy randów, zaś Maureen z dwudziestoczterogodzinnym wyprzedzeniem zapowiedziała wypłatę środków i wyjęła tysiąc siedemset pięćdziesiąt sześć randów gotówką. Banknoty zabezpieczone gumowymi opaskami włożyła do kosza z plecionej trawy, przykryła garniturem Bama odebranym z pralni i ułożonym ostentacyjnie na wierzchu, po czym zaniosła bez żadnych problemów do domu.

A jednak banki nie przerwały działalności. Czarnych powstrzymano (tymczasowo zabrakło im amunicji, a już dawno minęły czasy, kiedy na spotkanie kul szli heroicznie z kijami i kamieniami) — dokonały tego siły obywatelskie wzmocnione przez białych imigrantów z Rodezji, byłych Skautów Selousa[1], którzy dobrze się znali na prowadzeniu tego typu walk, oraz białych najemników z Bangui, Zairu, Ugandy i wszystkich tych miejsc, w których wspierali będących akurat u władzy Aminów, Bokassów i Mobutów. Dzieci przestały chodzić do szkoły i z dzikim zapałem bawiły się w walki uliczne w zaciszu przydomowego ogrodu. Nieoczekiwanie ze sklepu z alkoholem przyszło wino i piwo zamówione kilka tygodni wcześniej — dwóch czarnych mężczyzn w kombinezonach z wyhaftowanym logo znanego producenta rumu zaniosło skrzynki do kuchni, żartując po drodze ze służącymi. Po raz dwudziesty, po raz setny w historii, od fali palenia przepustek w latach pięćdziesiątych, przez Sharpeville, aż po rok 1976 w Soweto i 1980 w Elsie’s River wyglądało na to, że sytuacja znów się uspokaja.

Najpierw Smalesowie uznali, że to potrwa najwyżej dziesięć lat, potem że jeszcze pięć. Później stwierdzili, że zmian doczekają dopiero ich dzieci, choć chcieliby, żeby nastąpiły już teraz. Robiło im się niedobrze na myśl, że pewnego dnia okaże się, iż przeżyli całe życie jak białe bezpańskie psy na czarnym kontynencie. Wstępowali do partii politycznych i sieci „kontaktowych”, pragnąc pozbyć się przywilejów, których, jak sądzono, białe psy ze swej natury bronić będą z myśliwcami Mirage i czołgami; nie wierzono im. Rozważali więc wyjazd, póki są młodzi na tyle, by móc odrzucić zarówno wykluczenie czarnych, jak i przywileje białych, i ułożyć sobie życie w innym kraju. Zostali. Wszystkim wokoło — i samym sobie — powtarzali, że to tu i nigdzie indziej jest ich dom. Wiedzieli jednak zarazem, że zrezygnowali z emigracji między innymi dlatego, iż wraz z upływem czasu, który pozostał, coraz trudniej byłoby im przenieść majątek — rosnące oszczędności i inwestycje Bama, akcje De Beers, które Maureen odziedziczyła po dziadku, dom tracący na wartości, gdy zamieszki coraz mocniej wkraczały w codzienność. I znowu, po raz sto pierwszy, tysiące czarnych aresztowano, zamieciono szkło z rozbitych szyb, połączono przerwane linie telefoniczne, a radio i telewizja zapewniły, że władze znów panują nad sytuacją. Mąż i żona uznali, że trzymanie pieniędzy w domu to idiotyzm. Zamierzali z powrotem wpłacić je do banku...

Kiedy nadeszła katastrofa, nastały przemiany jak z mitu albo przypowieści religijnej. Znajomy księgowy był dzioborożcem, ptakiem, który ostrzega przed niebezpieczeństwem w afrykańskim folklorze, lecz jego wołania nikt nie słucha. Żółty pick-up kupiony dla rozrywki odegrał kluczową rolę: to on zabrał ich daleko od strzaskanych kulami witryn i płonących domów, których nie udało się sprzedać na pogrążonym w kryzysie rynku, od wstrząsanych wybuchami kopalń, wypluwających okrągłe ciała w beżowych weekendowych garniturach, i samonaprowadzających rakiet, które strącały boeingi startujące z lotniska imienia Jana Smutsa z uciekinierami na pokładzie. Kucharka Nora uciekła. Dobrze opłacany, zadowolony służący, który mieszkał w ich domu, odkąd się pobrali, który dostał od nich dwie zmiany ubrań (drelichy do prac domowych oraz biały uniform do podawania do stołu), który miał wolne środy i co drugą niedzielę, a w dodatku mógł przyprowadzać kolegów i spać w swoim pokoju z kobietami z miasta — to on okazał się wybrańcem, to w jego rękach spoczął ich los; książę zamieniony w żabę, zbawiciel, July.

Ustawił cynkową wannę — na tyle dużą, że mogły w niej usiąść dzieci. W metalowych puszkach po oleju przyniósł na głowie wodę zagrzaną na palenisku. Wykąpała dzieci, a potem sama zanurzyła się w brudnej wodzie — po raz pierwszy w życiu poczuła nieprzyjemny zapach spomiędzy nóg, posłała więc dzieci na zewnątrz, przykryła wejście skórą i z poczuciem obrzydzenia, w wodzie pełnej szumowin i mydlin, wyszorowała gładką wyściółkę waginy oraz niewidoczny węzełek odbytu. Jej mąż postanowił zaryzykować i poszedł się wykąpać w rzece, mimo że wchodzenie do którejś z rzek płynących na wschód groziło zakażeniem motylicą.

July chodził w tę i z powrotem — przyniósł owsiankę, gotowany dziki szpinak, a nawet twarde zielone papaje, dopełniając w ten sposób rytuału kończenia każdego rodzinnego posiłku owocami, do którego sam przywykł, mieszkając z nimi przez tak długi czas. Nie nosił tu żadnego uniformu (miał na sobie wyblakły podkoszulek i zakurzone spodnie, które czekały na niego, gdy co dwa lata przyjeżdżał do domu na urlop), lecz raz po raz wchodził do chaty i z niej wychodził, zachowując się tak samo, jak się zachowywał przez piętnaście lat życia w ich domu: był usłużny, ale nie uniżony, rozumiał ich potrzeby i upodobania, dyskretnie przystosowywał się do ich nawyków, a nawet karcił dzieci i spełniał ich zachcianki.

— Będziemy sami sobie gotować, July. Musimy rozpalić własny ogień.

Gość, który protestuje, gdyż nie chce sprawiać kłopotu; oboje w jej słowach wychwycili echo słów gości, którzy przychodzili z wizytą do domu, a wychodząc, dawali mu napiwek.

July przyniósł Bamowi drewno, lecz o zmierzchu przyszedł ponownie. Nie wierzył, że sami będą umieli o siebie zadbać.

— Chciałby pan, zrobię teraz mały ogień? — Miał z sobą napełnioną mlekiem puszkę po Golden Syrup. Wraz z nim przyszedł mały chłopiec, który wcześniej za dnia odganiał ciekawskie czarne dzieci. — To moje trzecie, prawie taki sam wiek jak Victor. Victor to dwudziesty pierwszy styczeń, tak? Ten to Boże Narodzenie.

Tam, w mieście, białe dzieci widziały potomków służącego na zdjęciu, które trzymał w portfelu wraz z przepustką. Spoglądały teraz na czarnego chłopca jak na oszusta.

— Tu to mleko, co pijemy, jest z kozy, nie wiem, czy Gina polubi. Zawsze Gina trochę kaprysi. Pani może ugotować je.

Uniósł brew, a kąciki jego ust i wąsów opadły, tak jakby chciał w ten sposób delikatnie dać do zrozumienia, że warto zachować ostrożność, gdyż nie panują tu szczególnie higieniczne warunki, a koza i puszka po syropie to nie to samo co sterylne plastikowe butelki mleka z lodówki.

Nocą samochód został przestawiony z buszu pomiędzy opuszczone chaty, tak by był w zasięgu wzroku, lecz nie bezpośrednio przy domu rodziny Julya. Bam nie włączył świateł, July prowadził go, idąc w mroku przed autem, tak jak to robił niekiedy w czasie ich podróży. W ten sposób uniknęli zarówno patroli, jak i grasujących gangów. Choć wyruszyli, mając paliwo na przejechanie zaledwie połowy dystansu, posuwali się do przodu dzięki intuicji Julya, który wiedział, że w małych wioskach czarni pracownicy stacji benzynowych często mieszkają w szopie za stacją i sklepikiem. July prosił, żeby dać mu banknoty z plastikowego pudełka Bama, i za każdym razem wracał, niosąc benzynę, wodę, jedzenie. To był cud. Podróż przebiegła pomyślnie jednym wielkim cudownym zrządzeniem losu, a z dziejów świętych męczenników wiadomo, że cudom towarzyszą cierpienia. Ich mała grupka z kilkoma przypadkowymi rzeczami, które zdążyli chwycić (torbą pomarańczy, po które Maureen wróciła do kuchni, radiem zabranym przezornie przez Bama, by mogli słuchać, co dzieje się w miejscu, z którego uciekają), nie mogła przecież liczyć na to, że uda im się szczęśliwie dotrzeć do celu — każda minuta tej podróży była niemożliwością.

— Możemy pojedziemy do mojego domu.

July wypowiedział te słowa, stojąc w salonie, w którym nigdy nie siadał, takim tonem, jakim mówił: „Trzeba kupić trochę parafiny”, kiedy trzeba było usunąć plamę z podłogi. Ich sytuacją kierowała logika nieprawdopodobieństwa, bo nieprawdopodobne było to, że to właśnie on zdecyduje, jak postąpią, i że ich bezradność we własnym domu każe jemu przejąć inicjatywę. Ponieważ zwlekali już zbyt długo, nie mogli zrobić nic innego jak tylko to, co niemożliwe. Wsadzili dzieci do samochodu, nakryli je plandeką, pod którą wpełzła także Maureen, i odjechali. Że też samochód się nie zepsuł, gdy parli naprzód przez veld, pola kukurydziane i uprawy orzeszków ziemnych, a potem przez dongi i rzeczne brody ukryte głęboko pod wodą, której poziom podniósł się po fali letnich deszczów... Nie mieli odwagi wyjechać na drogę i przez trzy noce pokonywali trasę, która w normalnych warunkach zabiera jeden dzień. Udało się tego dokonać dzięki Julyowi. July znał każdy odcinek sześćsetkilometrowej drogi, którą przeszedł pieszo do miasta w poszukiwaniu pracy, paląc w nocy ogniska, by odegnać lwy w miejscach, w których jego trasa zbliżała się do Parku Krugera, a nawet przez niego wiodła.

Wprowadzili samochód do okrągłej pozbawionej dachu chaty. Była czerwona jak mrówczy kopiec. Grube gliniane ściany tu i ówdzie spłynęły na ziemię, a ich konstrukcję poprzerastały karłowate drzewka, które wyglądały jak fragmenty rur instalacji wodnej w na wpół wyburzonym budynku. Koła zgniotły wysokie trawy rosnące na klepisku. Żółtą karoserię skrył dach listowia, cierni i pasożytniczych pnączy.

Z wejścia do chaty, którą im przydzielono, widziała samochód. Przynajmniej tak jej się zdawało — wiedziała, że tam jest. Wciąż była w nim plastikowa butla z wodą z kranu kupiona w ostatniej wiosce, którą mijali. Poszła po kryjomu do auta, obserwowana z daleka przez szepczące między sobą czarne maluchy, by nabrać wody dla swoich dzieci. Rozgrzane blachy — ściany porzuconego domu, w którym ponownie zawitała — wydały głuchy dźwięk pod jej ciężarem. Uwięzione muchy dogorywały na grzbietach. Było tak, jakby znowu wkroczyła do tamtego drugiego porzuconego domostwa.

— Nie zobaczą go z powietrza.

Obserwowali dwa samoloty przelatujące nad nimi na dużej wysokości. Bam cieszył się, że żaden przypadkowy samolot, który mógłby wystartować z opanowanej przez czarnych bazy w Mozambiku wysłany na misję zwiadowczą, nie zrzuci bomby na samochód stanowiący podejrzaną oznakę obecności białej partyzantki na terenie, gdzie nawet zepsute auto stanowi rzadkość.

July nie mieszkał w wiosce, lecz skupisku chat z wyschniętego błota, w którym nie żył nikt poza członkami jego licznej rodziny. O ile jego krewni mogli się stopniowo przyzwyczaić do dziwnej obecności białych w swoim otoczeniu i trzymać język za zębami, o tyle istniało ryzyko, że inni mieszkający w okolicy ludzie, którzy znali tu każdy krzak, mogą odkryć, że niektóre krzaki zarastają samochód białego człowieka, i przekazać tę informację pierwszemu napotkanemu patrolowi czarnoskórych żołnierzy. A może nawet zadziałać na własną rękę.

July zaśmiał się zażenowany, kiedy Maureen z trudem usiłowała wyobrazić sobie, że może on posiadać jakąś władzę. Zresztą i tak wszystkim powiedział już o samochodzie.

— Co im powiedziałeś?

Miała zaufanie do jego sprytu i rozsądku — pracował w końcu dla niej przez wiele lat. Bamowi często trudno było zrozumieć jego łamaną angielszczyznę, ale ona i July dobrze się rozumieli.

— Mówię im, wy mi go dali.

Bam wybuchnął śmiechem.

— Ale kto w to uwierzy?

— Oni wiedzą, co się dzieje, wiedzą, w mieście kłopoty. Biali wyganiani z domów, a my zajmujemy. Każdy taki jest, nieprawda?

— Ale ty nie umiesz prowadzić. — Zależało jej na tym, by inni mu uwierzyli. To była kwestia ich własnego bezpieczeństwa.

— Skąd mogą wiedzą, że ja nie prowadzę? Każdy wie, mieszkam w mieście piętnaście lat. Umiem dużo rzeczy.

Jeszcze przez wiele dni samochód miał być ważnym punktem odniesienia w ich życiu. Wciąż były w nim puszki z jedzeniem pozostałe po podróży, a także pudełko z samochodzikami i elektrycznym torem wyścigowym Victora, które chłopiec musiał przemycić, korzystając z zamieszania. W chacie nie było na nic miejsca.

— Nie warto niczego stamtąd wyciągać.

Ale Victor dopominał się o swój tor wyścigowy.

— Jeśli go wyjmiemy, zaraz trzeba go będzie rozmontować i schować z powrotem.

Miał nawyk, że kiedy domagał się czegoś od matki, stawał przed nią. Obeszła syna dookoła.

Znowu przed nią stanął.

— Kiedy idziemy?

— Vic, gdzie ty chcesz go ustawić? Tu nawet nie ma prądu, nie będzie się dało uruchomić samochodów.

— Chcę go pokazać.

— Komu?

Czarne dzieci, które z oddali przypatrywały się chacie, rozbiegły się, jakby jej spojrzenie było rzuconym w nie kamieniem. Po chwili znowu skupiły się w grupkę kawałek dalej.

— Ale powiedz im, że nie wolno niczego dotykać. Ja nie chcę, żeby ktoś psuł i niszczył moje rzeczy. Musisz im to powiedzieć.

Zaśmiała się, jak czynią to dorośli, gdy mogą użyć siły, ale nie chcą tego robić.

— Mam im to powiedzieć? One nawet nie rozumieją naszego języka.

Chłopiec nie odpowiedział, kopał tylko jednostajnie w ściankę wyszczerbionej, zardzewiałej wanny, w której się kąpali.

— Przestań, słyszysz? To należy do Julya.

Butelka z wodą była pusta. Royce, najmłodsze z dzieci, wciąż domagał się coca-coli.

— Kup. Idź do sklepu i kup.

Postawiła parafinowe puszki pełne wody z rzeki na ogniu. Przez noc wystygną.

— To szaleństwo, pozwalać im pić to świństwo prosto z rzeki. Rozchorują się.

Bam podsycił płomienie.

— One już i tak piją każdą wodę, jaką znajdą. Nie da się ich powstrzymać.

— A co zrobimy, jak zachorują?

Nie odpowiedział, a ona wcale nie oczekiwała, że to zrobi. Od wszystkich tego typu pytań dzieliło ich to, co niepojęte: szczęśliwy fakt, że udało im się przeżyć.

Fotele wyjęte z samochodu przestały być częścią jego wyposażenia, a zaczęły stanowić umeblowanie chaty. Po południu, kiedy zmarszczki lśniących chmur przykryły niebo i zrobiło się trochę chłodniej, wyszła na zewnątrz i usiadła na ziemi jak wszyscy. Wiedziała, że auto jest tam, za doliną i kraalem porośniętym wilczomleczem i ostem, gdzie trzymane są kozy. Statek zacumowany w odległej krainie, zakotwiczony pośród amarantowców. Wkrótce zardzewieje i zostanie rozebrany do kadłuba, chyba że ruszy w drogę powrotną, i to szybko. [...]

DALSZY CIĄG DOSTĘPNY W WERSJI PEŁNEJ

[1] Skauci Selousa (Selous Scouts) — pułk komandosów działający w latach 1973-1979 w strukturach armii Rodezji, utworzony w celu tłumienia ruchów niepodległościowych i powstańczych na południu Afryki. Skauci Selousa działali metodami dywersyjnymi i pseudopartyzanckimi, biorąc udział m.in. w operacjach w Rodezji, Mozambiku, Kenii i Botswanie. Po uzyskaniu przez Rodezję (dziś Zimbabwe) niepodległości i rozwiązaniu jednostki wielu członków pułku wstąpiło do sił specjalnych RPA (przyp. tłum.).