Spis treści

1. Dedykacja

2. Szimon Peres: niemal siedem dekad publicznej służby

3. Przedmowa do polskiego wydania

4. Słowo wstępne do polskiego wydania

5. Wstęp

6. Rozdział pierwszy. Wezwanie do służby

Dla następnego pokolenia przywódców,

zarówno w Izraelu, jak i na całym świecie

Szimon Peres:
niemal siedem dekad publicznej służby

1923:

Narodziny w Wiszniewie w Polsce 2 sierpnia

1934:

Imigracja do Ziemi Izraela

1938:

Przyjęcie do młodzieżowej wioski Ben Szemen

1945:

Wybór na sekretarza generalnego Ha-Noar ha-Owed

1947:

Rekrutacja do Hagany przez Dawida Ben Guriona

1948–1949:

Szef Służby Morskiej

1949–1952:

Szef delegacji Ministerstwa Obrony w Stanach Zjednoczonych

1953–1959:

Dyrektor generalny, Ministerstwo Obrony Izraela

1959–2007:

Deputowany do Knesetu

1959–1965:

Wiceminister obrony

1969:

Minister ds. absorpcji imigrantów

1970–1974:

Minister transportu i usług pocztowych

1974:

Minister informacji

1974–1977:

Minister obrony

1977–1992:

Przewodniczący Izraelskiej Partii Pracy

1984–1986:

Premier Izraela

1986–1988:

Wicepremier i minister spraw zagranicznych

1988–1990:

Wicepremier i minister finansów

1992–1995:

Minister spraw zagranicznych

1995–1996:

Premier Izraela

1999–2001:

Minister współpracy regionalnej

2001–2002:

Wicepremier i minister spraw zagranicznych

2005:

Wicepremier

2006:

Minister ds. Rozwoju Negewu i Galilei

2007–2014:

Dziewiąty prezydent Izraela

Przedmowa do polskiego wydania

Chemi Peres

Niniejsza książka to ostatni projekt mojego ojca – zmarłego prezydenta Szimona Peresa – który spisał tu swe przemyślenia na temat rządzenia państwem przez pryzmat jego ogromnego doświadczenia politycznego oraz wyzwań, jakim musiał stawiać czoło. Zawarte tutaj idee mają uniwersalny charakter i mogą posłużyć za przewodnik tym wszystkim ludziom na świecie, którzy pragną przodować i inspirować – pionierom innowacyjnych rozwiązań, początkującym przedsiębiorcom, studentom i przede wszystkim przywódcom.

Nie jest to zwyczajna autobiografia i nie jest to też książka historyczna – mój ojciec nie zwykł skupiać się na przeszłości. To mapa drogowa przyszłości, skierowana głównie do kolejnego pokolenia młodych przywódców, i jednocześnie wyjątkowa osobista relacja, ponieważ jest to jedyna autobiografia, jaką mój ojciec kiedykolwiek napisał. Wiecznie młody ciałem i umysłem, opowiada w niej o sześciu najważniejszych decyzjach, jakie podjął w życiu oraz analizuje zdarzenia z prywatnego życia i polityczne bitwy – chwile, które ukształtowały jego własny los i stały się fundamentami dla państwa Izrael.

Prezydent Peres i ojciec założyciel Izraela zamieścił na kartach swej książki wiele fascynujących, „zakulisowych” anegdot o zdarzeniach, na które wywarł ogromny wpływ – o procesie budowania młodego państwa, o wdrażaniu programu odstraszenia nuklearnego, o tym, jak robił wszystko, by chronić Izrael przed kryzysami gospodarczymi i przeobrazić go w „naród startupów”, o swej ogromnej pracy włożonej w dzieło utrzymania pokoju, za co otrzymał Nagrodę Nobla.

W swoich analizach najbardziej newralgicznych momentów w historii Izraela mój ojciec nie tylko przypomina, co się stało, ale także dlaczego to się stało. Odpowiada na pytanie, czego trzeba, by stać się wielkim przywódcą, mówi szczerze o tym, jak bardzo trudno znaleźć pośrednią drogę między decyzjami przysparzającymi popularności a decyzjami właściwymi, dowodzi, jak ważne są wyobraźnia i pomysłowość w rozwiązywaniu najbardziej palących problemów świata. I snując tego typu rozważania, dostarcza materiału do głębokich przemyśleń kolejnym pokoleniom przywódców na świecie.

Autor tej fascynującej książki, postać prawdziwie uniwersalna, człowiek powszechnie znany z racji głębokich zmian, jakie dzięki niemu zachodziły, przemawia nie tylko do mieszkańców Izraela, ale i całego świata. I zachęca nas wszystkich, abyśmy nie bali się marzyć, abyśmy używali wyobraźni i dostrzegali w sobie moc przeobrażania świata.

Polskie wydanie jest dla nas szczególnie cenne, ponieważ Szimon Peres urodził się właśnie w Polsce – w niej rozpoczęła się jego zdumiewająca podróż przez życie. Mamy nadzieję, że polscy czytelnicy zaczerpną inspirację z tej książki i dowiedzą się z niej wiele na temat Izraela, który powstawał przecież przy wielkim udziale polskich Żydów ocalałych z Holokaustu.

Słowo wstępne do polskiego wydania

prof. Samuel Pohoryles

Autor tej książki nie miał miejsca na małe marzenia…

Mąż stanu, filozof, wizjoner, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, premier, prezydent Izraela, a przede wszystkim – obok Dawida Ben Guriona – współtwórca państwa Izrael.

Peres – jak i Ben Gurion – urodził się w Polsce, był przyjacielem czterech prezydentów Polski – Lecha Wałęsy, Aleksandra Kwaśniewskiego, Lecha Kaczyńskiego i Bronisława Komorowskiego.

W czasie jednej z wizyt w Polsce powiedział: „Izrael zrodził się w Polsce”, wyrażając w ten sposób znaczenie Polski w historii Izraela i we wzajemnej współpracy. Te polskie akcenty stanowią ważny aspekt polskiego przekładu.

Grupa polskich przyjaciół, w tym Józef Lewiński, Karol Drozd, Ireneusz Bil i Krzysztof Rożko, zainicjowała polskie tłumaczenie książki, które oddajemy w Państwa ręce. Dziękuję im w imieniu swoim i nieżyjącego Autora, mojego przyjaciela.

„Wasz ojciec jest jak wiatr – zwykła mawiać nasza matka – nigdy nie będziecie w stanie go powstrzymać ani zatrzymać”. I miała rację.

Prywatnie Szimon Peres był naszym ojcem. Publicznie był jednym z ojców założycieli państwa Izrael. Poświęcił życie niekończącemu się arcydziełu: budowaniu lepszej przyszłości. Narzędziami jego działania były wiara, wytrwałość, odporność i umiejętność uczenia się – by móc zmieniać i rozwijać. Jednakże jego najwspanialszym narzędziem była zawsze nadzieja. Żywił nadzieję, że umieści fundamenty głęboko w twardej ziemi, że będzie stał silny i nieustraszony na chwiejnym rusztowaniu, że będzie mógł sięgać tak wysoko, jak tylko mogą zabrać nas marzenia, że odkryje nieznany szczebel na nieodkrytej dotychczas drabinie – a potem przewidzi istnienie kolejnego.

Jego życie było tak nieprawdopodobne i wyjątkowe jak jego ukochany dom. Wierzył, że osiągnięcie pokoju i uczynienie z Izraela lepszego miejsca były częścią utworzenia bardziej harmonijnego, wspaniałomyślnego i bogatszego świata, i że są to najwyższe możliwe aspiracje.

Nasz ojciec zwykł mawiać: „Policzcie marzenia, jakie mieliście, i porównajcie ich liczbę z liczbą osiągnięć. Jeśli macie mniej marzeń niż osiągnięć, to jesteście jeszcze młodzi”. Napisał tę książkę w ostatnim roku swego życia, chciał, by stała się prezentem dla następnego pokolenia, dla ludzi młodych wiekiem i sercem. Pragnął przekazać nam swoją wysłużoną i wierną skrzynkę z narzędziami, tak byśmy mogli wyciągać nauki z jego przeszłości i kontynuować budowanie lepszego jutra. Jesteśmy wdzięczni, że zgodnie z jego wolą możemy się nią z wami podzielić.

Cwija, Joni i Chemi

Rozdział pierwszy

Wezwanie do służby

Gdy ujrzałem go po raz pierwszy, ukrytego i otoczonego drzewami, miałem jedenaście lat. Ten prosty dom należał do mojego wujostwa. Ciotka i wujek zbudowali go własnoręcznie po osiedleniu się na Ziemi Izraela. Był 1934 rok, okres, w którym żyło tam jedynie kilkaset tysięcy Żydów; drogi nie zostały jeszcze utwardzone, a większość tych terenów była niezamieszkana.

Kiedy zbliżaliśmy się do celu, uświadomiłem sobie, że jeszcze nigdy nie widziałem takich drzew; były to ręcznie sadzone gaje pomarańczowe. Mój młodszy brat Gigi i ja wybiegliśmy natychmiast i ścigaliśmy się między idealnie równymi rzędami, każde drzewo dźwigało ponad sto okrągłych jasnych owoców. Pozostałe jeszcze białe kwiaty wypełniały powietrze urzekającym zapachem.

W myślach wróciłem nagle do mojej małej żydowskiej wioski – z powrotem do „sztetlu”, jak je nazywano – do chwili, gdy po raz pierwszy zobaczyłem pomarańczę, wróciłem do tak odległego miejsca.

Nasz sztetl nosił nazwę Wiszniew. Znajdował się blisko granicy między Polską a Rosją, był pasem ziemi otoczonym lasem. Zdawało się, że na tym terenie panowała ciągła zima. Często przez kilka tygodni ostre zimne wiatry chłostały chude brzozy i bezlitośnie popędzały klientów na targu. Nawet latem mieliśmy wrażenie, że słońce zjawiało się bardzo rzadko. A jednak mimo zimna i izolacji w naszym sztetlu panowały ciepło, magia i kultura życzliwości, stanowiliśmy wspólnotę. W sobie nawzajem odnajdywaliśmy miejsce, do którego przynależeliśmy.

Wiedliśmy proste życie: były tam tylko trzy drogi, przy każdej stały surowe drewniane domy. Nie mieliśmy bieżącej wody ani elektryczności. Ale był dworzec kolejowy, oddalony zaledwie o pięć kilometrów, i dzięki przesyłkom i podróżnikom mogliśmy poznawać – i smakować – świat zza lasu.

Wciąż pamiętam ten doniosły moment, tę pierwszą pomarańczę. Moi rodzice zabrali mnie do domu swoich przyjaciół, gdzie zgromadziła się już duża grupa ludzi. Przybył młody mężczyzna, który niedawno wrócił z Ziemi Izraela, i raczył tłum wspaniałymi opowieściami o odległej krainie. Mówił o wiecznie świecącym słońcu i egzotycznej kulturze, o pustyniach z owocującymi drzewami, o twardych, silnych i opalonych Żydach, którzy samodzielnie zarówno pracowali, jak i walczyli. Gdy skończył, odwrócił się i podniósł znajdującą się za nim skrzynkę, aby mogli ją zobaczyć wszyscy zebrani. Obecni w pokoju ludzie wciągnęli głośno powietrze. Z jego prezentacją była związana cała ceremonia, formalność, która sugerowała, że coś takiego działo się już wiele razy wcześniej. Po kolei każda osoba wybierała ze skrzyni mały pakunek, delikatnie zdejmowała pergaminowe opakowanie, aby odsłonić dojrzałą pomarańczę z Jafy, zerwaną prosto z drzewa. Kiedy nadeszła moja kolej, działałem powoli i uważnie, denerwowałem się, że mogę zrobić coś nie tak. Przysunąłem pomarańczę pod nos, pierwszy raz w życiu wdychając zapach cytrusów. Owoc był naprawdę niezwykły – miał niesamowity kolor, zapach i smak – był nieziemski, jak tylko mógł wyobrazić sobie mały chłopiec. Był czymś o wiele więcej niż tylko owocem; był symbolem moich nadziei i aspiracji.

Moja rodzina mieszkała na tym obszarze od kilku pokoleń. Tak naprawdę przez setki lat było to miejsce, które Żydzi mogli nazywać swoim domem. Jednak mimo prostego piękna Wiszniewa żadne z moich rodziców nie uważało go za swój stały dom. Traktowali go raczej jako stację pośrednią, jeden z wielu przystanków na przestrzeni tysięcy lat w drodze powrotnej do naszej ojczyzny. Ziemia Izraela nie była marzeniem wyłącznie moich rodziców; była ożywczym celem wielu znanych nam osób. Zdawało się, że podczas każdego spotkania rozmowa kończyła się na podróży do Syjonu, opuszczeniu naszego ukochanego sztetlu, dołączeniu do pionierów, którzy zaczęli odzyskiwać naszą ziemię. Często mówiliśmy o Theodorze Herzlu, założycielu ruchu syjonistycznego, który twierdził, że przyszłość narodu żydowskiego zależy od istnienia państwa żydowskiego, zjednoczonego nie tylko dzięki religii, lecz także dzięki językowi i narodowości. „Niech dadzą nam suwerenność, niech dadzą nam kawałek ziemi, tak byśmy mogli zaspokoić potrzeby naszych ludzi. A my zajmiemy się resztą”.

Marzenie Herzla stało się mym własnym. Myślałem o mojej rodzinie jako o ludziach żyjących szczęśliwie, ale na wygnaniu. Mówiliśmy po hebrajsku, myśleliśmy po hebrajsku i chętnie czytaliśmy wiadomości, które przychodziły z Mandatu Palestyny, terytorium kontrolowanego przez Wielką Brytanię, obejmującego naszą starą ojczyznę. Wszyscy tęskniliśmy – za powrotem – i ta tęsknota wróciła ze zdwojoną siłą. Czasami czułem, jakbym siedział w czyśćcu pomiędzy daleką przeszłością a nieuchronną przyszłością. Im bardziej zbliżaliśmy się do tej przyszłości, tym bardziej nieznośne stawało się opóźnienie.

Mimo pragnienia kontynuowania podróży moje wspomnienia z dzieciństwa są niewyczerpane i pełne czułości. Matka, Sara, bibliotekarka z wykształcenia i wielbicielka literatury rosyjskiej, była błyskotliwa i kochająca. Niewiele było w życiu rzeczy, które przyniosły jej więcej radości niż czytanie – i tę radość dzieliła ze mną. Stałem się mężczyzną kochającym książki, ale wcześniej byłem chłopcem kochającym książki, czytającym je obok matki. Było w tym cudowne wyzwanie: starałem się ją dogonić tylko po to, by potem móc dyskutować z nią o przeczytanych treściach. Mój ojciec, Icchak (znany jako Gecel), był ciepłym i szczodrym handlarzem drewna, tak jak jego ojciec. Był człowiekiem pełnym energii i bardzo uprzejmym, kochającym i sumiennym. Zawsze dodawał mi śmiałości, a moje osiągnięcia napełniały go dumą. Jego miłość dała mi pewność siebie, a pewność siebie dała mi możliwość latania. Czułem się wyjątkowo pobłogosławiony.

Rodzice wychowywali mnie bez granic czy ograniczeń, nigdy nie mówili mi, co mam robić, zawsze ufali, że moja ciekawość poprowadzi mnie właściwą drogą. W najmłodszych latach, gdy organizowałem występy i wygłaszałem przemówienia przed moimi rodzicami i ich przyjaciółmi, otrzymywałem od nich pełne wsparcie. Czasami przedstawiałem parodie (naśladowałem głosy i maniery kilku osób z miasteczka). Innym razem wygłaszałem dobrze przemyślane przemowy na temat natury syjonizmu lub względnych cnót mych ulubionych pisarzy. Dla dorosłych byłem przedwcześnie dojrzałym chłopcem, którego czekała świetlana przyszłość. Ja odnosiłem wrażenie, że zaczyna się dla mnie coś większego. Jednakże wśród kolegów ze szkoły uchodziłem za wyrzutka, który bardzo wyraźnie odstawał od reszty. I właściwie taki już zostałem: w wieku lat dziewięćdziesięciu trzech wciąż jestem owym ciekawskim, zakochanym w trudnych pytaniach i chętnym do marzeń chłopcem, który nie ugina się pod wpływem wątpliwości innych osób.

Moi rodzice pomogli ukształtować człowieka, którym się stałem, ale to dziadka, rabina Cwiego Melcera, podziwiałem najbardziej i to z nim połączyła mnie jedna z najważniejszych więzi w mym życiu. Był krępym mężczyzną, który zawsze wyglądał na wysokiego. Uczęszczał do najwspanialszej jesziwy w Europie i był zasłużonym przywódcą gminy żydowskiej. Jeśli syjonizm stał się centrum naszego życia obywatelskiego, to judaizm stał się centrum naszego życia moralnego. Dziadek był autorytetem, od którego moja rodzina przejęła cele. Ze względu na swoją pozycję i wyjątkowy umysł został również przywódcą społeczności, do którego cały sztetl zwracał się po wskazówki i mądrości.

Byłem wyjątkowo szczęśliwy nie tylko dlatego, że miałem w rodzinie tak ważną postać, lecz także dlatego, że poświęcał mi szczególną uwagę. Jako pierwszy nauczył mnie historii narodu żydowskiego i jako pierwszy zapoznawał mnie z Torą. Podczas każdego szabatu przyłączałem się do niego w synagodze i uważnie śledziłem cotygodniowe czytanie Tory. Tak jak inni Żydzi uważałem Jom Kipur, żydowski dzień pokuty, za najważniejszy dzień świąt. Miał dla mnie szczególne znaczenie, nie tylko ze względu na swą doniosłość, lecz także dlatego, że miałem wtedy okazję usłyszeć śpiew mojego dziadka. Tylko tego dnia pełnił rolę naszego kantora, jego wspaniały głos grzmiał w zniewalająco pięknej modlitwie Kol nidre. Jego śpiew przenosił mnie w głąb mej duszy, ukrywałem się pod jego tałesem, w jedynym miejscu, w którym w ten niezmiernie doniosły dzień czułem się bezpiecznie. Z ciemności mej kryjówki prosiłem Boga, by przebaczył przestępcom i zmiłował się nad każdym człowiekiem, ponieważ to On sam zasiał w ludziach nasiona słabości.

Dzięki opiniom i naukom dziadka stałem się religijnym dzieckiem, bardziej niż moi rodzice. Uwierzyłem, że moim obowiązkiem jest służyć Bogu poprzez Jego przykazania i że nie można tolerować żadnego wyjątku. Rodzice nie doceniali w pełni głębi mojego zaangażowania – aż do dnia, w którym ojciec przywiózł do domu radio, pierwsze radio w Wiszniewie. Bardzo podekscytowany chciał pokazać matce, jak ono działa, i włączył je w czasie szabatu – czasu odpoczynku i kontemplacji, podczas którego judaizm zabrania pewnych czynności, w tym do włączenia radia. Byłem wściekły. Ogarnięty nadgorliwym poczuciem prawości rzuciłem je na ziemię i popsułem – tak jakby od mojego czynu zależał los ludzkości. Cieszę się, że rodzice okazali mi wtedy wyrozumiałość.

Kiedy nie było mnie w domu ani w synagodze, próbowałem złapać bryczkę na dworzec kolejowy, skąd ludzie wyruszali w długą podróż do naszej starej ojczyzny. Podczas głośnej uroczystości zbierało się całe miasto, by pożegnać sąsiadów. Wszyscy odczuwali nutkę goryczy. Patrzyłem na to z podziwem, przyłączałem się do wiwatowania i radości, zawsze jednak wracałem do domu posmutniały, zastanawiając się, czy moja kolej kiedykolwiek nadejdzie.

Z czasem okoliczności zmusiły i nas do odejścia. Na początku lat 30. XX wieku działalność mojego ojca zrujnowały antysemickie podatki nakładane na żydowskie przedsiębiorstwa. Zostaliśmy bez niczego i ojciec zdecydował, że pora na wyjazd. W 1932 roku samotnie wyruszył w podróż do Mandatu Palestyny, pragnął gdzieś się osiedlić i przygotować na nasz przyjazd. Kolejne dwa długie lata – dla niecierpliwego dziecka trwało to niemal całe życie – minęły do chwili, w której wysłał do nas wiadomość, że możemy przyjeżdżać. Gdy moja mama przyszła do Gigiego i mnie i powiedziała, że nadszedł czas, miałem jedenaście lat.

Załadowaliśmy nasz dobytek na ciągnięty przez konia wóz i wyruszyliśmy na dworzec kolejowy. Wóz skrzypiał, podskakując na kamieniach na drodze. Mojej matce się to nie podobało, ale dla mojego brata i mnie każdy wstrząs był źródłem radości – przypominał nam o tym, że oto rozpoczęła się nasza wielka przygoda. Mieliśmy na sobie grube wełniane kurtki i ciężkie zimowe buty, które wkrótce nie miały już nam być potrzebne.

Na dworcu czekały już dziesiątki osób, wszystkie miały dla nas dobre słowo i modlitwy. Wśród nich znajdował się również mój dziadek. Ze względu na swój wiek i ważną rolę dla społeczności zdecydował się pozostać w Wiszniewie. Wiedziałem, że z całego miasteczka będę tęsknić tylko za nim. Patrzyłem, jak na peronie żegna się z moją matką i bratem, i czekałem, aż podejdzie do mnie. Nie wiedziałem, co mu powiedzieć. Pochylił się nade mną, a ja spojrzałem mu w oczy. Miał gęstą, siwiejącą brodę. W jego oczach stały łzy. Położył rękę na moim ramieniu, a następnie pochylił się, by na mnie popatrzeć.

– Obiecaj mi jedno – powiedział tym samym rozkazującym głosem, który tak dobrze znałem.

– Wszystko, zejde.

– Obiecaj mi, że zawsze pozostaniesz Żydem.

Życie mojego dziadka zakończyło się w Wiszniewie. Zaledwie kilka lat po naszym wyjeździe naziści przemaszerowali przez las na wiejski plac, zbierając po drodze Żydów, by poprowadzić ich na spotkanie z potwornym losem. Dziadek wraz z większością swego zgromadzenia został zmuszony do wejścia do naszej skromnej drewnianej synagogi. Naziści zabarykadowali drzwi. Nie jestem w stanie pojąć, jak bardzo przerażeni musieli być mieszkańcy wioski – w pierwszej chwili, w której dym zaczął dostawać się do środka przez szczeliny drzwi; gdy usłyszeli trzask, który uświadomił im, że budynek został podpalony. Powiedziano mi, że kiedy płomienie stawały się coraz silniejsze, gdy ogień ogarniał nasze najważniejsze miejsce kultu, dziadek założył tałes, ten sam, pod którym ukrywałem się podczas Jom Kipur, i zaintonował modlitwę końcową – była to ostatnia chwila godności, zanim ogień skradł słowa, oddech i życie jemu i pozostałym.

Urządzono obławę na resztę Żydów, naziści chodzili od domu do domu, wyciągali ludzi z kryjówek i pozbawiali życia. Pozostali mieszkańcy musieli patrzeć, jak sztetl zostaje zniszczony – wyglądał, jakby przeszło przez niego tornado, ale takie, które doskonale wiedziało, co chce zniszczyć. Zostali zaprowadzeni na dworzec kolejowy, przez rumowisko, obok ognistego grobowca. Po tych samych torach kolejowych, po których wyruszyłem w moją podróż do ojczyzny, pojechali do obozów zagłady.

Gdy wsiedliśmy do pociągu do Mandatu Palestyny, gdy szarpnął i ruszył, a ja machałem na pożegnanie przez okno, nie miałem pojęcia, że już nigdy nie zobaczę dziadka. Nadal słyszę jego głos za każdym razem, gdy kantor śpiewa Kol nidre. Kiedy staję przed trudnym wyborem, wciąż wyczuwam jego obecność.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: No Room for Small Dreams

Copyright © 2017 Shimon Peres

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2020

Copyright © for the Polish translation by Emila Skowrońska i Andrzej Skowroński, 2020

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Krzysztof Tropiło

Konsultacja hebraistyczna: Leszek Kwiatkowski

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Fotografia na okładce

© Jonathan Bloom

Książka ukazała się dzięki wsparciu Kancelarii Prawnej Krzysztof Rożko i Wspólnicy

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Liczą się tylko wielkie marzenia, wyd. I, Poznań 2020)

ISBN 978-83-8188-735-9

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61 867 81 40, 61 867 47 08

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer