Tytuł oryginału

LEWIATAN

Redaktor prowadzący

Ewa Niepokólczycka

Redakcja

Mirosław Grabowski

Korekta

Jolanta Spodar

Copyright © B. Akunin, 1998 Copyright © for the Polish translation by Bertelsmann Media Sp. z o.o., 2003

Copyright © for the ebook edition by Świat Książki Sp. z o.o., Warszawa 2011

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Świat Książki

Warszawa 2011

Świat Książki Sp. z o.o.

ul. Hankiewicza 2

02-103 Warszawa

ISBN 978-83-247-2688-2

Nr 45113

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Spis treści

- Kilka kartek z czarnej teczki komisarza Gauche'a

- Część pierwsza

- Komisarz Gauche

- Reginald Milford-Stokes

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Kilka kartek z czarnej teczki

komisarza Gauche'a

PROTOKÓŁ

wizji lokalnej

przeprowadzonej wieczorem 15 marca 1878 roku w willi lorda Littleby na rue de Grenelle

(7 dzielnica miasta Paryża)

(fragment)

…z niewiadomych przyczyn cała służba przebywała w pokoju kredensowym, usytuowanym na parterze willi, na lewo od hallu (pomieszczenie 3 na rys. 1). Pozycje denatów przedstawia rys. 4, gdzie:

nr. i oznaczono ciało stróża, Étienne'a Delarue, lat 48;

nr. 2 – ciało gospodyni, Laury Bernard, lat 54;

nr. 3 – ciało osobistego lokaja lorda, Marcela Prou, lat 28;

nr. 4 – ciało syna stróża, Luca Delarue, lat 11;

nr. 5 – ciało pokojówki, Arlette Foch, lat 19; nr. 6 – ciało wnuczki gospodyni, Anne-Marie Bernard, lat 6;

nr. 7 – ciało strażnika, Jeana Lesage, lat 42, który 16 marca 1878 roku zmarł, nie odzyskawszy przytomności, w szpitalu Saint-Lazare;

nr. 8 – ciało strażnika, Patricka Trois-Bras, lat 29;

nr. 9 – ciało odźwiernego, Jeana Carpentier, lat 40.

Denaci oznaczeni nr. 1-6 spoczywają w pozycji siedzącej wokół dużego stołu kuchennego, przy czym nr. 1-3 mają głowy opuszczone na skrzyżowane ramiona, nr 4 złożone pod policzkiem dłonie, nr 5 siedzi lekko odchylona do tyłu, nr 6 na kolanach nr. 2. Twarze nr. 1-6 są spokojne i nie wyrażają strachu ani cierpienia. Z kolei nr. 7-9 leżą (patrz rys. 4) w pewnej odległości od stołu, a nr 7 trzyma w dłoni gwizdek, jednak nikt z sąsiadów nie słyszał ubiegłej nocy gwizdu. Twarze nr. 8 i 9 zastygły w grymasie przerażenia bądź też wielkiego zdumienia (fotografie zostaną załączone jutro rano). Brak śladów walki. Podczas obdukcji nie stwierdzono obrażeń na ciałach denatów. Przyczynę śmierci może wyjaśnić jedynie sekcja zwłok. Na podstawie stopnia zesztywnienia pośmiertnego lekarz, maître Bernème, ustalił, że zgon poszczególnych ofiar nastąpił w różnym czasie, pomiędzy godziną 10 wieczorem (nr 6) a 6 rano, nr 7 zaś zmarł, jak już wspomniano, później, w szpitalu. Nie czekając na rezultat sekcji zwłok, ośmielę się wyrazić przypuszczenie, że wszystkim ofiarom podano silną truciznę, mającą również działanie nasenne; moment śmierci zależał od dawki trucizny bądź od kondycji fizycznej poszczególnych ofiar.

Drzwi frontowe willi zamknięte, ale nie na klucz. Okno oranżerii (pkt 8, rys. 1) świadczy jednak o tym, że dokonano włamania: szyba stłuczona, pod oknem na wąskim pasie spulchnionej ziemi niewyraźny ślad męskiego buta nr 41, o ostrym nosku, podzelowanego (fotografie wkrótce). Prawdopodobnie przestępca wdarł się do willi od strony ogrodu, już po otruciu i uśpieniu służby – w innym wypadku ta z pewnością usłyszałaby brzęk tłuczonej szyby. Nie wiadomo jednak, dlaczego przestępca, unieszkodliwiwszy służbę, włamał się od ogrodu – mógł bez kłopotu dostać się do willi przez pomieszczenia gospodarcze. W każdym razie z oranżerii skierował się na piętro, do apartamentów lorda Littleby (patrz rys. 2). Jak widać na rysunku, w lewym skrzydle piętra znajdują się jedynie sala mieszcząca rzadkie zbiory starożytności indyjskich i bezpośrednio z nią sąsiadująca sypialnia lorda. Pozycję ciała lorda zaznaczono na rys. 2 nr. 10 (patrz też kontur). Lord Littleby, ubrany w tużurek i sukienne spodnie, prawą stopę miał owiniętą grubą warstwą bandaża. Wstępny ogląd pozwala przypuszczać, że śmierć nastąpiła w wyniku niezwykle silnego ciosu zadanego ciężkim podłużnym przedmiotem w okolice ciemienia. Ofiara stała twarzą do napastnika. Dywan na kilka metrów wokoło zabryzgany krwią i mózgiem. Ślady krwi również na szklanej gablocie, w której, sądząc z napisu na tabliczce, znajdowała się statuetka hinduskiego boga Śiwy (treść napisu: „Bangalur, druga poł. XVII w., złoto”). Tło zrabowanej statuetki stanowiły malowane indyjskie chusty; jedna z nich również zniknęła.

Wyjątki z raportu doktora Bernème

o rezultatach sekcji zwłok

dostarczonych z rue de Grenelle

…O ile jednak przyczyna śmierci lorda Littleby (ciało nr 10) jest oczywista i za niezwykłą uznać można tu jedynie siłę ciosu, który rozłupał czaszkę ofiary na siedem części, o tyle przypadki nr. 1-9 okazały się bardziej skomplikowane i wymagały przeprowadzenia nie tylko sekcji, lecz także specjalistycznej analizy toksykologicznej. Zadanie ułatwił w pewnym stopniu fakt, iż J. Lesage (nr 7) żył jeszcze w trakcie pierwszego badania i wykazywał niektóre charakterystyczne objawy (zwężone źrenice, spowolniony oddech, zimna spocona skóra, czerwone wargi i sutki) mogące świadczyć o zatruciu morfiną. Niestety, podczas wstępnej obdukcji na miejscu zbrodni przyjęliśmy za oczywistą wersję o doustnym przyjęciu trucizny; stąd też skupiliśmy się na dokładnym przebadaniu okolic jamy ustnej i gardła ofiar. Ponieważ jednak nie stwierdziliśmy żadnych nieprawidłowości, ekspertyza utknęła na martwym punkcie. Dopiero w toku badań prowadzonych w kostnicy odkryliśmy u każdego z dziewięciu denatów ledwie dostrzegalny ślad iniekcji w zgięciu lewego łokcia. Chociaż wykracza to poza granicę moich kompetencji, pozwolę sobie dość kategorycznie stwierdzić, że wstrzyknięcia nieznanej substancji dokonała osoba mająca duże doświadczenie w tego rodzaju zabiegach. Do powyższego wniosku doprowadziły mnie następujące spostrzeżenia: 1) iniekcji dokonano nadzwyczaj profesjonalnie, u żadnej z ofiar nie stwierdzono krwawych wylewów podskórnych; 2) zazwyczaj delikwent popada w stan upojenia narkotycznego po upływie około trzech minut, a to znaczy, że właśnie w takim czasie dokonano wszystkich dziesięciu iniekcji. Albo zatem przestępców było kilku (co mało prawdopodobne), albo jeden, za to nadzwyczaj wprawny – nawet jeżeli założymy, że zawczasu przygotował napełnioną strzykawkę dla każdej z ofiar. Trudno doprawdy przypuszczać, że zdrowy na umyśle człowiek pozwoli zrobić sobie zastrzyk, gdy na jego oczach ktoś stracił przytomność w wyniku podobnego zabiegu. Mój asystent, maître Jolie, uważa, że ofiary mogły się znajdować w stanie hipnotycznego transu, jednak w mojej wieloletniej praktyce nie spotkałem się z takim przypadkiem. Zechce pan komisarz zwrócić również uwagę na fakt, że ofiary nr 7-9 leżały na podłodze w pozycjach niedwuznacznie wskazujących na to, że umierały ogarnięte paniką. Jak przypuszczam, właśnie te trzy ofiary otrzymały zastrzyki jako ostatnie (albo okazały się wyjątkowo odporne) i zanim straciły przytomność, zrozumiały, że dzieje się coś podejrzanego. Analiza laboratoryjna wykazała, że każda z ofiar przyjęła dawkę morfiny mniej więcej trzykrotnie wyższą od śmiertelnej. Wnioskując ze stanu ciała dziewczynki (nr 6), która prawdopodobnie zmarła pierwsza, iniekcji dokonano między 9 a 10 wieczorem w dniu 15 marca.

DZIESIĘĆ OFIAR ZŁOTEGO BOŻKA!

Koszmarna zbrodnia w prestiżowej dzielnicy

Dzisiaj, 16 marca, cały Paryż mówi tylko o jednym: o mrożącej krew w żyłach zbrodni, która zburzyła dostojny spokój arystokratycznej rue de Grenelle. Korespondent „Revue Parisien” odwiedził miejsce tragedii i gotów jest zaspokoić uzasadnioną ciekawość naszych czytelników

Dzisiejszego ranka listonosz Jacques Le-Chien o siódmej z minutami jak zwykle zadzwonił do drzwi eleganckiej piętrowej willi, należącej do znanego brytyjskiego kolekcjonera, lorda Littleby. Odżwierny Carpentier, zawsze osobiście odbierający pocztę jego ekscelencji, tym razem jednak nie otworzył, a kiedy zdumiony pan Le-Chien zauważył, że drzwi są niedomknięte, wszedł do hallu. Minutę później 70-letni weteran usług pocztowych z dzikim wyciem wybiegł na ulicę. Niezwłocznie wezwana policja zastała w willi prawdziwe królestwo Plutona – siedmioro służących i dwoje dzieci (11-letni syn stróża i 6-letnia wnuczka gospodyni) spało snem wiecznym. Policjanci weszli na piętro i znaleźli tam pana domu, lorda Littleby Tonął w kałuży krwi, zamordowany w skarbcu mieszczącym przesławną kolekcję wschodnich starożytności. 55-letni Anglik był doskonale znany w stołecznych kręgach towarzyskich. Miał opinię ekscentryka i odludka, jednak archeolodzy i uczeni badacze Wschodu uznawali go za prawdziwego znawcę historii Indii. Dyrekcja Luwru niejednokrotnie podejmowała próby odkupienia od lorda poszczególnych eksponatów z jego kolekcji, ten jednak zdecydowanie odmawiał. Zmarły szczególnie cenił sobie złotą statuetkę Siwy, wycenianą przez ekspertów na co najmniej pół miliona franków. Będąc człowiekiem nieufnym i podejrzliwym, lord Littleby bardzo bał się złodziei; w skarbcu dzień i noc dyżurowali dwaj uzbrojeni strażnicy.

Nie wiadomo, dlaczego strażnicy opuścili posterunek i zeszli na parter willi. Nie wiadomo, jakim fortelem udało się przestępcy, bez użycia siły, podporządkować swojej woli absolutnie wszystkich domowników (policja przypuszcza, że wykorzystał jakąś szybko działającą truciznę). Oczywiste jest natomiast, że nie spodziewał się zastać w domu gospodarza – szatański plan okazał się niedopracowany. Może to właśnie tłumaczy bestialskie okrucieństwo, z jakim zamordowano kolekcjonera. Sprawca zbiegł z miejsca przestępstwa w panice – w każdym razie zabrał jedynie statuetkę oraz jedną z malowanych indyjskich chust, wiszących w tejże co statuetka gablocie. Chustę wykorzystał prawdopodobnie do zawinięcia złotego Siwy, żeby blask posążka nie zwrócił uwagi jakiegoś zapóźnionego przechodnia. Reszta skarbów (a było ich w kolekcji niemało) pozostała nietknięta. Niżej podpisany korespondent „Revue Parisien” ustalił, że wczorajsza obecność lorda Littleby w willi była czystym a fatalnym przypadkiem.

Lord zamierzał wieczorem wyjechać do wód, jednak złożony niespodziewanym atakiem podagry został w domu – na swoją zgubę.

Bluźnierczy rozmach i cyniczność zbiorowego mordu na rue de Grenelle przechodzą ludzką wyobraźnię. Co za pogarda dla życia! Jakie potworne okrucieństwo! I po co? – żeby zdobyć złoty posążek, którego nawet nie sposób teraz sprzedać! A przetopiony Siwa zmieni się w zwykłą dwukilogramową sztabę złota. Dwieście gram żółtego kruszcu – oto cena, jaką wyznaczył przestępca za głowę każdej z nieszczęsnych ofiar. O tempora, o mores! – powtórzmy za Cyceronem.

Mamy jednak podstawy przypuszczać, że ta niewyobrażalna zbrodnia nie pozostanie bezkarna. Jeden z najbardziej doświadczonych detektywów paryskiej prefektury komisarz Gustaw Gauche, któremu powierzono śledztwo, zdecydowanie oświadczył niżej podpisanemu, że policja dysponuje pewną istotną poszlaką. Komisarz jest całkowicie pewien, że karząca ręka sprawiedliwości rychło dosięgnie sprawcę. Na pytanie, czy mógł nim być któryś ze znanych profesjonalnych włamywaczy, maître Gauche sarkastycznie uśmiechnął się pod siwym wąsem i zagadkowo odpowiedział: „Nie, synku, ten trop prowadzi w wyższe sfery”. I Państwa pokornemu niżej podpisanemu słudze nie udało się już z niego wycisnąć ani jednego słowa.

J. du Roi

OBFITY POŁÓW!

Złoty Śiwa odnaleziony! „Zbrodnia stulecia” na rue de Grenelle dziełem rąk szaleńca?

Wczoraj, 17 marca, między piątą a szóstą po południu 13-letni Pierre B. łowiący ryby przy Pont des Invalides tak nieszczęśliwie zaczepił haczykiem o dno, że musiał wejść do zimnej wody. („Co ja, głupi, żeby zostawiać oryginalny angielski haczyk?” – powiedział młodociany wędkarz naszemu reporterowi). Ofiarność Pierre'a zastała nagrodzona: haczyk zaczepił nie o jakąś banalną belkę, lecz o ciężki, na wpół zakopany w mule przedmiot. Po wyciągnięciu zwody przedmiot ów nieziemskim blaskiem oślepił zdumionego chłopca. Ojciec Pierre'a, sierżant rezerwy i weteran spod Sedanu, domyślił się, że to ni mniej, ni więcej, tylko osławiony złoty Śiwa, przez którego dwa dni temu zginęło dziesięć osób, i dostarczył znalezisko do prokuratury.

Co się zatem stało? Przestępca, który nie zawahał się z zimną krwią i wyrachowaniem zabić tylu ludzi, z niewiadomych powodów porzucił łup zdobyty takim nakładem starań! Śledztwo zabrnęło w ślepą uliczkę. Opinia publiczna utrzymuje, że w mordercy poniewczasie obudziło się sumienie, że przeraził się swojego czynu i cisnął złotego bałwana do rzeki. Wielu sądzi nawet, że sam zbrodniarz utopił się gdzieś w pobliżu. Mniej romantyczna policja dopatruje się w niekonsekwentnych działaniach przestępcy znamion choroby umysłowej.

Czy kiedykolwiek poznamy kulisy tej koszmarnej, niepojętej historii?

ALBUM PARYSKICH PIĘKNOŚCI

Seria 20 fotografii do nabycia za zaliczeniem pocztowym w cenie 3 F 99 c, z kosztami wysyłki włącznie. Wyjątkowa okazja! Pospieszcie się – nakład ograniczony. Paryż, rue Coypel, drukarnia „Patou i syn”.

Część pierwsza

PORT SAID – ADEN

Komisarz Gauche

W Port Saidzie na pokład „Lewiatana” wszedł nowy pasażer; zajął kajutę numer osiemnaście, ostatnią wolną w pierwszej klasie, i komisarzowi Gauche'owi z miejsca poprawił się humor. Pasażer wyglądał nader obiecująco: opanowane, niespieszne ruchy, nieprzenikniony wyraz pięknej twarzy, na pierwszy rzut oka całkiem młodej; kiedy jednak zdjął melonik, nieoczekiwanie ukazały się posiwiałe skronie. Interesujący typ, osądził komisarz. Od razu widać, że z charakterem i, by tak rzec, z przeszłością. Krótko mówiąc, w sam raz dla ojczulka Gauche'a.

Pasażer szedł po trapie, wymachując podróżnym pledem, a spoceni tragarze taszczyli imponujący bagaż: drogie skrzypiące walizy, eleganckie sakwojaże ze świńskiej skóry, wielkie paczki książek i nawet składany welocyped (jedno koło duże, dwa małe i pęk błyszczących metalowych trąbek). Procesję zamykało dwu nieszczęśników wlokących budzącą respekt sztangę gimnastyczną.

Serce Gauche'a, starego posokowca (komisarz lubił przedstawiać się w ten sposób), żywiej zabiło w przeczuciu emocjonującego polowania: nowy nie miał przy sobie złotego znaczka – ani na jedwabnej klapie szykownego letniego płaszcza, ani na marynarce, ani na łańcuszku zegarka. Ciepło, coraz cieplej – myślał Gauche, uważnie śledząc eleganta spod krzaczastych brwi i pykając ukochaną glinianą fajeczkę. Ano właśnie – dlaczego niby był taki pewien, że łajdak wsiądzie na statek akurat w Southampton? Morderstwa dokonano 15 marca, a dzisiaj jest już 1 kwietnia. Czasu na dotarcie do Port Saidu było dosyć, kiedy „Lewiatan” opływał zachodni brzeg Europy. No i proszę: klient jak malowanie, plus bilet pierwszej klasy, plus – co najważniejsze – bez złotego wieloryba.

Przeklęty znaczek z inicjałami nazwy kompanii morskiej „Jasper-Artaud Partnership” od jakiegoś czasu śnił się Gauche'owi po nocach, przy czym w wyjątkowo obrzydliwej scenografii. Na przykład wczoraj.

Komisarz pływał z madame Gauche łódką w Lasku Bulońskim. Świeciło słoneczko, śpiewały ptaszki. Nagle zza wierzchołków drzew wychynęła wielka złocista morda z tępymi ogromnymi oczami, otworzyła pysk, w którym zmieściłby się Łuk Triumfalny, i zaczęła wsysać staw. Zlany potem Gauche rzucił się do wioseł. Tymczasem okazało się, że są nie w żadnym parku, ale pośrodku bezbrzeżnego oceanu. Wiosła gięły się jak słomki, madame Gauche boleśnie kłuła parasolką w plecy, a wielka świetlista chmura przesłoniła cały horyzont. Kiedy wypluła fontannę na pół nieba, komisarz obudził się i roztrzęsioną ręką obmacał stolik nocny: gdzie fajka i zapałki?

Złotego wieloryba po raz pierwszy zobaczył na rue de Grenelle, kiedy badał doczesne szczątki lorda Littleby. Anglik leżał z ustami otwartymi w niemym krzyku; sztuczna szczęka na wpół wysunięta, nad czołem krwawy suflet. Gauche przykucnął: między palcami denata błyszczała złota iskierka; przyjrzał się jej bliżej i ryknął z radości. Tym razem miał fart – taki fart, jaki zdarza się tylko w powieściach detektywistycznych. Nieboszczyk – niech mu ziemia lekką będzie – podał komisarzowi dowód rzeczowy, i to wcale nie na srebrnej tacy, lecz po prostu na dłoni. Bierz, Gustawie, śmiało. I spróbuj teraz stracić z oczu typa, który roztrzaskał mi łeb, a spalisz się ze wstydu, stary durniu.

Złoty znaczek (początkowo Gauche nie wiedział jeszcze, co to za znaczek, myślał, że breloczek albo szpilka do krawata z monogramem właściciela) mógł należeć tylko do mordercy Na wszelki wypadek komisarz pokazał, oczywiście, wieloryba młodszemu lokajowi (w czepku urodzony chłopak: 15 marca miał akurat wychodne, co uratowało mu życie), lecz ten nigdy wcześniej nie widział świecidełka. I chwała Bogu.

Potem poszły w ruch koła zamachowe i zębate policyjnej machiny – minister i prefekt rzucili do akcji „Zbrodnia Stulecia” swoich najlepszych ludzi. Już pod wieczór następnego dnia Gauche wiedział, że trzy litery na złotym wielorybie to nie monogram jakiegoś tonącego w długach utracjusza, tylko inicjały świeżo zawiązanego francusko-brytyjskiego konsorcjum okrętowego. Wieloryb natomiast okazał się emblematem statku „Lewiatan”, zwodowanego niedawno w dokach Bristolu i szykującego się do wypłynięcia w swój pierwszy rejs do Indii.

O wielkim statku gazety trąbiły nie pierwszy już miesiąc. Teraz okazało się, że w przededniu pierwszego rejsu „Lewiatana” Mennica Londyńska wybiła złote i srebrne znaczki pamiątkowe: złote dla pasażerów pierwszej klasy i starszych oficerów, srebrne dla pasażerów drugiej klasy i oficerów technicznych. Trzeciej klasy na luksusowym statku, łączącym najnowsze osiągnięcia myśli technicznej z niebywałym komfortem, nie przewidziano w ogóle. Kompania gwarantowała podróżnym kompleksową obsługę, nie było więc konieczności zabierania w rejs służby. „Gotowi na każde skinienie lokaje i taktowne pokojówki naszej kompanii zadbają, żebyście czuli się Państwo na pokładzie „Lewiatana” jak w domu!” – głosiła reklama drukowana w gazetach całej Europy. Szczęśliwcom, którzy zarezerwowali kajutę na pierwszy rejs Southampton-Kalkuta, wręczano wraz z biletem złotego lub srebrnego wieloryba, w zależności od klasy. A rezerwacji można było dokonać w każdym dużym europejskim porcie, od Londynu po Konstantynopol.

Cóż, znaczek „Lewiatana” to wprawdzie mniej niż inicjały właściciela tegoż znaczka, ale w sumie sprawa nie komplikuje się znów tak bardzo, pomyślał komisarz. Wybito ściśle określoną liczbę złotych znaczków. Wystarczy poczekać do 19 marca – właśnie tego dnia statek uroczyście odbijał od brzegu – przyjechać do Southampton, wejść na pokład i popatrzeć, kto z pasażerów pierwszej klasy nie ma złotego wieloryba. Albo (co bardziej prawdopodobne) kto z ludzi, którzy za takie pieniądze kupili bilet, zrezygnuje z rejsu. I stanie się klientem ojczulka Gauche'a. Proste jak drut.

Gauche serdecznie nie znosił podróży, ale tym razem nie wytrzymał. Wykrycie sprawcy „zbrodni stulecia” wymagało jego osobistego udziału. Może w końcu dosłuży się awansu. Do emerytury już tylko trzy lata. A emerytura emeryturze nierówna. Półtora tysiąca franków dodatku funkcyjnego nie leży na ulicy.

W każdym razie sam się wkopał. Wycieczka do Southampton, w najgorszym razie rejs do Hawru, do pierwszego postoju, a tam już żandarmi na nabrzeżu, reporterzy… Tytuł w „Revue Parisien”: „Śledztwo w sprawie «zbrodni stulecia» zakończone. Sukces naszej policji”. Albo jeszcze lepiej: „Stary posokowiec Gauche nie zawiódł”.

Akurat! Pierwsza nieprzyjemna niespodzianka czekała komisarza już w biurze kompanii w Southampton. Okazało się, że na cholernym okręcie jest równo sto kajut pierwszej klasy plus dziesięciu starszych oficerów. Wszystkie bilety zostały sprzedane. Sto trzydzieści dwie sztuki. I do każdego dołączono złoty znaczek. Czyli stu czterdziestu dwóch podejrzanych, nieźle, co? Ale przecież wieloryba nie będzie miał tylko jeden z nich – pocieszał się Gauche.

Rankiem 19 marca sieczony wilgotnym wiatrem, zakutany w ciepły szal komisarz stał przy trapie obok kapitana, mister Josiaha Cliffa, i pierwszego oficera, pana Charles'a Régnier. Witali pasażerów. Orkiestra dęta grała marsze na przemian angielskie i francuskie, na brzegu szumiał rozemocjonowany tłum, a Gauche coraz wścieklej pykał i gryzł Bogu ducha winną fajkę. Niestety, z powodu paskudnej pogody wszyscy pasażerowie byli w płaszczach, paltotach, trenczach i pelerynach. Bądź tu mądry i zgadnij, kto z nich ma znaczek, a kto nie. To była niespodzianka numer dwa.

Wszyscy, którzy powinni byli wejść na pokład w Southampton, weszli, co oznaczało, że mimo utraty znaczka morderca zdecydował się jednak na rejs. Widać uważa policjantów za skończonych idiotów. Albo ma nadzieję zgubić się w takim tłumie. Albo nie ma innego wyjścia.

Jedno było jasne: przyjdzie płynąć do Hawru. Gauche'a umieszczono w kajucie rezerwowej, przeznaczonej dla specjalnych gości kompanii.

Kiedy tylko okręt odbił od brzegu, w salonie pierwszej klasy rozpoczął się bankiet, w którym komisarz pokładał szczególne nadzieje, jako że w zaproszeniach napisano: „Wejście za okazaniem złotego znaczka lub biletu pierwszej klasy”. Komu chciałoby się nosić w dłoni bilet? Znacznie prościej przyczepić ślicznego złotego lewiatanka.

Na bankiecie Gauche pofolgował sobie – prześwietlił wzrokiem każdego gościa. Co poniektórym damom musiał nawet zapuścić żurawia w dekolt. Dynda coś w rowku na złotym łańcuszku – może wieloryb, a może byle wisiorek. I jak tu nie sprawdzić?

Wszyscy pili szampana, jedli przekąski ze srebrnych tac i tańczyli, a Gauche pracował: wykreślał ze spisu tych, którzy mieli znaczek. Największe zawracanie głowy było z mężczyznami. Niektórzy, padalce, przyczepili wieloryba do łańcuszka od zegarka i wsunęli do kieszonki w kamizelce. Komisarzowi przyszło jedenaście razy pytać, którą to mamy godzinę.

Niespodzianka numer trzy: wszyscy oficerowie mieli swoje wieloryby, za to wśród pasażerów znalazły się aż cztery nieoznaczone sztuki, przy czym dwie płci pięknej! Cios, który rozłupał czerep lorda Littleby jak skorupę orzecha, zadać mógł jedynie mężczyzna, i to nie byle jaki mężczyzna, tylko prawdziwy siłacz. Z drugiej strony komisarz jako doświadczony kryminolog doskonale wiedział, że w stanie afektu bądź histerii nawet najdelikatniejsza damulka może dokonać cudów. Zresztą, co tu daleko szukać. W ubiegłym roku modystka z Neilly, istna gołębica, wyrzuciła przez okno, z trzeciego piętra, niewiernego kochanka – dobrze odżywionego rentiera. Dwa razy od niej cięższego i półtora raza wyższego. Zatem kobiet bez znaczka nie należało wykluczać z kręgu podejrzanych. Chociaż kto to widział, żeby kobieta, w dodatku dobrze urodzona, z taką wprawą robiła zastrzyki…

W każdym razie śledztwo na pokładzie „Lewiatana” mogło trochę potrwać, więc komisarz przedsięwziął odpowiednie kroki. Kapitan Josiah Cliff jako jedyny spośród oficerów został wtajemniczony w przedmiot śledztwa i otrzymał od dyrekcji kompanii polecenie okazania francuskiemu stróżowi prawa wszelkiej niezbędnej pomocy. Gauche skorzystał z tego przywileju nader bezceremonialnie: zażądał, żeby wszystkie interesujące go osoby zostały przydzielone do tego samego salonu.

Tutaj należy wyjaśnić, że dla większego komfortu (reklama okrętu głosiła: „Odnajdziecie u nas atmosferę starego angielskiego dworu”) pasażerowie pierwszej klasy stołowali się nie w wielkiej wspólnej sali razem z szeregowymi posiadaczami demokratycznych srebrnych wielorybów, lecz w kilku wygodnych „salonach”, z których każdy miał swoją nazwę i wyglądał jak luksusowa jadalnia: kryształowe żyrandole, czarny dąb, mahoń, obite aksamitem krzesła, kosztowne srebra stołowe, upudrowani kelnerzy i usłużni stewardzi. Komisarz Gauche upatrzył sobie salon „Windsor” na górnym pokładzie, na samym dziobie statku: trzy ściany ze szkła, doskonała widoczność, nawet w pochmurny dzień można było obejść się bez lamp. Aksamit był tu złocistobrązowy, a na lnianych serwetach widniał herb Windsoru.

Wokół owalnego stołu z przykręconymi do podłogi nogami (na wypadek silnego kołysania) stało dziesięć krzeseł z wysokimi oparciami rzeźbionymi we wszelakie gotyckie fidrygałki. Komisarz ucieszył się, że wszyscy zasiądą przy jednym stole i polecił stewardowi rozstawić tabliczki z nazwiskami nie jak popadło, tylko strategicznie: cztery osoby bez znaczków posadził dokładnie naprzeciw siebie, żeby oka z nich, robaczków, nie spuszczać. Nie powiódł się natomiast plan ulokowania na honorowym miejscu kapitana. Mister Josiah Cliff nie miał ochoty – jak się wyraził – „brać udziału w całym tym cyrku” i zakotwiczył w salonie „York”, gdzie stołował się nowy wicekról Indii z małżonką oraz dwaj generałowie armii indyjskiej. „York” mieścił się w prestiżowej części rufowej, możliwie najdalej od zadżumionego „Windsoru”, który z kolei objął w posiadanie pierwszy oficer Charles Régnier. Ten zaś z miejsca nie przypadł komisarzowi do gustu: opalona, zahartowana wiatrem twarz, a gada słodziutko, czarne włosy błyszczą od brylantyny, wąsiki poczernione i zmyślnie podkręcone. Pajac, nie marynarz.

Przez dwanaście dni, które minęły od wyjścia z portu, komisarz zdążył dokładnie przyjrzeć się bywalcom salonu, liznął savoir-vivre'u (nie palić podczas posiłków i nie zbierać sosu skórką od chleba), poznał z grubsza geografię pływającego miasta, przywykł do kołysania – ale do celu nie zbliżył się ani o krok.

Sytuacja przedstawiała się, jak następuje.

Początkowo najwięcej podejrzeń budził sir Reginald Milford-Stokes. Chudy, rudy, z rozczochranymi bokobrodami. Na oko dwadzieścia osiem, może trzydzieści lat. Zachowuje się dziwnie: to wyłupia zielone oczy gdzieś w dal i nie odpowiada na pytania, to znów ożywia się nagle i bredzi ni z gruszki, ni z pietruszki o wyspie Tahiti, o rafach koralowych, o lazurowych lagunach i chatach krytych liśćmi palmowymi. Ewidentny psychopata. Po co niby baronet, spadkobierca zamożnego rodu, płynie na koniec świata, do jakiejś Oceanii? Czego tam niby nie widział? Pytanie o znaczek – zadane zresztą dwukrotnie – przeklęty arystokrata zignorował. Patrzył na komisarza, jakby go nie widział, a jeśli już zatrzymał na nim wzrok, to jak na byle musze. Cholerny snob. Jeszcze w Hawrze (cztery godziny postoju) Gauche pobiegł na pocztę i zatelegrafował do Scotland Yardu: kto zacz ten Milford-Stokes, czy czasem nie notowany, czy nie uprawiał hobbystycznie medycyny. Odpowiedź nadeszła przed samym podniesieniem trapu. Nic ciekawego, chociaż przynajmniej wiadomo, skąd dziwne zachowanie. Ale złotego wieloryba mimo wszystko nie ma; za wcześnie, żeby wykluczać rudzielca z kręgu podejrzanych.

Drugi – monsieur Hintaro Aono, „japoński szlachcic” (tak zapisano w księdze pasażerów). Azjata jak Azjata: niewysoki, szczupły, wiek nie do określenia, rzadkie wąsiki, bystre skośne oczka. Przy stole przeważnie milczy. Zapytany o profesję, zmieszał się i wymamrotał: „Oficer armii cesarskiej”. Zapytany o znaczek, zmieszał się jeszcze bardziej, obrzucił komisarza wzrokiem pełnym nienawiści, przeprosił i wybiegł z salonu. Nawet zupy nie dojadł. Podejrzane? Pytanie! Reszta, jak na dzikusa, w normie. W salonie nie rozstaje się z jaskrawym papierowym wachlarzem, niczym pederasta z wesołych przybytków za rue Rivoli. Po pokładzie spaceruje w drewnianych klapkach, bawełnianym szlafroku i, co gorsza, bez spodni. Gustaw Gauche dałby się naturalnie posiekać za wolność, równość i braterstwo, ale takiej małpy nie należało mimo wszystko wpuszczać do pierwszej klasy

Teraz kobiety.

Madame Renata Clébère. Młodziutka. Nieco ponad dwadzieścia lat. Żona szwajcarskiego urzędnika bankowego. Płynie do Kalkuty, do męża. Uroda przeciętna – ostry nosek, ruchliwa, gadatliwa. Z miejsca poinformowała wszystkich, że jest w ciąży. Temu stanowi podporządkowane są wszystkie jej myśli i uczucia. Sympatyczna, bezpośrednia i zupełnie nieznośna. Przez dwanaście dni zdążyła zadręczyć komisarza na śmierć niemilknącym szczebiotem o swoim drogocennym zdrowiu, wyszywaniu czepków i tym podobnych bzdurach. Istny brzuch na nóżkach, chociaż w ciąży od niedawna i brzuch jako taki ledwie widać. Oczywiście Gauche w odpowiedniej chwili zapytał, gdzie znaczek. Szwajcarka zamrugała jasnymi oczkami i poskarżyła się, że wiecznie wszystko gubi. Ostatecznie – możliwe. Do Renaty Clébère komisarz odnosił się z mieszaniną irytacji i opiekuńczości, nie brał jej za poważną delikwentkę.

Natomiast drugiej damie, miss Clarissie Stamp, doświadczony detektyw poświęcił więcej uwagi. Coś mu w niej nie pasowało. Niby typowa Angielka, nic szczególnego: buroblond włosy, nie pierwszej młodości, zachowanie skromne, stateczne, ale w wodnistych oczach czasem ni z tego, ni z owego błyska diabelska iskierka. Aha, widzieliśmy już niejedną taką cichą wodę, co to brzegi rwie. Niby drobiazgi, ale jakże interesujące! Właściwie głupstwa, nikt by na nie uwagi nie zwrócił, ale stary posokowiec Gauche ma bystre oko. Suknie i kostiumy nosi miss Stamp drogie, nowiutkie, szyte według ostatniej paryskiej mody; torebka z żółwia (taka sama stoi na wystawie na Polach Elizejskich – trzysta pięćdziesiąt franków), a w niej stary tani notesik ze zwykłego sklepiku z artykułami papierniczymi. Kiedyś na pokładzie zawinęła się w kołnierz (był wietrzny dzień) -madame Gauche ma identyczny, z psiej sierści. Ciepły, ale angielskiej lady jakoś nie przystoi. I co ciekawe: wszystkie nowe rzeczy Clarissa Stamp ma drogie, a stare byle jakie i wyjątkowo marnej jakości. Ciekawostka. Jakoś tuż przed five o'clock Gauche zapytał: „A czemuż to pani ani razu nie wystąpiła ze złotym wielorybem? Nie podoba się pani? Jak na mój gust śliczna błyskotka”. I co? Zarumieniła się jeszcze mocniej niż „japoński szlachcic” i mówi: „Nosiłam już, nosiłam, tylko pan nie zauważył”. Łże. On by nie zauważył! Komisarz miał już pewien chytry plan, musiał tylko zaczekać na odpowiedni moment. Ciekawe, co wtedy powie ta cała Clarissa.

Skoro już miejsc przy stole było dziesięć, a podejrzanych bez znaczków tylko czworo, Gauche postanowił uzupełnić obraz sytuacji o pozostałe persony, wprawdzie ze znaczkami, ale też niczego sobie. Żeby rozszerzyć zakres śledztwa – skoro i tak ma towarzystwo na oku.

Na początek zażądał od kapitana, żeby do „Windsoru” przypisano lekarza okrętowego, monsieur Truffo. Josiah Cliff trochę warczał, ale ostatecznie ustąpił. Komisarz nie bez powodu chciał bliżej poznać tego osobnika: jedyny medyk na „Lewiatanie”, mistrz igły i strzykawki, któremu z racji pełnionej funkcji przysługuje złoty znaczek. Doktor okazał się niskim, grubym Włochem o oliwkowej skórze i szerokim czole, nad którym wegetowały rzadkie włosy. Nawet przy dużej dozie dobrej woli trudno było wyobrazić sobie tego komicznego subiekta w roli bezlitosnego mordercy. Miejsce obok lekarza przypadło jego żonie. Pobrali się zaledwie przed dwoma tygodniami i doktor postanowił połączyć przyjemne z pożytecznym, czyli służbę z miesiącem miodowym. Krzesło zajęte przez madame Truffo należało z góry spisać na straty. Przaśna, ponura Angielka, wybranka okrętowego eskulapa, wyglądała na dwa razy starszą, niż faktycznie była (a miała lat dwadzieścia pięć), i wpędzała Gauche'a w ataki śmiertelnej nudy, podobnie jak większość jej rodaczek. Natychmiast ochrzcił ją owcą z powodu białych rzęs i beczącego głosu. Zresztą rzadko otwierała usta, jako że nie znała francuskiego, a rozmowy w salonie toczyły się, Bogu dzięki, właśnie w tym szlachetnym języku. Madame Truffo nie miała znaczka, co jednak wydawało się w pełni zrozumiałe – nie była ani oficerem, ani pasażerem.

W spisie pasażerów figurował natomiast niejaki Anthony F. Sweetchild, archeolog indolog, i komisarz doszedł do wniosku, że warto poświęcić mu nieco uwagi. W końcu nieboszczyk Littleby też był kimś w tym rodzaju. Mister Sweetchild, tyczkowaty dryblas w okrągłych okularach, z kozią bródką, już podczas pierwszej kolacji sam zaczął mówić o Indiach. Po posiłku Gauche zaciągnął profesora na stronę i delikatnie skierował rozmowę na kolekcję lorda Littleby. Indolog prychnął pogardliwie i nazwał nieboszczyka dyletantem, a jego kolekcję gabinetem osobliwości, zbieranych bez żadnego naukowego podejścia. Jedynym prawdziwym skarbem był w niej złoty Śiwa. Dobrze, że przypadkiem się odnalazł, bo francuska policja, jak powszechnie wiadomo, umie tylko brać łapówki. Słysząc tak podłą uwagę, Gauche rozkaszlał się z wściekłości, a Sweetchild poradził mu mniej palić. Następnie uczony dorzucił łaskawie, że Littleby dorobił się niezgorszej kolekcji malowanych tkanin i chust, pośród których zdarzają się nader interesujące egzemplarze, chociaż to już raczej dziedzina tubylczych rzemiosł i sztuki użytkowej. Ciekawa była też skrzynia z drewna sandałowego, XVI wiek, Lahaur, płaskorzeźby przedstawiające motywy z Mahabharaty. A potem zaczął bredzić tak, że komisarzowi wkrótce głowa opadła na stół.

Ostatniego współbiesiadnika Gauche złowił, jak to mówią, na oko. Dosłownie. Rzecz w tym, że niedługo przed rejsem komisarzowi wpadło w ręce nader ciekawe dziełko, przetłumaczone z włoskiego. Niejaki Cesare Lombroso, profesor medycyny sądowej z włoskiego miasta Turyn, opracował teorię kryminalistyczną, według której urodzeni zbrodniarze nie ponoszą odpowiedzialności za swoje antyspołeczne zachowania. Według teorii ewolucji doktora Darwina ludzkość przechodzi określone etapy rozwoju i stopniowo zbliża się do doskonałości. Natomiast zbrodniarz stanowi błąd ewolucji, przypadkowy powrót na niższy stopień rozwoju. Stąd tak łatwo rozpoznać potencjalnego mordercę czy złodzieja: przypomina małpę, od której wszyscy pochodzimy. Komisarz długo myślał nad tą sprawą. Z jednej strony w barwnej czeredzie morderców i złodziei, z którymi miał do czynienia podczas trzydziestu pięciu lat służby w policji, wielu nie wykazywało szczególnych podobieństw do goryla, zdarzały się nawet wzruszające do łez aniołeczki; z drugiej jednak małpoludów też nie brakowało. Zresztą stary Gauche, zawzięty antyklerykał, w Adama i Ewę nie wierzył. Teoria Darwina wyglądała solidniej. A tu pośród pasażerów pierwszej klasy wpadł mu w oko wyjątkowy ananas – prosto z ryciny „Charakterystyczny typ mordercy”: niskie czoło, wystające łuki brwiowe, małe oczka, płaski nos, cofnięty podbródek. Komisarz poprosił o ulokowanie pana Étienne'a Bâlois, handlarza herbatą, w „Windsorze”. Handlarz okazał się przemiłym człowiekiem – żartownisiem, ojcem jedenaściorga dzieci i zagorzałym filantropem.

Ogólnie wyglądało na to, że w Port Saidzie, następnym porcie po Hawrze, rejs ojczulka Gauche'a się nie skończy. Śledztwo trwało. W dodatku wieloletnie doświadczenie mówiło komisarzowi, że traci czas na głupstwa, że pośród stołowników „Windsoru” nie ma prawdziwego sprawcy morderstwa. Perspektywy wyglądały paskudnie: pozostawało przepłynąć całą trasę Port Said-Aden-Bombaj-Kalkuta i w Kalkucie powiesić się na pierwszej lepszej suchej palmie. Nie wróci przecież jak zbity pies do Paryża! Koledzy wyśmieją, przełożeni zaczną wypominać wycieczkę pierwszą klasą na koszt państwa. Dobrze jeszcze, jeśli nie odeślą na wcześniejszą emeryturę.

W Port Saidzie Gauche zacisnął zęby i w przeczuciu długiej podróży zrujnował się na dodatkowe koszule, zrobił zapasy egipskiego tytoniu i z braku lepszego zajęcia przejechał się za dwa franki dorożką wzdłuż sławnego nabrzeża. Nic szczególnego. Potężna latarnia, dwa długaśne mola. Miasteczko sprawiało dziwne wrażenie – ani to Azja, ani Europa. Rzucisz okiem na rezydencję generała-gubernatora Kanału Sueskiego – niby Europa. Na głównych ulicach same europejskie twarze, damy spacerują pod białymi parasolkami, drepcą forsiaste brzuchate typy w panamach lub słomianych kanotierach. A skręcisz do tubylczych kwartałów – smród, muchy, gnijące odpadki, umorusani arabscy żebracy proszą o drobne. I po co niby wszyscy ci bogaci próżniacy podróżują po świecie? Wszędzie to samo: jedni obrastają sadłem, inni puchną z głodu.

Znużony pesymistycznymi obserwacjami i upałem, komisarz wrócił na statek w ponurym nastroju. A tu miła niespodzianka – nowy delikwent. I to bardzo obiecujący

Gauche pofatygował się do kapitana, zebrał dane. Erast P. Fandorin, obywatel rosyjski. Wieku obywatel z jakichś powodów nie podał. Profesja – dyplomata. Przybył z Konstantynopola, zmierza do Kalkuty, stamtąd zaś do Japonii, na placówkę. Z Konstantynopola? Aha, widać uczestniczył w rokowaniach pokojowych, które zakończyły niedawną wojnę rosy jsko-ture-cką. Gauche pieczołowicie spisał wszystkie dane na kartce i umieścił ją w sławetnej teczce z angielskiego płótna, zawierającej materiały sprawy. Z teczką nigdy się nie rozstawał – przerzucał kartki, studiował protokoły i wycinki z gazet, a w chwilach zadumy rysował na marginesach rybki i domki. To serce dochodziło do głosu. Niedługo komisarz dostanie awans, przyzwoitą emeryturę, kupią z madame Gauche śliczny domek gdzieś w Normandii. Będzie sobie stary paryski flic łowił ryby i pędził własny cydr. A co, źle? Żeby tak na dodatek jakiś kapitalik – choćby ze dwadzieścia tysięcy.

Przyszło jeszcze dwa razy wybrać się do portu – dobrze, że okręt czekał w kolejce na wejście do kanału – i nadać telegram do prefektury: czy w Paryżu nie słyszano czasem o rosyjskim dyplomacie E.P. Fandorinie, czy nie przekraczał w ostatnim czasie granic Republiki Francji?

Odpowiedź nadeszła szybko, po dwóch i pół godzinie. Okazało się, że przekraczał, słoneczko, i to nawet dwukrotnie. Po raz pierwszy latem 1876 roku (czyli już dawno), po raz drugi w grudniu 1877, czyli przed trzema miesiącami. Przyjechał z Londynu, odnotowały go służby paszportowo-celne w Calais. Ile czasu spędził we Francji, nie wiadomo. Całkiem możliwe, że 15 marca wciąż jeszcze kręcił się po Paryżu. Mógł zajrzeć na rue de Grenelle ze strzykawką w dłoni – niby dlaczego nie?

W każdym razie ktoś musiał ustąpić mu miejsca przy stole. Najlepiej, oczywiście, byłoby pozbyć się doktorowej, ale trudno rozrywać święte więzy małżeńskie. Gauche pomyślał chwilę i postanowił spławić do innego salonu handlarza herbatą, który nie spełnił pokładanych w nim teoretycznych nadziei. Niech go steward przesadzi. Mam dla pana dobre miejsce w salonie z lepszym towarzystwem czy tam smakowitszymi pannami. Od tego jest stewardem, żeby wiedzieć, jak się załatwia takie rzeczy

Zmiana personalna w „Windsorze” wywołała małą sensację – podczas podróży wszyscy zdążyli już zanudzić się nawzajem, a tu świeży towar, w dodatku z wyższej półki. O nieszczęsnym panu Bâlois, reprezentancie przejściowego etapu ewolucji, nikt nawet słowa nie pisnął. Komisarz zauważył, że najbardziej ożywiła się miss Clarissa Stamp, stara panna: bredziła coś o artystach, o teatrze, o literaturze. Gauche sam lubił w wolnych chwilach posiedzieć w fotelu z dobrą książką, a najwyżej cenił Wiktora Hugo – życiowe to, wzniosłe, potrafi łzę z oka wycisnąć. No i zdrzemnąć się można. Ale oczywiście rosyjskich pisarzy nie znał nawet z szeleszczących imion, więc nie był w stanie uczestniczyć w rozmowie. Zresztą angielska szprotka niepotrzebnie stawała na uszach, monsieur Fandorin nie mieścił się w jej przedziale wiekowym.

Renata Clébère też nie siedziała z założonymi rękami – podjęła próbę włączenia nowego nabytku do orszaku swoich adoratorów, których bezlitośnie ganiała to po szal, to po parasolkę, to znów po szklankę wody. Pięć minut po rozpoczęciu kolacji madame Clébère wtajemniczyła już Rosjanina we wszystkie szczegóły swego delikatnego stanu, poskarżyła się na migrenę i poprosiła o sprowadzenie doktora Truffo, który jakoś się spóźniał. Jednak dyplomata najwyraźniej w lot się zorientował, z kim ma do czynienia, i uprzejmie odpowiedział, że nie wie nawet, jak doktor wygląda. Polecenie rzucił się wypełnić usłużny oficer Régnier, najbardziej oddana z nianiek brzemiennej bankierowej.

Na pierwszy rzut oka Erast Fandorin sprawiał wrażenie człowieka małomównego, opanowanego i uprzejmego. Jak na gust Gauche'a coś za gładki. Nakrochmalony kołnierzyk sterczy, jakby był z alabastru, w jedwabnym krawacie szpilka z perłą, w butonierce (fuj!) czerwony goździk. Przedziałek równiutki co do włosa, wypielęgnowane paznokcie, cienkie czarne wąsy jak węglem narysowane.

Z wąsów wiele można wywnioskować o mężczyźnie. Jeżeli są takie, jakie nosi Gauche – jak u morsa, zwisające nad kącikami ust – to mamy do czynienia z solidnym człowiekiem, znającym swoją cenę, nie jakimś tam żółtodziobem, którego można wziąć na byle plewy. Jeżeli podkręcone do góry i w dodatku z ostrymi końcami – oto babiarz i bon vivant. Zrośnięte z bokobrodami – karierowicz, marzący, żeby zostać generałem, senatorem albo bankierem. Takie zaś jak u monsieur Fandorina świadczą o romantycznym stosunku do własnej osoby.

Co jeszcze można powiedzieć o Rosjaninie? Całkiem przyzwoicie mówi po francusku. Cecha szczególna – lekko się jąka. Znaczka jak nie miał, tak nie ma. Najbardziej zainteresował się Japończykiem, zadawał mu różne nudne pytania na temat Japonii, ale samuraj odpowiadał nieufnie, jakby obawiał się jakiegoś podstępu. Rzecz w tym, że nowy nie wyjaśnił towarzystwu, dokąd i po co jedzie – przedstawił się tylko i powiedział, że jest Rosjaninem. Komisarz natomiast rozumiał jego ciekawość, w końcu wybiera się człowiek do Japonii. Gauche wyobraził sobie kraj, gdzie wszyscy co do jednego wyglądają tak jak monsieur Aono, mieszkają w domkach dla lalek z wygiętymi dachami i patroszą się z byle powodu. Taaak, Rosjaninowi nie ma czego zazdrościć.

Po kolacji, kiedy Fandorin usiadł w kącie, żeby wypalić cygaro, komisarz zajął sąsiedni fotel i nabił fajkę. Wcześniej Gauche przedstawił się nowemu znajomemu jako paryski rentier, który w ramach poznawania świata płynie na Wschód (taką wymyślił sobie historyjkę). Teraz zaś skierował rozmowę na właściwy temat, ale ostrożnie, opłotkami. Obrócił w palcach przypiętego do klapy złotego wieloryba (tak, tego z rue de Grenelle) i mimochodem zagaił:

– Ładna błyskotka. Jak się panu podoba?

Rosjanin zerknął na znaczek i nic nie odpowiedział.

– Czyste złoto. Elegancka rzecz! – pochwalił Gauche.

Znowu długie milczenie, lecz całkiem zrozumiałe. Czeka, co będzie dalej. Niebieskie oczy patrzą uważnie. Cerę ma dyplomata ładną jak brzoskwinia. Plus lekki dziewiczy rumieniec. Ale na maminsynka nie wygląda, o nie!

Komisarz postanowił zmienić taktykę.

– Dużo pan podróżuje?

Nieokreślone wzruszenie ramionami.

– Pan, zdaje się, w misji dyplomatycznej?

Fandorin uprzejmie skłonił głowę, wyjął z kieszeni długie cygaro i odciął koniuszek srebrnym scyzorykiem.

– We Francji też pan pewnie bywał?

Ponownie twierdzące skinienie głową. Rozmówca z niego raczej średni – pomyślał Gauche, ale rejterować nie zamierzał.

– Najbardziej lubię Paryż wczesną wiosną, w marcu – rozmarzył się na głos. – Najpiękniejsza pora roku!

Czujnie rzucił okiem na Rosjanina i zamarł w oczekiwaniu – co ten odpowie?

Fandorin dwukrotnie skinął głową. Trudno powiedzieć: albo po prostu przyjął do wiadomości, albo się zgadza. Coraz bardziej zirytowany Gauche groźnie nastroszył brwi.

– Więc co, znaczek się panu nie podoba?

Fajka zabulgotała i zgasła.

Rosjanin krótko westchnął, włożył dłoń do kieszeni kamizelki, dwoma palcami wyciągnął złotego wieloryba i w końcu raczył otworzyć usta.

– Widzę, monsieur, że interesuje pana mój z-znaczek? Proszę uprzejmie, oto on. Nie noszę go, ponieważ nie życzę sobie robić za kundla z blaszką, choćby i z-złotą – to raz. Na rentiera jakoś mi pan, panie Gauche, nie wygląda; za dużo rzeczy pana interesuje. Dlaczego zresztą paryski rentier miałby się nie rozstawać z urzędniczą teczką – to dwa. Skoro wie pan, czym się zajmuję, najwyraźniej ma pan d-dostęp do dokumentacji rejsu. Przypuszczam, że jest pan detektywem – to trzy. A teraz cztery: jeżeli potrzebuje pan ode mnie jakichś informacji, proszę nie owijać w bawełnę, tylko pytać wprost.

I spróbuj z takim rozmawiać.

Przyszło odkręcać całą sprawę. Gauche w zaufaniu szepnął nazbyt bystremu dyplomacie, że jest detektywem okrętowym, któremu powierzono bezpieczeństwo pasażerów, i że misję tę w trosce o dobre samopoczucie wytwornego towarzystwa winien wypełniać po cichu i możliwie delikatnie. Trudno powiedzieć, czy Fandorin uwierzył, w każdym razie o nic więcej nie pytał.

W sumie dobrze się stało. Teraz komisarz zyskał nawet jeśli nie sprzymierzeńca, to przynajmniej wyjątkowo spostrzegawczego i obytego w kryminologii rozmówcę.

Często siadali we dwójkę na pokładzie, patrzyli na łagodnie opadający ku wodzie brzeg kanału, palili (Gauche fajkę, Rosjanin cygaro) i rozmawiali na różne ciekawe tematy. Na przykład o najnowocześniejszych metodach identyfikacji i rejestracji przestępców.

– Paryska policja wykorzystuje w pracy najświeższe osiągnięcia nauki – pochwalił się kiedyś Gauche. – W prefekturze mają specjalny wydział identyfikacji, którym kieruje młody geniusz, Alfons Bertillon. Opracował cały system rejestracji elementów przestępczych.

– Spotkałem się z doktorem Bertillonem podczas ostatniej wizyty w Paryżu – nieoczekiwanie oświadczył Fandorin. – Opowiedział mi o swojej metodzie antropometrycznej. Bertilionizm to ciekawa teoria, bardzo ciekawa. Zaczęliście już stosować ją w p-praktyce? Z jakim rezultatem?

– Na razie z żadnym. – Komisarz wzruszył ramionami. – Na początek trzeba zbertilionować wszystkich recydywistów, co zajmie całe lata. Wydział Alfonsa wygląda jak dom wariatów: przyprowadzają aresztantów w kajdanach, mierzą ich wzdłuż i wszerz jak konie na targu, spisują dane na fiszkach. Za to już niedługo policja będzie miała wakacje, nie pracę. Załóżmy, że znajdujemy na miejscu włamania odcisk lewej ręki. Mierzymy idziemy do kartoteki. Aha, długość środkowego palca osiemdziesiąt dziewięć milimetrów, patrz sekcja numer trzy. A tam zarejestrowano siedemnastu włamywaczy o takiej długości palca. Dalej już bułka z masłem: sprawdzamy, gdzie każdy z nich był w chwili dokonania kradzieży, i łapiemy tego, który nie ma alibi.

– Czyli przestępców podzielono na sekcje według długości dużego palca? – zapytał z wyraźnym zainteresowaniem Rosjanin.

Gauche wyrozumiale uśmiechnął się pod wąsem.

– To cały system, mój młody przyjacielu. Bertillon podzielił wszystkich ludzi na trzy grupy – według długości czaszki. Każda z tych grup dzieli się na trzy podgrupy – według szerokości czaszki. Razem dziewięć podgrup. Z kolei każda podgrupa dzieli się na trzy sekcje – według długości średniego palca lewej ręki. Dwadzieścia siedem sekcji. Ale to jeszcze nie wszystko. W każdej sekcji są trzy klasy – według rozmiaru prawego ucha. Ile wychodzi tych klas? Słusznie, osiemdziesiąt jeden. Dalsza klasyfikacja uwzględnia wzrost, długość rąk, wysokość w pozycji siedzącej, długość stopy, odległość od łokcia do nadgarstka. W sumie dziewiętnaście tysięcy sześćset osiemdziesiąt trzy kategorie! Przestępca całościowo zbertilionowany i zarejestrowany w naszej kartotece nigdy już nie zdoła uniknąć karzącej ręki sprawiedliwości.

– Wspaniale – powiedział zamyślony dyplomata. – Jednak bertilionowanie niewiele pomoże w przypadku konkretnego p-przestępstwa, szczególnie jeśli sprawca nigdy wcześniej nie był aresztowany.

Gauche rozłożył ręce.

– Owszem, tego nauka nie jest w stanie rozwiązać. Dopóki na świecie będą przestępcy, nie obejdzie się bez nas, profesjonalnych detektywów.

– Czy s-słyszał pan może o odciskach palców? – zapytał Fandorin i pokazał komisarzowi wąską, ale nadzwyczaj silną dłoń o wypielęgnowanych paznokciach, ozdobioną pierścieniem z brylantem.

Gauche zawistnie rzucił okiem na pierścień (lekko licząc, roczne pobory komisarza) i uśmiechnął się.

– Jakieś cygańskie wróżby z ręki?

– Nic podobnego. Od dawien dawna wiadomo, że każdy człowiek ma swój niepowtarzalny układ linii papilarnych na opuszkach palców. W Chinach kulis pieczętuje umowę o pracę odciskiem środkowego palca umoczonego w tuszu.

– Gdyby każdy morderca był łaskaw maczać palec w tuszu i zostawiać odcisk na miejscu przestępstwa. – Komisarz wybuchnął dobrodusznym śmiechem.

Ale dyplomacie było wyraźnie nie do żartów.

– Trzeba panu wiedzieć, panie detektywie, że współczesna nauka ustaliła bez żadnych wątpliwości: palec pozostawia odcisk w zetknięciu z dowolną suchą i twardą powierzchnią. Jeżeli przestępca choćby mimochodem dotknął drzwi, narzędzia zbrodni czy szyby, zostawił ślad, k-który pozwoli go odnaleźć.

Gauche chciał zgryźliwie dorzucić, że we Francji jest dwadzieścia tysięcy przestępców o dwustu tysiącach palców, więc szukaj igły w stogu siana, ale zmilczał. Przypomniał sobie rozbitą gablotę w willi na rue de Grenelle. Na odłamkach szkła zostało mnóstwo odcisków palców. Nikomu jednak nie przyszło do głowy, żeby je skopiować – szkło poszło na śmietnik.

No, proszę, co znaczy postęp! Więc niby jak? Wszystkich przestępstw dokonuje się przecież rękami, prawda? A ręce, jak się okazuje, potrafią donosić nie gorzej od płatnych szpicli! A gdyby tak odrysować paluszki wszystkich bandziorów i złodziejaszków, nie ośmielą się więcej pchać brudnych łap w ciemne sprawki! I koniec z przestępczością.

Od takich rewelacji mogło się zakręcić w głowie.

Reginald Milford-Stokes

2 kwietnia 1878 roku,

godzina 18 minut 38 i 1/2

Moja najdroższa Emily!

Dzisiaj wpłynęliśmy do Kanału Sueskiego. We wczorajszym liście szczegółowo opisałem Pani historię i topografię Port Saidu, teraz zaś pragnę przedstawić nieco ciekawych i pouczających informacji o najpotężniejszym dziele ludzkich rąk, Wielkim Kanale, który w przyszłym roku świętować będzie swoje dziesięciolecie. Czy wie Pani, moja ukochana żono, że kanał, którym właśnie płynę, jest już czwartym z kolei? Pierwszy wykopano jeszcze w XIV wieku przed narodzeniem Chrystusa, za panowania wielkiego faraona Ramzesa. Po upadku imperium egipskiego wiatry pustyni zasypały koryto piaskiem. 500 lat przed Chrystusem, kiedy Persją władał król Dariusz, niewolnicy wykopali nowy kanał, co kosztowało życie 120 tysięcy ludzi. Herodot wspomina, że przepłynięcie go trwało cztery dni i że dwie triremy mijały się w nim swobodnie, nie dotykając się wiosłami. Kilka okrętów z rozbitej floty Kleopatry uciekło tą drogą na Morze Czerwone przed gniewem groźnego Oktawiana.

Po upadku imperium rzymskiego czas i piasek znowu odcięły Atlantyk od Pacyfiku stu milami grząskich piasków. Ledwie jednak na tych jałowych terenach powstało silne państwo wyznawców proroka Mahometa, ludzie znów chwycili za motyki i oskardy. Gdy tak płynę wzdłuż porzuconych solnisk i bezkresnych wydm, wciąż zadziwia mnie tępe męstwo i żmudna, mrówcza pracowitość rodzaju ludzkiego, wiodącego niekończącą się, skazaną na pewną klęskę walkę z wszechmocnym Chronosem. Przez dwieście lat arabskim kanałem płynęły ładowne zbożem statki, potem zaś Ziemia starła ze swego oblicza marną zmarszczkę i pustynia zapadła w tysiącletni sen.

Ojcem nowego Suezu został nie Brytyjczyk, niestety, lecz Francuz Lesseps, syn narodu, do którego, moja droga Emily, odnoszę się z głęboką i całkowicie uzasadniona pogardą. Ten obrotny dyplomata wydobył od namiestnika Egiptu ferman na powstanie Uniwersalnej Kompanii Morskiego Kanału Sueskiego. Kompania nabyła prawo 99-letniej dzierżawy przyszłej magistrali wodnej, natomiast rząd egipski zagwarantował sobie zaledwie 15 procent udziału w zyskach! I ci parszywi Francuzi mają czelność nazywać nas, Brytyjczyków, wyzyskiwaczami krajów mniej rozwiniętych! My, bądź co bądź, zdobyliśmy swoje prawa szpadą, nie zaś w drodze podejrzanych transakcji z chciwymi tubylczymi urzędasami.

Każdego dnia 1600 wielbłądów dowoziło robotnikom kopiącym Wielki Kanał wodę pitną, lecz mimo to ludzie padali tysiącami z pragnienia, przemęczenia i chorób zakaźnych. Nasz „Lewiatan” płynie dosłownie po trupach; wciąż widzę, jak z piasków szczerzą żółte zęby nagie, bezokie czaszki. Dziesięć lat pracy i 15 milionów funtów szterlingów kosztowało ukończenie tej potężnej inwestycji. Za to teraz okręt płynie z Anglii do Indii dwa razy krócej niż kiedyś. Ledwie 25 dni, i już jesteśmy w Bombaju. Niewiarygodne! I co za rozmach! Głębokość kanału wynosi ponad 100 stóp, więc nawet nasza gigantyczna arka nie musi obawiać się mielizn.

Dzisiaj podczas obiadu chwycił mnie niepowstrzymany atak śmiechu, zadławiłem się skórką chleba, rozkaszlałem i długo nie mogłem się uspokoić. Żałosny fircyk Régnier (pisałem Pani o nim: to pierwszy oficer „Lewiatana”) z fałszywym współczuciem zapytał, co mnie tak rozbawiło, ja zaś wybuchnąłem jeszcze głośniejszym śmiechem. Nie mogłem mu przecież powiedzieć, jaka myśl przyszła mi do głowy. Kanał budowali Francuzi, ale owoce tej inwestycji zbieramy my, Brytyjczycy. Trzy lata temu rząd Jej Wysokości odkupił od egipskiego chedywa pakiet kontrolny akcji i teraz jesteśmy tutaj panami. Nawiasem mówiąc, wartość akcji kanału, sprzedawanych początkowo po 15 funtów, wzrosła obecnie do 3000! Nieźle, co? I jak tu się nie śmiać?

Pewnie zanudziłem Panią wszystkimi tymi szczegółami. Niech mi Pani wybaczy, droga Emily – długie listy są moją jedyną rozrywką. Kiedy skrzypię piórem po welinie, zdaje mi się, że jest Pani tuż obok i że prowadzę z Panią niespieszną rozmowę. Wie Pani, w tym gorącym klimacie poczułem się znacznie lepiej. Zapomniałem o koszmarnych snach, ale one nie zniknęły – kiedy budzę się rano, widzę poduszkę mokrą od łez, a bywa, że i poszarpaną zębami.

Ale to wszystko głupstwa. Każdy nowy dzień, każda mila podróży przybliża mnie do nowego życia. Tam, pod łagodnym słońcem równika, zakończy się wreszcie ta straszna, rozdzierająca serce rozłąka. Oby jak najprędzej! Tak pragnę znowu zobaczyć Pani promienne, łagodne spojrzenie, moja kochana przyjaciółko.

Co jeszcze może Panią zaciekawić? Może opis naszego „Lewiatana” – temat doprawdy godny uwagi. W poprzednich listach zbyt wiele miejsca poświęciłem swoim wrażeniom i snom, więc nie zdążyłem jeszcze przedstawić Pani w całej okazałości tego tryumfu brytyjskiej myśli technicznej.

„Lewiatan” to największy statek pasażerski w historii świata, ustępujący jedynie gigantycznemu „Great Eastern”, który już od dwudziestu lat przemierza fale Atlantyku. Jules Verne, który opisał „Great Eastern” w książce Pływające miasto, nie widział naszego „Lewiatana” – w przeciwnym razie przemianowałby staruszka GE na „pływającą wioskę”. Jego łupina układa na dnie oceanu dwa kable telegraficzne, „Lewiatan” zaś może wziąć na pokład tysiąc ludzi i 10 tysięcy ton ładunku na dodatek. Długość tego plującego ogniem potwora wynosi ponad 600 stóp, szerokość blisko 80. Czy wie Pani, droga Emily, jak buduje się statek? Na początek rozbijają go na płask, czyli rysują w specjalnym budynku, wprost na idealnie gładkiej podłodze, naturalnej wielkości szkic statku. Szkic „Lewiatana” był tak wielki, że przyszło wybudować hangar wielkości pałacu Buckingham!

Nasz cud techniki zaopatrzony jest w dwie maszyny parowe, dwa potężne koła na burtach i gigantyczną śrubę na rufie. Sześć sięgających nieba masztów dźwiga kompletny zestaw żagli, a maksymalna moc maszyn nadaje statkowi prędkość 16 węzłów! Przy jego budowie zastosowano najnowsze rozwiązania konstrukcyjne: podwójne stalowe poszycie, które uratuje statek nawet w razie zderzenia ze skałą; specjalne kile boczne, zmniejszające kołysanie; pełne oświetlenie elektryczne; wodoszczelne grodzie; wielkie chłodnice dla wykorzystanej już pary – i tak dalej, wszystkiego nie sposób wymienić. Całe wielowiekowe doświadczenie odkrywczego i niestrudzonego ludzkiego umysłu zbiegło się w tym dumnym statku, nieustraszenie prującym morskie fale. Wczoraj, zgodnie ze swoim starym zwyczajem, otworzyłem Pismo Święte na przypadkowej stronie i przeżyłem wstrząs – mój wzrok padł na wersy o Lewiatanie, groźnym morskim potworze z Księgi Hioba. Zadrżałem, zrozumiawszy nagle, że mowa w nich bynajmniej nie o wężu morskim, jak dawniej sądzono, ani o kaszalocie, jak utrzymują współcześni racjonaliści – o nie, w Biblii wyraźnie mówi się o tym „Lewiatanie”, który postanowił przenieść mnie z ciemności i strachu do szczęścia i światła. Niech Pani sama osądzi: „Uczyni, że będzie wrzała głębokość morza jako garniec, i uczyni, jako gdy maści kipią. Za nim świecić będzie szcieżka, będzie mu się zdała głębokość jako osiwiała. Nie masz na ziemi mocy która by się mu przyrównać mogła, który uczynion jest, aby się nikogo nie bał. Wszystko wysokie widzi, on jest królem nad wszemi synmi pychy”. Kocioł parowy, kipiące maści – mazut, świecąca ścieżka – kilwater. To przecież oczywiste!

Ogarnęło mnie przerażenie, moja droga Emily. W tych wersach zawarte jest jakieś groźne ostrzeżenie – skierowane albo do mnie osobiście, albo do pasażerów „Lewiatana”, albo do całej ludzkości. Przecież pycha z punktu widzenia Biblii jest naganna.

I jeśli Człowiek ze swoimi mechanicznymi zabawkami „wszystko wysokie widzi”, czy nie grozi to jakąś katastrofą? Czy nie nazbyt pysznimy się swoim bystrym umysłem i sprawnymi rękami? Dokąd niesie nas wszystkich książę pychy? Co nas czeka?

I otworzyłem Pismo, żeby się pomodlić, pierwszy raz od dawien dawna. I przeczytałem: „I zostawią obcym majętności swoje, a groby ich domami ich na wieki. Przybytkami ich od narodu do narodu, nazywali imiona swe w ziemiach swoich. A człowiek, gdy we czci był, nie rozumiał: przyrównany jest bydlętom bezrozumnym i zstał się im podobny. Ta droga ich pogorszenie im”.

Kiedy jednak w przystępie mistycznej trwogi drżącą ręką otworzyłem Biblię po raz trzeci, mój rozpalony wzrok padł na miejsce w Księdze Liczb, gdzie z nużącą buchalteryjną dokładnością wymienia się ofiary składane przez poszczególne rody Izraela. Uspokoiłem się więc, zadzwoniłem srebrnym dzwonkiem i kazałem stewardowi podać gorącą czekoladę.

Luksus panujący w części statku wydzielonej dla przyzwoitego towarzystwa przechodzi wszelkie pojęcie. Pod tym względem „Lewiatan” z całą pewnością nie ma sobie równych. Minęły czasy, kiedy podróżujący do Indii czy Chin tłoczyli się w ciasnych, ciemnych komórkach, siedząc sobie na głowach. Wiesz, moja najdroższa żono, na jak silną cierpię klaustrofobię – ale na „Lewiatanie” czuję się jak na przestronnym brzegu Tamizy. Jest tu wszystko, co potrzebne do zabicia nudy: sala balowa, sala koncertowa, w której odbywają się koncerty muzyki klasycznej, niezła biblioteka. Kajuta pierwszej klasy wyposażeniem nie ustępuje pokojowi w najlepszym londyńskim hotelu. Takich kajut jest na statku sto. Do tego 250 kajut drugiej klasy obliczonych na 600 pasażerów (nie zaglądałem tam, nie znoszę patrzeć na nędzę) i obszerne grodzie towarowe pod pokładem. Ponad 200 osób służby, nie licząc marynarzy i oficerów – stewardzi, kucharze, lokaje, muzycy, pokojówki. Wcale nie żałuję, niech Pani sobie wyobrazi, że nie zabrałem ze sobą Jeremy'ego. Darmozjad wiecznie pchał nos w nie swoje sprawy, a tu punktualnie o jedenastej przychodzi pokojówka, sprząta i wypełnia wszelkie moje polecenia. Dobrze i praktycznie pomyślane. Można też w każdej chwili zadzwonić po lokaja, który pomoże się ubrać, ale uważam, że to zbędne – ubieram się i rozbieram sam. Pod moją nieobecność służbę obowiązuje surowy zakaz wchodzenia do kajuty; wychodząc, przyczepiam do drzwi włos. Boję się szpiegów. Uwierz mi, kochana Emily, to nie statek, lecz prawdziwe miasto, i pełno w nim wszelkiej hołoty

Dane o statku zaczerpnąłem głównie z wypowiedzi oficera Régnier, wielkiego patrioty lokalnego. Nie jest to człowiek sympatyczny, mam w stosunku do niego poważne podejrzenia. Ze wszystkich sił udaje dżentelmena, ale nie ze mną takie sztuczki – każdego kundla wyczuję na odległość. Pragnąc wywrzeć dobre wrażenie, zaprosił mnie do swojej kajuty. Zajrzałem – nie tyle z ciekawości, ile żeby ocenić, jakie niebezpieczeństwo może przedstawiać ten plebejusz (nt… jego powierzchowności patrz mój list z 20 marca). Mizerię wystroju podkreśla pretensja do dobrego smaku (chińskie wazy, indyjskie fajki wodne, paskudny marynistyczny landszafcik na ścianie etc.). Na biurku między mapami i przyrządami nawigacyjnymi portret kobiety w czerni. Podpis po francusku: „Siedmiu stóp pod kilem, najdroższy! Françoise B…”. Zapytałem, czy to czasem nie żona. Okazało się – matka. Wzruszające, ale niczego przecież nie dowodzi. Nadal zamierzam co trzy godziny osobiście kontrolować kurs statku, chociaż muszę w tym celu dwukrotnie wstawać każdej nocy. Dopóki płyniemy Kanałem Sueskim, wydaje się to zbędne, nie chcę jednak odzwyczajać się od sekstansu.

Czasu mam aż za dużo, więc kiedy nie piszę listów, pilnie śledzę targowisko próżności otaczające mnie ze wszystkich stron. W całej tej galerii ludzkich typów zdarzają się przeciekawe osobniki. O niektórych już pisałem; wczoraj zaś w naszym salonie pojawiła się nowa twarz. Proszę sobie tylko wyobrazić – Rosjanin! Niejaki Erast Fandorin. Zna Pani, Emily, mój stosunek do Rosji, tej ohydnej narośli przesłaniającej pół Europy i trzecią część Azji. Rosja grozi rozprzestrzenieniem swojej parodiującej chrześcijaństwo religii oraz swoich barbarzyńskich obyczajów na cały świat i Albion stanowi jedyną przeszkodę na drodze tych nowych Hunów. Gdyby nie zdecydowana pozycja, jaką zajmuje rząd Jej Królewskiej Mości wobec aktualnego kryzysu wschodniego, car Aleksander zagarnąłby swoimi niedźwiedzimi łapami i Bałkany, i…