Tytuł oryginału:

Lesbos, la honte de l’Europe

Redaktor serii:

Przemysław Wielgosz

Redakcja:

Stefan Zgliczyński

Przełożyła:

Karolina Zebrzyńska

Projekt okładki i skład:

Krzysztof Ignasiak / bekarty.pl

Opracowanie e-wydania:

Tłumaczenie powstało we współpracy z Ekologicznym Uniwersytetem Ludowym

© Editions du Seuil 2020

© Instytut Wydawniczy Książka i Prasa 2020

ISBN 978-83-66615-98-4

Instytut Wydawniczy Książka i Prasa

ul. Twarda 60, 00‍-818 Warszawa

tel. 22‍-624‍-17‍-27

redakcja@iwkip.org

monde‍-diplomatique.pl

Co w chwili tej mogłoby być odpowiedzią na straszną uporczywość zbrodni, jeśli nie uporczywość świadectwa?

Albert Camus

Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Motto

5. Przedmowa

6. I

7. II

8. III

9. IV

10. V

11. VI

12. VII

13. VIII

14. IX

15. X

16. XI

17. XII

18. XIII

19. XIV

20. XV

21. XVI

22. XVII

Przedmowa
Peter Stratenwerth

W ciągu ostatnich sześciu lat, do Europy trafiło ponad trzy miliony uchodźców, szukając schronienia i godnego życia. Dla Europy to największy ruch migracyjny związany z konfliktami zbrojnymi od czasów II wojny światowej. Rządzący w Polsce zasadniczo prawie jednogłośnie odmówili przyjęcia uchodźców z Syrii, Palestyny, Jemen, Sudanu, Afganistanu i innych południowych państw, gdzie trwa terror i wojna. „Nikt nas nie zmusi do przyjęcia uciekinierów”, „Są to głównie migranci ekonomiczni, którzy szukają łatwego i lepszego zarobku”, „Wśród uchodźców są terroryści islamscy, które znienawidzą naszych wartości”. Taką narracje słyszeliśmy codziennie w publicznych mediach. Wiele wskazuje na to, że ostanie trzy dekady to najlepsze lata dla Polski od wielu pokoleń. Nic dziwnego, że nikt nie chce, by ktoś stanął na drodze do dalszego sukcesu i dobrobytu, a najmniej, żeby to byli migranci z obcych i oddalonych nam kultur.

Uważam jednak, że każdy obywatel kraju dobrobytu powinien przeczytać raport Jeana Zieglera. Być może zaświta w głowach niektórych z nas, że budowa stabilizacji, wolności i pokoju przez oddzielanie i zamykanie się przed innymi, potrzebującymi, może być strategią na kruchych podstawach i nie prowadzi do długotrwałych efektów.

Wiele się mówi o bohaterach, którym Polska zawdzięcza odzyskaną wolność. Myślę że ci bohaterowie oczekiwaliby od nas więcej, niż czynimy obecnie, by chronić prześladowanych. Gdyby do nas wrócili, byłoby nam wstyd.

I

W maju 2019 r.[1] przyjechałem na Lesbos w charakterze wiceprzewodniczącego Komitetu Doradczego Rady Praw Człowieka ONZ, ale urok tej wyspy odkryłem z zachwytem 40 lat wcześniej.

Zawdzięczam to jednemu z moich najsympatyczniejszych i najinteligentniejszych kolegów z genewskiego uniwersytetu – Steliosowi Kamnarokosowi. Jego ojciec, człowiek korpulentny, towarzyski, dowcipny i bezgranicznie gościnny, był księdzem prawosławnym Mityleny. W porcie i w miejscowych kawiarniach nazywano go czule „papą Dimitrim”. To on pokazał mi cud natury, jakim jest Lesbos.

Sam Stelios zrobił podziwu godną karierę w dyplomacji; przez 9 lat był najbardziej wpływowym doradcą prezydenta Karolosa Papuliasa ds. polityki zagranicznej.

Obecnie spędza niespokojną emeryturę w Atenach, oburzony losem, jaki kraje członkowskie Unii Europejskiej zgotowały Grecji.

Podczas misji oenzetowskiej w 2019 r. moim oczom ponownie ukazały się piaszczyste i kamieniste wybrzeża oraz góry o szczytach sięgających tysiąca metrów wysokości.

Linia brzegowa wyspy naznaczona jest niezliczonymi zatoczkami. Lesbos – ojczyzna poetki Safony (VI-VII w. p.n.e.) – zawdzięcza swe miano „Szmaragdowej Wyspy” turkusowej barwie otaczających wód. Jej zbudowana na wzór amfiteatru stolica – Mitylena – liczy obecnie 50 tys. mieszkańców, a więc niemal połowę ludności wyspy i już w czasach antycznych stanowiła niezmiernie aktywne centrum kulturalne i handlowe. Świadectwa z owych czasów[2] dowodzą piękna i potęgi miasta, podobnie jak ruiny wielkiego amfiteatru powstałego za rządów cesarza Trajana. Strabon uważał Mitylenę za „największe miasto swych czasów” – nad wschodnią częścią miasta wciąż góruje bizantyjska twierdza, która została wzniesiona przez architektów cesarza Justyniana, a następnie odbudowana i wzmocniona w XV w. przez budowniczych genueńskiej rodziny Gattilusich, przepędzonych później przez Turków osmańskich.

Kolorowe chaty rybackie, kołysząca palmami morska bryza; gdzie nie sięgnąć wzrokiem, kwiaty. Pola uprawne przecinające surowy górski krajobraz. 11 milionów drzew oliwnych i 3 miliony piniowych sosen, porastających wzgórza i równiny. Jedną z najbardziej spektakularnych atrakcji wyspy jest olbrzymi las skamieniałych drzew mamucich, powstały przez 20 milionami lat na skutek wybuchu wulkanu. Z powierzchnią niemal 1,7 tys. kilometrów kwadratowych i linią brzegową liczącą 320 kilometrów Lesbos stanowi największą wyspę basenu Morza Egejskiego.

W maju 2019 r. ponownie ujrzałem jej oszałamiające piękno, niezmienione w stosunku do tego, co zachowałem w pamięci przez cały ten czas.

Cztery lata wcześniej, w kwietniu 2015 r., w wyniku porozumienia zawartego między Komisją Europejską a rządem Grecji na pięciu wyspach Morza Egejskiego położonych najbliżej Azji Mniejszej, a więc na Lesbos, Kos, Leros, Samos i Chios utworzono tzw. hotspoty – ośrodki przyjęć dla tysięcy uchodźców z Syrii, Iraku, Afganistanu, ale też Pakistanu, czy Afryki Subsaharyjskiej, usiłujących dotrzeć do greckich wybrzeży w ucieczce przed wojną, torturami i zniszczeniem.

Kierują się oni nadzieją, że uda im się dostać z wysp na kontynent i stąd przez Bałkany dotrzeć do środkowej i północnej Europy.

Oficjalnie owe hotspoty noszą nazwę first reception facilities, pierwsze obiekty recepcyjne. Ich funkcjonowanie jest regulowane przez dwa dokumenty europejskie i jedną ustawę grecką.

Teksty normatywne Unii Europejskiej to z jednej strony dyrektywa z maja 2015 r. zatytułowana Europejski program w zakresie migracji, z drugiej zaś rezolucja Parlamentu Europejskiego zatytułowana Hotspoty na granicach zewnętrznych UE. Ustawa grecka ma numer 4357 i pochodzi z roku 2016.

Parlament Europejski definiuje je w następujący sposób: „Ich celem jest koordynowanie współpracy między agencjami UE a lokalnymi urzędami, wspieranie ich pracy na rzecz przestrzegania prawa unijnego i szybkiej identyfikacji, rejestracji i pobieraniu odcisków palców osób ubiegających się o azyl. Na chwilę obecną jedynymi krajami członkowskimi, w których zastosowana została koncepcja hotspotów są Włochy i Grecja. Pozostałe państwa członkowskie również mogą korzystać z koncepcji takich ośrodków, o ile złożą odpowiednie wnioski lub też w przypadku, gdy Komisja uzna, że kraje te wymagają dodatkowego wsparcia”.

W listopadzie 2019 r. Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR) szacował liczbę uchodźców przebywających w hotspotach na Morzu Egejskim na 39 tys. osób. Niemal dwie trzecie z nich stanowiły kobiety i dzieci. Jako że obozy te zostały przygotowane z myślą o 6,4 tys. osobach, są one rozpaczliwie przepełnione[3].

Choć europejskie podmioty (lub finansowane przez UE tureckie i greckie instancje) nieustannie organizują „polowania” na uchodźców na pełnym morzu, niezliczone pontony i wszelkiego rodzaju łodzie dniem i nocą wysadzają kolejnych uchodźców u brzegów Lesbos i sąsiednich wysp. Poszarpana linia brzegowa skutecznie uniemożliwia ich powstrzymywanie.

Każdego ranka uzbrojeni greccy funkcjonariusze policji kontrolują wybrzeża. Ujmują uchodźców, którzy nie są w stanie skutecznie ukrywać się między skałami, i zakuwają ich w kajdanki – choć niejednokrotnie mają do czynienia z dziećmi. Wszyscy odnalezieni są wsadzani do dużych niebieskich autobusów i przewożeni do Morii, obozu położonego na obrzeżach niewielkiej wioski pod Mityleną. Przemoczeni, wygłodzeni i przerażeni uchodźcy czekają tam na przesłuchania, prowadzone zwykle przez urzędników reprezentujących trzy różne unijne instytucje.

Pierwszą z nich jest FRONTEX (skrót od frontières extérieures, granice zewnętrzne) – pełna nazwa oficjalna to Europejska Agencja Straży Granicznej i Przybrzeżnej. Powstała ona w 2004 r., a jej siedziba mieści się w Warszawie. Zadaniem jej policjantów delegowanych z Danii, Francji, Bułgarii, Niemiec itd. jest zwalczanie przestępczości transgranicznej i międzynarodowego handlu ludźmi. Dzięki przesłuchaniom uchodźców mogą oni pozyskiwać cenne informacje o tożsamości przemytników, ich miejscach pobytu i sieciach kontaktów.

Swoje własne surowe przesłuchania przeprowadzają również funkcjonariusze służb specjalnych i agenci EUROPOLU, wywodzący się z 28 państw członkowskich Unii. Ich zadaniem jest przede wszystkim demaskowanie i ujmowanie terrorystów, którzy potencjalnie mogą ukrywać się wśród uchodźców. Niebezpieczeństwo to jest jak najbardziej realne – dwóch sprawców zamachów w paryskim klubie Bataclan dotarło do Europy 13 listopada 2015 r. w charakterze uchodźców.

I wreszcie trzecia agencja UE mocno zaangażowana na tym etapie to powstały w 2011 r. Europejski Urząd Wsparcia w dziedzinie Azylu (EASO) z siedzibą na Malcie.

EASO przeprowadza pierwszy wywiad z osobami ubiegającymi się o azyl, identyfikując w pierwszej kolejności tych, którzy nie mają żadnych szans na jego otrzymanie i odsyłając ich z powrotem. Pozostali kierowani są do Greckiej Służby Azylowej.

Na papierze rola organizacji unijnych – a więc jej konkretnych przedstawicieli – ogranicza się do wspierania greckich władz. W rzeczywistości jednak to oni stanowią prawo dzięki temu, że zajmują stanowiska w strategicznych instytucjach. Warto również pamiętać, że zarówno greccy policjanci, jak i strażnicy wybrzeża w Grecji i Turcji są opłacani ze środków unijnych. Urzędnicy ateńskiego Ministerstwa Migracji, greccy policjanci, personel wykonawczy, straż wybrzeża i oficerowie greckiej armii są w Morii i w pozostałych hotspotach niczym innym jak unijnymi chłopcami na posyłki.

Podczas dokładniejszego przeglądania Europejskiego programu w zakresie migracji warto zwrócić uwagę na uderzającą sprzeczność: Komisja Europejska zdaje się być obsesyjnie skupiona na układzie z Schengen, który jak wiadomo znosi kontrole na wewnętrznych granicach Unii. Swobodny przepływ towarów, kapitału (bez żadnych ograniczeń) oraz osób (z pewnymi ograniczeniami) stanowi podstawę funkcjonowania wspólnego rynku. Ale strefa Schengen ma szansę istnieć tylko wówczas, gdy zewnętrzne granice Unii będą ściśle kontrolowane i monitorowane. Zadanie to jest powierzone agentom FRONTEX-u, greckiej i tureckiej marynarce, greckiej policji i jej tajnym służbom oraz innym europejskim agencjom. Wszelkie działania związane z hotspotami i interwencje na morzu oraz w obrębie wód terytorialnych są podporządkowane jednemu bezwzględnemu nakazowi: ochronie Europy przed falą uchodźców.

Uchodźcy, którzy w 2019 r. – a więc w czasie mojej misji – przebywali zamknięci w Morii lub tłoczyli się w okolicznych gajach oliwnych, przekształconych w ogromny podobóz zwany zresztą potocznie „Gajem Oliwnym”, reprezentowali 58 narodowości. Stanowcza większość z nich pochodzi z Syrii, Afganistanu, Iraku, Iranu i Sudanu. Są to zwykle przedstawiciele klasy średniej – nauczyciele, inżynierowie, przedsiębiorcy, handlowcy, byli urzędnicy, pracownicy biurowi, rzemieślnicy, itp. Rolników i rodzin wywodzących się z klasy robotniczej jest znacząco mniej. Ma to zapewne związek z faktem, że aby uciec z wioski czy miasta, potrzebne są środki na transport oraz na łapówki dla strażników granicznych, policjantów i przemytników.

W znaczącej większości są to ludzie uciekający z państw ogarniętych wojną i terrorem, a więc miejsc, gdzie nie funkcjonuje już normalne życie: dentysta, przedsiębiorca, emerytowany urzędnik, handlowiec czy rzemieślnik nie jest w stanie sprzedać swojego mieszkania czy firmy, ponieważ jego rodzinne miasto wraz z całą infrastrukturą zostało zrównane z ziemią przez bomby i granaty artyleryjskie. Żaden właściciel nie sprzeda obecnie ani skrawka ziemi w syryjskiej prowincji Idlib, w afgańskim regionie Kandaharu czy na irackiej równinie Niniwy, bo nie znajdzie na niego kupca. Uciekając, uchodźcy zabierają ze sobą wszystkie swoje oszczędności, które bardzo szybko topnieją w drodze.

Większość uchodźców, którzy docierają do wybrzeży Lesbos, nie ma przy sobie żadnych środków finansowych. Cały ich dobytek ogranicza się najczęściej do brudnych ubrań, które mają na sobie, kilku zdjęć rodziny i często niezbędnego do przetrwania telefonu komórkowego.

Po zarejestrowaniu przez grecką policję uchodźcy otrzymują tzw. kartę rejestracyjną, która upoważnia ich do znalezienia miejsca do spania, ustawienia się w kolejce po wydawane jedzenie oraz korzystania z toalet i prysznicy. Ale oficjalny obóz jest rozpaczliwie przeciążony, z związku z czym od miesięcy letnich 2019 r. wszyscy nowoprzybyli są lokowani w tzw. nieoficjalnym obozie położonym między gajami oliwnymi.

Policjanci wręczają im plastikowe plandeki i trochę narzędzi – łopaty i siekiery – by mogli równać ziemię. W oliwnym gaju uchodźcy sami muszą budować dla siebie schronienie.

Karta rejestracyjna uprawnia również właściciela do otrzymywania niewielkiej sumy pieniędzy, wypłacanej miesięcznie przez Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców. Obliczenie wypłacanej kwoty jest jednak trudne: jej limit wynosi 550 euro na rodzinę. Afgańczycy, Syryjczycy, Irakijczycy i Bahrajńczycy uciekają jednak najczęściej wraz z licznymi krewnymi – z ojcami, matkami, dziadkami, dziećmi z różnych pokoleń. Dzielenie 550 euro na 16 czy 18 osób mija się właściwie z celem.

Z tej kwoty uchodźcy muszą opłacić wszelkie zakupy: butelki z wodą, lekarstwa, mleko dla dzieci, ubrania na zmianę, buty, środki higieniczne (mydło itp.).

Dotychczas w serii Biblioteka Le Monde diplomatique ukazały się:

Étienne Balibar Filozofia Marksa

Samir Amin Wirus liberalizmu

Jacques Ranciére Nienawiść do demokracji

Stefan Zgliczyński Antysemityzm po polsku

David Harvey Neoliberalizm. Historia katastrofy

Michel Warschawski Izrael i polityka planowego zniszczenia

Andrzej Witkowicz Wokół terroru białego i czerwonego 1917‍-1923

Carlos Antonio Aguirre Rojas Ameryka Łacińska na rozdrożu

Patrick Artus, Marie‍-Paule Virard Wielki kryzys globalizacji

Alain Bihr Nowomowa neoliberalna

Loïc Wacquant Więzienia nędzy

Mike Davis Planeta Slumsów

Ladislau Dowbor Demokracja ekonomiczna

Deborah Johnston, Alfredo Saad‍-Filho (red.) Neoliberalizm przed trybunałem

Beverly J. Silver Globalny proletariat

Stefan Zgliczyński Hańba iracka

Vincent Geisser Nowa islamofobia

Urs Marti Niedotrzymana obietnica demokracji

Daniel Bensaid Wywłaszczeni

Ben White Apartheid izraelski

Jane Hardy Nowy polski kapitalizm

Norman G. Finkelstein Gaza – o jedną masakrę za daleko

Jean Ziegler Nienawiść do Zachodu

Jan Kurowicki Estetyczność środowiska naturalnego

Walden Bello Wojny żywnościowe

Enzo Traverso Europejskie korzenie przemocy nazistowskiej

Michel Husson Kapitalizm bez znieczulenia

Judith Butler Ramy wojny

Susan George Czyj kryzys, czyja odpowiedź

Pierre Macherey Siła norm

Jean Ziegler Imperium hańby

Anna Baumgart Zdobywcy słońca / Andrzej Turowski Parowóz dziejów

François Chesnais Bezprawne długi

Giorgio Agamben, Alain Badiou, Daniel Bensaid, Jean-Luc Nancy, Wendy Brown, Jacques Ranciere, Kristin Ross, Slavoj Žižek Co dalej z demokracją?

Dorota Sajewska Pod okupacją mediów

Andrzej Turowski Sztuka, która wznieca niepokój

Luis Martinez Andrade Ameryka Łacińska. Religia bez odkupienia

Jan Toporowski Dlaczego gospodarka światowa potrzebuje krachu finansowego

Zbigniew Taranienko Alchemia obrazu. Rozmowy ze Stanisławem Fijałkowskim

Eric Toussaint, Damien Millet Kryzys zadłużenia i jak z niego wyjść.

Audyt. Anulowanie. Alternatywa polityczna

Tadeusz Kowalik Róża Luksemburg. Teoria akumulacji i imperializmu

Zofia Nawrocka, Paulina, Julia, Magda, Anna, Weronika Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu

Tomasz Rafał Wiśniewski Podmiot i wolność. Dziedzictwo heglowskie i jego wrogowie

Jean Ziegler Geopolityka głodu

Przemysław Wielgosz (red.) Koniec Europy jaką znamy

Mona Chollet Tyrania rzeczywistości

John Bellamy Foster, Robert McChesney Kryzys bez końca

Leokadia Oręziak OFE katastrofa prywatyzacji emerytur w Polsce

Jarosław Urbański Prekariat i nowa walka klas

Ku Afryce. Poznawać. Działać. Dzielić się

Enzo Traverso Historia jako pole bitwy

Andrzej Szahaj Kapitalizm drobnego druku

Agnieszka Minich-Scholz Marian Minich – pod wiatr

Marian Minich Wspomnienia wojenne / Szalona galeria

Stanisław Rainko Marks. Dwie filozofie

Emir Sader Kret Rewolucji

Tadeusz Klementewicz Stawka większa niż rynek. U źródeł stagnacji kapitalizmu bez granic

Gilbert Rist Urojenia ekonomii

Jan Borowicz Nagość i mundur. Ciało w filmie Trzeciej Rzeszy

Andrzej Szahaj Inny kapitalizm jest możliwy

Jarosław Pietrzak Smutki tropików. Współczesne kino Ameryki Łacińskiej jako kino polityczne

Ralf Fücks Zielona rewolucja

David Harvey Przestrzenie globalnego kapitalizmu

Janina Petelczyc, Marek Cichy (red.) Brazylia, kraj przyszłości?

Konrad Pędziwiatr (red.) Na Zachodnim Brzegu bez zmian

Richard Shusterman Myślenie ciała. Eseje z zakresu somaestetyki

Michał Siermiński Dekada przełomu. Polska lewica opozycyjna 1968-1980.

Jean Ziegler Szwajcaria, złoto i ofiary

Ilan Pappé Czystki etniczne w Palestynie

Łukasz Drozda Uszlachetniając przestrzeń. Jak działa gentryfikacja i jak się ją mierzy

Przemysław Witkowski Chwała supermanom. Ideologia a popkultura

Ewa Majewska Tramwaj zwany uznaniem. Feminizm i solidarność po neoliberalizmie

Ladislau Dowbor Co to za gra? Nowe podejścia do ekonomii

Paweł Mościcki Migawki z tradycji uciśnionych

Ulrike Guérot Dlaczego Europa musi stać się republiką! Utopia polityczna

Waldemar Kuligowski i Agata Stanisz Ruchome modernizacje. Między Autostradą Wolności a „starą dwójką”

Dariusz Stoll Płynna nowoczesność a neoliberalizm. Wokół myśli Zygmunta Baumana

Agata Adamiecka-Sitek, Dorota Sajewska, Dorota Sosnowska (red.) Robotnik. Performanse pamięci

Jan Toporowski Kredyt i krach

Katarzyna Bielińska-Kowalewska (red.) Filozofia i ruchy społeczne

Andrzej Szahaj Neoliberalizm, turbokapitalizm, kryzys

Róża Luksemburg O rewolucji 1905, 1917

Grzegorz Konat, Przemysław Wielgosz (red.) Realny kapitalizm. Wokół teorii kapitału monopolistycznego

Ewa Majewska Kontrpubliczności ludowe i feministyczne. Wczesna „Solidarność” i Czarne Protesty

Ugo Bardi Wydobycie. Jak poszukiwanie bogactw mineralnych pustoszy naszą planetę

Noam Chomsky Siła i opinia

Jan Ratuszniak Nowa kobieta. Aleksandra Kołłontaj

Andrzej Szahaj Kapitalizm wyczerpania?

Katarzyna Duda Kiedyś tu było życie teraz jest tylko bieda. O ofiarach polskiej transformacji

Przemysław Czapliński, Joanna B. Bednarek, Dawid Gostyński (red.) O jeden las za daleko. Demokracja, kapitalizm i nieposłuszeństwo ekologiczne w Polsce

Michel Husson Jak zerwać z kapitalizmem

Enzo Traverso Nowe oblicza faszyzmu

Holger Politt, Przemysław Wielgosz (red.) Karol Marks. O kwestii polskiej

Mark Fisher Realizm kapitalistyczny

Zbigniew Marcin Kowalewski Rap. Między Malcolmem X a subkulturą gangową. Naród Islamu w czarnej Ameryce

W przygotowaniu:

Jean Ziegler Kapitalizm tłumaczony mojej wnuczce

Samir Amin Prawo wartości zglobalizowanej

Jean Ziegler Drogi nadziei

Jacek Drozda Echa innych rewolucji. Od Muhammada Alego do Japońskiej Armii Czerwonej

Saul Newman Postanarchizm

Enzo Traverso Melancholia lewicy

Éric Toussaint System zadłużenia

Michał Siermiński Pęknięta „Solidarność”

[1] Dwie ważne europejskie organizacje pozarządowe udzieliły mi pomocy przy organizacji mojej misji. Mam w związku z tym dług wdzięczności wobec Thomasa Gebauera i Ramony Lenz z organizacji medico international oraz Karla Koppa z Pro Asyl.

[2] Cyceron, Witruwiusz.

[3] Por. Amnesty International, Les camps inhumains et surpeuplés doivent être fermés immédiatement, Londyn, styczeń 2019.