Czesław Sikorski

Liberalizm społeczny

Wizja lepszego świata

Wstęp

W 1989 roku pojawiła się nadzieja, która serca wielu Polaków przepełniła radością. Bo oto skończył się komunizm, czy jak kto woli – realny socjalizm, a wraz z nim konieczność udawania, że myśli się inaczej, niż się mówi. Poczucie presji, zniewolenia wywieranego przez polityczny aparat nadzoru w każdej dziedzinie życia, było trudne do wytrzymania. W państwie totalitarnym, jakim była PRL, dążono do wychowania nowego człowieka, takiego, który w pełni aprobuje założenia ideowe władzy. Rodzi to bunt, który otwarcie ośmielali się wyrażać tylko nieliczni. Niektórzy ulegali tej presji i uruchamiali mechanizm psychologicznej racjonalizacji, który pomagał im ze zrozumieniem przyjmować ustępstwa na rzecz totalitarnej władzy. Zdecydowanie najwięcej było jednak ludzi, którzy chcąc żyć w miarę normalnie, zmuszeni byli do Orwellowskiego „dwójmyślenia” i oficjalnego udawania akceptacji znienawidzonej władzy z poczuciem poniżenia i pozbawienia własnej godności, czego nie mogły rekompensować słowa pogardy i ośmieszenia pod adresem komunistycznej władzy, wymieniane w zaufanym gronie osób.

Właśnie to zniewolenie, wyrażające się w przepaści między życiem oficjalnym a prywatnym, bolało najbardziej. To stąd brała się tęsknota za życiem wolnym od zewnętrznych nacisków, od propagandzistów i wychowawców formujących ludzi na określoną modłę. To bolało znacznie bardziej niż świadomość ograniczonej suwerenności państwa uzależnionego od Związku Radzieckiego. Nie jest bowiem prawdą, że w suwerennym państwie ludzie są wolni. Jest wiele przykładów państw suwerennych, w których panuje terror polityczny lub światopoglądowy. Wolność człowieka jest ważniejsza niż suwerenność państwa. Z tego też powodu większość z nas nie tęskniła do czasów suwerennej II Rzeczpospolitej, w której dominacja Kościoła katolickiego i ugrupowań nacjonalistycznych, prześladujących Żydów i inne mniejszości narodowe, była aż nadto widoczna. Poszukujący przykładów lepszego świata Polacy kierowali swoją uwagę w stronę cywilizacji zachodniej, w której nie tylko wysoki standard materialny, ale poszanowanie takich wartości, jak równość, tolerancja i prawa człowieka dawały rękojmię swobodnego rozwoju jednostki ludzkiej, czyli jej osobistej wolności.

Niemal na początku odzyskania przez Polskę suwerenności w 1989 roku pojawił się nurt polityczny stawiający sobie zupełnie inne cele aniżeli wolność osobista obywateli. Jest to prawicowy nurt nacjonalistyczno-klerykalny, mieniący się patriotycznym i niepodległościowym. Ten nurt występuje w wielu odmianach, ale generalnie jest sceptyczny wobec Unii Europejskiej i jej wartości oraz dąży do uczynienia z Polski państwa wyznaniowego. Wystarczyło, że wywodząca się z tego nurtu partia przyjęła narrację populistyczną, aby pod zwodniczą nazwą „Prawo i Sprawiedliwość” zdobyć poparcie dużej części Polaków i przez osiem lat sprawować władzę. Władza tej partii oznaczała faktycznie pełzający zamach stanu. Z ustroju demokracji liberalnej Polska przeszła do ustroju autorytarnego, zachowując instytucje demokratyczne tylko z nazwy. Nie licząc się z konstytucją, do której zmiany PiS nie miało wystarczającej większości parlamentarnej, instytucje te obsadzone zostały nominatami tej partii, co oznaczało likwidację trójpodziału władzy.

Zwycięstwo koalicji demokratycznej w wyborach w 2023 roku oznacza konieczność powrotu do ustroju demokracji liberalnej i lojalnego członkostwa w Unii Europejskiej, którą rządy PiS-u dezawuowały, nie mogąc się pogodzić z ograniczeniami wynikającymi z wartości Zjednoczonej Europy, utrudniającymi odchodzenie od zasad demokracji liberalnej. Rekonstrukcja ustroju liberalnej demokracji, zniszczonego przez narodowo-klerykalną władzę, jest konieczna, aby zapewnić przestrzeganie praw człowieka. Niemniej ważne jest jednak wpajanie w polskim społeczeństwie wartości liberalnych i wskazywanie negatywnych konsekwencji dla rozwoju cywilizacyjnego wynikających z przywiązania do konserwatywnych wzorów myślenia i zachowania. Najwyższy czas, aby w realiach XXI wieku uświadomić sobie, jak dewastujący ludzką psychikę jest bagaż tradycyjnych wartości, w dodatku rozumianych dosłownie.

Skoro zgodnie z ideologią liberalizmu najważniejszą wartością jest wolność człowieka, to aby ją chronić w życiu społecznym, relacje między ludźmi powinny mieć charakter nieantagonistyczny. Jest to postulat niezwykle trudny do spełnienia. Różne sytuacje życiowe i różnice charakterologiczne wykluczają możliwość bezkonfliktowego współistnienia ludzi. Niemniej jednak konflikty na tym tle, choć częste i nieraz gwałtowne, na ogół nie dzielą ludzi w sposób długotrwały i radykalny. Ludzie się kłócą ze sobą w różnych sprawach, ale potem zapominają o przyczynach sporu, które okazują się tymczasowe lub mało istotne. Są jednak powody, które podział na „my” i „oni” czynią znacznie trwalszym, wzajemnie wrogim i skutecznie ludzi zniewalającym. O ile pierwszy rodzaj konfliktów można określić mianem przyziemnych lub banalnych, o tyle ten drugi nosi nazwę światopoglądowych. Konflikty banalne są nieusuwalne z życia społecznego i mało ważne z punktu widzenia wolności człowieka. W przeciwieństwie do nich konflikty światopoglądowe, które nie wynikają z nieporozumień i różnic osobowościowych czy charakterologicznych, ale z wpływów zewnętrznych, są w skutkach niezwykle groźne i dewastujące życie społeczne. Ten rodzaj przyczyn dzielących ludzi względnie trwale i radykalnie na wrogie sobie grupy jest jednak możliwy do usunięcia, chociaż jest to bardzo trudne ze względu na ich kurczową obronę ze strony środowisk zainteresowanych podziałem ludzi według kryteriów światopoglądowych. Chodzi tutaj o trzy bastiony autorytaryzmu, których unieszkodliwienie wydaje się niezbędnym kierunkiem rozwoju ludzkości. Są to: podporządkowanie charyzmatycznemu przywódcy, nacjonalistycznej ideologii oraz religijnemu fundamentalizmowi.

To właśnie z tych źródeł, którymi są ludzie tworzący mity, legendy i iluzje, aby innych uczynić przydatnymi w realizacji swoich celów, bierze się największe zło ludzkiego świata. To z nich pochodzą wojny i pogromy, uprzedzenia i lęki. To z tego bierze się przemoc i nienawiść. Ci ludzie, nazwijmy ich „iluzjonistami”, wykorzystują naturalną skłonność człowieka do przeżywania pozytywnych emocji, takich jak zachwyt, miłość i uwielbienie po to, by upowszechniać zachowania, w wyniku których te emocje przekształcają się w ksenofobię, szowinizm i okrucieństwo.

Do „iluzjonistów”, będących charyzmatycznymi wodzami, fanatycznymi ideologami i takimiż kapłanami, trzeba mieć dystans, krytyczny stosunek i racjonalne podejście. Nie wszystko, co mówią i robią, musi być złe, ale człowiek dojrzały musi umieć odróżniać dobre od złego, obronić się przed psychologiczną manipulacją. Aby to zrobić, musi przede wszystkim zaufać sobie, a nie wspólnocie, której jest członkiem. Tego wszystkiego – wyrwania się z tłumu, akceptacji inności, racjonalności i pragmatyzmu – uczy liberalizm, jedyna ideologia społeczna stawiająca w centrum swojego przesłania człowieka i jego wolność. Ideologia sprzeciwiająca się wszelkiej dominacji i przemocy. Ideologia pozbawiona strzelistych aktów wiary i romantycznych uniesień.

Najwyższy czas, aby uwolnić się od kulturowych stereotypów wymyślanych przez środowiska dążące do władzy i pracowicie upowszechnianych przez ludzi oczarowanych magią transcendencji, dla której, ich zdaniem, warto poświęcić wolność człowieka i zmusić go do służby czemuś, co przerasta jego indywidualną egzystencję, jego osobiste cele i marzenia. To z tych zbiorowych aktów poświęcenia na rzecz takiego czy innego złotego cielca biorą się wszystkie największe tragedie ludzkości. Z przedziwnej potrzeby podporządkowania się oszalałym wodzom dążącym do podboju świata, z przedziwnej potrzeby poczucia dumy ze swojej nacji, traktowanej jako lepszą od innych, z przedziwnej potrzeby wiary w nauki Kościoła, głoszone przez nie zawsze świątobliwych kapłanów.

Najwyższy czas, aby liberalne wartości pluralizmu i egalitaryzmu stały się powszechne w ludzkim świecie. Wówczas zniknęłyby rozmaite powody wyniszczającej walki o swoje, o wpływy, o granice państwa, o swoją wiarę. Najwyższy czas, aby coraz więcej ludzi miało potrzebę niezależności i nie chciało ani rządzić innymi, ani być rządzonymi przez innych. Nie chodzi przy tym o odrzucenie hierarchii, chodzi o oparcie jej na autorytecie racjonalnym, który nie odbiera ludziom wolności.

Nie znaczy to wcale, że należy potępiać ludzi o skłonnościach do egzaltacji, dla których „czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko”. Ludzie mają prawo uwielbiać swoich idoli, kochać ojczyznę oraz czcić instytucję Kościoła. Nikt nie ma prawa ich tego pozbawiać, krytykować za to czy wyśmiewać. Zgodnie z istotą liberalizmu każdy ma prawo myśleć i zachowywać się tak, jak chce. Należy tylko zgłosić pod ich adresem dwie uwagi. Pierwsza, aby w stosunku do ludzi nieprzejawiających takich emocji stosowali ten sam wymóg, jak wyżej, a więc nie próbowali ich nawracać lub traktować jak gorszy sort. Skoro jednym przyznaje się prawo do kultu, innym trzeba przyznać prawo do zachowania dystansu do przedmiotu tego kultu. Druga uwaga dotyczy konieczności zachowania przynajmniej minimum racjonalnego myślenia w stosunku do obiektu swoich adoracji. Jeśli bowiem tej racjonalności zabraknie, tacy ludzie bez reszty oddani sprawie stają się łatwym przedmiotem manipulacji, co jest groźne zarówno dla nich, jak i ich otoczenia społecznego. Człowiek, który w coś ślepo wierzy, zdolny jest poświęcić zarówno swoje życie, jak i życie innych osób. Jest bezwolnym narzędziem, jak w przypadku biblijnego Abrahama, którym może się posługiwać niekiedy człowiek uczciwy, ale niestety częściej jest to złoczyńca.

Książka, napisana w konwencji publicystyki naukowej, ma na celu pokazanie humanistycznej wyższości wartości liberalnych w porównaniu z ideologiami stanowiącymi podstawę systemów autorytarnych. Jej treść obfituje w przykłady z życia społecznego współczesnej Polski. W kolejnych rozdziałach zawarta jest analiza porównawcza różnych aspektów ideologii liberalnej i idei autorytarnych. Na początku dotyczy to różnicy między formami ustrojowymi państwa, w dalszej części różnicy między porządkami społecznymi odnośnie do różnorodności i relacji hierarchicznych w społeczeństwie, wreszcie różnicy między źródłami wiedzy dominującymi w rozpatrywanych ideologiach. Dalej przedstawione zostały główne narzędzia indoktrynacji i manipulacji, jakimi są w kulturach autorytarnych rozmaite mity. Ostatni rozdział poświęcony jest potrzebie zasadniczej zmiany tożsamościowej, aby przezwyciężyć tradycyjne nawyki i uprzedzenia będące źródłem zła w ludzkim świecie. W publikacji wykorzystane zostały fragmenty artykułów autora opublikowanych na łamach „Liberte!” w latach 2020–2022.

Za najważniejszą wartość, z punktu widzenia której dokonano w tej książce oceny rozmaitych aspektów społecznego życia, przyjęto wolność jednostki ludzkiej.

Rozdział 1

Ważniejszy jest człowiek czy sprawa? Skutki ustrojowe

1.1. Wartość wolności i powab zniewolenia

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Spis treści:

Okładka

Strona tytułowa

Wstęp

Rozdział 1. Ważniejszy jest człowiek czy sprawa? Skutki ustrojowe

1.1. Wartość wolności i powab zniewolenia

1.2. Rozwiązania ustrojowe

1.2.1. Demokracja liberalna

1.2.2. Formy autorytaryzmu

1.2.2.1. Atak na wartości liberalne

1.2.2.2. Dyktatura

1.2.2.3. Państwo ideologiczne

1.2.2.4. Państwo wyznaniowe

1.2.2.5. Sojusz ołtarza z tronem

Rozdział 2. Liberalny a autorytarny porządek społeczny

2.1. Stosunek do różnorodności społecznej

2.1.1. Pluralizm

2.1.2. Fundamentalizm

2.2. Stosunek do hierarchii społecznej

2.2.1. Egalitaryzm

2.2.2. Elitaryzm

2.2.2.1. Znaczenie hierarchii społecznej

2.2.2.2. Tradycje feudalne

2.2.2.3. Społeczne podziały i nierówności

Rozdział 3. „Czucie i wiara” czy chłodny rozum

3.1. Nauka a wiara

3.2. Potęga irracjonalizmu

Rozdział 4. W niewoli mitów

4.1. Mit charyzmatycznego przywódcy

4.2. Mit narodowej wielkości

4.3. Mit świętości Kościoła

Rozdział 5. Ludzkość czy naród? Skutki płynnej tożsamości

5.1. Uczciwe obywatelstwo a patriotyzm

5.2. Indywidualizm a kolektywizm. Skutki tożsamościowe

5.2.1. Tożsamość a wolność jednostki

5.2.2. Tożsamość indywidualna a identyfikacja zadaniowa

5.2.3. Szukanie wrogów jako skutek identyfikacji tożsamościowej

5.3. Społeczeństwo obywatelskie otwarte na świat

5.3.1. Szanse demokracji liberalnej

5.3.2. Obywatelska jakość

5.3.3. Potrzeba nowej umowy społecznej

Liberalizm społeczny – wizja lepszego świata.

ISBN: 978-83-8373-581-8

© Czesław Sikorski i Wydawnictwo Novae Res 2025

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody Wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Magdalena Gonta-Biernat

KOREKTA: Małgorzata Giełzakowska

OKŁADKA: Agnieszka Konkel

Wydawnictwo Novae Res należy do grupy wydawniczej Zaczytani.

Grupa Zaczytani sp. z o.o.

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 716 78 59, e-mail: sekretariat@novaeres.pl

http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest na stronie zaczytani.pl.

Opracowanie ebooka
Katarzyna Rek