Pamięci Jānisa Dumpisa (1950–2011)

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN

ul. Gottlieba Daimlera 2

02-460 Warszawa

tel. 22 69 54 321

www.pwn.pl

Wydawcy: Joanna Adamczyk, Katarzyna Rosińska

Redaktor prowadzący: Jolanta Kowalczuk

Redakcja: Dominika Dmochowska

Korekta: Małgorzata Warowny

Recenzent: prof. dr hab. Jarosław Moklak, Instytut Historii UJ

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracja na okładce: 257 zmechanizowany pułk Obrony Cywilnej z Suži, lipiec 1986 roku, fot. Gunārs Opmanis; znak radioaktywność fot. Bram Janssens/123RF

Fotoedycja: Barbara Chmielarska-Łoś

Produkcja: Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-0120514-0

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejsza publikacja ani jej żadna część nie może być kopiowana, zwielokrotniana i rozpowszechniana w jakikolwiek sposób bez pisemnej zgody wydawcy.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI

Słowo wstępne

Podziękowania

Wprowadzenie

Rozdział 1. Po katastrofie

Mobilizacja

Punkt krytyczny

Rozdział 2. Byłem likwidatorem

Wezwanie

Codzienność

Strefa śmierci

Trudny powrót do domu

Zakończenie

Aneks

Przypisy

Bibliografia

Zdjęcia

ROZDZIAŁ 1

PO KATASTROFIE

MOBILIZACJA

Zaledwie kilka godzin po wybuchu reaktora czarnobylskiej elektrowni, w obliczu błyskawicznie rozprzestrzeniających się następstw katastrofy, rozpoczęto intensywną mobilizację wojskową we wszystkich republikach ZSRS. Armia oraz powiązana z systemem wojskowym Obrona Cywilna (OC) były jedynymi instytucjami w kraju wyszkolonymi do zwalczania skutków skażenia promieniotwórczego ze względu na niebezpieczeństwo przekształcenia się tak zwanej zimnej wojny z państwami kapitalistycznymi w realny konflikt nuklearny.

Ogólną mobilizację rezerwistów w krajach bałtyckich do prac na terenie 30-kilometrowej strefy wokół CzEJ przeprowadzono już 8 maja. Tylko według oficjalnych danych w usuwaniu skutków katastrofy jądrowej w latach 1986–1989 wzięło udział prawie 20 tys. likwidatorów z republik bałtyckich, w tym z Litwy – 8000, a Estonii – 5000. Z Łotwy w przedsięwzięciach dezaktywacyjnych na terenie czarnobylskiej zony uczestniczyło nie mniej niż 6000 osób, z tego 56% w 1986 r. W rzeczywistości liczba likwidatorów z republik bałtyckich mogła być nawet wyższa[19]. Oznacza to, że około 0,24% populacji Łotewskiej SRS zwalczało skutki wybuchu, a zatem nieznacznie mniej od wskaźnika udziału likwidatorów dla całego ZSRS (0,28%). Dane te nie uwzględniają jednak prawie 1000 pracowników z Łotwy uczestniczących w budowie Sławutycza – nowego miasta energetyków atomowych oddalonego 40 kilometrów w linii prostej na północny-wschód od CzEJ[20].

Zdecydowaną większość (ok. 5500) wśród łotewskich likwidatorów stanowili żołnierze rezerwy, tak zwani partyzanci (szeregowi i sierżanci oraz ok. 300 oficerów rezerwy)[21], a także osoby cywilne rekrutujące się z różnych grup zawodowych. Skład narodowościowy zmobilizowanych obywateli republiki łotewskiej był zróżnicowany: oprócz Łotyszy byli tam Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy, Estończycy, Litwini i Polacy, a nawet Czuwasze. Na podstawie zachowanych rejestrów likwidatorów z Rygi i Jurmały struktura wiekowa żołnierzy w przybliżeniu wyglądała następująco: w wieku 30–39 lat ponad 48%, 20–29 lat 40%, 40–49 lat 10%, 19 lat i poniżej 1,5%, 50 lat i powyżej 0,4%[22].

Mobilizację nierzadko prowadzono w atmosferze zastraszania i tajemnicy, część mężczyzn zatrzymywano w miejscach pracy i zawożono wprost do wojskowych komend uzupełnień bez możliwości pożegnania się z rodzinami, innych zabierano z mieszkań w środku nocy. Żołnierzy na ogół nie informowano o powodach wezwania czy miejscu docelowym, a nawet świadomie wprowadzano ich w błąd, twierdząc, że zostają skierowani na ćwiczenia wojskowe lub do prac rolniczych[23]. Metody te budziły wśród Łotyszy najgorsze skojarzenia, zwłaszcza z deportacją Bałtów na Syberię przeprowadzoną nocą 14 czerwca 1941 r. [24]. Dla wielu przyszłych likwidatorów powołanie na „szkolenia rezerwy” było wstrząsającym doświadczeniem:

PRZYPISY

[19] Edvīns Vītoliņš określił liczbę likwidatorów między 6000 a 6500. E. Vītoliņš, PSRS okupācijas režīma Latvijai radītie netiešie demogrāfiskie zaudējumi. Černobiļas AES katastrofas seku ierobežošanā iesaistīto iedzīvotāju skaits un zaudējumi. Nepublicēts pētījums, Rīga, 2007, w: Damage Caused by the Soviet Union In the Baltic States. International conference materials, Riga, 17–18 June, 2011. Social, economic and environmental losses/damage caused by the Soviet Union in the Baltic States, Riga 2017. W. Łarionow podaje liczbę 5500 łotewskich likwidatorów. Zob. W. Łarionow, Raport o łotewskich ofiarach Czernobyla, w: III Międzynarodowe Bałtyckie Forum Ekologiczne w Gdańsku: materiały naukowe zjazdu, Gdańsk 8–10 XI 1991, pod red. J. Jaśkowskiego, Gdańsk 1991, s. 179. Inni autorzy podają także liczbę 6475 Łotyszy zaangażowanych w likwidację skutków katastrofy w okresie 1986–1991. Zob. R.F. Mould, Chernobyl Record. The Definitive History of the Chernobyl Catastrophe, Bristol 2000, s. 247; E. Curbakova, T. Zvagule, T. Farbtuha, A. Eglite, M. Eglite, I. Jekabsone, The health status of Chernobyl nuclear power plant accident liquidators in Latvia, „Proceedings of the Latvian Academy of Sciences” 1998, nr 52, s. 187–191.

[20] A.A. Vērzemnieks, Latvijas iedzīvotāju dalība Černobiļas atomelektrostancijas avārijas seku likvidēšanas darbos un biedrības Latvijas savienības „Černobiļa” darbības īss pārskats (1986–2011), w: Černobiļa arvien mūsu atmiņā, Rīga 2011, s. 127–146.

[21] Ibid.

[22] Latvijas Valsts arhīvs (LVA), Latvijas PSR Rīgas pilsētas rajonu kara komisariātu un Jūrmalas pilsētas kara komisariāta dokumenti. Černobiļas atomelektrostacijas avārijas seku likvidatoru saraksts, f. 2587, apr. 3, li. 1, lp. 1–11.

[23] „З архівів ВУЧК-ГПУ-НКВД-КГБ” 2001, nr 1 (16), Чорнобильська трагедія в документах та матеріалах, ред. Ю. Данилюк, Київ 2001, s. 130; W. Łarionow, Raport o łotewskich ofiarach, s. 180.

[24] Według różnych danych deportowano wówczas ponad 40 tys. Łotyszy, Litwinów i Estończyków.