SPIS TREŚCI

Wstęp

Debata I. LEM oczami dokumentalisty

Debata II. LEM na żywo

Debata III. LEM i polszczyzna

Debata IV. LEM na małym i dużym ekranie

Debata V. LEM jako eksplorator kosmosu

Debata VI. LEM jako wizjoner

Debata VII. LEM jako diagnosta

Debata VIII. LEM w literaturze polskiej

Debata IX-A. LEM jako ojciec polskiej fantastyki

Debata IX-B. LEM w oczach rywala

Debata X. LEM w przekładach

Debata XI. LEM Session

Przypisy

Wstęp

Jedno z największych oczekiwań czy marzeń Stanisława Lema, które nosił głęboko pod sercem, więc „wysypywało się” z niego przy rozmaitych okazjach, można w skrócie opisać następująco: oto światowej sławy uczeni różnych dyscyplin, szczególnie reprezentanci nauk ścisłych, czytają jego książki i dochodzą do wniosku, że na podkrakowskim osiedlu Kliny mieszka genialny samouk, który raz po raz wyprzedza ich badania i trafnie przewiduje rozwój wydarzeń na świecie, więc ogłaszają, że należy uważnie studiować jego dzieła, bo to pozwoli uchronić ludzkość przed nieszczęściami czy wręcz upadkiem.

Ponieważ nawet genialność lepiej prezentuje się w stroju skromności, brzmi to niezbyt fortunnie. Ale tego typu myśli Lem wypowiadał na tyle często, że trudno je uznać tylko za rodzaj prowokacji lub żartu, do których pisarz miał skądinąd skłonność. W Tako rzecze… Lem dowodził:

Jeśli założyć, że jestem duchem pierwszej klasy, to powinny się mną zajmować duchy tej samej klasy. Natomiast osoby, które brały się za moją twórczość, zawsze ściągały mnie w dół. Jeśli więc ktoś pasjonował się Lemem, zaraz potem okazywało się, że jego frapują przede wszystkim latające talerze, a literatura znajduje się na czwartym planie. […] Czy ktoś napisał u nas, że Lem proponuje pewne wizje, które są w literaturze na skalę światową pierwsze, i z tego tytułu należy do grona największych duchów drugiej połowy dwudziestego wieku? A takie rzeczy pisano o mnie na przykład w Ameryce[1].

Nie jest to odosobniona pretensja. Podobne skargi wyrywały się Lemowi często, co widać w Świecie na krawędzi[2], w czternastogodzinnym zapisie filmowym przygotowanym przez Adama Ustynowicza dla BBC[3], w około dwustustronicowych rozmowach z Adamem Makowskim[4], w wywiadach z Markiem Oramusem[5] oraz zapewne w wielu wypowiedziach prasowych. Niekiedy Lem formułował je wprost, jak w przytoczonym fragmencie, niekiedy w bardziej zawoalowany sposób, ale uczucie niedocenienia to motyw, który się powtarza. Można powiedzieć, że tkwiło ono w pisarzu jak drzazga.

Tymczasem już w latach sześćdziesiątych koncepcje Lema stały się przedmiotem zainteresowania ośrodków naukowych. Pierwszym tego przejawem była dyskusja elity polskich filozofów zorganizowana po opublikowaniu Summy technologiae (1964) w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN; poświęcono jej dużą część podwójnego numeru „Studiów Filozoficznych” (1965, nr 2/3). Równie ważną rolę odegrała późniejsza o pięć lat debata wokół Filozofii przypadku (1968) w Instytucie Badań Literackich PAN z udziałem czołówki polskiego literaturoznawstwa; jej zapis ukazał się na łamach „Pamiętnika Literackiego” (1971, z. 1). Lem brał udział w obu wydarzeniach i – nawet naciskany – znakomicie sobie radził w konfrontacji z uczonymi gremiami. Wypada dodać, że takiej kanonizacji w środowisku humanistycznym nie dostąpił wcześniej żaden polski pisarz. Jak więc widzimy, nie było tak, że twórczością Lema interesowali się tylko tropiciele UFO.

Lemowi najbardziej jednak zależało na tym, żeby jego kompetencje docenili przedstawiciele nauk ścisłych. Dlatego tak ważny, a zarazem symboliczny, był dla niego moment, gdy zaproszono go – jako jedynego nienaukowca – na pierwszą amerykańsko-radziecką konferencję na temat łączności kosmicznej, która odbyła się w 1971 roku w armeńskim obserwatorium astronomicznym w Biurakanie w ramach międzynarodowego superprogramu Communication with Extraterrestrial Intelligence (CETI). Zgromadziła ona tuzów światowej fizyki, astronomii i astrofizyki, w tym laureatów Nagrody Nobla. Jak wiemy, Lem do nich nie dołączył, tylko wysłał referat, bo Polska Akademia Nauk zadbała, by zaproszenie dotarło do niego zbyt późno. Podobnie zresztą postąpiła, kiedy w Niemczech organizowano sympozjum naukowe poświęcone Heglowi. To skądinąd ulubione przykłady pisarza na to, jak lekceważono go w polskich środowiskach badawczych. Tymczasem było pewnie tak jak w życiu: raz okazano mu dowód uznania, a raz potraktowano jak ciało obce. Lem nie umiał tego jednak zapomnieć. Nic więc dziwnego, że często powoływał się na wyrazy estymy ze strony zagranicznych uczonych, szczególnie na przyjaźń gigantów radzieckiej fizyki i astrofizyki, takich jak Siergiej Korolow, twórca sowieckiego programu kosmicznego, Iosif Szkłowski, guru radzieckiej astrofizyki, Nikołaj Kardaszow, dyrektor Instytutu Badań Kosmicznych Akademii Nauk ZSRR w Moskwie, czy Piotr Kapica i Ilja Frank, laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki. Równie bliskie i zażyłe związki łączyły go z radzieckimi kosmonautami Borisem Jegorowem i Konstantinem Fieoktistowem (Woschod 1) oraz Władimirem Komarowem (Woschod 1 i Sojuz 1). Opowiadając o entuzjastycznych i tłumnych przyjęciach w instytutach badawczych w Moskwie, Charkowie czy Petersburgu, odzwierciedlających jego pozycję w prawdziwym świecie naukowym, pisarz rekompensował sobie brak zainteresowania uczonych w kraju. Z życzliwym stosunkiem spotykał się jednak i po drugiej stronie Europy, na przykład ze strony Sebastiana von Hoernera z Niemiec, z którym prowadził regularną korespondencję na tematy fachowe. Ambicję Lema bez wątpienia połechtał też naukowy workshop Project Instrat, zorganizowany w 1983 roku na Freie Universität w Berlinie Zachodnim. Lem opisał go następująco:

Niemcy są niezwykle solidni, więc […] wszystkie moje prace dostępne w języku niemieckim (dziewięćdziesiąt procent tego, co napisałem) poddali analizie komputerowej i sporządzili kolosalny wyciąg całości. Dyskusja wykazała […], że znaczna większość moich koncepcji zdaje się znajdować potwierdzenie w dalszym rozwoju tych gałęzi nauki, których wałkowanie w połowie lat sześćdziesiątych wydawało się jeszcze fantastycznym majaczeniem. Część koncepcji jest już urzeczywistniana, część jest tego bliska, a jeszcze część przeszła ze sfery fantazjowania w sferę hipotez[6].

Tego typu konfrontacje twórczości Lema (oraz jego samego) ze specjalistami wielu dziedzin potwierdzały scjentyczny fundament jego artystycznych wizji, a zarazem ich zdolność do promieniowania na naukę. Ale sam pisarz nie czuł się usatysfakcjonowany. W połowie lat osiemdziesiątych skarżył się, że kompetentni znawcy, „omawiając wydarzenia literackie ostatnich trzydziestu, czterdziestu lat, jego nazwiska nie wymieniają”. Oto jak to wyjaśniał:

paradygmatyka mojej twórczości nie idzie ani od romantyzmu, ani pozytywizmu, ale od tego, co jest dwudziestowiecznym dorobkiem myślowym ludzkości. […] Aby dokopać się do rzeczy, o których pisałem, trzeba być podkształconym w tych kwestiach. [A] wszyscy krytycy nadający w kraju ton życiu literackiemu są polonistami. Przynajmniej ogromna większość. Tymczasem ja jestem z innej parafii. […] Kiedy [więc] przychodzi ktoś i powiada, że obwieści rzeczy, o których nie było wiadomo, a które mogą być ważne dla losów świata, lecz trzeba będzie się do ich odbioru porządnie podkształcić, to zaraz przyjmuje się to na bagnety[7].

Nawet jeśli twórczością Lema zajmowali się uznani hommes de plume, krytycy i życzliwi literaturoznawcy, to zdaniem pisarza brakowało im merytorycznego przygotowania, by dotrzeć do tego, co jest istotą sprawy, a nie literacką obudową czy artystyczną formą:

krytycy zorientowani w problematyce scjentycznej są w skali globu do policzenia na palcach obu rąk. Ludzie znający się na krytyce literackiej i sprawach współczesnej nauki są dość rzadkimi wypadkami. A nie znając się na tych sprawach, nie można pisać o moich książkach z większym sensem, bo skąd ignorant ma wiedzieć, które koncepcje są moją własnością, które są ekstrapolacją, a które wyciąganiem ostatecznych wniosków z faktycznych ustaleń nauki. Trudno, aby ktoś, kto tego nie studiował, a co gorsza, kogo ta problematyka wcale nie fascynuje, uważał, że to jest coś innego niż wdzięczne bajanie lub bujanie gości[8].

Jeśli więc trafi się czasem ten czy ów życzliwy recenzent, rozumował Lem, trudno czerpać z tego przesadną satysfakcję: wybitnego muzyka nie pocieszą komplementy znajomego fryzjera, filozofa nie zadowoli podziw pielęgniarki, a matematycznego geniusza – estyma popularnego poety. Jakkolwiek godne szacunku byłyby ich profesje oraz inteligencja, nie mają oni narzędzi, by oceniać jakość pracy swych idoli, bo nie stosują miar i kryteriów właściwych ich dyscyplinom, tylko zwykły gust lub życzliwe wyobrażenie. Dlatego Lem mówił jasno:

nie satysfakcjonuje mnie żadna […] obfitość laurów, które się na mnie wkłada, lecz to, czy wieńczą mnie nimi osoby, które uważam za kompetentne. Zwracam uwagę na to, czy są to gołosłowne pochwały, […] czy też wypowiedzi osób zorientowanych w problematyce. Przyjemnie zaskoczony jestem dopiero wtedy, gdy jakiś specjalista, pracujący na najbardziej wysforowanym froncie konkretnych badań, powiada, że Lem pisał dwadzieścia lat temu o sprawach, które dziś są tematem zaciekłych dyskusji w obrębie najnowszych osiągnięć nauki[9].

Zwróćmy uwagę, jak wciąż powraca u Lema ta sama myśl: jest on prekursorem, wyprzedza swoje czasy, ale jego wkładu w prognozowanie rozwoju myśli naukowej nie dostrzegają ci, którzy z racji swojego zawodu powinni być tym żywo zainteresowani. Lem czuje się rozgoryczony, że nikt nie respektuje jego praw autorskich do wygłaszanych koncepcji, bo stale są one wpisywane w rubrykę „literatura” (co gorzej, „fantastyczna”), nie zaś „nauka”, w związku z czym nie mogą być w pełni rozpoznane i docenione, nie stają się przedmiotem debaty czy choćby uwagi. Tymczasem w jego przekonaniu tezy, które głosi, dotyczą istotnych interesów ludzkości, jej szans i niebezpieczeństw rozwojowych, a nawet zagrożeń jej istnienia.

Oczywiście mówimy tu o głębokim, uwewnętrznionym przekonaniu autora, że jest przez świat nauki ignorowany, a nie o tym, jaka jest obiektywna prawda, bo nie mamy narzędzi do jej weryfikacji. Nie wdając się zatem w niuansowanie, powiedzmy, że Lem czuł się jak dwudziestowieczny prorok, którego nikt nie słucha, podczas gdy on ma światu do objawienia rzeczy ważne, być może najistotniejsze – dotyczące przyszłości planety i jej mieszkańców. Mówił o tym zresztą dość otwarcie:

ja z latami zacząłem mieć poczucie misji. Misji w tym sensie, że przyszedłem, aby pewne rzeczy powiedzieć, ludzie mają tego wysłuchać, a następnie świat ma być… może nie zbawiony i poprawiony, ale jednak, że się do ogólnej poprawy świata przyczynię.

Potem okazało się, że niczego nie można ani w Polsce, ani na świecie poprawić, a co więcej, wcale nie jest tak, że wszyscy ludzie, chodząc po ulicy […], mamroczą pod nosem ważniejsze ustępy moich książek. Oczywiście uroszczenie takie świadczy o obłędzie lub jakiejś innej formie manii wielkości […]. Nie o to chodzi. Lecz faktem jest, że jeśli przedstawiałem pewne rzeczy, to widać moja podświadomość oczekiwała, że zostaną one zakonotowane i przyjęte do wiadomości. […] Prawdopodobnie oczekiwałem tego co […] filozof Chloryan Teorycy Klapostoł [z Cyberiady], który przez siedemdziesiąt lat genialne prawdy obwieszcza, ale pies z kulawą nogą nie zwraca na to uwagi. Jest to niewątpliwie autoportret z dużą domieszką kwasu[10].

Z ulgą dostrzegamy, że Lem mówi to z lekką autoironią, nie zmienia to jednak faktu, że istotnie żywi żal do świata, iż głębi jego książek oraz przenikliwości zawartych w nich diagnoz nie dostrzega prawie nikt (co było skądinąd sporą przesadą), a czytelnicy i krytyka traktują jego dzieła jak sztampowe czytadła SF (co również nie było normą). Tymczasem stosunek Lema do tego gatunku był pełen lekceważenia, co przypłacił on skreśleniem z listy stowarzyszenia Science Fiction Writers of America (którego był członkiem honorowym). Mimo to jednak praktycznie do końca życia był pozycjonowany jako typowy, choć ambitny przedstawiciel SF, a mało kto łączył go z cywilizacyjną diagnostyką czy z naukoznawstwem. Nie mogąc tego znieść, Lem wykrzykiwał: „Gwałtu, jestem pisarzem, który w młodości napisał parę głupich powieści science fiction, a potem, widząc, że to jest nic niewarte, zaczął się gwałtownie oddalać w inne rejony, ale wszyscy go wciąż do tej studni spychają”[11]. Można więc mówić o życiowej pułapce: po pierwsze, Lem został przyporządkowany do kategorii zjawisk kulturowych, z którymi się nie identyfikował (co sprzyjało stereotypizacji odbioru jego twórczości); po drugie, krytycy uparcie ignorowali przemiany modelu jego prozy oraz jej rosnące nasycenie pierwiastkiem naukowym; po trzecie, środowisko uczonych, na których szacunku i uwadze zależało Lemowi szczególnie, doceniało go jako pisarza, ale wpisane w jego prozę i eseistykę koncepcje traktowało z pobłażliwością jako rodzaj fantazji ubranych w scjentyczny kostium.

Lem słusznie skarżył się na to, że jego diagnozy, prognozy, lęki i ostrzeżenia trafiają w próżnię: fascynują się nimi jedynie zjadacze literackiej fikcji, natomiast nie chcą podjąć poważnego dialogu uczeni – w tym także prognostycy[12].

Tymczasem Lem faktycznie był umysłem genialnym (co rozpoznano już w jego latach szkolnych), a w latach pięćdziesiątych zdobył tak ogromną wiedzę na wielu polach nauki, że w ciągu kolejnej dekady znalazł się w gronie największych umysłów swojego kraju, ale miał to szczęście i nieszczęście zarazem, że wybrał drogę literacką i swój wizerunek publiczny oraz ogromną popularność zawdzięczał powieściom fantastycznonaukowym, co ustawiło go na czele klasyków tego gatunku. Nawet gdy w połowie lat osiemdziesiątych całkowicie zarzucił powieściopisarstwo, nadal funkcjonował w świadomości społecznej jako prozaik, bo trzy dekady wcześniej zaklasyfikowano go jako popularnego fabularyzatora i prekursora tematyki podboju kosmosu. Tymczasem już od lat sześćdziesiątych Lem przełamywał tradycyjny model science fiction, uprawiając równolegle eseistykę naukową, w której mierzył się z najtrudniejszymi problemami swoich czasów; wykazywał się przy tym wyjątkową przenikliwością w zakresie prognozowania technologiczno-cywilizacyjnych tendencji rozwojowych. Zaklasyfikowany jednak fałszywie jako przedstawiciel prozy popularnej, uparcie był traktowany jako „fantasta”, producent kosmicznych baśni i grotesek, a nie jako myśliciel twardo trzymający się naukowego obrazu świata. Jak pamiętamy z Ewangelii św. Łukasza (4:24), „żaden prorok nie jest mile widziany w swojej ojczyźnie”. Los Kasandry jest nie do pozazdroszczenia, bo jej przestróg nikt nie słucha, a jeśli już słucha, to traktuje je jako bredzenie zaburzonej kobiety.

Miał zatem Lem powody do goryczy i poczucia odtrącenia, czy ich nie miał, nie zmienia to kwestii, że tak się czuł, choć wiele świadczy o tym, że mocno przesadzał. U kresu życia był głęboko rozczarowany – gatunkiem człowieczym i tym, w jakim kierunku on zmierza, bo miał pewność, że ku przepaści. Jako ocaleniec z Holokaustu, przez jakiś czas po wojnie – przez dekadę, może dwie – liczył na to, że doczeka się wielkiego zrywu nauki światowej na rzecz pokoju i bezpieczeństwa ludzkości, a tymczasem aż do końca życia obserwował ten sam co zawsze cynizm polityków i bezdenną głupotę współczesnych, którzy w pogardzie mieli diagnozy uczonych, pławiąc się w bredniach i odmętach nienawiści do wszystkiego, co wymagałoby większego wysiłku intelektualnego. Patrząc na stos swoich książek, napisanych – jak sądził – ku nauce i przestrodze, doszedł do przykrego wniosku, że mówił na darmo. Chociaż pesymizm i frustrację świetnie potrafił maskować niezrównanym poczuciem humoru, właśnie takim – rozgoryczonym i smutnym – zapamiętałem go z ostatnich spotkań, bo miałem szczęście i przywilej znać go osobiście.

Kiedy więc dziesięć lat po śmierci pisarza, w roku poprzedzającym wrocławską kadencję Europejskiej Stolicy Kultury, zaprosił mnie na rozmowę jej kurator Irek Grin i zapytał, czy miałbym pomysł na wielką imprezę upamiętniającą Lema i jego dzieła, która zamknęłaby całoroczny cykl wydarzeń, nie miałem z tym specjalnego kłopotu, bo wiedziałem przecież, co było największym marzeniem pisarza. Tylko debata wybitnych uczonych reprezentujących specjalności, na których obszarach Lem gościł najczęściej, formułując swoje opinie, prognozy i przestrogi, mogła być wydarzeniem na miarę jego ambicji. Na niczym nie zależało mu tak bardzo jak na weryfikacji tego, czy jego twórczość wypowiada koncepcje mające cechy lub wartość hipotez naukowych. Tego jednak nie mogli orzec badacze, którzy nie znali jego książek lub którzy liznęli je tylko pobieżnie. Istotne było także to, aby nie przyjechali z okrągłymi formułkami, ale z gotowością do dyskusji i sporów, bo na nich opiera się fundament nauki.

Dlatego też Kongres Lemologiczny okazał się zbiorem pasjonujących i żywiołowych paneli dyskusyjnych, a nie sztywną, zrytualizowaną konferencją naukową. I stąd ważną cechą niniejszego tomu jest jego żywy, mówiony i dyskursywny charakter, bo w czasie debat nikt nie wygłaszał niczego z kartek i nie zerkał na ekrany tabletów – nie było przygotowanych z góry referatów, mów i oracji, a moderatorzy ograniczali się do kilkuzdaniowych wprowadzeń, czasem po prostu przywitań, i od razu przechodzili do meritum zagadnień ustalonych dla danej debaty. Dzięki temu wszystkie wypowiedzi pozbawione są typowego dla naukowych konferencji zadęcia i specjalistycznej nowomowy, bo przy spotkaniu ekspertów z tylu – czasem bardzo odległych od siebie – dyscyplin każdy z nich szukał języka możliwie neutralnego i zrozumiałego dla wszystkich, a jednocześnie zachowywał własny, niepowtarzalny styl mówienia, charakter i temperament. To piętno silnych indywidualności, potwierdzone bogatym dorobkiem naukowym, czuje się tu niemal w każdym zdaniu, przejawia się ono w sposobach myślenia, w reakcjach na opinie innych, w zdolności do intelektualnych koncyliacji, w szukaniu punktów wspólnych nawet przy sporych różnicach poglądów. Dlatego też książka ta – mimo powagi i uczoności gremium, które ją tworzy – jest adresowana praktycznie do wszystkich, którym bliskie są proza, eseistyka i felietonistyka Lema.

Ponieważ zgodnie z francuską etymologią „debata” oznacza uczone roztrząsanie oraz rozkładanie problemów na elementy, czyli w istocie postępowanie analityczne, a z natury swojej jest zbiorowym procesem myślowym, do rzadkości należą w tej księdze kaznodziejskie przemowy, mentorstwo i narzucanie innym zdania, bo przecież trzeba było dowodzić, bronić swych opinii, a do tego uwzględniać cudze racje lub sprzeciwy. Stąd wyczuwa się tu ducha greckiej agory, gdzie atmosfera sporu, stanowczość stanowisk, ale też rozumnego kompromisu, należały do zasady.

Jak już wspomniałem, inicjatorem tego wyjątkowego wydarzenia był Irek Grin, dyrektor Wrocławskiego Domu Literatury, wówczas kurator Europejskiej Stolicy Kultury 2016, pomysłodawcą – niżej podpisany, a ciężar organizacji wzięła na siebie Katarzyna Batorowicz-Wołowiec, szefowa Sekcji ds. Relacji z Otoczeniem Edukacyjnym Uniwersytetu Ekonomicznego, wspomagana przez ówczesnych pracowników ESK: Magdę Brumirską-Zielińską, Zbyszka Fingasa, Katarzynę Janusik, Martę Kiewel, Paulinę Maloy, Rozalię Radecką, Adę Tabisz i Annę Wanik.

Obrady Kongresu Lemologicznego odbywały się we Wrocławiu od 28 do 30 listopada 2016 w kinie Nowe Horyzonty (projekcje filmów oraz debaty I–III), w sali koncertowej Akademii Muzycznej (debaty IV–VI), w auli Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego (debaty VII i VIII), a także w sali teatralno-estradowej Biura Festiwalowego „Impart” (debata IX i koncert).

Wybór uczestników kongresu i przekonanie ich do udziału nie było rzeczą łatwą: trudno jest zgromadzić w jednym czasie i miejscu tak duże, a zarazem reprezentatywne grono wybitności. Szczęśliwie swój udział potwierdzili ci, na których zależało nam najbardziej: Marek Abramowicz, Ernest A. Bartnik, Salvador Bayarri, Jerzy Bralczyk, Jacek Dukaj, Maciej Eder, Tomasz Fiałkowski, Agnieszka Gajewska, Paweł Golik, Irek Grin, Mirosław Hermaszewski, Tatjana Jamnik, Jerzy Jarzębski, Wiktor Jaźniewicz, Michael Kandel, Andrzej Kisielewicz, Krzysztof Kornacki, Andrzej Kübler, Borys Lankosz, Arkadiusz Lewicki, Ewa Lipska, Krzysztof Loska, Tadeusz Lubelski, Jerzy Lukierski, Zbigniew Mikołejko, Jan Miodek, Katarzyna Mołoniewicz, Abel Murcia, Małgorzata Nycz, Mitsuyoshi Numano, Paweł Okołowski, Marek Oramus, Wojciech Orliński, Maciej Parowski, Igor Pietraszewski, Tadeusz Piotrowski, Maciej Płaza, Wolfgang Reisinger, Michał Różyczka, Andrzej Sapkowski, Ayano Shibata, Elżbieta Skibińska, Małgorzata Szpakowska, Joris Teepe, Paweł Tomaszewski, Jerzy Vetulani, Piotr Wojtasik, Wojciech Zemek, Andrzej Zimniak, Michał Zych. Większość spośród pięćdziesięciorga uczestników to uznani badacze z tytułami profesorskimi, pozostali to reprezentanci różnych obszarów kultury. W ogólnej liczbie znaleźli się: astronauci (1), astronomowie i astrofizycy (2), biolodzy (1), fizycy, chemicy, biochemicy i fizykochemicy (6), matematycy (1), lekarze (1), filozofowie (2), literaturoznawcy (7), językoznawcy (4), teatrolodzy (1), filmoznawcy (4), pisarze (8), wydawcy i animatorzy kultury (5), filmowcy (1), dziennikarze i publicyści (2), tłumacze (7), muzycy (5)[13]. Ponieważ nie wszyscy zdołali zgrać swoje obowiązki z terminem konferencji, sześć osób wzięło udział „zaocznie” (Bayarri, Fiałkowski, Jamnik, Numano, Sapkowski, Shibata), a dwie uczestniczyły zdalnie (Bralczyk, Kandel). Mogę powiedzieć bez fałszywego wstydu: nigdy dotąd tak liczne, uczone i pod każdym względem różnorodne grono nie debatowało o twórczości Lema[14].

Mimo obchodzonego w zeszłym roku stulecia urodzin pisarza i szesnastu lat, które upłynęły od jego śmierci, wciąż nie wiemy wielu rzeczy na temat jego życia, a niektóre z nich – mimo przełomu biograficznego, jaki dokonał się w ostatnich latach za sprawą książek Agnieszki Gajewskiej i Wojciecha Orlińskiego[15] – są absolutnym tabu i tak już pewnie pozostanie. Sześć lat temu, gdy pozycji tych jeszcze nie było, więc wiedzieliśmy znacznie mniej, było oczywiste, że pierwsze debaty kongresowe muszą być poświęcone właśnie życiu pisarza i jego obrazowi w pamięci współczesnych. Świetnym pretekstem do otwarcia tej nieznanej karty był mający właśnie wówczas swą premierę dokumentalny film Borysa Lankosza Autor Solaris. Jego pokazowi miała towarzyszyć dyskusja z reżyserem i ze scenarzystą, ale z powodów losowych musiała się ona odbyć w innym miejscu, niemniej stała się częścią tego tomu. Jak pokazuje jej przebieg, mieliśmy do czynienia nie z typowym filmem biograficznym, ale z dziełem o aspiracjach artystycznych, które pokazywało żywy stosunek reżysera do pisarza, a przede wszystkim do zagadnień holokaustowych oraz do wyselekcjonowanych – kluczowych i kontrowersyjnych – zdarzeń z życia Lema. Stąd dyskusja nie polegała na potwierdzaniu znanych już faktów i oczywistości, była raczej sporem o ich interpretację, dociekaniem przyczyn takiej, a nie innej kompozycji filmu oraz sposobu jego realizacji. Starły się w niej poglądy i wiedza osób nieźle zorientowanych w życiu pisarza, więc widać, jak różnie na nie patrzą, jak różne mają opinie i reakcje emocjonalne, wreszcie jak dużą w tym rolę odgrywają ich własne doświadczenia i wiedza historyczna. Ponieważ mistrz Lem wiele tajemnic postanowił zabrać do grobu, sporo kwestii zostało otwartych.

Znacznie cieplejsza w charakterze, bo w dużej mierze wspominkowa, była debata II, Lem na żywo – zgromadziła ona osoby, które dobrze znały pisarza, bo się z nim przyjaźniły, współpracowały bądź były z nim spokrewnione. Nic zatem dziwnego, że sentyment przeplata się tu z anegdotą, a pamięć spraw poważnych z zapisem chwil i sytuacji, które prowokują do śmiechu, a niekiedy do zdumienia. Był bowiem pisarz indywidualnością co się zowie – nie tylko o niepospolitej umysłowości, za którą trudno nadążyć, ale i o niebywałym temperamencie, co zwykle znamionuje osobowości nieszablonowe i oryginalne. Wyłania się więc z tych wspomnień człowiek, o którym można mówić godzinami. Widzimy go, gdy w chwilach skupienia twórczego separuje się w swoim gabinecie, skąd godzinami dobiega szybkie jak serie z automatu stukanie czcionek jego maszyny do pisania (nie zdradził jej nawet dla komputera); gdy na Zakopiance dorzyna swojego kolejnego wartburga, przekonany, że ma wrodzony talent rajdowca; gdy wyprowadzony z równowagi (a łatwo wpadał w gniew) wyrzuca z domu ekipę telewizyjnego programu „Tok Szok” z Piotrem Najsztubem i Jackiem Żakowskim na czele; gdy niczym monarcha zarządza swoją spuścizną w Wydawnictwie Literackim i doprowadza redaktorki do płaczu albo gdy w ogródku zaciekle pali swoje brudnopisy, by za jego plecami ktoś nie wydał edycji pirackiej. Na pewno jest to szalenie atrakcyjny rozdział tej książki, prowokujący do zdziwień i wzruszeń, a także do śmiechu.

Nie ma dla pisarza większej nobilitacji jak doczekanie się chwili, kiedy nad jego utworami pochylają się najwięksi polscy lingwiści. A tak właśnie dzieje się w debacie III, Lem i polszczyzna. Już sam tytuł podszeptuje, że pisarz miał na polszczyznę niemały wpływ, a jego romans z ojczystym językiem był na tyle namiętny i głęboki (czyli sięgał w odległą przeszłość), że musiał zaintrygować językoznawców. Nikogo pewnie nie zaskoczy, że uczeni wiele uwagi poświęcili słynnym Lemowskim neologizmom, dowodząc, że ich rozrzutność i łatwość, z jaką pisarz je tworzył, maskuje rozległość ich erudycyjnego „zaplecza” i słowotwórczą złożoność. Ich asocjacyjnego bogactwa oraz skomplikowanej genezy, jak pokazuje dyskusja, nie uświadamiali sobie nieraz nawet badacze języka Lema. Mało kto zresztą wie, że nafaszerowane są nimi nie tylko groteski, ale również powieści quasi-realistyczne i eseistyka. Informacyjnego bogactwa tej debaty nie ma sensu tu rekapitulować, skoro można przeczytać ją samą, dodam więc tylko, że przedstawiono w niej wyniki statystycznych badań porównawczych nad językiem Lema na tle rozwoju polszczyzny, wykazano – widoczną w słownictwie i stylu – różnorodność źródeł inspiracyjnych (od Fajdrosa Platona, przez poezję Rainera Marii Rilkego i bajkę o sierotce Marysi, po dysertacje na temat kosmologii), dowiedziono wreszcie – uderzającej w eseistyce – skłonności pisarza do językowego manieryzmu, pompatycznego gadulstwa oraz językowego „horroru”. Jak widać, nie była to debata prowadzona „na kolanach”, choć nikt z uczestników nie miał oporów, by uznać Lema za mistrza językowych stylizacji.

Jest tajemnicą poliszynela, że Lem nie znosił prawie wszystkich filmów, które nakręcono na podstawie jego prozy, a było ich ponad pięćdziesiąt, i że o ich reżyserach wyrażał się w jak najgorszych słowach. Niektórym, nawet tym wybitnym i światowej rangi (na przykład Andriejowi Tarkowskiemu), mówił prosto w oczy, że są durniami. W debacie IV, Lem na ekranie, doszło do paradoksalnej sytuacji, w której czołowi polscy filmoznawcy bronili ich przed pisarzem, dowodząc, jak bardzo przywiązanie do literackiego kształtu utworów uniemożliwiało Lemowi otwarcie się na ich ciekawe poznawczo i artystycznie adaptacje. Autor Solaris był tak zrażony do filmowców, że nawet jego słynne poczucie humoru i przenikliwość nie pozwoliły mu docenić wartości ich ekranizacji, a prestiżowe nagrody na europejskich festiwalach (na przykład Złoty Asteroid dla Kurta Maetziga na MFF w Trieście za Astronautów, Grand Prix w Cannes dla Andrieja Tarkowskiego za Solaris, Europejska Nagroda Filmowa w Berlinie dla Ariego Folmana za Kongres) tylko potęgowały jego gniew. Jak pokazuje przebieg dyskusji, żaden z panelistów nie przejął się dyskredytującymi opiniami pisarza, bo wszyscy solidarnie – choć na różnych przykładach – udowadniali, że to, co on uważał za zdradę jego tekstów, było nieraz artystyczną koniecznością lub twórczą próbą wyrażenia w języku obrazów tego, co zostało zaklęte w słowach. Co więcej, eksperci dowodzili, że na tle typowej filmowej science fiction adaptacje jego prozy i tak się wyróżniają, a kilka z nich nadaje się wręcz do bogatych egzegez filmoznawczych. Mówiąc więc w skrócie, pokazali, że ekranizacje nurzane przez Lema w błocie stanowią już klasykę dużego ekranu.

Obawiam się, że czytając rozdział V, Lem w kosmosie, jego bohater nie byłby szczęśliwy, bo na pewno uważał, że jego koncepcje dotyczące obrazu wszechświata, perspektyw i form eksploracji przestrzeni międzygwiezdnej oraz wyzwań, z jakimi zmierzą się przyszli astronauci, są absolutnie zgodne z tym, co mówi na ten temat nauka, tymczasem uczestnicy debaty – kwiat polskiej fizyki, astronomii, astrofizyki i kosmonautyki – przejawiali w tej kwestii sceptycyzm. W każdym razie mniej interesowały ich naukowe kompetencje autora Fiaska, a znacznie bardziej jego zdolności literackie. To właśnie z ich powodu wyrażali zachwyt dla jego prozy, nie z powodu imponującej wiedzy pisarza z zakresu astronomii, astronautyki czy kosmologii. Słysząc uwagi na temat pomyłek i przeinaczeń, jakie przytrafiały mu się w opowiadaniach oraz powieściach (na przykład fałszywe lokalizacje ciał i obiektów kosmicznych, dyskusyjne wnioski na temat fizycznych praw rządzących uniwersum), którym dyskutanci nie przypisywali zresztą szczególnego znaczenia, Lem zapewne odczułby przykrość. Nie zrekompensowałyby mu jej wyrazy podziwu dla jego umiejętności budowania napięcia, dynamicznego prowadzenia akcji, stwarzania sugestywnych postaci i mistrzowskich opisów kosmicznych wypraw, nieznanych planet czy konstelacji. Jak dowodzi ta dyskusja, nie ogromna erudycja, ale właśnie geniusz literacki wzbudza największy szacunek uczonych i astronautów. Bo naukowych koncepcji i hermetycznego języka mają oni dość w swoich laboratoriach i instytutach. Możliwość ujrzenia światów za pięćdziesiątym parsekiem przez pryzmat pięknych i sugestywnych słów oraz zdań mają tylko jedną – w prozie Lema.

Myślenie o przyszłości i przymierzanie nauki do jej wyzwań było największą pasją autora Solaris, więc debata VI, Lem jako wizjoner, na pewno sprawiłaby mu przyjemność, zwłaszcza że dyskutują w niej uczeni specjalizujący się w dziedzinach, które pisarz wyjątkowo cenił (fizyka, biologia, genetyka, matematyka, logika, informatyka), a co więcej, wszyscy oni z estymą wyrażają się o jego zdolności prześwietlania wszystkiego, co w zakresie reprezentowanych przez nich nauk znajdowało się w drugiej połowie zeszłego stulecia w centrum uwagi najwybitniejszych uczonych. Jak zgodnie przyznają, tego typu wszechstronność i przenikliwość, przywodząca na myśl Leonarda da Vinci, była możliwa w czasach renesansu, gdy jeden wielki umysł był jeszcze zdolny ogarnąć wiele dyscyplin, ale w XX wieku okazało się to prawie niemożliwe: ze względu na rosnącą specjalizację możliwa stała się już tylko „powierzchowna wiedza o wszystkim albo wiedza specjalistyczna o niczym”. Tymczasem, jak przekonują paneliści, Lem potrafił jakimś szóstym zmysłem rozpoznać na globalnym naukowym kiermaszu koncepcje, które nie były sezonowymi fajerwerkami, tylko zaczątkami kolejnych odkryć. Ale to nie wszystko, bo pisarz umiał je też wyprzedzić swym umysłem i określić, jakie zmiany – nieraz w skali planety – spowodują one w przyszłości. Jakim cudem ten samouk był w stanie docierać myślowo do samego jądra prowadzonych przez uczonych z noblowskimi tytułami badań oraz formułować na ich podstawie wyjątkowo celne prognozy naukowe, których potwierdzenie przychodziło dopiero po latach albo całych dekadach? To już na zawsze pozostanie tajemnicą.

Paradoksalnie jednak ta debata nie jest zbiorową laudacją, bo jej uczestnicy, zachowując umiar i rzeczowość, od czasu do czasu wśród diagnoz pisarza wskazują przewidywania przestrzelone lub zgoła błędne (nawet geniusze niekiedy się mylą), ale godny uwagi jest respekt, z jakim mówią o długodystansowych koncepcjach i przewidywaniach Lema. Zwracają uwagę na jego odporność na różnego typu ideologie, jakie lubią podgryzać naukę (na przykład walka z kreacjonizmem, aplikacje militarne), oraz na niewrażliwość na pokusy popularyzatorstwa, jakim ulegli choćby Alvin Toffler, Richard Dawkins, Herman Kahn czy Raymond Kurzweil. W przeciwieństwie do nich Lem, choć był tylko pisarzem, nigdy nie zdradził nauki czystej, do której miał najwyższy szacunek; precyzyjnie wskazywał, co zagraża jej najbardziej: ambicjonalne zaślepienie, wchłonięcie przez aparat państwowy, kompleksy militarno-przemysłowe, merkantylizacja.

Aby jednak nie kończyć podsumowania tej debaty unisono, warto dorzucić, że miło zabrzmiały w niej akcenty osobiste: wszyscy jej uczestnicy wiele zawdzięczają temu, że w młodości czytali prozę Lema, a dziś – jako uczeni u szczytu kariery – zadają swym studentom jego opowiadania, bo w prosty i zabawny sposób wyrażają one skomplikowane zagadnienia ich dyscyplin.

Diagnostyka, jak wiemy, to domena lekarzy, ale też uczonych, polityków, inżynierów, a nawet mechaników. Rzadko chyba uświadamiamy sobie, że zajmują się nią także pisarze, szczególnie ci o rozbudzonym instynkcie społecznym. Wszak ich książki są papierkiem lakmusowym, który pokazuje, co dzieje się w otaczającym świecie. A stąd już tylko krok do analiz i prognoz. Debata VII, Lem jako diagnosta, przekonuje nas, że roztrząsanie mechanizmów wpływających na życie społeczeństw, a zatem również praw rządzących nauką oraz techniką, to niełatwa sztuka, i że stawianie w tym zakresie udanych diagnoz przypomina chodzenie po linie. Wszyscy dobrze pamiętamy dramatyczne rozmijanie się prognoz światowych ekspertów Klubu Rzymskiego z rzeczywistością, a później – przez kolejne dekady – wszelkiej maści analityków od zagrożeń, opłacanych przez rządy mocarstw. Doskonale wiemy, że nikt nie przewidział światowego kryzysu paliwowego lat siedemdziesiątych, upadku Związku Radzieckiego, przebudzenia ekonomicznego Chin, ataku islamistów na nowojorskie wieże WTC, hybrydowego najazdu Rosji na Krym czy kryzysu uchodźczego. Tym większy respekt muszą budzić takie indywidualności jak Lem, który prognozował nadejście epoki samobójczych zamachów terrorystycznych (Katar) czy diabolicznych strategii kryptowojennych (Biblioteka XXI wieku). Jak podkreślają paneliści reprezentujący nauki medyczne, trafnie przewidział on także – już w latach pięćdziesiątych – upowszechnienie się technik transplantacyjnych, powstanie banków narządów, przestępczy handel organami, stymulację przezczaszkową, rozwój medycyny personalnej i ciągłej, powstanie substancji działających jak pamiętne bemby z Kongresu futurologicznego itd., itd. Oczywiście obecni w tej debacie filozofowie nie byliby sobą, gdyby nie dodali, że równie dobitnie Lem pisał o pułapce, w jaką wtrąciła nas ewolucja naturalna, której mechanizmy selekcji są absolutnym przeciwieństwem humanitas (na przykład eliminacja gatunków i osobników słabszych oraz mniej mobilnych genetycznie), o zadufaniu nauki, która rodzi potężne technologie (choć nie umie oszacować ich niszczycielskiej mocy, co oznacza, że może złożyć ludzkość do zbiorowej mogiły), o rozsypywaniu się transcendentnego obrazu świata, od setek wieków integrującego rodzinę człowieczą, i podklejaniu go lepikiem fałszywych wiar i pseudonauk w celu ukrycia grozy nicości, o tragicznej wreszcie prawdzie, że wszechświat jest bezkresnym diabelskim kotłem, w którym przez miliardolecia miele się zagłada. Jak posępnie stwierdza jeden z panelistów, otacza nas kosmiczny holokaust, w którym życie rodzi się ze zniszczenia tylko na chwilę, by znów obrócić się wniwecz.

Nie da się ukryć, że ta debata ma janusowe oblicze: z jednej strony pokazuje, jak wiele obiecujących perspektyw może przed nami odsłonić genialny umysł, a z drugiej – jak nieprzyjemne prognozy ukrywa w zanadrzu, co uświadamia nam, jakim ciężarem jest taka wiedza.

Debata VIII, Lem w oczach literaturoznawców, przypomina z kolei polowanie na ducha, który raz po raz wymyka się z rąk, więc trudno go przyszpilić celną formułą. Nawet proste pytania o to, do czego była Lemowi potrzebna literatura czy dlaczego przez całe życie pozostawał on wierny science fiction, na której – jak pamiętamy – systematycznie wieszał psy, wywołują u najlepszych badaczy jego prozy rodzaj konfuzji. Niechętnie i nie od razu decydują się na jasne odpowiedzi. Najpierw twierdzą więc, że twórczość literacka służyła pisarzowi do rozważania problemów filozoficznych i etycznych, na przykład roli przypadku w życiu ludzkim, potem zaś – że do budowania postaci-wehikułów, na których barki mógłby złożyć brzemię przeżyć z okresu Holokaustu. Niechętnie też godzą się co do tego, dlaczego pisarz pozostał wierny fantastyce. Jedni utrzymują, że pozwalała mu ona łatwo transmitować własne poglądy; drudzy, że umożliwiała kreślenie sytuacji granicznych i przymierzanie człowieka do wyzwań przyszłości; trzeci, że drogę do pisarstwa realistycznego zablokowała Lemowi cenzura, a fantastyka – jako gatunek w Polsce młody i uznawany przez władze komunistyczne za rodzaj cywilizacyjnej baśni – dawała mu więcej wolności; kolejni wreszcie, że ten model „twardej” SF, jaką uprawiał, pozwalał na wierność naukowemu obrazowi świata i na łączenie prozy z eseistyką.

Jest ciekawe, jak często w tej debacie znosi panelistów na boczne tory i jak opornie poddają się moderatorowi. Zamiast najkrótszą drogą zmierzać do konkluzji, otwierają kolejne „nawiasy”, zastanawiając się nad rolą Holokaustu, socrealizmu, historyzmu, filozofii i groteski albo nad ceną układania się z totalitarną władzą, niebezpieczeństwami bioinżynierii czy istnieniem wrodzonego drygu do fantastyki. To wszystko są kwestie pasjonujące i ważne, ale dlaczego tak okrężnymi drogami paneliści zmierzają do odpowiedzi na proste – zdawałoby się – pytania, postawione na początku debaty? Czy więc jednak były trudne?

Zgodnie z oczekiwaniami szczególnie żywa okazała się debata IX, Lem jako ojciec polskiej fantastyki naukowej, podczas której spotkali się pisarze reprezentujący różne odmiany fantastyki. Już choćby z powodu prowokacyjnej formuły tytułowej paneliści musieli się zastanowić, czy naprawdę „my z niego wszyscy”, a zatem czy Lem na gruncie fantastyki był kimś takim jak Adam Mickiewicz w poezji polskiej, czy może fenomenem osobnym, bez kontynuatorów, jak Cyprian Norwid. Nie zdradzając szczegółów tej twardej dyskusji, można wyjawić, że dla czołowych polskich „fantastów” była to postać tak ważna, a jednocześnie tak odrębna, przytłaczająca i niedostępna, że sama idea jej ojcostwa wzbudziła kontrowersje i opór. Są bowiem pisarze, którzy wychowują kontynuatorów (nieraz całe rzesze), podążających drogami wytyczonymi przez swoich duchowych mistrzów, tymczasem Lem pozostawił po sobie dzieło, którego kontynuować się nie dało, bo było ono myślowo wyeksploatowane do dna, a on sam autorom i fanom fantastyki jawił się jako samotna i groźna góra, która wielkością i kształtem zniechęcała do wspinaczki. Dlatego debata ta nie ma charakteru celebracji, ale raczej samopozycjonowania. Pochwały są w niej więc ostrożnie ważone, osądy surowe, a własny autorytet chroniony. W którymś momencie życia pisarz musi uznać, że jest „dorosły” i nie potrzebuje ręki czy rad rodzica. Wtedy staje się jego rywalem i walczy o ogień na Parnasie. Czy następcy Lema wciąż czują jego obecność za swoimi plecami? Czy mają żal o to, że mistrz nie otworzył przed nimi serca lub sekretów warsztatu? Czy potrafią nazwać to, co po nim – świadomie lub nieświadomie – odziedziczyli? Jak się przekonamy, nie były to łatwe pytania.

Dorobek przekładowy Lema, podsumowany przez Elżbietę Skibińską we wprowadzeniu do debaty X, Lem w oczach tłumaczy, musi robić wrażenie. W roku 2016 obejmował on 1200 wydań w 48 krajach i 45 językach, co zawdzięczamy 250 wydawcom i 300 tłumaczom. Obecnie liczby te są znacznie wyższe, o czym zapewnia Wiktor Jaźniewicz, skądinąd uczestnik dyskusji. Dzięki jego pracom bibliograficznym wiemy, że prozę Lema przełożono już na 60 języków. Jak skorygować pozostałe liczby, nie wiadomo, bo wiele książek pisarza miało wydania pirackie, a zatem nie da się ustalić prawdziwej liczby edycji, nakładów ani tym bardziej oficyn i nazwisk tłumaczy. Tak czy owak, żaden z polskich pisarzy naszych czasów nie doczekał się tak wielu przekładów. A jest to możliwe dlatego, że w różnych częściach świata działa cały batalion jego tłumaczy. W debacie tej reprezentuje ich gwiazdorska siódemka, której Lem zawdzięcza obecność w krajach posługujących się językami: angielskim, hiszpańskim, japońskim, rosyjskim, białoruskim i słoweńskim. Nikogo z jej grona nie wniesiono na wydawnicze salony w lektyce, każdy z nich za młodu – często przypadkowo – odkrył Lema, zachwycił się nim i na własną rękę, z wysiłkiem budował swoją karierę, tłumacząc jego książki. Z tym większym szacunkiem słucha się ich opowieści o pierwszych krokach, o wyzwaniach, jakie postawiła przed nimi ta wyrafinowana, często trudna nawet dla Polaków proza, o skromnych na ogół relacjach z pisarzem, o przemyśleniach na temat sekretów jego językowego warsztatu i o alchemii niezbędnej do tego, by przemienić jego dzieła w książki równie niezwykłe, mądre i piękne dla Amerykanina, Hiszpana, Rosjanina czy Japończyka, wreszcie o filozofii przekładu, do której każdy z panelistów musiał znaleźć własną drogę. Przyjrzenie się twórczości Lema, odbitej w oczach zasłużonych tłumaczy, to przyjemność z gatunku tych, jakich doświadczaliśmy w dzieciństwie, obracając kalejdoskop.

Bez wątpienia szczególnie atrakcyjnym, choć nietypowym wydarzeniem kongresu był zamykający go koncert Lem Session, podczas którego na temat utworów Lema wypowiedzieli się zarówno werbalnie, jak i instrumentalnie wybitni muzycy jazzowi: Igor Pietraszewski, Wolfgang Reisinger (Austria), Joris Teepe (Holandia, USA), Paweł Tomaszewski i Piotr Wojtasik. Wszyscy oni są wiernymi czytelnikami prozy Lema, więc każdy z nich wybrał swoją ulubioną powieść i zaproponował jej muzyczną interpretację. A zatem w trakcie koncertu artyści nie tylko dyskutowali o swoich wrażeniach z lektur, ale również wyrażali je w języku muzyki, co stworzyło niepowtarzalny i piękny spektakl. Trudno go opowiedzieć za pomocą słów. Marzeniem redaktora tej książki było załączenie do niej płyty z tymi nagraniami, ale niestety producent koncertu i agent nie wyraził na to zgody. Tak więc, zgodnie zresztą z istotą jazzu, było to wydarzenie jednorazowe.

Na koniec była jeszcze jedna wisienka na torcie: uczestnicy kongresu zostali zaproszeni na koordynowaną przez Katarzynę Janusik uroczystą kolację, na której serwowano potrawy inspirowane utworami Lema. Niestety nie pamiętam już, które faktycznie znalazły się na stołach, a które pozostały w fazie projektu, ale zachowana wersja menu zawiera między innymi omlet, który uratował życie pilotowi Pirxowi, „pieczone w malignie pismaczki przedrzeźniaczki (Graphomanus spasmaticus Essenbachii)”, „nogę stołową w potrawce”, „marynowane paski od spodni i języki z butów z koźlej skórki” Ijona Tichego, „ekstrakt trawy i buraka pastewnego, namoczony w chlorowanej wodzie i zmielony z rybną mączką z dodatkiem kleju, witamin oraz syntetycznego smaru” (kolejna potrawa bohatera Dzienników gwiazdowych). Dla żarłoków przewidziano „perwersje obżarskie z albumów restauracyjnej pornografii”, a więc „tarzanie się do syta w spaghetti”, „zlizywanie z podłogi pasty truflowej”, a wreszcie picie soku „wprost z sutek kaktusa skrzyżowanego z krową”. Dla psychodietetyków przygotowano „niebylinę z pietalem”, na deser zaś „kawę z ozotem, grzaną na ogienku atomowym” oraz „puchar pełen jonów, rżnięty cudnie w fale prawdopodobieństwa”. Niektóre z tych przysmaków zostały sfotografowane i do dziś można je oglądać na Facebooku[16]. Kilka z nich reprodukujemy na następnej stronie:

Konieczność opublikowania książki w ramach ESK narzuciło w pierwszym wydaniu tempo pracy, które wykluczało się z uważnością konieczną przy dostosowywaniu żywych debat do norm mowy pisanej i przy autoryzowaniu wypowiedzi przez poszczególnych rozmówców. Dlatego wydanie to, chociaż dawało pojęcie o poruszanych zagadnieniach, zdaniem redaktorów nie było idealne warsztatowo, nawet jeśli pierwsi czytelnicy byli zadowoleni.

O skali trudności świadczy również fakt, że po opracowaniu debat III i XI moja współredaktorka wycofała się z projektu. Było jednak oczywiste, że pracy nad pełnowymiarową wersją książki kongresowej nie wolno zaniechać. Na szczęście potrzeba ponownego opracowania tekstów i nowego uporządkowania materiału została dostrzeżona również przez Wrocławski Dom Literatury i Wydawnictwo Warstwy, co pozwoliło zamknąć prace edytorskie w satysfakcjonującym terminie.

Nie jest wykluczone, że pewien wpływ na tę książkę, choć pewnie nieduży, mają moi studenci z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy podczas zajęć w semestrze zimowym 2017/18 otrzymali ode mnie zadanie opracowania wybranych, krótkich fragmentów (około trzech stron) z kongresowych debat (II, IX-A i X). Nie sposób dzisiaj ustalić, czy jakieś ich rozwiązania wpłynęły na ostateczną redakcję, ale ponieważ nie jest to wykluczone, pragnę im wszystkim podziękować. Oto ich nazwiska: Martyna Bartoszewicz, Łukasz Biadasiewicz, Mirella Biegańska, Maja Budka, Dagna Cichoń, Marta Fudali, Hanna Galik, Aleksander Gałąska, Marta Grzywna, Justyna Hasiak, Hanna Herka, Klaudia Jeleśniańska, Joanna Karpiel, Wojciech Kosek, Mateusz Kowalski, Karolina Kozakiewicz, Julia Kozel, Alicja Kukła, Paula Łysikowska, Adrianna Machalica, Maria Majchrowska, Kinga Matyja, Michał Mielnik, Alesia Nikalayeva, Marcin Obłoza, Paulina Pawłowska, Dorian Przybyła, Kamil Rogólski, Anna Rozwadowska, Oliwia Rybiałek, Kamil Rzetelski, Weronika Skonieczna, Aleksandra Sokołowska, Patrycja Strzelczyk, Michał Suliga, Karolina Szachniewicz, Maria Szmigiel, Dominika Szott, Justyna Tkaczyńska, Adrianna Wiśniewska, Maciej Wróbel, Wiktoria Zabielska, Paulina Zięba.

Uważny czytelnik na pewno spostrzeże, że liczba i kolejność debat w tym tomie i w czasie kongresu lekko się różnią. Zdecydował o tym kapryśny los: debata na temat filmu Borysa Lankosza Autor Solaris, zaplanowana jako pierwsza, nie odbyła się, gdyż reżysera zatrzymały obowiązki na planie filmowym, a Sapkowski w dniu debaty autorów fantastyki przebywał za granicą. Tak się jednak szczęśliwie złożyło, że dyskusja o filmie odbyła się w innych miejscach w przewidzianym składzie, i to dwukrotnie: najpierw podczas konferencji naukowej „Między dwoma Lewiatanami. Życie, wyobraźnia i twórczość Stanisława Lema” we Lwowie (13–14 IX 2016), a półtora miesiąca później w czasie Euroconu w Barcelonie (5 XI 2016), gościem specjalnym był również autor wiedźmińskiej sagi i rozmawiał przed publicznością z Orlińskim na temat Lema. Było więc dość naturalne, że wersja książkowa powinna zawierać te materiały.

Byłbym niewdzięcznikiem, gdybym zapomniał podziękować Wiktorowi Jaźniewiczowi i Wojciechowi Zemkowi za cierpliwość i zawsze życzliwą pomoc w rozszyfrowaniu aluzji, zagadkowych sformułowań oraz lokalizacji cytatów, a także Elżbiecie Skibińskiej – moderatorce debaty X i de facto współredaktorce jej zapisu. Z wdzięcznością myślę też o przyjaciołach, którzy przez cztery lata podtrzymywali mnie w przekonaniu, że praca nad tą książką to nie chimera czy strata czasu.

Ale jak efekt finalny oceniłby sam pisarz? Czy uznałby go za realizację ujawnionego na wstępie marzenia? Oto jest pytanie. Nie mam odwagi ani nawet ochoty, żeby na nie odpowiedzieć, bo wyczuwam w tym poznawczą jałowość. Poza tym wiem, jak wysokie oczekiwania miał Lem. Jestem za to prawie pewien, że pisarz nigdy nie wątpił w to, że prędzej czy później taka książka powstanie, bo, jak przekonuje doktor Saussure w ostatnich zdaniach Kataru: „Jakaś kula musi trafić na tej strzelnicy […]. A skoro tak, to bez względu na [redaktora] i wydawcę ukazanie się tej książki było pewnością matematyczną”.

Stanisław Bereś

Debata I

LEM
oczami dokumentalisty

PANELIŚCI

Stanisław Bereś
(moderator)
Irek Grin
Borys Lankosz
Wojciech Orliński

Stanisław Bereś (ur. 1950) – historyk literatury, eseista, poeta, tłumacz, profesor zwyczajny w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego, redaktor Telewizyjnych Wiadomości Literackich w TVP 2 (1996–2011), juror Nagrody Literackiej „Nike” (1996–2003) i Literackiej Nagrody Europy Środkowej „Angelus” (2006–2016), redaktor naczelny serii „Biblioteka Narodowa” (od 2013), autor książek Rozmowy ze Stanisławem Lemem (1987) i Tako rzecze… Lem (2002).

Irek Grin (ur. 1969) – pisarz, wydawca, menadżer kultury, współzałożyciel Stowarzyszenia Miłośników Kryminału i Powieści Sensacyjnej „Trup w Szafie” i Nagrody Wielkiego Kalibru, organizator Festiwalu Czesława Miłosza (Wrocław, 2011), Festiwalu Brunona Schulza (Wrocław, 2013), kurator Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016, koordynator Światowej Stolicy Książki UNESCO Wrocław 2016–2017, od 2018 r. dyrektor Wrocławskiego Domu Literatury, autor książek Szerokiej drogi, Anat (2002), Pamiętnik diabła (2002) i Ze złości (2003).

Borys Lankosz (ur. 1973) – reżyser filmowy, scenarzysta, autor filmów Rozwój (2001), Radegast (2008), Obcy VI (2008), Rewers (2009), Ziarno prawdy (2015), Kobro/Strzemiński. Opowieść fantastyczna (2018), Ciemno, prawie noc (2019) i biograficznego filmu dokumentalnego Autor Solaris (2016), członek Europejskiej Akademii Filmowej i zarządu Gildii Reżyserów Polskich, laureat Złotych Lwów 34 Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2009) oraz Paszportu „Polityki” (2010).

Wojciech Orliński (ur. 1969) – chemik, dziennikarz, pisarz, publicysta, działacz związkowy, od 1997 r. redaktor „Gazety Wyborczej”, gdzie koncentruje się m.in. na kulturze masowej, pracował w „Sztandarze Młodych”, „Biuletynie Polskiej Akademii Nauk” i „Wiadomościach Kulturalnych”, jeden z założycieli pisma „Lewą Nogą”, publikował również w „Krytyce Politycznej”, autor książek Co to są sepulki? Wszystko o Lemie (2007), Lem. Życie nie z tej ziemi (2017) i Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości. Na podstawie korespondencji Stanisława Lema (2021).

Debata na temat filmu dokumentalnego Autor Solaris (reż. Borys Lankosz, scen. Wojciech Orliński, 2016) nie doszła do skutku podczas Kongresu Lemologicznego 2016, ale odbyła się niedługo potem, w czasie Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Między dwoma Lewiatanami. Życie i twórczość Stanisława Lema” (Lwów, 14 IX 2016) oraz Euroconu w Barcelonie (5 XI 2016).

Stanisław Bereś: Film Borysa Lankosza i Wojciecha Orlińskiego (autora scenariusza) oglądałem ze wzruszeniem, bo dotyczy on ważnej osoby w moim życiu. Lem – choć od dziesięciu lat nie żyje – nagle stanął mi przed oczami i usłyszałem jego głos. Co więcej, wraz z nim ujrzałem też jego żonę Barbarę, która w czasie naszych spotkań była w tle, ale zawsze obdarzała mnie dyskretnym ciepłem[17]. Szczególnie pozwalała mi to odczuć w chwilach napięć, jakie zdarzyły mi się z pisarzem. Patrzenie na nich, gdy byli młodzi i zakochani, ze świadomością, że już odeszli i nie powiedzą ani słowa, rodzi przykre ukłucie w sercu, ale jednocześnie budzi rodzaj tkliwości, wzruszenia, zwłaszcza że wytrwali ze sobą całe długie życie. Więc za to wzruszenie autorom filmu dziękuję.

Irek Grin: Ja też poczułem strzał w serce, widząc zdjęcie Lema z żoną. Ponieważ nigdy jej nie poznałem, nie ma to u mnie charakteru osobistego sentymentu. Bardziej chyba chodzi mi o to, że nikt dotąd mi takiego Lema nie pokazał. On był tak wybitny w swojej wybitności, że to wyparło go jako człowieka. Papierki po czekoladkach wrzucane ukradkiem za piec w kotłowni – to jest okej, ale takie pozbawione komentarza pokazanie go jako człowieka kochającego i kochanego, zupełnie poza inną wiedzą o nim…? Tak, to mnie walnęło. Borys zresztą mi powiedział, że te nagrania i zdjęcia pokazuje jako pierwszy. Czując ten strzał, nie miałem jednak na myśli: „O Jezu, jakie to cudne!”. Raczej: „O Jezu, nie wiedziałem!”. Choć przecież jest to oczywiste, bo skądś się wziął jego syn…[18]

Stanisław Bereś: Czyli nawiedziła cię myśl: „O Boże, to komputer ma żonę i dziecko? I są w tym tacy ludzcy?”. Ty wiesz oczywiście, że w prozie Lema prawie nie ma kobiet, a jeśli już są, jak w Szpitalu Przemienienia czy w Powrocie z gwiazd, to dziwne, nie budzą emocji.

Irek Grin: Są pretekstowe, tak?

Stanisław Bereś: Nie wiem. Powściągliwe, rzeczowe, nie okazują uczuć. Panią Barbarę pamiętam zaś jako kobietę ciepłą, choć powściągliwą i zdystansowaną. Bardzo mi pomagała w kontaktach z mężem, który był impulsywny. Umiała być dobrym, dyskretnym duchem, ale tego nie okazywała. Świetna kobieta. Sądzę, że to między innymi ona pomogła mi w odbudowaniu dobrych relacji z panem Stanisławem. Kiedy spotkałem się z nim po ośmiu latach „zesłania”, towarzyszyła nam przez dłuższy czas, czego nigdy wcześniej nie robiła. Dopiero kiedy doszła do wniosku, że sprawy toczą się dobrze, zajęła się czymś innym.

Irek Grin: Jeśli widzimy te zdjęcia z panią Barbarą, to myślimy sobie: nie wszystko u Lema zostało wyparte po horrorze Zagłady. Wbrew pozie i gestowi literackiemu. A to uczucie jest i to go określa.

Stanisław Bereś: Nie wiem, czy wiesz, że Lem szturmował ją przez trzy lata, zanim powiedziała „tak”. Robił to zresztą metodą, która budzi uśmiech rozbawienia, bo przynosił jej torty i ciastka. Nie wiem, czy to najlepsza metoda zdobywania kobiety.

Irek Grin: No dobrze, ale czy my chcemy powiedzieć, że Lankosz nakręcił film wybitny?

Stanisław Bereś: Z zastrzeżeniem, że w nim są nielogiczne przeskoki czasowe oraz ciężkie niedopowiedzenia.

Irek Grin: A to ma jakieś znaczenie dla skończonego dzieła? Jako historyk literatury masz pewnie wrażenie, że czytanie pisarza poza jego biografią jest jakoś kalekie, tymczasem są szkoły, które mówią, że biografia nie ma żadnego znaczenia.

Stanisław Bereś: Tak właśnie czytaliśmy Lema przez długie dekady, ale przyszła Agnieszka Gajewska i pokazała, że tą metodą zostawiliśmy za burtą to, co było najgłębszym problemem pisarza[19]. Że obrazy masowych grobów dubletów w Edenie czy sceny wynoszenia zagłodzonych na śmierć kosmonautów z rakiety w Niezwyciężonym to nie żadna fantastyka, tylko okropne reminiscencje. Ale do tej kwestii na pewno dojdziemy później, bo są nieuchronne, natomiast teraz chcę się skupić na sprawach kompozycyjnych, bo stanowią – moim zdaniem – problem.

Ponieważ jestem jednym z bohaterów Autora Solaris, pamiętam, że nagrania moich wypowiedzi zajęły więcej niż połowę pracowitego dnia zdjęciowego, choć pojawiam się w filmie ze trzy razy. Dotyczyły one praktycznie wszystkich etapów życia pisarza i wielu jego książek. Tak samo przepytywane były na pewno inne osoby wypowiadające się w tym filmie. Wszystkie znały Lema osobiście i wszystkie są wybitnymi znawcami jego prozy. Niestety tego wszystkiego, co powiedziały, nie mogliśmy usłyszeć, bo scenarzysta i reżyser przeselekcjonowali materiał pod kątem swojej koncepcji. Jak miały się nasze opinie i poglądy do tego, co sobie na wstępie założyli scenarzysta i reżyser? Bo to, że stawiali nam pytania, nie warunkowało przecież naszych odpowiedzi. Czy pasowały do ich koncepcji jak stopa do buta, czy upychali je na siłę w swoją wizję myślową? Jak ją zdefiniowali na wejściu?

Borys Lankosz: Sprawia mi wielką radość, gdy słyszę, że zmontowane przeze mnie materiały z domowego archiwum Lemów zrobiły na was tak mocne wrażenie. W chwili gdy Tomasz Lem i Wojciech Zemek zaprowadzili mnie do piwnicy domu na Klinach i pokazali pudła pełne zardzewiałych puszek  ó s e m k i [20], poczułem się, jakbym odkrył skarb. Po przeskanowaniu taśm, które nie widziały światła dziennego od dekad, okazało się, że moja intuicja była słuszna. To były filmy kręcone w trakcie wakacyjnych wyjazdów. W większości kamera prowadzona była ręką Lema, ale część ujęć zrealizowała również pani Barbara. W ten oto sposób powstała kronika ruchomych obrazów, dokumentująca łączącą ich miłość. Najprostsze sytuacje zdarzające się między nimi i uwiecznione na celuloidzie zdawały się nią  n a p r o m i e n i o w a n e.  Życie napisało do tych sekwencji przejmujący epilog, którym chciałbym się z wami teraz podzielić.

Mając ten archiwalny materiał już w wersji cyfrowej, postanowiłem jeszcze przed rozpoczęciem montażu filmu stworzyć z niego osobne wideo ze specjalnie dobraną muzyką. Gdy tylko powstało, wysłałem je do Krakowa. Na reakcję nie musiałem długo czekać. Przekazano mi, że Barbara Lem była bardzo wzruszona, zobaczywszy na ekranie siebie jako dziewczynę widzianą oczami zakochanego w niej męża… Wiadomość o jej śmierci doszła do mnie tydzień później… Byłem wstrząśnięty tą informacją. Zdało mi się nagle, że w jakiś sposób moje pragnienie, by jak najszybciej podzielić się z nią tą ożywioną przeszłością, było sprowokowane przez los, który użył mnie i moimi rękami napisał list miłosny wysłany zza grobu przez jej męża! Oczywiście mam świadomość, że umysł Lema nigdy by sobie nie pozwolił na poetyzowanie takiej synchroniczności. Przecież nawet w finale filmu cytuję jego wypowiedź, w której Lem wyraża przekonanie, że po śmierci nie ma nic poza wiecznym odpoczywaniem prochu, w który się wszyscy obracamy. Choć łączy mnie z nim ten brak nadziei, to mimo wszystko chciałem przyznać się wam do tych pierwszych emocjonalnych myśli, które pojawiły się tego kwietniowego wieczora, gdy wieść o śmierci Barbary Lem dotarła i do mnie.

Czynię to również dlatego, by uprawdopodobnić przed wami moją możliwą strategię artystyczną filmu, która zakładała opowiedzenie o Lemie w sposób jak najbardziej osobisty, niejako mediumiczny. Rzecz jasna, wybierając się w taką drogę, a nie mogąc spędzić w niej dekad potrzebnych na zgłębienie tematu, musiałem dobrać sobie towarzysza, który jest ekspertem i szmat czasu postaci Lema poświęcił, i tak w tym przedsięwzięciu pojawił się Wojtek. W trakcie naszych przygotowań obejrzeliśmy wszystkie wcześniejsze filmy z udziałem Lema, powstałe jeszcze za jego życia. To, co je łączyło, to zupełny brak perspektywy biograficznej. Lem wspaniale manipulował twórcami, opowiadając im właściwie wciąż te same anegdoty i w pełni kontrolując przekaz; dzielił się w nich tylko tym, czym chciał się podzielić. Siłą rzeczy więc realizacje te skupiły się na jego twórczości i były pełne peanów na cześć jego wizjonerstwa i odniesionego w skali międzynarodowej sukcesu. Nam zależało na ukazaniu jego życia. Ono miało być teraz na pierwszym planie, a tłem dla niego miała być jego twórczość literacka. Postanowiliśmy też przedstawić paralelę między najgorszymi okrucieństwami XX wieku, których Lem był świadkiem, a arcydziełami, które wyszły spod jego ręki. Czuliśmy, że zrozumienie tej relacji może stać się – na przykład dla widzów francusko-niemieckiej stacji Arte, która zamówiła ten film – kluczem do dwudziestowiecznej historii Europy Środkowo-Wschodniej. Pytania, które w trakcie zdjęć Wojtek zadał tobie, Staszku, a również Tomaszowi Fiałkowskiemu i Jerzemu Jarzębskiemu, były skonstruowane w ten sposób, by z waszych odpowiedzi mógł powstać materiał umożliwiający zrealizowanie takiego właśnie założenia. Zanim oddam głos Wojtkowi, który pewnie opowie o tym szerzej, chcę jeszcze powiedzieć, że przemawia przez ciebie skromność, ponieważ w filmie pojawiasz się nie trzy, lecz osiem razy (montowałem go tak długo, że praktycznie znam go na pamięć), w tym w wyjątkowo ważnym dla mnie momencie, w którym opowiadasz o swoim ostatnim spotkaniu z Lemem. Za podzielenie się tą opowieścią jestem ci szczególnie wdzięczny.

Wojciech Orliński: Będę banalny – dla mnie praca nad tym filmem była wspaniałą przygodą. Nie jestem zawodowym scenarzystą, miałem więc mnóstwo radości, obserwując fachowców od filmu przy pracy. Moje luźne pomysły zamieniały się w wizualny konkret, to było fantastyczne. Teraz już wiem, dlaczego się mówi o „magii kina”. Fantastycznie się też słuchało waszych wspomnień o rozmowach z Lemem. Teraz już wiem, co by było, gdyby ktoś – jak niektórzy o tym marzą – „docisnął” Lema, zadał mu jakieś naprawdę trudne pytanie w wywiadzie. Po prostu wyjąłby aparat słuchowy z ucha i tyle by było z tego dociskania! Nie umiem o Lemie mówić obiektywnie jak literaturoznawca czy nawet dziennikarz. Jestem przede wszystkim jego wielbicielem, a więc staram się szanować jego prawo do nieodpowiadania na pewne pytania – choć sam mogę sobie stawiać jakieś hipotezy…

Stanisław Bereś: W filmie oglądamy Lema z perspektywy jego biografii, dominującej w tym materiale, prześledzonej od urodzin aż do śmierci, ukazanej na tle kolejnych wstrząsów historycznych i politycznych. Śledzimy więc jego życie przez pryzmat fragmentów różnych filmów i wywiadów, wspomnień i opinii grona znanych lemologów oraz zainscenizowanych partii utworów Lema – na przykład z Głosu Pana (relacja doktora Rappaporta), Korzeni, Jachtu „Paradise”, Edukacji Cyfrania. A to od razu każe zapytać o wiarygodność filmowych etiud wprowadzonych do tego dokumentu. Choć ich prawdziwość jest potwierdzona przez samego autora lub członków rodziny, doskonale wiemy, że u pisarzy nawet diarystyka i epistolografia są obszarem kreacji. A w sprawie swojej biografii pisarz prowadził przez całe życie konsekwentną politykę selekcji. Poza tym takie paradokumentalne wstawki (fragmentów utworów) zawsze są wizją lub interpretacją reżysera i scenarzysty, są „zabarwione” ich intencją.

Na przykład scena rozstrzeliwania Żydów na podwórku więzienia, przybycia niemieckich filmowców i żądania wystąpienia „ochotnika” jest – excusez-moi le mot – „kameralna”, podczas gdy wiemy, że był to fragment trwającej przez kilka dni masakry; jej pierwszy zbrodniczy akt był dziełem wycofujących się ze Lwowa Sowietów, którzy wymordowali w celach kilka tysięcy więźniów Brygidek, a następne akty reżyserowali przybyli na ich miejsce Niemcy oraz mieszkańcy miasta (a więc Ukraińcy i Polacy) – urządzili oni straszliwy pogrom, zabijając drągami wszystkich Żydów, którzy im się nawinęli pod ręce. Zamordowano w ten sposób około siedmiu tysięcy osób. Część z nich, jak wiemy, zapędzono do wynoszenia i mycia zwłok z cel więzienia. To była więc istna apokalipsa, w której środku znalazł się Lem, ponieważ był wśród tych, którzy wynosili ofiary. To, co widzimy w filmie, nie jest tym samym. Wiem oczywiście, że Lankosz nie miał środków, by pokazać coś takiego w niskobudżetowym filmie dokumentalnym, ale trzeba zaznaczyć, że nakręcona w najlepszej intencji upiorna scena przynosi istotne przeinaczenie: widzimy egzekucję przeprowadzaną na dziedzińcu przez Niemców, nie ma natomiast żywiołowej i straszliwej masakry tysięcy Żydów na ulicach Lwowa. A przecież wśród tych, na których polowano, był bohater filmu. Jest więc jakiś istotny problem z faktograficzną wiarygodnością tego typu rekonstrukcji.

Innym przykładem jest inscenizacja czytania grupce przyjaciół Korzeni. Chcąc nie chcąc, sugeruje ona, że tak wyglądała codzienność środowisk artystycznych w okresie stalinowskim. Tymczasem ta scena sprawia wrażenie, jakby przeniesiono ją na przykład z salonu Walendowskich z drugiej połowy lat siedemdziesiątych[21]. Za Stalina i Bieruta panował potworny strach. Tego jednak nie widzimy. Choć więc taka scena pewnie miała miejsce, siłą rzeczy wychodzi na to, że dominowały wtedy beztroska i kpiny ze Związku Radzieckiego. Nawet wyreżyserowaną scenę z socrealistycznego Jachtu „Paradise” oglądamy jak zabawną satyrę na antyimperialistyczne agitki, podczas gdy był to socrealistyczny dramat napisany „na serio” (choć dla kasy) i wystawiany w teatrach. Jego przesłanie było antyimperialistyczne i prokomunistyczne, natomiast w tym filmie sztuka ta została sklejona z Korzeniami, które były antykomunistycznym samizdatem. W ten sposób socrealistyczny epizod Lema przefarbowano na wywrotowy. Niezbyt mi to w tym filmie „smakuje”. To tylko dwa przykłady na to, że filmowe inscenizacje, nakręcone w dobrej intencji, bo brakuje autentycznych zapisów filmowych z tych czasów, wtrącają momentami biografię Lema w jakiś cudzysłów albo nie dopowiadają ważnych rzeczy do końca.

Nie mam w związku z tym żadnej mądrej diagnozy czy nawet pretensji do autorów filmu, bo przecież rozumiem, po co wzbogacili go paradokumentalnymi etiudami, ale przyznaję, że mam z nimi kłopot. Co z tym zrobić, nie wiem. Zanim poproszę o komentarz Wojtka i Borysa, chciałbym poznać twój punkt widzenia, Irku, bo nie uczestniczyłeś w powstawaniu filmu, więc patrzysz na niego z boku, zapewne chłodniej niż ja, bo w końcu w nim występuję. Jak odebrałeś ten film? Oglądając go, odczułeś przyjemność czy niepokój, dowiedziałeś się rzeczy nowych, czy potwierdziłeś sobie to, co miałeś już ustalone? W Barcelonie po obejrzeniu go byłeś wzburzony, co żywiołowo wyrażałeś w ogródku restauracji hotelowej. Co cię wtedy tak podkręciło?

Irek Grin: Niestety już nie pamiętam. Teraz oglądam go całkiem spokojnie, więc mogę się tylko domyślać. Może wtedy, podobnie jak ty, irytowałem się, że pewne rzeczy nie zostały w nim powiedziane wprost. Na pewno mogłem też złościć się na zamysł artystyczny, który został wyrażony obecnością tych wkładek fabularnych. Że na nich zbudowano opowieść dokumentalną. Dziś to akceptuję, bo widzę przemyślność i ekstrawagancję takiego pomysłu, ale mojej ówczesnej emocji to nie zmienia, ponieważ mogłem być wkurzony, że w dziesiątą – wówczas – rocznicę śmierci pisarza tak naprawdę nie ma porządnego filmu dokumentalnego o Lemie, a tu pojawia się taki, który jest już interpretacją. Czyli to sytuacja jak z książkami Cherezińskiej, która interpretuje dzieje Łokietka, a my nie znamy źródeł[22]. Tak, to mogło mnie wtedy drażnić. Nie tak powinien wyglądać pierwszy dokument o Lemie, bo to pisarz, który doczekał się dwóch sążnistych rozmów rzek[23], a Orliński miał już wtedy prawie skończoną jego biografię[24], więc na podstawie tych materiałów można było skonstruować scenariusz klasycznego filmu dokumentalnego. Tymczasem Lankosz jest w tym filmie arogancki i jak artysta mówi do nas: „Wali mnie, że nie ma dobrego dokumentu o życiu Lema, mało mnie obchodzi prawda historyczna, bo przesączam jego biografię przez siebie”. I to „przez siebie” jest tu kluczowe. To nie musi być zarzut, choć z punktu widzenia historii literatury nim jest. Dla niego jako filmowca istotniejsze było jedno spotkanie z Lemem, które zresztą umieścił wśród tych swoich wstawek i obsadził się w roli Borysa Lankosza.

Stanisław Bereś: Jeśli masz na myśli inscenizowany wywiad z zakończenia, to jest to moim zdaniem inscenizacja ostatniego spotkania Fiałkowskiego z Lemem.

Irek Grin: W ten sposób coś, co jest nienapisane, nieopowiedziane i co rodzi mnóstwo pytań, staje się apokryfem, ewangelią według Lankosza. Ale nie jest prawdziwą opowieścią o Stanisławie Lemie. Czy Lankosz ma do tego prawo? No pewnie, że ma! Ale czy miał prawo do tego w tamtym momencie, gdy właśnie wytrącił oręż z ręki tym, którzy też chcieli nakręcić film o Lemie? No właśnie, jak byś się odniósł, Borysie, do takiego zarzutu? Kiedy pojawiają się książkowe biografie celebrytów, których wydawcy od razu kalkulują, ile będą ich kosztować procesy sądowe (co im się zresztą i tak opłaca), noszą one napis: No autorizada y no oficial.

Stanisław Bereś: Ja muszę dorzucić do tego kwestię niedbalstw kompozycyjnych w tym filmie. Kiedy jest mowa o zajęciu Lwowa przez Sowietów w 1939 roku, widzimy powiewającą flagę ukraińską. Dlaczego nie sowiecką? Przecież taki kadr łatwo znaleźć w archiwach filmowych.

Irek Grin: W ogóle jest pytanie, co ona oznaczała dla Lema? Nie pamiętam, aby kiedykolwiek oświadczył: „Mamy wolne państwo ukraińskie i to jest dobrze”.

Stanisław Bereś: Ale skupmy się przez chwilę na problematycznych przeskokach czasowych: jest mowa o wyjeździe rodziny Lemów ze Lwowa ostatnim transportem do Krakowa, a chwilę po tym następuje scena filmowa zabijania przez Niemców pacjentów szpitala wzięta z filmu Żebrowskiego[25], co bez wątpienia miało miejsce o wiele wcześniej. Kawałek dalej, zaraz po wypowiedzi pisarza na temat jego (rzekomej oczywiście) odporności na socrealizm, narrator mówi o jego współpracy z prasą podziemną i tekstach pisanych pod pseudonimami do paryskiej „Kultury” (widzimy jej okładkę z 1978 roku), ale zaraz po tym ukazuje się Gomułka przemawiający na placu Defilad w roku 1956… Jak można zrobić taki błąd? Przyznam, że mnie to drażniło. Pewnie też byłoby lepiej, gdyby ilustracją do ogłoszenia stanu wojennego i pamiętnego przemówienia generała Jaruzelskiego były zdjęcia grudniowe, czyli groźne maszyny bojowe w śniegu i zomowcy grzejący się przy koksownikach, a nie rozbiegane zdjęcia z letnich protestów ulicznych, co widzimy po lekkich koszulkach manifestantów. To niby nic nieznaczące szczegóły, ale psuły mi one wczuwanie się w atmosferę tamtych czasów. Czy ty nie odbierasz tych dekompozycji czasowych jako dezynwoltury? Ty je w ogóle zauważyłeś?

Irek Grin: Tak, zauważyłem. Podobnie pamiętam też reakcję Ukraińców podczas projekcji we Lwowie. Byli zdumieni, widząc swoją flagę, gdy mowa była o zajęciu Lwowa przez armię sowiecką. Ale wrażenia bajzlu kompozycyjnego, tak jak ty, nie mam. A chcesz wiedzieć dlaczego? Bo zwróć uwagę, że oglądając scenę masakry na Brygidkach, widzimy ją oczami Lema. Oczywiście tego na pewno nie wiemy, ale mamy myśleć, że to jest jego relacja[26]. To powoduje, że wszystkie plany czasowe, które pojawiają się później, zostają jakby wzięte w nawias i stają się… (długo myśli) przysłowiowym życiem, które w chwili śmierci przeleciało mu przed oczami. To jest grube, co mówię, ale niewykluczone. Moim zdaniem Lankosz sugeruje, że Lem z tego podwórka już nie wyszedł i że całe jego późniejsze życie jest przeżywaniem wszystkiego z perspektywy tego strasznego momentu.

Stanisław Bereś: Ależ nie mógł przeżywać przyszłego życia, którego nie znał…

Irek Grin: Ustaliliśmy, że to nie jest film dokumentalny…

Stanisław Bereś: Nie, to ty tak ustaliłeś, ja nie.

Irek Grin: (śmiech) Prawda. To nie jest więc film dokumentalny, ale gest artystyczny Borysa Lankosza, rocznik ’73, autora pozbawionego dziewięćdziesięciu procent doświadczeń swojego bohatera. Ty nazwiesz go, ze względu na jego dekompozycje, grubą reinterpretacją biografii, ale dla mnie jest on wybiciem się Lankosza na niepodległość. Jeśli mam jakiś zarzut pod adresem tego filmu, to brzmiałby on tak: ten sposób opowiadania, upraszczając, z perspektywy samego Lema paradoksalnie mi tego Lema zabiera, w tym znaczeniu, że mi go brakuje jakoś obiektywnie istniejącego. Jeśli się nie mylę i moja intuicja, że oglądamy rzeczywistość przez pryzmat wyobraźni samego autora i magiczny niemal świat wyobrażonej przyszłości, jest słuszna, to mamy do czynienia ze specyficzną odmianą filmu dokumentalnego, bardzo nawet specyficzną.

Stanisław Bereś: Ale ty wiesz, że takim sposobem można usprawiedliwić każde niechlujstwo montażowe? Załóżmy, że na przykład Borys musiał wyjść w trakcie montażu, bo żona miała gorączkę, więc pojechał do niej z lekarstwami, a montażysta, który kiepsko zna historię, położył sekwencje czasowe na wariata, czyli rozstrzeliwanie pacjentów szpitala przez Niemców umieścił po wejściu Sowietów, a Gomułkę przemawiającego pod Pałacem Kultury po publikacjach Lema w paryskiej „Kulturze” – w roku 1978. Po powrocie Borysa montowali dalej, nie cofając się, a ponieważ potem czas montażowy się skończył, te wstawki zostały tam, gdzie są, czyli z błędami, na wieki wieków amen. Mogło tak być? Mogło. A ty teraz dorabiasz do tego całą filozofię „życia po życiu”…

Irek Grin: Jeżeli Stanisław Lem w ujęciu Lankosza nie przeżył egzekucji na Brygidkach, to wszystko, co dzieje się w jego głowie, jest usprawiedliwione, łącznie z wyparciem rzeczy wstydliwych, takich jak żydowskie pochodzenie czy pisanie tekstów socrealistycznych. To mi się składa w całość. Ale czy przefiltrowanie Lema przez Lankosza jest niewłaściwe lub niestosowne, jak pewnie uzna wielu widzów? Ja wtedy powiem: a może było zbyt pospieszne, a może nie należało od tego zaczynać? Może nie należało opowiadać historii Lema za pomocą filmu, który najsilniej zawłaszcza wszystkich ludzi, bo jest potężnym medium… No taka jest siła obrazu! Niewiele książek daje nam przekonanie, że to, co opowiadają, jest prawdą. Film natomiast zwalnia nas z obowiązku uruchamiania wyobraźni, więc – zniewoleni obrazem – stajemy się jego niewolnikami i dajemy mu wielki kredyt zaufania. W takiej sytuacji mówię do Borysa: okej, miałeś prawo do przepuszczenia historii umierającego Lema przez swój pryzmat. Ale wtedy z miejsca rodzi się pytanie do Wojtka Orlińskiego, który jest bystrym i uważnym obserwatorem rzeczywistości: dlaczego – jako scenarzysta – też pozwoliłeś sobie na taki gest? Czyli że powiedziałeś: Lem „zginął” w tamtej egzekucji we Lwowie, a więc wszystko, co po niej zobaczycie, jest projekcją.

W to jednak, podobnie jak tobie, trudno mi uwierzyć. Ale my nie znamy scenariusza filmu, więc nie wiemy, jakie było założenie. Bo przecież Wojtek mógł przyjść z tradycyjnym, chronologicznie poukładanym tokiem narracji, a Borys wysadził mu go w powietrze, mówiąc: to jest zbyt uładzone, jednoznaczne i oczywiste, nie zgadzam się na taką wersję filmu; nakręcimy moją opowieść o Lemie. Taką sytuację możemy sobie przecież wyobrazić…?

Stanisław Bereś: No możemy…

Wojciech Orliński: Założenie było takie, że nie inscenizujemy pogromu więziennego, tylko adaptujemy Głos Pana. To pierwsze byłoby nawet możliwe, bo została po tym pogromie przerażająco dokładna dokumentacja. Ta „niemiecka ekipa filmowa”, która się pojawia we wspomnieniu Rappaporta, była w Brygidkach naprawdę i to, co nakręcili, można dziś obejrzeć. Można, ale odradzam, z całego serca odradzam. Ciężko się potem odchorowuje pracę nad takim materiałem. Lem przez całe życie chciał to opowiedzieć, ale z różnych powodów nie mógł i to nie była tylko cenzura. Przecież Lem nie był jedynym ocalonym, który nie chciał o tym mówić po wojnie. Podobną postawę przyjęło także wielu spośród tych, którym udało się wyjechać na Zachód, więc nie krępowała ich żadna cenzura.

Inscenizacja wymagałaby od nas przyjęcia czyjegoś punktu widzenia. I czyj mielibyśmy przyjąć? Katów? Oprawców? Bezstronnego obserwatora? Samego Lema? Każdy wybór byłby tu jakimś grzechem, jakimś świętokradztwem. Dlatego zdecydowaliśmy się na jak najwierniejsze odtworzenie powieści Lema – to jest wspomnienie Rappaporta, który jest narratorem, więc widzimy to, co on widział. Jeśli ktoś to skrytykuje, mówiąc, że pogrom w Brygidkach wyglądał inaczej, że ofiary leżały nie tu, tylko tam, to ja odpowiem mu po raz kolejny, że to nie jest inscenizacja pogromu, tylko fragmentu powieści Lema.

Co do socrealizmu, to sam jako dziennikarz uczestniczyłem wielokrotnie w takich mniej więcej sytuacjach. Że oto właśnie zrobiłem coś de facto za pieniądze jakiejś korporacji technologicznej, oczywiście nie jako bezpośredni kontrahent, ale przecież gdy jestem na jakimś panelu, na którym wszędzie wiszą logotypy tej korporacji, no to wiem, skąd pieniądze wziął zapraszający organizator. I przecież jeszcze tego samego wieczora na cocktail party, pijąc z kolegami drinki fundowane de facto przez tę korporację, będziemy sobie szczerze rozmawiać o tym, co o niej myślimy. No ale przecież będziemy na tym evencie, bo taki już jest ten nasz zawód. Marian Eile[27] często porównywał partyjne wstępniaki w „Przekroju” do reklam, które utrzymują tego typu pismo w ustroju kapitalistycznym. Moim zdaniem miał rację. Ale to już kwestie na panel o zawodzie dziennikarza, a nie dokumentalisty…

Borys Lankosz: Zagnaliście mnie, panowie, do narożnika i czuję się zmuszony do obrony, choć w istocie przecież film bronić się powinien sam i owoż czyni, i dlatego zastanawiam się (bo przecież trudno założyć mi z waszej strony złą wolę lub deficyt wrażliwości czy inteligencji), czemu przypisać mam te ciosy, które zadajecie? Jaki jest ich powód? Bez względu na waszą odpowiedź odparuję je po kolei. Scena z Głosu Pana jest wierną adaptacją fragmentu, w którym doktor Rappaport jest świadkiem i uczestnikiem wydarzeń na dziedzińcu  n i e z n a n e g o  więzienia. Oczywiście góra płonących trupów mogłaby być wyższa, ale jej rozmiar na ekranie nie umniejsza przecież wcale przerażenia, które ogarnia nas na myśl, że doświadczenie takie mogło być udziałem samego Lema. Scena ta funkcjonuje w pewnej sekwencji, którą rozpoczyna informacja, że w czerwcu 1941 roku Niemcy zaatakowali Związek Radziecki i ponownie zdobyli Lwów. Potem Timothy Snyder[28] mówi o tym, jak na tę nową okupację zareagowała ludność tubylcza, pozbawiona przez poprzedni reżim swojej elity. Sowieci zabili ją lub deportowali, a lud szybko zaczął kolaborować. Gdy w mieście pojawili się naziści, mieszkańcy mieli  d o b r y   p o w ó d,  by pokazać im, że żadnej współpracy z komunistami nie było, a oni są jak najbardziej chętni, by zaakceptować ich jako nowych władców. Podjudzona tłuszcza  w  s w o j e j   m ą d r o ś c i   i  e t y c z n y m   w z m o ż e n i u  uznała, że najlepszym sposobem, by okazać Niemcom swoją chęć współpracy, będzie zwrócenie się przeciwko Żydom. W tym miejscu umieszczam inscenizację z Brygidek, jak mówiłem, dokładnie odwzorowującą zapis Lema i wewnętrzny monolog Rappaporta, po czym powracamy do Snydera, którego komentarzowi towarzyszą najbardziej wstrząsające archiwa użyte w tym filmie. Otrzymaliśmy je dzięki uprzejmości United States Holocaust Memorial Museum. Zatem na własne oczy widzimy, jak wyglądał pogrom we Lwowie. Jak wstrząsające były te sceny zbiorowej przemocy, upokorzenia, paraliżującego lęku. Snyder mówi o powodzie, dla którego naziści kręcili te materiały, mówi o propagandzie, którą starali się zatruć swój naród i świat, a która kłamliwie głosiła, że wschodni Europejczycy spontanicznie rzucili się do mordowania  s w o i c h   ż y d o w s k i c h   w ł a d c ó w.  Dlatego nie rozumiem twojego zarzutu, Staszku, o braku przedstawienia w naszym filmie masakry Żydów. Ona w nim jest, i to obecna w sposób najprawdziwszy i najbardziej wstrząsający, bo poprzez dokumentalny zapis, którego ewentualne niepożądane działanie, wciąż jeszcze niestety możliwe po latach, zostaje zneutralizowane przez komentarz historyka, umieszczający go w odpowiednim kontekście. Oddajemy więc grozę sytuacji za pomocą prawdziwych zdjęć, a to, co zostało przefiltrowane przez talent i wyobraźnię Lema w jego Głosie Pana, sami artystycznie interpretujemy, przyznając w ten sposób, że znak równości między Lemem a Rappaportem jest kwestią umowną.

Nie rozumiem, dlaczego chcecie wyciągać inscenizacje fabularne i oceniać je same w sobie, podczas gdy stanowią one część całości i tylko w jej obszarze emanują swoim rzeczywistym sensem. Inscenizacja Korzeni jest najbardziej prawdopodobnym przedstawieniem sytuacji, która mogła mieć miejsce, gdy Lem student przed grupą swoich zaprzyjaźnionych rówieśników wygłupiał się, piskliwie imitując głosy stworzonych przez siebie postaci. Nie uwierzę, że jego widzowie siedzieli przed nim struchlali i z bojaźnią wypisaną na twarzach. Tu wspomnę tylko, że nagranie, które słyszymy w filmie, jest prawdziwym rarytasem, i to dzięki nam po raz pierwszy przedstawionym szerokiej publiczności. To naprawdę ta interpretacja, dokonana przez autora po latach i wiernie oddająca tamten komiczny performance. Zaraz po nim, na tle domowych taśm przedstawiających Lema w gronie przyjaciół, narrator wyjaśnia widzowi, że za odegranie tej farsy groziła w czasach stalinizmu śmierć, gdyby w tej grupie znalazł się donosiciel. Skąd więc bierze się twoje przekonanie, Staszku, że akcentujemy beztroską młodość, a nie mówimy nic o potwornym strachu, w którym przyszło jej istnieć? Z kolei scena z Jachtu „Paradise” zostaje zapowiedziana przez narratora jako fragment z propagandowej sztuki napisanej przez Lema dla pieniędzy. Wprost mówimy więc o tym, czego ci z jakiegoś powodu brakuje. Sam sposób realizacji, dokonany na kamerach U-matic, które pożyczyliśmy z muzeum, jest stylizacją na PRL-owski Teatr Telewizji, i to taki z czasów Szczepańskiego[29]. Takie przedstawienie nigdy nie powstało, ale w jego epoce pewnie mogłoby już powstać, i to właśnie jako ironiczna reinterpretacja. Tekst sztuki napisany jest bowiem diabelnie inteligentnie; bez trudu i bez najmniejszych zmian w zapisie można zagrać go w sposób zupełnie sprzeczny z linią, której oczekiwano od artystów za czasów Bieruta. To właśnie chciałem podkreślić, wierząc w widza i jego erudycję, dzięki której musi on wiedzieć, że w 1950 roku spektakl obecny na deskach teatru mógł być wyłącznie antyimperialistycznej i prokomunistycznej natury. Tymczasem Lem potrafił napisać to w taki sposób, że bez najmniejszych zmian w tekście, a jedynie w tonacji, wszystko to obracało się przeciw zbrodniczym zleceniodawcom.

Ciebie, Irku, chcę zapewnić, że nikomu żadnego oręża z ręki nie wytrąciłem. Nic mi nie wiadomo o konkursie na film o Lemie ani o różnych projektach i możliwych podejściach do tematu, i mojej w tym bojowniczej roli polegającej na tępieniu innych, by wyrazić swoje. Nic takiego nie miało miejsca. Telewizja Arte zwróciła się do TVP Kultura z propozycją współprodukcji filmu o Lemie. Jego realizację zaproponowano mnie, a ja z chęcią na nią przystałem. Zresztą było z tym potem wiele zamieszania, bo – po pierwsze – Arte chciało wesołego filmu o pisarzu SF, który dobrze korespondowałby z inną ich niezwykle atrakcyjną produkcją o Philipie K. Dicku, a gdy zobaczyli w efekcie Holokaust, niemieckich oficerów z kamerami, które rejestrują pogrom, etc., to wymiękli i zaczęły się kłopoty. A po drugie, odbiór filmu przez TVP nastąpił już przed nową ekipą, dla której słowa z „testamentu Lema” – jak nazwaliśmy z Tomkiem Fiałkowskim ostatni felieton do „Tygodnika Powszechnego”, podyktowany mu przez pisarza tuż przed śmiercią, w którym mowa była o nieszczęściu, jakie szykują Polsce bracia Kaczyńscy – jak się możecie domyślić, też nie przyczyniły się do naszej popularności i łatwej akceptacji ukończonego dzieła. Obronienie swojej wizji wobec tych dwóch struktur nie było łatwe i niemalże spowodowało mój rozwód z Magdą, która odważnie podjęła się produkcji filmu. Udało się jednak, choć słuchając waszych zarzutów, zastanawiam się, czy na pewno było warto. (śmiech)

Mówisz, Staszku, o niedbalstwie kompozycyjnym i jako przykład podajesz rzekome zestawienie informacji o wyjeździe Lemów ostatnim transportem ze Lwowa ze sceną z filmu Szpital Przemienienia, którego akcja toczy się wcześniej. Niestety się mylisz. Najpierw Fiałkowski mówi o definitywnym końcu świata, z którym Lemowie byli związani. Polski Lwów przestał istnieć, miasto zostało po stronie radzieckiej. Potem Wiktor Jaźniewicz, tłumacz dzieł Lema na rosyjski, wyjaśnia nam, że opuszczenie ukochanego miasta było koniecznością. Inaczej za pracę na rzecz niemieckich zakładów Rohstofferfassung, które w czasie nazistowskiej okupacji zapewniły pisarzowi dokumenty pozwalające mu przetrwać, Lem mógł z wyroku sowieckiego bardzo szybko trafić na Sybir albo dostać czapę. Wtedy pojawia się sam Lem i wspomina, że dla niego porzucenie rodzinnego miasta było czymś niepojętym, oraz dokonuje dramatycznego porównania: „Lwów był jak część nieba. Czy można zrezygnować z nieba?”. Po informacji o przyjeździe Lemów do obcego im Krakowa Snyder uogólnia, mówi, że doświadczenie pisarza było podobne do wielu innych żydowskich świadectw, w których powtarza się przejmujące przekonanie, że wszystko, cała rzeczywistość, z dnia na dzień może się zmienić diametralnie i bezpowrotnie. Michael Kandel, amerykański tłumacz dzieł Lema, dodaje, że to wydarzenie miało niezaprzeczalny wpływ na to, jakim Lem stał się pisarzem. I wreszcie narrator, na tle fragmentów ze Szpitala Przemienienia w reżyserii Edwarda Żebrowskiego, mówi, że swoich wojennych losów Lem nigdy nie opowiedział wprost. Zaraz po wojnie napisał za to realistyczną powieść o niemieckiej akcji likwidacyjnej w szpitalach psychiatrycznych. Powieść, której groza inspirowana była jego własnymi przeżyciami. Dostrzegam tu w pełni sensowny i pozbawiony jakiegokolwiek niedbalstwa ciąg myślowy.

W taki sam sposób, w jaki dokonałem tego przed chwilą, mógłbym właściwie odeprzeć każdy kolejny wasz zarzut, ale chyba nie mamy na to czasu ani miejsca. Poza tym wolę raczej zaufać widzom i pozwolić im obejrzeć film, zamiast im go w całości opowiadać i tłumaczyć. Powiem tylko, że twoja interpretacja, Irku, o życiu przemykającym Lemowi przed oczami i ten pomysł interpretacyjny, który opierasz na intuicji, że on z miejsca kaźni we lwowskim więzieniu w jakiś sposób  n i e   w y s z e d ł   ż y w y,  bardzo mi się podoba… A! Jeszcze o fladze ukraińskiej było, powiewającej nad Lwowem… Ona rozpoczyna sekwencję ujęć impresyjnie opisujących współczesne miasto i kamienicę przy ulicy Brajerowskiej, w której mieszkali Lemowie. Towarzyszy jej opowieść snuta przez pana Stanisława. Mówi on o upadku Polski i czasach okupacji sowieckiej, które nastąpiły tuż po zdaniu przez niego matury. Do głowy by mi nie przyszło, że może być w tym jakaś ukryta antyukraińska aluzja, ale oczywiście rozumiem emocje związane z tragiczną sytuacją polityczną tego kraju i szanuję głos Ukraińców, u których takie skojarzenie się pojawiło. Puentując, chcę powiedzieć jeszcze o dwóch rzeczach. Staszku, montaż tego filmu zajął mi kilka miesięcy. To nie program telewizyjny z lat minionych, w którym kleisz ujęcia w ogromnej presji limitowanego czasu i nie oglądasz się za siebie. To świadomy, długotrwały proces, który zawdzięczamy również rozwojowi technologii, umożliwiającej nam pracę w domu w pełnym skupieniu i oddaniu sprawie. I jeszcze słowo o mojej żonie. Tu nie tylko nie było mowy o żadnej chorobie. Tu po prostu była tytaniczna siła i wsparcie. Ten film powstał wyłącznie dzięki talentowi i zaangażowaniu Magdy. Przy takim stopniu komplikacji i założeniach budżetowych wszyscy znani mi producenci wymiękli. A Magda postanowiła mi pomóc i doprowadziła nasze przedsięwzięcie do szczęśliwego końca. Jestem jej za to dozgonnie wdzięczny!

Stanisław Bereś: Pokolenie moich rodziców, urodzone podobnie jak Stanisław Lem w okolicach 1920 roku, pełnoletność osiągnęło w momencie agresji niemieckiej i radzieckiej na Polskę. Nazywamy ich Kolumbami, bo odkrywali kontynenty grozy i masowych mordów. Nie jest to pewnie normą, ale oni praktycznie nie rozmawiali ze swoimi dziećmi o wojnie. Był to temat tabu. Prawdopodobnie wszyscy, którzy przeżyli koszmar łapanek, ulicznych egzekucji i obozów zagłady, uważali, że nie należy przenosić traumy wojennej na swoje dzieci. Zwłaszcza że niemal w każdej polskiej rodzinie były ofiary. Wśród Żydów straty były horrendalne, bo okupację niemiecką przeżyło tylko 360–500 tysięcy (około 11–15 procent). Według Żydowskiego Instytutu Historycznego tylko 240 tysięcy. Ci, którzy ocaleli, cierpieli na ciężką odmianę PTSD[30] i na ogół nie byli w stanie mówić o tym, co przeżyli i widzieli. Zwykle stracili wszystkich, więc byli Robinsonami. Wielu nie potrafiło dalej żyć; nękani obrazami śmierci najbliższych, popełniali samobójstwa lub żyli w stanie duchowego paraliżu.

Lem należy właśnie do tej niedużej grupy ocalałych. Praktycznie każdego dnia mógł zginąć. Ukrywał się na fałszywych papierach we Lwowie, pracując jako spawacz w niemieckiej firmie Rohstofferfassung, zajmującej się odzyskiem materiałów wtórnych, prowadzonej przez zagadkowego biznesmena kombinatora Viktora Kremina, który miał od Niemców zgodę na zatrudnianie Żydów, więc pracowali u niego, płacąc za swoje życie w gotówce. Byli całkowicie zdani na jego łaskę i niełaskę. Lem mimo tzw. dobrego wyglądu mógł łatwo wpaść, bo był synem znanego laryngologa, a walczył nie tylko o własne przeżycie, ale i swoich rodziców, którzy znaleźli się w getcie. Jak twierdził Władysław Bartoszewski w jednym z wywiadów, jakimś cudem ich stamtąd wyciągnął. Ja w to jednak wątpię, bo nie miał żadnych kontaktów ani doświadczenia. W czasie okupacji był tylko młodziutkim robotnikiem w szemranej firmie, którą Niemcy mogli w każdej chwili zwinąć. Nie miał pieniędzy ani talentów społecznych. Jeśli ktoś był w stanie skutecznie chronić tę odnogę rodziny Lemów, to tylko jego ojciec Samuel, bo jako wzięty lekarz musiał mieć oszczędności sprzed wojny i rozległe kontakty we wszystkich środowiskach. Zapewne zabezpieczył u któregoś z wdzięcznych pacjentów środki finansowe pozwalające na opłacanie bezpiecznych kryjówek, co było podstawowym warunkiem przeżycia. Fakt, że ocaleli w czasie, gdy dziewięćdziesiąt procent lwowskich Żydów zginęło, świadczy o jego wyjątkowej inteligencji i znajomości natury ludzkiej. Stanisław Lem był też wybitnie inteligentny, ale tu było potrzebne ogromne doświadczenie. O jakości jego instynktu przetrwania najlepiej świadczy wysadzenie w pracy w powietrze pieca, do którego wrzucił na próbę proch strzelniczy zbierany dla AK. Nie, na jego rozsądek i doświadczenie rodzina Lemów zdecydowanie liczyć nie mogła. Tak czy owak, o tym, jak to się wszystko odbyło, gdzie i kiedy ukrywał się Lem, kiedy uciekł z firmy Kremina, co uratowało mu życie, w czyich mieszkaniach i na jakich papierach się przechował, i gdzie ukrywali się rodzice, prawie nic nie wiemy. Pisarz po wojnie nigdy o tym nie mówił. Może tylko w kręgu rodzinnym lub do nielicznych przyjaciół. Ale i to nie jest pewne. Rzecz ciekawa, film o Lemie też prawie nic o tym nie mówi, jakby kilkuletnie ukrywanie się, gdy ginęły tysiące, było bułką z masłem. To, że on sam nas w taką wiedzę nie wyposażył, nie oznacza, że nie można było na ten temat pospekulować, bo na przykład Agnieszka Gajewska w swojej książce robi to z niezłym skutkiem.

Ale to tylko część problemu. Czym było życie w takiej grozie przez kilka lat i jak dewastuje to psychikę człowieka, możemy się tylko domyślać. A to implikuje pytanie, jak z tym bagażem pisarz funkcjonował po wojnie. Tym na pewno należało się w filmie zająć, bo to ważne. O swoim żydowskim pochodzeniu i wynikającym stąd położeniu w okupowanym Lwowie, jak już powiedziałem, nie mówił nikomu. A więc i konsekwentnie Tomaszowi Fiałkowskiemu, autorowi tomu rozmów z nim pod tytułem Świat na krawędzi, ani mnie – autorowi ponadpięciusetstronicowych Rozmów z Lemem. Albo wymawiał się, albo zmieniał temat, albo zbywał nas anegdotami. Przebić się przez tę blokadę było trudno, bo trzeba jasno powiedzieć, że w Polsce pytania o żydowskie pochodzenie są przejawem antysemityzmu. Mówiąc więc krótko, było wiele powodów, by żydowska tożsamość Lema za jego życia była otoczona tajemnicą. Choć wielu o niej wiedziało, wypłynęła dopiero po jego śmierci. On w każdym razie nie puszczał na ten temat pary z ust. O tej polityce pamięci i jej skutkach należało było mówić w tym filmie, bo miała ona przełożenie nie tylko na jego postawy życiowe, ale i na twórczość.

Oczywiście nie twierdzę, że Lankosz i Orliński w ogóle nie dotknęli tej kwestii. Dotknęli, o czym świadczy choćby kompozycyjna rama filmu: na samym początku pada zdanie, że „pochodził ze spolonizowanej zamożnej rodziny żydowskiej”, a na końcu widzimy grób pisarza, na którym leżą ułożone – zgodnie z żydowską tradycją – kamyki. Zrobiło to na mnie zresztą spore wrażenie, bo Lem zdecydowanie odcinał się od swojej żydowskości i starannie ją ukrywał. Nie tylko w życiu, ale i w twórczości. A przecież nie musiał, bo w końcu wielu pisarzy żydowskich opisywało swoje okupacyjne przejścia, traktując to jako swój obowiązek świadka Zagłady lub psychoterapię. Lem tego nie zrobił, choć mogło mu się to nawet literacko opłacić. Jego przyjaciel Bartoszewski wprost powiedział, że gdyby opisał zagładę żydowskiego Lwowa, zapewne dostałby Nobla, o którym zresztą marzył. Ale tego nie zrobił. Dlaczego?

Pytanie o kamienne milczenie Lema w tej sprawie implikuje w moim przekonaniu trzy możliwe odpowiedzi: albo było to „zwyczajowe” milczenie reprezentanta pokolenia Kolumbów, który chciał zapomnieć o koszmarze i grubą kreską oddzielić od niego swoje dzieci, by żyć normalnie, a nie przeszłością; albo rodzaj paraliżu pamięci ofiary Holokaustu ocalałej cudem ze straszliwego polowania, która (mimo świadomości unikalności i ważności swojego świadectwa) nie miała w sobie dość siły psychicznej, by zmierzyć się ze straszliwymi wspomnieniami; albo konsekwentna aż do bólu tabuizacja swojej żydowskości, a zatem decyzja pogrzebania i zatarcia swojego pochodzenia raz na zawsze, by w przyszłości chronić siebie i najbliższych przed powtórką Holokaustu. Uważam, że to ważne pytania, które powinny były paść w tym filmie, zwłaszcza że ostatni wariant zdradza utrwalony lęk przed antysemityzmem własnych rodaków. Skoro nie padły, mam potrzebę zapytać o powód.

To nie jest przecież tak, że Lem skreślił swoje pochodzenie i wykasował pamięć Zagłady, a więc nie ma tematu. Temat jest, bo pamięć Zagłady tkwiła w Lemie jak drzazga albo niezagojona rana. Dowodzą tego zaszyfrowane w jego prozie w przemyślny sposób wątki holokaustowe, które opisała Gajewska. Co to za rozpaczliwa sytuacja: nie pisał o zagładzie lwowskich Żydów wprost, ale wybijała ona z niego bokiem, więc dla niepoznaki ją kamuflował. Przypomnę parę przykładów: masakra pacjentów kliniki psychiatrycznej w Szpitalu Przemienienia jako maska masakry getta; wspomnienie z egzekucji na Brygidkach włożone w usta doktora Rappaporta w Głosie Pana (widzieliśmy ją przed chwilą na ekranie); wynoszenie z rakiety zwłok zagłodzonych na śmierć astronautów w Niezwyciężonym (oczywisty wariant ofiar tzw. mordu więziennego); bezlitosna eksterminacja dubletów w obozie zagłady w Edenie (replika obozu janowskiego we Lwowie); tożsamościowa schizofrenia ukrywających się agentów w Pamiętniku znalezionym w wannie; nieznośne traumy astronauty Hala Bregga z Powrotu z gwiazd, który po powrocie na Ziemię jest dręczony przez koszmary, bo większość jego załogi zginęła na jego oczach, a on jej nie mógł uratować (wyrzuty sumienia Lema z okupacji). Lekarz, do którego kosmonauta zgłasza się ze swoimi problemami (postać dziwnie przypominająca ojca pisarza), mówi mu, żeby zachował te wspomnienia dla siebie, bo dzieląc się nimi, tylko pogłębia swoją izolację.

Tych przykładów jest naturalnie w prozie Lema więcej. Dlaczego zostały tak staranie zaszyfrowane, że nawet recenzenci jego książek nie dostrzegli ich związku z żydowską zagładą? Przykro o tym mówić, ale być może z obawy przed polskim antysemityzmem; nie wygasł on po wojnie, czego dowiodły pogrom kielecki w 1946 roku, w którym zginął krewny Lema, czy antysemicka kampania nienawiści w 1968 roku, zakończona falą emigracji Żydów z Polski. Według badań przeprowadzonych przez profesora Krzemińskiego w 2012 roku antysemickie przekonania ujawniło 28 procent, a zatem prawie jedna trzecia społeczeństwa[31]. Czyli to była zawsze beczka prochu, która w określonych warunkach mogła detonować. Mówiąc krótko, pisarz miał realne powody, by obawiać się obudzenia demonów przeszłości: stygmatyzacji, agresji słownej, napadów bojówkarzy, podpaleń, pogromów, wysiedleń, a może nawet nawrotu ludobójstwa. Nie jest przypadkiem, że do żydowskiego pochodzenia nigdy nie przyznali się inni wybitni pisarze polscy: Tadeusz Różewicz czy Gustaw Herling-Grudziński. Sam z bliska mogłem obserwować ten mechanizm strachu i ukrywania swojej tożsamości u wrocławskiego adwokata-diarysty Andrzeja Jochelsona, który dzieło swojego życia ocenzurował ze wszystkiego, co zdradzało jego żydowskość, a szczególnie z bezcennego historycznie rozdziału opowiadającego o losach jego rodziny od XIII do XX wieku[32]. Na moje protesty reagował w sposób, który odbierał mi siły: „Czy ty, Stasiu, chcesz mnie zabić? Czy chcesz, żeby wszyscy przyjaciele się ode mnie odwrócili?”. Na argumenty, że co do jego żydowskiej tożsamości nikt nie ma najmniejszej wątpliwości, był głuchy jak pień. Jak widać, utrwalony w polskich Żydach strach, podtrzymywany przez stale żywą pamięć Holokaustu, a także ksenofobię swych rodaków, każe im odrzucać lub konsekwentnie przemilczać sprawę żydowskiego pochodzenia. Dziwi mnie zatem, że tak ważnej kwestii autorzy oglądanego przez nas filmu nie chcieli podnieść ani rozważyć. Te kamyki na cmentarnej płycie Lema, które pokazali, są przecież wbrew wszystkiemu, co Lem w życiu robił.

Irek Grin: Naturalnie wszyscy wiedzieliśmy, że Lem był pochodzenia żydowskiego. Wiele razy jednak słyszeliśmy, że to nie miało dla niego żadnego znaczenia. Istniała zarazem niepisana umowa, którą respektowaliście ty i redaktor Fiałkowski, że o tym z Lemem się nie rozmawia, bo to nie jest do niczego potrzebne. I nagle w tej „zmowie” pojawia się pytanie: no dobrze, ale co, jeśli mamy do czynienia z najprostszym odruchem wstydu i wyparcia? A tak na ogół było, czego dowodzą zmieniane po wojnie metryki urodzeń. Ocaleni z Holokaustu nie wracali na ogół do przedwojennych nazwisk. Dotyczyło to ogromnej rzeszy polskich Żydów, w tym autorów i artystów. W mojej głowie rodzi się więc pytanie, czy w wypadku Lema nie mamy do czynienia z aktem natury psychotycznej, czyli z wyparciem traumy.

Dokument Lankosza i Orlińskiego nawet się nie kryje z tym, że zbudowany został właśnie na tym fakcie, choć istniały tylko jego ślady. Czyli opowiada nam o ocalałym z Zagłady – rozedrganym, niepewnym siebie, a nie o celebrycie znanym wszystkim miłośnikom fantastyki na świecie. Mówienie o Lemie w tych kategoriach dotychczas było nie do pomyślenia…

Stanisław Bereś: Ja nie sądzę, aby taka była polityka tego filmu. W milczeniu Lema nie było żadnego rozedrgania. A w ogóle nie każdy widz Autora Solaris się zorientuje, że Lem był Żydem. Na wstępie Fiałkowski mówi wprawdzie, że jego „ojciec pochodził z rodziny żydowskiej, ale spolonizowanej”. Co z miejsca rozcieńcza sprawę. Później, patrząc na scenę rozstrzeliwania, słyszymy, jak jeden z zabijanych krzyczy, że nie jest Żydem, ale nie wiemy, że to jest garstka spośród tysięcy lwowskich Żydów, których najpierw hołota zatłukła na ulicach pałkami, a potem zgoniła do Brygidek, żeby Niemcy zrobili z nimi „porządek”. Można więc odnieść wrażenie, że to jakaś „ogólna” egzekucja. Również dlatego, że niedługo potem jest scena mordowania pacjentów szpitala. Do tego jeszcze pada krótka informacja, że Lem pracował w firmie niemieckiej, a jego rodzice się ukrywali. Co brzmi, jakby ustawy norymberskie go nie dotyczyły. Oglądając, miałem wrażenie, że problem żydostwa Lema jest postawiony półgębkiem, a nie wprost, tak jak na to zasługiwał. W końcu przez kilka lat codziennie mógł być zabity…

Irek Grin: Taki obraz egzekucji w kontekście jakiegokolwiek munduru esesmańskiego lub Wehrmachtu jest dla mnie jednoznaczny. Poza tym pamiętaj o kamykach na grobie w zakończeniu.

Stanisław Bereś: Mam podejrzenie, że większość Polaków nie rozumie tej symboliki.

Irek Grin: Możliwe, ale ja reżysera znam nie od wczoraj. Znam więc jego wrażliwość na ten temat. Dla mnie zatem Stanisław Lem z tego filmu jest ocalałym z Zagłady. Ale nie ocalałym „jakoś”, tylko w sensie najczystszym – poetyckim.

Stanisław Bereś: Co to znaczy „w sensie poetyckim”?

Irek Grin: Czyli że uniknął śmierci, idąc na rzeź. To znaczy, że zdarzył się cud, czyli stało się coś niemożliwego. Po wojnie wielu ocalałych Żydów odeszło od Boga, ale tym, którzy przeżyli coś takiego, pozwoliło to zachować wiarę. Bo byli świadkami cudu. Lem też był takim świadkiem.

Stanisław Bereś: Ale był agnostykiem i w cuda nie wierzył. Wierzył w filozofię przypadku. A na temat tego cudu nie powiedział ani słowa poza tym, co włożył w usta doktora Rappaporta z Głosu Pana. Film Borysa nie mówi nawet słowem, że Lem przez całe swoje długie życie nigdy nie powiedział, że był Żydem ocalonym z Zagłady! I że – jako świadek – milczał.

Irek Grin: Tak, to prawda. Ale pytanie, czy nie sądzisz, że bohaterowie filmu, a zatem Lem, Lankosz i Orliński, zachowali się niezwykle subtelnie, nie narzucając nam rozwiązań, ale nie pozostawiając jednocześnie złudzeń, że to właśnie tak musiało być?

Stanisław Bereś: Lem je zostawił, bo nigdy niczego publicznie na ten temat nie powiedział. Naturalnie, mądry widz pewnie rozumie, że z jakiegoś powodu reżyser nam pokazuje egzekucję, ale ponieważ są też w filmie wstawki z ekranizacji fantastyki, ma prawo się pogubić. Ale mnie niepokoją te kamyki na grobie Lema… Ty ciągle mówisz o subtelności autorów filmu, a przecież Lem przez sześćdziesiąt lat konsekwentnie nie mówił o swoim żydostwie, skąd więc te kamyki…? Czy położyły je ręce najbliższych? A może przyjaciół? A czy one tam leżą zgodnie z jego wolą? Czy Lem byłby zadowolony, że w filmie o nim zostało pokazane coś, co on sam zawsze zatajał?

Irek Grin: A nie przychodzi ci do głowy, że te kamienie położył tam na przykład ktoś z produkcji filmu? Chyba takie pytanie powinniśmy zadać Borysowi… Natomiast zauważ, że my tu wciąż kręcimy się wokół centralnego założenia filmu. Jeżeli Lankosz twierdzi, że Stanisław Lem „nie przeżył”, to znaczy, że dla niego najważniejsza jest pamięć o nim jako o Żydzie. Wszystko, co jest pomiędzy sceną egzekucji a kamykami, nie ma większego znaczenia, jeżeli umówimy się, że to jest opowieść – nienachalna, szanująca, choć z drugiej strony bezczelna – o Lemie jako Żydzie, który nie uciekł od swojej żydowskości, nawet po śmierci. Szczególnie w takim kraju jak Polska. Całe życie od tego uciekał, ale nie uciekł.

Ty masz wątpliwości, czy to jest uczciwe wobec milczenia Lema i jego wyparcia, a ja w tym widzę wyraz szacunku. Dla grona widzów tego filmu, którzy cokolwiek o żydowskiej tożsamości Lema wiedzieli, jego dyskretna symbolika jest zrozumiała. Ty oczywiście pytasz prosto i logicznie, jak uszanować decyzję Lema o milczeniu, a jednocześnie zostawić ślad wątpliwości, natomiast z tyłu czai się inne pytanie: czy to milczenie wynikało z tego, że Lem nie miał o czym mówić, czy z tego, że musiałby powiedzieć coś, co skutkowałoby jego rozbiciem, depresją lub niemożnością życia? Tu dochodzę do elementu psychotycznego: a może dopuszczenie do własnej świadomości tego faktu byłoby dla niego katastrofalne?

Stanisław Bereś: Ale dlaczego my musimy gdybać, skoro Borys mógł pojechać z kamerą do kogoś takiego jak na przykład Maria Orwid[33], kto dużo wie o traumach ocalałych z Holokaustu, żeby to precyzyjnie wyłożył?

Irek Grin: Bo Borys uprawia sztukę. Ten dokument jest zbudowany na osi fabularnej, co można lubić lub nie, ale jest aktem ekstrawaganckim i anarchistycznym. Zbudować historię czyjegoś życia to akt artystyczny, a nie gest reportera czy dziennikarza. W dziesiątkach świadectw ocalałych, zgromadzonych w Izraelu, mamy do czynienia z taką prawidłowością: dzieci, wnuki i prawnuki ocalałych wiedzą, co działo się w czasie wojny z ich rodzicami czy dziadkami, ale gdy młodzi Izraelczycy jadą do Oświęcimia, a potem wracają do Izraela, z miejsca stawiają swoim rodzicom i dziadkom pytanie: dlaczego mi o tym wszystkim nie opowiedziałeś?! Ta oś jest nawet naukowo zbadana. W moim przekonaniu Orliński i Lankosz zachowują szacunek wobec milczenia Lema, a jednocześnie – może zbyt subtelnie i ostrożnie – jednak mówią nam coś, czego on nie powiedział.

Ja nie chcę dla kategorii żydowskiej stworzyć jakiejś wyjątkowej przestrzeni, ale ukrywanie się w czasie okupacji miało konsekwencje tak samo życiowe, jak i osobiste. Wiele zależy przecież od tego, czy miało ono miejsce na wsi, w miasteczku czy w dużym mieście. Po wojnie z kolei mieliśmy do czynienia z ukrywaniem żydowskości, co miało duże znaczenie społeczne. Ale w jednym muszę się z tobą zgodzić: ze względu na autora i jego pozycję światową pytanie „dlaczego” byłoby interesujące. Z tym że można postawić pytanie: a czy Borysa to w ogóle interesowało? Bo może wolał on pozostać w pozycji szacunku wobec tego milczenia i nie zadawać o nie pytań. Ty byś pewnie je zadał. A ja? Też bym chyba zadał…

Robiłem kiedyś wywiad do „Newsweeka” z Januszem Morgensternem[34]. Było to parę miesięcy przed jego śmiercią. Był w dobrej formie, a ja miałem ze sobą skany dokumentów, które świadczyły o tym, co musiał przeżyć, więc walnąłem z grubej rury w konwencji „Dziadku, dlaczego nam nie opowiedziałeś?”. Gdy zaczął mówić, nie przerwał przez godzinę. Być może Lankosz powinien był tak samo zrobić… Tylko nie miał już do kogo pójść… Ale tu oczywiste jest pytanie do Borysa i Wojtka: czy na przykład nie wybrali się z takim pytaniem do rodziny, ale spotkali się z odmową?

A tak w ogóle tu jest jeszcze jeden wątek: czy ten film pozwala nam lepiej zrozumieć Lema-pisarza? Czy otwiera nam jakiś lufcik, by pomyśleć o nim inaczej? Teraz powiem „na grubo”: dla mnie ta ucieczka Lema od swojego pochodzenia jest zdemistyfikowana w tym filmie, ale coś ważnego mi o żydostwie mówi. Jak wiesz, w odniesieniu do wielu żydowskich myślicieli, pisarzy i artystów stosowano stereotyp „Żyd to sobie dobrze radzi”. Zatem żydowski intelektualista jest ciągle konfrontowany ze stereotypem, że ma obowiązek bycia najlepszym we wszystkim, czego się tknie. Ciąży na nim wewnętrzny imperatyw przekraczania wszystkich możliwych granic. Stąd gest pochodzeniowy w tym filmie wydaje mi się istotny. Gdybyśmy pokazali go naszym dzieciom lub twoim studentom, to taki tryb myślenia jak nasz zostałby na pewno obśmiany. Ale czy to zwalnia reżysera z próby? Jeśli ten film budzi we mnie najgorszy talmudyczny dualizm, to w tym sensie, że mówię do Borysa: kocham cię za tę arogancję i nienawidzę cię za tę arogancję. Ale czy to zmienia cokolwiek w obiektywnym istnieniu tego filmu? Nie wiem.

Stanisław Bereś: A wiesz, kiedy wypowiadasz słowo „talmudyczny”, to od razu mam skojarzenie: z racji wieloletniego towarzyszenia twórczości Lema od czasu do czasu słyszę od mądrych ludzi o korzeniach żydowskich lub specjalizujących się w problematyce judaistycznej, że choć Lem deklarował się jako kompletny agnostyk, to oni w jego koncepcjach kosmologicznych i technoewolucyjnych wyczuwają Stary Testament i Talmud, że w nich wyczuwalna jest myśl żydowska. Nie wiem, czy to jest prawda, ale słyszałem to już kilka razy, więc nie lekceważę. Więc gdybym był reżyserem filmu, który dotyka kwestii żydowskości Lema, to poszedłbym z kamerą do jakiegoś wybitnego judaisty lub po prostu rabina, którzy czytali powieści Lema, i bym o to po prostu zapytał.

Irek Grin: W odróżnieniu od poprzednich kwestii w tym wypadku jest absolutna zgoda. Ja na miejscu Borysa też poszedłbym z tym do rabina. Coś ci opowiem w związku z tym. W 2004 roku pisałem cykl esejów dla „Tygodnika Powszechnego” na temat diabła w kulturze popularnej i jego emanacji w świecie współczesnym. Pojechałem więc do Jerycha do Nahuma Rakowera – wybitnego izraelskiego prawnika, który przez wiele lat był prokuratorem generalnym Izraela i wprowadził do izraelskiego prawa cywilnego Kodeks Majmonidesa. Ponieważ jesteśmy spowinowaceni, udało mi się z nim spotkać i wtedy poprosiłem go o rabiniczną ocenę nurtującej mnie wówczas wątpliwości. „Nahum”, mówię, „jak to rozumieć, że Chrystus jest kuszony na pustyni przez diabła, a w chwilę później obaj, diabelską mocą, znajdują się na południowych murach Jerozolimy, w miejscu, gdzie lokalizuje się Brzuch Molocha[35] i jest zapomnienie… Czy to jest do pomyślenia?”. A ten wybitny żydowski myśliciel mówi: „Mogło tak być”. Więc zadaję mu następne pytanie, które zajmuje mi około dwudziestu minut, a tu podam w skrócie: dlaczego to się dzieje na południowej stronie miasta, pomiędzy siedzibami Annasza i Kajfasza? Jakie to może mieć znaczenie egzegetyczne? Na to Nahum się głęboko zamyśla i po chwili mówi: „Wiesz, mogło tak być”. (śmiechy) Chcę w ten pokrętny sposób powiedzieć, że Borys faktycznie powinien był pójść do rabina i spytać o ten żydowski punkt widzenia…

Stanisław Bereś: Moim zdaniem w wypadku pisarza zamknięcie ważnej części przeszłości na klucz nie może się udać. Nie sądzisz? Ona zawsze się w jakiś sposób uleje, często podświadomie.

Irek Grin: Ja myślę, że Borys próbował to przeskanować. Nie wyszło mu, bo robił to – tu możesz mieć rację – zbyt delikatnie, więc nie mamy jasności. Jeśli on założył, że jego bohater mentalnie czy psychotycznie nie przeżył tej zagłady i jakaś jego część umarła tamtego dnia na Brygidkach, to może warto było, aby narrator powiedział to oficjalnie, z offu. Wtedy to wszystko, czego próbuję dzisiaj bronić, znalazłoby głębsze zaczepienie. (zamyśla się) Ale czy mnie by się to podobało? Tak. A czy byłoby to bezczelne? Tak.

Stanisław Bereś: Mnie intryguje przyczyna tego wyparcia, które zaciągnęło się na całe jego życie. Czy nie mógł z tym żyć, z tą pamięcią, więc zepchnął ją na samo dno swojej świadomości? Czy bał się, że zabijanie może się powtórzyć? Wtedy byłaby to fatalna diagnoza społeczeństwa, w którym żył.

Irek Grin: Ty zadałeś to pytanie podczas panelu we Lwowie. I ja ci wtedy odpowiedziałem, że to jest kwestia kluczowa. (długie milczenie) Kurwa! Przecież oni mieli rodziny do wyżywienia, dzieci do wykształcenia, potrzebę życiowej wygody, choć chyba w latach pięćdziesiątych niewielką… Nawet jeśli umówimy się, że historia jest równa dla każdego z ocalałych, to przecież nie możemy tego oceniać! Choć możemy postawić każdą, najbardziej nawet prostacką tezę, że z czegoś trzeba było żyć…

Stanisław Bereś: Ale to nie jest problem. On tak naprawdę jest wtedy, gdy ocalały z Holokaustu patrzy na otaczających go ludzi, w tym przyjaciół, i myśli ze zgrozą: jeśli przyjdzie nowe zabijanie, to oni mnie zdradzą. Bo ocalony Żyd pamięta: odwracali się od nas, a czasem nawet nas wydawali. Więc może teraz lepiej na wszelki wypadek ukryć swoje pochodzenie, by nie wciągnąć w pułapkę swojej żony i dziecka.

Irek Grin: No tak, może tak być! To zresztą jest skomplikowane uczucie, bo balansuje między strachem a lękiem. Czyli z jednej strony jest definiowalna część tego, czego się boimy, a z drugiej paraliżujący lęk, którego nie umiemy zdefiniować. Nie wiemy, czego tak naprawdę się lękamy. Bardzo często tak było. Kiedy rozmawiałem ze swoim żydowskim dziadkiem, to on nawet nie ukrywał, że wielu przyczyn swoich wyborów sprzed lat nie jest w stanie zdiagnozować ani nawet opisać. Widział jakąś czerń i wiedział, że tego czy owego mu nie wolno. Tak jakby zainfekowano go dodatkowym genem w genotypie, który mu mówił: „Nie dotykaj tego! Nie wolno! Uciekaj od tego!”.

Stanisław Bereś: Czy sądzisz, że przez zajrzenie w mrok tej zatrzaśniętej skrzyni pamięci Lem by coś stracił?

Irek Grin: No nie, ale pamiętaj, że jest też specyfika produkcji filmowej: tu wybór, tam cięcie, tam koszt dnia zdjęciowego, ograniczona liczba dubli… Ale pewnie, że by zyskało…

Borys Lankosz: Czy wyobrażacie sobie wykład, w trakcie którego w ciągu pięćdziesięciu minut przedstawia się studentom biografię pisarza, rysuje się zarys epoki, w której żył i tworzył, analizuje się jego geniusz, unikalność i wpływ na inne dziedziny nauki czy sztuki i jeszcze odpowiada się na pytanie, dlaczego zdecydował się całe życie milczeć o swojej żydowskiej tożsamości? Przecież to niemożliwe. Każde z tych zagadnień zasługiwałoby na osobny wykład. Być może cykl wykładów mógłby w jakimś stopniu wyczerpać temat i przybliżyć nam Stanisława Lema takiego, jakim był. Choć przypuszczam, że nawet wtedy nie mielibyśmy poczucia pewności, że doszliśmy do kresu, że nie ma już dalej. Dlaczego więc wymagacie tego od filmu, którego natura raczej nie sprzyja skupieniu, a już na pewno w znacznie mniejszym stopniu, niż ma to miejsce w przypadku przekazywania wiedzy akademickiej? Powtórzę za łacińską sentencją, którą Lem wybrał sobie na grób: Feci, quod potui, faciant meliora potentes[36]. Musieliśmy na coś się zdecydować i postanowiliśmy opowiedzieć o życiu pisarza na tle makabrycznych wydarzeń XX wieku, które miały niezaprzeczalny wpływ na charakter jego dzieła. Staraliśmy się zrobić to jak najlepiej w tych warunkach, które były nam dane, w czasie, którym dysponowaliśmy na ekranie, i w czasie, w którym podlegaliśmy różnego rodzaju naciskom i ograniczeniom. Przy okazji odpowiem na zadane przez Irka pytanie: nie, oczywiście nikt z nas nie położył na grobie Lema tych kamieni! Gdy je tam zobaczyłem, przeszły mnie ciarki, i to z tych powodów, które obaj bardzo celnie tu przed chwilą wyraziliście…

Pomysł z rabinem bardzo mi się podoba. W zasadzie mieliśmy dość podobną ideę i stąd obecność w filmie Michaela Kandla. Gdy już miałem pewność, że Tomasz Lem  z  p o w o d ó w   o s o b i s t y c h  nie wystąpi w filmie, poprosiłem Wojtka o pomysł. Kandel, amerykański tłumacz Lema, wydawał się dobrym kandydatem do rozmowy na taki temat. Miałem nadzieję, że od nowojorskiego Żyda, człowieka, który doskonale znał Lema i którego ten obdarzył przyjaźnią i zaufaniem, uda się nam uzyskać odpowiedź na to niedające i nam spokoju pytanie: dlaczego Lem milczał o swojej żydowskiej tożsamości? Ale się nie udało. I poczułem bardzo dokładnie to, o czym wspomniał już wcześniej Staszek, że pytania o żydowskie pochodzenie zadawane przez Polaka mogą być zrozumiane jako przejaw antysemityzmu. Że ten temat powoduje u rozmówcy szczególną czujność i aktywuje umiejętność taktycznego kluczenia, a u mnie napięcie, którego trudno mi się pozbyć. Jak by nie było, staram się czerpać satysfakcję z faktu, że nasz film jest pierwszym, w którym ten temat został podjęty. Przedstawiliśmy go, jak twierdzicie, zbyt delikatnie, ale przecież bez przekłamań i, jak twierdzi Staszek, w sposób, który u mądrego widza nie wzbudzi wątpliwości. Mnie się wydaje, że również nie ograniczy go, a być może nawet pobudzi do własnych dociekań. W ogóle, słuchając przed chwilą waszej fascynującej wymiany myśli, za którą wam bardzo dziękuję – to dla mnie niesłychanie ważny moment naszego spotkania i tej dyskusji – uzmysłowiłem sobie, jak wiele jest jeszcze do zrobienia, i to wspaniale, i niech powstają kolejne filmy o Lemie i jego zagadce! Cieszy mnie też, że ten nasz, pomimo że trwa kilkadziesiąt minut, prowokuje dyskusję, która jest dłuższa niż on sam. Dyskusję, w której staje się on pretekstem do otwierania się nowych przestrzeni interpretacji, innych perspektyw spojrzenia na Lema i jego dzieło.

Wojciech Orliński: Ja w ogóle nie wierzę, że na takie pytanie da się znaleźć jedną odpowiedź, przynajmniej wychodzącą poza tę padającą w finale deklarację: „Czy czuje się pan Polakiem?”, „A kim mam się czuć, na litość boską”. Analizując to serio, sam Lem w swoim życiu mógł mieć trochę inną odpowiedź na to pytanie w latach, dajmy na to, 1938, 1943, 1968 i 1989. Staraliśmy się pokazać jego bardzo emocjonalny stosunek do przedwojennej Polski, ale też i jego wieloznaczną relację wobec PRL-u – że w stanie wojennym wprawdzie wyjechał, ale to był wyjazd, a nie emigracja. Staraliśmy się pokazać tożsamość Lema jako pewną ewolucję, od tego pyzatego dziecka na starym zdjęciu do pogodzonego ze światem starszego pana w domu na Klinach. Dla Kandla to wszystko jest prostsze, bo Amerykanin, zwłaszcza w Nowym Jorku, nie ma problemu z podwójną tożsamością. Tak jak można być Italian American albo African American, tak samo można być Jewish American. Dlatego Kandel po prostu zadał to pytanie w liście do Lema. Do kamery nie chciał o tym mówić, bo ja też mogę sobie wygłaszać swoje teorie na temat Ameryki, przed chwilą to przecież zrobiłem, ale nie wystąpię jako ekspert od Ameryki w amerykańskim filmie.

Stanisław Bereś: To film o pisarzu nieprzeciętnym, formatu światowego. Kiedy go oglądałem, od pewnego momentu zaczęła mnie jednak dręczyć myśl, czy on pokazuje nam geniusza. Bo sądzę, że Lem nim był. Kiedy film się skończył, zadałem nawet sam sobie pytanie, w jaki sposób można filmowo przedstawić umysł wybitny, i to na skalę światową. Umysł, który wiedzą, intelektem i zdolnością przemieniania swych oryginalnych koncepcji prognostycznych w literaturę przekraczał wszystko, co znamy. Bo o tym oglądany przeze mnie film, moim zdaniem, nie mówił. Być może to decyzja świadoma i znacząca. Dopiero w jego połowie pojawił się Michael Kandel i powiedział, że Lem był prorokiem. Ale prorok to może być boży prostaczek, ktoś po prostu natchniony, tymczasem Lem posiadał umysł ścisły i ostry jak brzytwa, wyposażony w taką ilość informacji, że mógł nimi przytłoczyć każdego, nawet erudytę. Natomiast Autor Solaris to, mówiąc w pewnym uproszczeniu, ciepła (poza partią okupacyjną) opowieść o pisarzu, który zrobił świetną karierę w PRL-u, okraszona licznymi anegdotkami o jego słabości do słodyczy, o posadzonych własną ręką drzewach i paleniu w ogródku rękopisów, o ryzykownych popisach samochodowych (widzieliśmy go za kierownicą z synem Tomkiem na kolanach), o krętactwach z podpisywaniem listów protestacyjnych do władz. I proszę, zobacz, że właściwie do końca nikt więcej o jego błyskotliwości, erudycji czy geniuszu, a przede wszystkim oryginalności koncepcji nie mówi. Co najwyżej zarysowuje się to gdzieś w tle wypowiedzi jako informacja implikowana. Jak na przykład w opowiastce o paranoicznym donosie (też genialnego skądinąd) amerykańskiego pisarza Philipa K. Dicka, który poinformował FBI, że pod nazwiskiem Lem ukrywa się zespół komunistycznych uczonych i pisarzy, dążący do destabilizacji Ameryki. To jest oczywiście zabawne, ale prawdziwe znaczenie tego donosu odsłania się dopiero wtedy, gdy sobie sami uświadomimy, że Dick wykluczał myśl, aby jeden człowiek mógł posiadać tak wielką wiedzę na tak wielu polach naukowych. A to właśnie było fenomenem Lema. Oprócz paru innych. O tym jednak film nie mówił.

No właśnie, jak więc powinien wyglądać film o geniuszu? Ja oczywiście nie wiem, bo gdybym wiedział, sam bym się zabrał za dokumentalistykę. Ale jednego jestem pewien: gdybym chciał nakręcić film o niepospolitym pisarzu, ojcu polskiej fantastyki naukowej, poważanym w środowiskach naukowych, uznawanym za światowej klasy eksperta w zakresie diagnozowania rozwoju nauki i prognozowania trendów cywilizacyjnych, to zacząłbym od szukania tych, którzy mogliby to wiarygodnie potwierdzić bądź zaprzeczyć. Oczywiście dopuszczam myśl, że dla Lankosza i Orlińskiego Lem był tylko płodnym, uzdolnionym fabularyzatorsko pisarzem, który cudem przeżył wojnę, a potem usadowił się w PRL-u tak zręcznie, że pisał, co chciał, nawet zakamuflowane satyry na władze, ale czasem musiał trochę kluczyć, więc w trudnych chwilach wyjeżdżał za granicę. Naturalnie przyjmuję taki punkt widzenia, bo zgadzam się, że Lem był urodzonym gawędziarzem, umiejącym czytelnika rozbawić lub wzruszyć do łez, na którego opowieściach science fiction wychowały się wszystkie polskie pokolenia urodzone w XX i XXI wieku. Ale jednocześnie chciałbym, aby w filmie o tym pisarzu padło, że był niepodobnym do nikogo wizjonerem technologicznej przyszłości, genialnym samoukiem-encyklopedystą, snobującym się trochę na filozofa, co niejednego – słusznie albo niesłusznie – drażniło. Ale jest pewne, że erudycja Lema w zakresie przyrodoznawstwa, nauk ścisłych i humanistycznych przekraczała wszelkie standardy i odpowiadała wiedzy kilku poważnych instytutów naukowych. Pod tym względem był jak przybysz z innej planety – znał się właściwie na wszystkim. Z każdym wybitnym lingwistą, biologiem, fizykiem czy filozofem mógł dyskutować jak z partnerem.

Gdzie mamy na świecie pisarza, którego hipotezy na temat przyszłości nauki i kierunków rozwoju technologii oraz człowieka, wpisane w jego powieści i wyrażone wprost w książkach eseistycznych, były przekładane na język maszyn cyfrowych i dyskutowane przez wybitnych uczonych różnych dyscyplin z całej Europy? A tak było podczas głośnego workshopu naukowego zatytułowanego Projekt Instrat na Freie Universität w Berlinie Zachodnim w 1981 roku, gdzie zjechali się z różnych krajów specjaliści od lingwistyki, psychologii, genetyki, informatyki i nauk podstawowych, by dyskutować nad koncepcjami Lema. Gdzie na świecie znajdziemy prozaika, który brał udział w opracowywaniu koncepcji międzynarodowego programu naukowego CETI, mającego na celu poszukiwanie form inteligentnego życia poza Ziemią?[37] Kto widział homme de lettres, który z podniesioną przyłbicą stawałby w szranki z samą elitą polskich filozofów i literaturoznawców? A tak było z Lemem po publikacji Summy technologiae i Filozofii przypadku. Można sprawdzić: naciskany i podszczypywany przez uczonych z najwyższej humanistycznej półki, dał sobie radę. Myślę więc, że kręcąc dokument o Lemie, należało zwrócić się do polskich i zagranicznych uczonych, szczególnie od nauk ścisłych, by zapytać ich, jakie znaczenie dla nauki lub dla nich osobiście miały koncepcje i hipotezy Lema. Byłbym szalenie ciekaw, co by powiedzieli. Zresztą między innymi w tym celu odbywa się nasz kongres, a wśród nas są wybitni uczeni, więc być może się tego dowiemy. Ale sądziłem, że autorzy filmu powinni byli zrobić ten rekonesans pierwsi.

Naturalnie w dużym stopniu my to wiemy. Niezbitym dowodem znaczenia, a może nawet wręcz kultu twórczości Lema w środowiskach badawczych, głównie wśród fizyków, astronomów, astrofizyków i kosmonautów, była jego przyjaźń z profesorem Siergiejem Korolowem, twórcą radzieckiego programu kosmicznego, oraz z dwoma laureatami Nagrody Nobla w zakresie fizyki: profesorem Piotrem Kapicą i profesorem Frankiem Wilczkiem. Przyjaciółmi pisarza byli też Boris Jegorow i Konstantin Fieoktistow, kosmonauci z pierwszego Woschoda. Oni wszyscy byli wielbicielami książek Lema. Nie przypadkiem astronomowie nadali odkrytej w 1979 roku planetoidzie z tzw. pasa głównego (między Marsem a Jowiszem) nazwę (3836) Lem. Uczeni i eksploratorzy tej rangi nie mają czasu na rzeczy błahe. Jeżeli więc spotykali się z Lemem i znajdowali przyjemność w rozmowach z nim, to przecież nie po to, by sobie opowiadać dowcipy, ale by konfrontować swoje poglądy z jego. Moim zdaniem tylko opinie naukowców pierwszej świetności potwierdziłyby niebywałą skalę wiedzy Lema, oryginalność jego wizji przyszłości i przenikliwość w konstruowaniu długofalowych prognoz cywilizacyjnych. Niestety takich opinii w tym filmie nie słyszymy. Domyślam się powodów, ale gdyby argument był taki, że trudno dotrzeć do autorytetów tych dyscyplin, to ja twierdzę, że to było możliwe, bo przecież wszyscy oni są fanami prozy Lema. Na przykład namówienie do wypowiedzi na jej temat astronauty Mirosława Hermaszewskiego nie byłoby trudne, bo przecież deklarował on publicznie swoje przywiązanie do książek Lema. Jak wiemy, jutro pojawi się na naszym kongresie, więc można. To samo dotyczy galerii wybitnych astrofizyków, fizyków, biologów, genetyków, informatyków, językoznawców itd., itd. Wielu z nich jest wśród nas już dzisiaj, w dniu otwarcia kongresu.

Takie podkreślenie znaczenia twórczości Lema poza obszarem literackim byłoby ważne, bo znawcy i wielbiciele jego książek są pewni ich rangi artystycznej, ale nie wszyscy daliby głowę za ich wartość hipotezotwórczą lub naukową, o którą ten pisarz zawsze zabiegał. Czasem ten i ów wyraża taką wątpliwość, więc była unikalna okazja, by o to zapytać asów naukowego świata. Ale jakkolwiek brzmiałaby ich odpowiedź, jedno jest pewne: proza Lema doczekała się przekładów na pięćdziesiąt pięć języków, dwóch tysięcy trzystu wydań w ponad trzydziestu milionach egzemplarzy. Przez ponad pół wieku stanowiła wyzwanie i inspirację dla każdego, komu bliskie były pytania o przyszłość świata, o perspektywy rozwoju podstawowych gałęzi nauki i technologii, o szanse penetracji kosmosu, o sposób wykorzystania wiedzy ludzkiej do zmiany ziemskiego środowiska i samego gatunku ludzkiego. Docenili to nawet artyści kina, bo utwory Lema doczekały się około czterdziestu ekranizacji i adaptacji filmowych oraz telewizyjnych, a jego powieści przenosili na ekran wybitni reżyserzy, tacy jak Andriej Tarkowski, Steven Soderbergh, Andrzej Wajda, Ari Folman czy Edward Żebrowski. O tym na szczęście autorzy dokumentu, o którym dyskutujemy, nie zapomnieli. Ale ewidentnie zapomnieli lub świadomie nie opowiedzieli, czym była i jest jego twórczość dla uczonych. A przecież Lem był tylko eksploratorem hobbystą i samozwańczym specem, który atakował ich poważne problemy za pomocą scyzoryka i śrubokrętu. Nie ukrywam, że pytanie, dlaczego autorzy filmu nie poszli w tym kierunku, szczerze mnie intryguje, bo odpowiedź ukrywa albo dyskusyjną decyzję, podjętą już w fazie powstawania koncepcji filmu, albo istotną wątpliwość co do naukowej wiarygodności Lema. Autor Solaris w wersji Lankosza i Orlińskiego to właściwie tylko pisarz z kłopotliwym bagażem przeszłości i trudnościami w ułożeniu się z „ludową ojczyzną”.

Irek Grin: Lankosz jak już zagarnia, to zagarnia wszystko, dlatego ten film jest opowieścią, której strategię możemy rozumieć na dwa sposoby. Oto pierwszy: młody reżyser odkrywa w jakimś opuszczonym domu na strychu, gdzie spędza wakacje, pamiętnik. Jego autor opowiada w nim o swoim życiu. Reżyser nie potrzebuje dodatkowej kwerendy, bo widzi, że to nie jest pamiętnik rangi Brunona Schulza, ale historia jest na tyle ciekawa, że bierze ją na warsztat i opowiada. Wtedy brak tej wybitności bohatera opowieści w stylu soft, to by się zgadzało. Po prostu Lankosz bierze tego Lema, który jest ważny dla niego. Pomija kwestię jego wiedzy i…

Stanisław Bereś: No sorry, to tak jakby napisać biografię Casanovy, wycinając z niej kobiety… Co wtedy zostaje? (śmiechy)

Irek Grin: No nie wiem, może jakieś fajne rozmowy? (śmiech) Jest jeszcze druga opcja: zarówno scenarzysta, jak i reżyser założyli, że legendarna erudycja Lema to element wiedzy wspólnej, więc oni się tym zajmować nie będą, bo nie kręcą filmu edukacyjnego. Za chwilę się pewnie dowiemy, czy Borys z Wojtkiem faktycznie umówili się, że wszystkie takie oczywistości zostaną pominięte.

Stanisław Bereś: No zaraz, jaka to oczywistość, że autor sympatycznych przygodowych książek o pilocie Pirxie i podróżniku kosmicznym Ijonie Tichym, a także niezliczonych bajek o robotach to człowiek o wiedzy kilku instytutów badawczych klasy światowej? Dla czytelników to po prostu autor ciekawych książek. I tyle! Tak brzmi zresztą tytuł filmu: Autor Solaris! A tymczasem to był facet, z którym chcieli dyskutować laureaci Nagród Nobla w zakresie fizyki oraz dyrektorzy programów lotów kosmicznych. Na miłość boską, co było najcenniejsze dla tego pisarza? Nauka i wiedza! A Lankosz z Orlińskim wyrzucili to do kosza, bo mieli lepszą wizję? I tak jest lepiej? No co ty mówisz? Oni dokonali sekularyzacji wiedzy.

Irek Grin: Ja się z tym oczywiście zgadzam i mam nawet mocniejszy argument przeciwko temu, co wcześniej mówiłem, bo w momencie realizacji filmu Orliński kończył akurat pierwszą biografię Lema![38] (nagle wybucha śmiechem) A wiesz, że to jest nawet śmieszne. No nie, chłopaki powinni nam wyjaśnić, dlaczego wyprali mistrza z jego wiedzy. Podejrzewam, że musieli przyjąć jakieś założenie twórcze, wynikające z ograniczeń samego medium filmowego. Na przykład: mamy tylko pięćdziesiąt minut do dyspozycji, więc musimy coś wybrać, zmieścić… Ty powiesz: „Wybrali najgorzej”, a ja mówię: „Nie wybrali najgorzej, bo poruszyli jednak sprawę pochodzenia pisarza i pokazali mi człowieka, którego sobie wcześniej nie wyobrażałem”. A też obaj mieliśmy świadomość jego geniuszu… (milknie) Czy ty chcesz zatem powiedzieć, że ten film przynosi obraz człowieka niepełnego, „bezrękiego”, któremu czegoś brakuje?

Stanisław Bereś: A co było dla Lema ważniejszego w jego życiu i w twórczości? Jak byś przyjął na przykład film o Wolterze jako autorze fajnych i zabawnych powiastek filozoficznych, ale nie encyklopedyście? Pomyśl, że pokolenie naszych rodziców i nasze czytało go jako apostoła ery kosmicznej, bo wtedy wystrzeliwano na orbitę pierwsze sondy i sputniki. Opowieści o pilocie Pirxie ukazały się rok przed lądowaniem Apolla 11 na Księżycu. Proza Lema była wprowadzeniem do astronomii i astronautyki, a przy tym zaproszeniem do wypraw kosmicznych. A w tym filmie widzimy może ze dwa razy zdjęcia z kosmosu, i tyle. Czy dowiedziałeś się z niego, że Lem był prekursorem w myśleniu o podboju kosmosu, o kontakcie z innymi cywilizacjami, o perspektywach rozwoju technologicznego, o tym, co nas czeka za pierwszym czy drugim parsekiem? Tylko Michael Kandel mówi, że był prorokiem w zakresie osiągnięć technologicznych, ale przecież on jest tłumaczem, a nie autorytetem w zakresie dyscyplin, w których wypowiadał się Lem. Krótkie urywki ekranizacji jego książek oraz kilka zdań pisarza o Ziemi widzianej z Księżyca też nie są informacją o jego geniuszu…

Irek Grin: Prawda. Czyli tobie zależy na tym, żeby ten film był referencyjny? No tak, ale zaraz odpowiadam sobie, że on nie ma innych punktów referencyjnych poza waszymi rozmowami.

Stanisław Bereś: Koncepcje naukowe, które napotykamy w powieściach Lema, pochodziły z prestiżowych laboratoriów światowych. To o nich dyskutowali wówczas najwybitniejsi uczeni świata. To nie były jakieś kosmiczne bajdoły, tylko najśmielsze na tamte lata teorie. Czy coś kosztowało autorów filmu, by to powiedzieć?

Irek Grin: Tak, taka myśl mogła mi się przewijać w głowie podczas oglądania. Ale została stłumiona, bo we mnie często odzywa się prostak intelektualny: nie mówcie mi o pierwszej prędkości kosmicznej[39] albo że światło ma stałą prędkość, skoro nie rozumiem, dlaczego dwa razy dwa jest cztery.

No dobrze, a oglądając ten film z takim bagażem oczekiwań jak twoje, pogłębione o znajomość z autorem i jego książkami, to oglądałeś go z przyjemnością?

Stanisław Bereś: No tak, jasne!

Irek Grin: Ja też…

Stanisław Bereś: Ale pamiętaj, że w sensie uczuciowym ja również odbierałem ten film jak prostak: znów widziałem Lema, który mówi, śmieje się i porusza. Choć wiem, że już nas opuścił. Byłem znów w jego gabinecie, patrzyłem na przedmioty i meble, które pamiętam. Więc to zrobiło na mnie wrażenie. Ale gdy pierwsze wrażenie minęło, zaczęło się analizowanie i wtedy z miejsca pojawiła się myśl: a tego autorzy nie powiedzieli, a tamtego brak… Bo wiesz, każdy, kto obcował z Lemem, czuł, że ma naprzeciw siebie intelektualny czołg. Jego fenomen jest nie do zrozumienia, jeśli nie widziało się go w ruchu. A do tego dochodziła jeszcze niezwykła osobowość i fantastyczne poczucie humoru.

Irek Grin: Czy on w rozmowie był skupiony na rozmówcy?

Stanisław Bereś: Nie, raczej na problemach, o których mówił. Gdy wskoczył na swojego konia, z miejsca wyrywał do przodu. I mógł tak galopować bez końca. Siłą rzeczy rozmówca zostawał w tyle, ale przyjemnie było widzieć, jak połyka przestrzeń… Ja się więc oczywiście wzruszam, widząc w tym filmie człowieka, którego ogromnie podziwiałem i lubiłem. Tylko czy Lem by się ucieszył z tego, że jego intelekt schowano pod dywan, ale że za to wyszedł na fajnego dziadka…? (śmiechy)

Wojciech Orliński: Filmów typu „mędrzec wygłasza wykład na ważne tematy” już o Lemie zrobiono dużo. W każdej chwili można by skompilować coś tego rodzaju z już nakręconego materiału. Ale przecież gdy Lem sam przed sobą stawiał własny mikrofon albo własną kamerę – wygłupiał się. Udawał lwa z Metro-Goldwyn-Mayer albo gruzińskiego bolszewika o nazwisku Anichwili Tegonieradze. Myślę, że Lem by się przede wszystkim ucieszył z tego, że udało się cyfrowo odtworzyć te jego stare nagrania, on już je uważał za zaginione lub zniszczone nie do odczytu.

Borys Lankosz: Drobna korekta, jeśli pozwolicie. Nasz film zatytułowany jest Autor Solaris, a nie Autor „Solaris”, nie chodzi więc o tytuł powieści wzięty w cudzysłów i o przekonanie, że Lem pisał  c i e k a w e   k s i ą ż k i,  a jedna z nich odniosła fenomenalny sukces w skali globalnej. Chciałem w ten sposób podkreślić, że portretuję  s ł o n e c z n e g o   a u t o r a,  że takim go widzę, że taki tytuł ma mój obraz. Lem jest dla mnie, idąc za myślą Nietzschego, artystą płynącym zdecydowanie w nurcie apollińskim. Nie w głowie mu, bo i nie w sercu, Dionizje i menady. Podobała mi się też myśl, że pierwszym i ostatnim kadrem będą łacińskie słowa. Jest więc ten nasz film, w którym staramy się wskrzesić dawnego proroka, ujęty w klamrę zrobioną z napisu tytułowego i sentencji na płycie nagrobnej, i jeszcze nawet z zachodzącym nad nią słońcem.

Że rzecz to nie o jurodiwym, lecz o człowieku, którego umysł był ostry jak brzytwa, jest chyba oczywiste dla każdego, kto film obejrzał, i nie wiem, po co się tak wyzłośliwiać. O powodach, dla których akcent położyliśmy z Wojtkiem w innym miejscu, niż pragnąłby tego Staszek, też już mówiłem. A przecież i tak udało nam się zmieścić kilka czytelnych informacji na temat jego stosunku do nauki. Począwszy od introdukcji, w której cytujemy Obłok Magellana i proroczą wizję nowej technologii, nazwanej tam Biblioteką Trionów, przez wspomniane przez ciebie, Staszku, wypowiedź Kandla i sprawę Dicka (zresztą z twojej reakcji na tę ostatnią wnoszę, że moja wiara w inteligencję widza i brak potrzeby  d o b i j a n i a   p u e n t y   d e s k ą  jest mocniejsza od twojej), przez wyznanie samego pisarza, który mówi, czym jest dla niego nauka i jak się do niej dwojako odnosi, leżąc przed nią plackiem i kpiąc jednocześnie, aż po gorzką konstatację Tomasza Fiałkowskiego o tym, jak Lem, otaczający według niego naukę niemal religijnym uczuciem, źle zniósł nadejście czasów, w których została ona całkowicie podporządkowana pieniądzowi. W tym kontekście rozumiem też twoją wypowiedź, funkcjonującą w zestawieniu z archiwalnymi materiałami opisującymi atak na WTC, w której mówisz, że pod koniec życia Lem, miłośnik rozumu przez wielkie R, coraz bardziej podważał jego rolę w naszym życiu codziennym i w historii.

Stanisław Bereś: O jeszcze jednej kwestii chciałbym w związku z tym filmem powiedzieć, bo ma ona związek ze mną. W pewnym momencie Lem mówi, że jako jeden z nielicznych polskich pisarzy nie musiał się wstydzić tego, co napisał w czasach stalinowskich. Nie jest to niestety pełna prawda, o ile można szacować poziom prawdy, bo jednak tych tekstów trochę napisał – zarówno literackich, jak i publicystycznych. Znajdziemy wśród nich zarówno realistyczny Czas nieutracony (drugi i trzeci tom), liczne antyimperialistyczne groteski (w tej liczbie Jacht „Paradise”) oraz opowiadania sensacyjno-szpiegowskie rozgrywające się w rządzonych strachem i przemocą Stanach Zjednoczonych, jak i artykuły z „Nowej Kultury” i „Życia Literackiego” straszące czytelników śmiercionośnymi pracami nad bronią atomową na Zachodzie oraz serwujące obrazy idylli, jaką szykuje nam „pokojowa nauka radziecka”.

Kiedy przed wielu laty – wiedziony odruchem „sprawdzam” – opublikowałem artykuł na ten temat, pisarz tak się zdenerwował, że zerwał ze mną stosunki na prawie dziesięć lat. Mniejsza już dziś o to, na ile sprawiedliwy i zbalansowany był ten mój artykuł, ale tych utworów sobie przecież nie zmyśliłem. One istnieją i każdy je może ku swojej uciesze przeczytać. Ale pisarz najwyraźniej je ze swojej pamięci wypierał. I to z ogromną siłą, bo przez te dziesięć lat nieraz mi w swoich felietonach-sylwach boleśnie przykopał. Jak widać więc, jego stosunek do własnej przeszłości był pełen zagadkowych przefarbowań. On miał jej swoją wersję, która wypierała niewygodne fakty. Nie mówiłbym o tym, gdyby nie łączyło się to z innymi przekształcającymi operacjami, jakie dostrzegamy w obszarze gospodarowania przez pisarza pamięcią. To nie była chyba sfera, w której zachowywał tak kamienny, analityczny spokój, jak w swoich rozważaniach na temat świata.

Zwróciłeś na pewno uwagę, że w Autorze Solaris pojawia się filmowa etiuda z czytaniem Korzeni podczas prywatki oraz zaraz po niej fragment socrealistycznego dramatu Jacht „Paradise”, wyglądający na parodię (choć nią nie był). Już o tym wcześniej wspomniałem. One sprawiają wrażenie, że Lem w latach pięćdziesiątych był antykomunistą, zwłaszcza że zaraz po nich pojawiła się informacja, że był współpracownikiem prasy emigracyjnej i sygnatariuszem listów przeciwko poprawkom do konstytucji. A więc ten koncesjonowany w roli fantasty przez władze komunistyczne pisarz, na którego patrzono przez palce, bo pisał o gwiezdnych podróżach, co pewnie lubili towarzysze radzieccy, wychodzi w tym filmie na opozycjonistę. Tymczasem on był pupilem PRL-u, który nawet się nim trochę szczycił. Jak wiemy, innym łamał kości.

Irek Grin: Ta kwestia jest rzeczywiście w filmie niezrozumiała, co wynika z wielu powodów. Potrafię sobie wyobrazić, że taki szlachetny artysta jak Lankosz i taki ideowy lewicowiec jak Orliński nie mogli sobie pozwolić na to, aby przyznać, że Lem się specjalnie od wszystkich „ukąszonych” nie różnił. W najgłośniejszych historycznoliterackich awanturach nad spuścizną PRL-u też był zawsze pomijany. Nie zrobiono mu nigdy takiego politycznego prania jak na przykład Szymborskiej, co świadczy o jego mądrym podejściu do komuny. (śmiech) I to jest faktycznie pytanie do obu panów, bo tej decyzji nie da się moim zdaniem obronić. Da się ją obronić tylko delikatnością wobec mechanizmów wyparcia, jakim podlegał pisarz. Bo jak się wyparło jedno, to się wyparło i drugie, a jak mamy potem na ręku całe życie, to jest ono skrojone według tego wzoru, który chcemy pamiętać, bo jest nam najbliższy i istotny. Więc rodzi się pytanie, czy panom aby w tej kwestii nie zabrakło wiedzy, czego nie można wykluczyć? Bo może na przykład Wojtek nie przeczytał socrealistycznych tekstów Lema, zatem wyszło mu, że był on niewzruszony jak Herbert. A może zbagatelizował je, uznając, że to nic nieznaczący drobiażdżek.

Stanisław Bereś: Tego nie zakładam, w końcu o zaangażowanie w socrealizm toczono u nas wielkie boje – by przypomnieć krwawą dyskusję wokół Hańby domowej Jacka Trznadla.

Irek Grin: Ale to koncesjonowanie Lema w systemie komunistycznym na pewno miało miejsce, co widać choćby po tym, jak był wydawany w Polsce. Mało kto miał takie nakłady, twarde oprawy i wydania na najwyższym poziomie. Dlaczego komuniści się na to zgadzali, tego nie wiem, ale pewnie jakiś powód mieli.

Stanisław Bereś: A choćby dlatego, że Lem był szalenie popularny w ZSRR, a radzieccy kosmonauci oraz uczeni od lotów kosmicznych z Korolowem na czele ciągle zapraszali go do Moskwy i odwiedzali w Krakowie. Tego władze polskie nie mogły ignorować.

Irek Grin: A ty go pytałeś kiedykolwiek o cenzurę?

Stanisław Bereś: Tak, ale w odniesieniu do lat pięćdziesiątych, gdy musiał dopisać dwa socrealistyczne tomy do Szpitala Przemienienia. Jeśli chodzi o lata późniejsze, nie skarżył się, bo potrafił się ukryć (jak zając w kukurydzy) w laboratoriach naukowych i w kosmosie pośród rakiet i gwiazd. A także w świecie groteski. Pamiętnik znaleziony w wannie był recenzowany w cenzurze sześć razy i urzędnicy pozostali bezradni, bo nie wiedzieli, czy powieść ukrywa przesłanie antypaństwowe, czy nie. W Dialogach Lem cybernetycznym językiem wykazał, że systemy centralistyczne są ekonomiczną kwadraturą koła, więc są skazane na porażkę, a jednak mu je wydali. W groteskach oczywiście kpił sobie z dyktatur totalitarnych równo, ale uchodziło mu to płazem, bo w końcu były to jakieś galaktyczne cywilizacje lub wymyślone państwa robotów. To, że Lem potrafił się tak zręcznie urządzić w PRL-u, to raczej dowód inteligencji, więc chyba nie będziemy mu mieć tego za złe? Ja w każdym razie nie mam.

Irek Grin: To ważne zastrzeżenie. Opowiadał mi mój teść, który się przyjaźnił z Motyką[40], że któryś z dygnitarzy PRL-u powiedział do Lema: „Panie Stanisławie, pan to właściwie wszystko może”. Oczywiście masz rację, skoro towarzysze radzieccy go drukowali u siebie i uważali, że to nie jest zamach na socjalistyczną wolność, to co mieli powiedzieć nasi? Ale ja rozumiem, że niepodjęcie tego tematu jest z twojego punktu widzenia brakiem tego filmu?

Stanisław Bereś: No wiesz, przez pół stulecia funkcjonował w PRL-u na specjalnych prawach, więc nikt mi nie powie, że to nie jest świetny temat. Dla komunistów zgaszenie pisarza, który się stawia i im pyskuje, nie było żadnym problemem. Bez względu na rangę nazwiska. Andrzejewski? Pach, zapis cenzury! Konwicki? Pach! Brandys? Pach! Lemowi nigdy tego nie zrobili. On sam opowiadał mi kiedyś, jak minister kultury w czasach PRL-u Tejchma[41] powiedział mu w prywatnej rozmowie: „No nieźle pan sobie poradził, choć my nie pomagaliśmy. Nawet trochę przeszkadzaliśmy…”. I cynicznie się roześmiał.

Wojciech Orliński: A to nie był jednak Szlachcic? Wszystko jedno[42]. Z dzieciństwa pamiętam taki skecz telewizyjnego kabaretu, chyba pokazany w ramach „Studia Gama”. Oto grupa czołowych polskich aktorów kabaretowych tamtych czasów – pamiętam Fronczewskiego, Gajosa i chyba Jonasza Koftę – rozmawia o swoim światowym życiu. Że na tym festiwalu pili z Belmondem, a na tamtym tańczyli z Bardotką. Przysłuchuje się temu siedzący na uboczu Tadeusz Drozda, wtedy jeszcze młodziutki. Nie włącza się do rozmowy, tylko chłonie te światowe opowieści. I nagle któryś z tych wyjadaczy coś mówi, że mu poszedł pasek klinowy w jego jaguarze i nie wie, skąd wziąć nowy. I wtedy Drozda się nagle ożywia: „Ja znam Józka, on pracuje w Motozbycie, załatwi to od ręki”. I nagle ci światowcy lgną do Drozdy – a znasz kogoś w centrali mięsnej? A może w kwaterunku? I teraz to on jest gwiazdą, bo kimże są Bardotka z Belmondem wobec Józka z Motozbytu. Otóż wracając do Lema, może i to, że go pokochali towarzysze radzieccy, dawało mu pewne korzyści w życiu, ale tak samo jak wszyscy musiał stać w kolejce po mięso. Dla kierownika krakowskiego empiku był nikim, nie mógł się doprosić, żeby mu odkładano zachodnie gazety popularnonaukowe.

Borys Lankosz: Ale przecież o tym wszystkim jest u nas mowa, i to nikt inny, ale ty, Staszku, opowiadasz o Lemie, który wobec powstania KOR-u, kiedy środowisko polskich intelektualistów zaczęło się dzielić i nie wypadało już dłużej zwlekać z wyborem stron, znalazł się nagle w kłopotliwej sytuacji. To przecież ty mówisz o tym, jak bardzo lubił tę swoją pozycję, dającą mu prawo do bardziej lub mniej zawoalowanej krytyki komunistycznych władz, a z drugiej strony pozwalającą mu na komfortowe funkcjonowanie w stworzonym przez nie reżimie. Ilustruję nawet twoją wypowiedź o wysokich nakładach jego kolejnych powieści, zawdzięczanych przecież akceptacji wyrażonej przez różnej maści cenzorów, aparatczyków i prominentów ludowej ojczyzny, fotografią, na której Lem stoi przy wydaniach swoich dzieł, ułożonych jedno na drugim, i jest od nich tylko niewiele wyższy. Gdzieś podskórnie więc przechodzi i ta historia, o człowieku obdarzonym umysłem tak mocnym, tak górującym nad otoczeniem, że pozwalającym mu na doprowadzenie wrogów do sytuacji, w której ci, nieświadomi niczego, jedzą mu z ręki, a jednak żyjącym w przekonaniu, że ta  g r a   n a   c z a s  musi mieć swój kres, ponieważ prędzej czy później chaotyczna rzeczywistość powie mu „sprawdzam!” i wtedy nie będzie już jak uciec.

To niezbywalne poczucie zagrożenia, zinternalizowane niezwykle silnie, ukryte przed niepowołanym okiem, ale każące trzymać się cały czas w ukryciu, by przetrwać za wszelką cenę, by ochronić tych, których kocham, ten lęk każący być zamaskowanym na zawsze – czy to nie z niego biorą się w życiu Lema fascynujące nas swoją zagadkowością paradoksalne złączenia i koniunkcje przeciwieństw? A towarzysząca im praca nieświadomości, której erupcji zawdzięczamy jego dzieła, mówi do nas prawdę o nim i o potwornych czasach, w których przyszło mu żyć? I mówi szyfrem, do którego złamania potrzebna jest mądrość, zupełnie jak przy liczbie 666, bo i też z apokaliptycznych czasów prawda ta pochodzi? Może to nie jest przypadek, że człowiek, którego całe życie dręczyły widma najbliższych utraconych podczas wojny, napisał powieść o astronautach prześladowanych przez widma na innej planecie? To zdanie, napisane przez Wojtka i zinterpretowane w filmie przez Marka Kondrata, jest dla mnie kluczowe w myśleniu o Lemie, człowieku, który dzięki stłamszeniu własnej pamięci przetrwał i zyskał oręż pozwalający mu podbić świat, by ocalić siebie i zapewnić chwile szczęścia najbliższym.

Debata II

LEM
na żywo

PANELIŚCI

Stanisław Bereś
(moderator)
Tomasz Fiałkowski
Ewa Lipska
Małgorzata Nycz
Wojciech Zemek
Michał Zych

Stanisław Bereś (ur. 1950) – historyk literatury, eseista, poeta, tłumacz, profesor zwyczajny w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego, redaktor Telewizyjnych Wiadomości Literackich w TVP 2 (1996–2011), juror Nagrody Literackiej „Nike” (1996–2003) i Literackiej Nagrody Europy Środkowej „Angelus” (2006–2016), redaktor naczelny serii „Biblioteka Narodowa” (od 2013), autor książek Rozmowy ze Stanisławem Lemem (1987) i Tako rzecze… Lem (2002).

Tomasz Fiałkowski (ur. 1955) – dziennikarz, krytyk literacki, publicysta, edytor, redaktor „Tygodnika Powszechnego”, członek jury Nagrody Literackiej „Nike” (2009–2011), autor setek recenzji i wywiadów, m.in. tomu rozmów z Lemem Świat na krawędzi (2000), opracował do druku Lube czasy (1995), Dziury w całym (1997), Rasę drapieżców. Teksty ostatnie (2006).

Ewa Lipska (ur. 1945) – poetka i felietonistka, redaktorka działu poezji Wydawnictwa Literackiego (1970–1980), wicedyrektorka i dyrektorka Instytutu Polskiego w Wiedniu (1991–1997), członkini PEN Clubu oraz Polskiej Akademii Umiejętności, członkini założycielka Stowarzyszenia Pisarzy Polskich (1989), autorka wielu zbiorów poetyckich i jednego tomu prozy, współautorka książki Boli tylko, gdy się śmieję… Listy i rozmowy (2018, z S. i T. Lemami), laureatka wielu nagród literackich, m.in. Nagrody Fundacji im. Kościelskich, PEN Clubu, Nagrody Literackiej „Gdynia”, Nagrody Poetyckiej „Silesius”, Wielki Ambasador Polszczyzny za rok 2021.

Małgorzata Nycz (ur. 1951) – wydawczyni, od 1974 r. redaktorka, a w latach 1995–2019 redaktorka naczelna Wydawnictwa Literackiego, z którym Lem związany był przez niemal całą swoją karierę pisarską (Dzieła zebrane w trzydziestu trzech tomach wydano w latach 1998–2005).

Wojciech Zemek (ur. 1967) – polonista, edytor, sekretarz Lema (1996–2006), obecnie zajmuje się zarządzaniem prawami autorskimi i kultywacją jego dorobku, redaktor i administrator serwisu www.lem.pl.

Michał Zych (ur. 1954) – teatrolog, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, wydawca, siostrzeniec Lema, do 1981 r. pracował w TV Kraków, w latach osiemdziesiątych prowadził antykwariat, wydał książkę Lema Dyktanda, czyli… W jaki sposób wujek Staszek wówczas Michasia – dziś Michała – uczył pisać bez błędów (2001).

Stanisław Bereś: Pierwszy panel poświęcony Stanisławowi Lemowi nazywa się – nie wiem, czy szczęśliwie – Lem na żywo, co sugeruje wyrywanie zębów, a zatem dotykanie spraw bolesnych. Nie sądzę, żeby taka właśnie była nasza intencja, bo nie interesują nas przecież rzeczy przykre, choć nie mamy też zamiaru ich specjalnie unikać. Być może lepiej wyglądałby tytuł Lem żywy, choć wtedy z kolei brzmiałby mało elegancko lub prowokująco. Ostatecznie zdecydowaliśmy się więc na ten, który nasunął się nam na samym początku, bo kojarzy się on z ujrzeniem kogoś z bliska, na własne oczy. A tak widywali go nasi goście: Ewa Lipska – poetka, serdeczna przyjaciółka pana Stanisława (co pisarz wielokrotnie podkreślał), Małgorzata Nycz – szefowa Wydawnictwa Literackiego, które wydało większość dzieł pisarza, Michał Zych – siostrzeniec Barbary Lem, który był praktycznie domownikiem u swojego wuja, oraz Wojciech Zemek – wieloletni sekretarz autora Solaris, przez wiele lat jego najbliższy współpracownik. Niestety nie może nam towarzyszyć redaktor Tomasz Fiałkowski, bo powaliła go choroba, ale obiecał dołączyć swoje wspomnienia do naszej debaty. Jest on autorem tomu rozmów z pisarzem. Ja nazywam się Stanisław Bereś i występuję tu w tej samej roli. Nasz panel trwać będzie półtorej godziny, z czego ostatnie pół przeznaczone będzie dla publiczności. Postaramy się odpowiedzieć na wszystkie państwa pytania, o ile naturalnie takie się pojawią, w co nie wątpię.

Wszyscy siedzący tutaj przed państwem znaliśmy Lema osobiście. Niektórzy właściwie od urodzenia – jak ma to miejsce w wypadku pana Zycha. Każde z nas jednak zapewne pamięta go inaczej. Każde z nas bowiem miało swojego Lema, innego niż pozostali. Film, który rozpoczął nasze spotkanie, przypomniał go, pokazał od nowej, nieznanej może strony – niektórych pewnie wzruszył, innych zaskoczył, jeszcze innych przeraził. Usłyszeliśmy i ujrzeliśmy w nim rzeczy, o których autor Kataru nigdy nie opowiadał. Czy to jest dla nas nowa wiedza? Czy wpływa na nasze postrzeganie Lema jako człowieka? Czy uruchamia jakieś nowe myślenie o jego twórczości? Zacznijmy może – w kolejności alfabetycznej – od pani Ewy. Zastanawiałem się zawsze, jak to jest, kiedy urodzony prozaik przyjaźni się z urodzoną poetką. Jak oni w ogóle rozmawiają, jaki mają kontakt?

Ewa Lipska: Stanisław Lem debiutował jako poeta w 1946 roku. O ile się nie mylę, był to „Tygodnik Powszechny”. Część jego młodzieńczych wierszy przeczytać można w wydanym niedawno Wysokim Zamku. Lubił wiersze i czytał wiersze. Mawiał, że poeta to ktoś taki, „kto w ładny sposób potrafi być nieszczęśliwy”. Cenił poezję Leśmiana, nawet o nim pisał. Był pilnym czytelnikiem pism literackich, między innymi wrocławskiej „Odry”. Cenił to pismo i często komentował drukowane tam wiersze. Czasami w sposób osobliwy, prześmiewczy, zabawny. Rozmawialiśmy o różnych rzeczach, o czym świadczą drukowane w „Gazecie Wyborczej” rozmowy. Jedna z nich, Między czosnkiem a wiecznością, nawiązywała do poezji Leśmiana[43]. Lem stwierdził wtedy: „Mnie najbardziej zafrapowało u Leśmiana to, że w swoim czasie mówił z pewną zgrozą o fatalnym pogorszeniu się życia pozagrobowego. To mnie zaintrygowało, bo nie wiem, skąd on miał takie dobre wiadomości”. Zgadzaliśmy się, że Leśmian umarł we właściwym momencie, prawdopodobnie byłby ofiarą Holokaustu. Natomiast obraz Boga strąconego z Tarpejskiej Skały[44] autor Solaris traktował zapewne jako metaforę… Ciekawe jest też kolejne spostrzeżenie: „Tak zwane rozbieranie wierszy przypomina mi rozbieranie takiej pani, która w miarę jak się z niej zdejmuje kolejno odzież, staje się coraz mniej urocza”. Ten komentarz potwierdza, że Stanisław Lem był niekonwencjonalnym interpretatorem poezji. Tematy rozmów wybierał najczęściej sam; na przykład powiedział do mnie kiedyś: „Jutro będziemy rozmawiać o samochodach”. Byłam trochę onieśmielona tym tematem, ale rozmowa okazała się zabawna. Jeszcze nie została wydrukowana, ale pewnie będzie…

Małgorzata Nycz: WL pod koniec lat dziewięćdziesiątych zaproponował Lemowi opracowanie tomiku Leśmiana dla serii „Lekcja Literatury” z wyborem wierszy i komentarzami. Ku mojemu zdumieniu zareagował żywiołowo, wręcz entuzjastycznie. Naprawdę ucieszył się z tej propozycji – a to zdarzało się mu bardzo rzadko. Mam tu na myśli tak jednoznacznie pozytywną reakcję. Gad i inne wiersze Leśmiana z obszernym wstępem Lema ukazały się w 1997 roku.

Stanisław Bereś: Małgosiu, zawsze się zastanawiałem, jak to jest współpracować z takim autorem jak Lem – autorem, który wszystko wie lepiej, jest mistrzem języka polskiego, wyciąga słowa i zdania niczym króliki z kapelusza i czyni cuda, których nikt inny nie potrafi. Jak to jest być tą osobą w redakcji, która musi z nim mediować, kłócić się o honoraria, korygować jego myśli i dłubać mu w tekście, co dla każdego pisarza jest przecież sprawą bolesną. Jak ułożyliście swoje relacje?

Małgorzata Nycz: Z takim człowiekiem instytucją jak Stanisław Lem trudno było pracować tradycyjnie, gdyż zakres zajęć, nie tylko dosłownie redakcyjnych, był znacznie większy. Rozdzieliliśmy więc prace – tak w wydawnictwie, jak i poza nim. Opowiadam o przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych. Rolę głównego redaktora naukowego pełnił obecny tutaj profesor Jerzy Jarzębski, wspierający nas przy kolejnych edycjach. Redaktorem wydawniczym była Krystyna Zaleska, która też jest tu dzisiaj z nami[45]. Otrzymywaliśmy także pomoc i wsparcie od innych osób. Szczególnie chciałabym podziękować sekretarzowi Wojciechowi Zemkowi, pani Barbarze Lemowej oraz Michałowi Zychowi. Czasem było nam – redaktorom – istotnie trochę przykro, bo zdarzały się kryzysy i próby zrywania przez Lema umów. (do Michała Zycha) Być może pamięta pan jedną z takich sytuacji, gdy przypadkiem spotkawszy się z nami na ulicy i widząc nasze przygnębienie, podbiegł pan do nas i powiedział: „Proszę się nie przejmować, to przejdzie”. Przyznaję, przeszło, ale w tamtym właśnie momencie bardzo potrzebowaliśmy tych słów.

Parę razy zostałam zaproszona do domu Stanisława Lema na Kliny. Rytuał zawsze był podobny: najpierw rozmowa z mistrzem w jego rozległej pracowni – bibliotece, ze wspaniałym widokiem na ogród, z niewielkim słodkim poczęstunkiem tylko dla gościa, bo Lem nie mógł jeść słodyczy, ale zawsze korzystał z tej okazji, by coś uszczknąć gościowi, oczywiście pod nieobecność żony. Po omówieniu spraw bieżących, zawodowych, literackich czuło się, że Lem czeka tylko na odpowiedni moment, by skonfrontować moją wiedzę z niezwykłą ilością informacji (najczęściej plotek) o WL-u, które, jak rozumiem, pozyskiwał od odwiedzających go gości. Niektóre z nich były tak nieprawdopodobne (na przykład ulubiona wiadomość mistrza, że już splajtowaliśmy, tylko wstrzymujemy się z informacją, by to ogłosić), iż czasami nie byłam pewna, czy sam nie jest ich autorem, gdyż po prostu bawi go wysłuchiwanie gorących zapewnień, że mamy się dobrze, nie planujemy zwolnień prawie całej załogi, że pisarz X na pewno nie zerwał z nami umowy itp. Trzeba pamiętać, że były to lata dziewięćdziesiąte, czasy upadku wielu przedsiębiorstw, więc w naszym środowisku często dyskutowaliśmy na podobne tematy. Niepokój o naszą oficynę był zrozumiały, bo związaliśmy z nią przecież swoje losy. Ten krzyżowy ogień pytań przeważnie z tego wynikał. Myślę, że z tego też brała się troska o możliwości finansowe wydawcy. Nie przypominam sobie, żeby jakiś autor tak po partnersku traktował sprawę swoich honorariów.

Po pierwszej części wizyty u mistrza następowała część bardziej prywatna, rodzinna, czyli rozmowa z panią Barbarą, która notabene odbierała gości po rozmowie z mężem w różnym stanie ducha i niezawodnie koiła niepokoje – w każdym razie spacer w jej towarzystwie, w lecie, po przepięknym ogrodzie czy chwila miłej rozmowy, zapewnienie, że nie to miał mąż na myśli, co się mogło gościowi wydawać, pozwalały opuszczać Kliny z ciepłymi wspomnieniami, które zresztą towarzyszą mi do dzisiaj. I sam mistrz pozostaje w pamięci jako wspaniały gospodarz.

Stanisław Bereś: Wspomniałaś, że Lem po partnersku traktował sprawę swoich honorariów. Co to znaczy? Oddawał wam prawa autorskie za darmo?

Małgorzata Nycz: Jeszcze więcej: nie pozwalał podnosić sobie honorarium. Zachowały się listy, w których we właściwym sobie, wojenno-wojskowym stylu kontaktował się z naszym wydawnictwem. Nie było miejsca na żadne formy pośrednie, tylko albo tak, albo nie. A więc również absolutne „nie” dla jakichkolwiek stawek wyższych niż te, które podał. W pewnym momencie w jakimś niejasnym dla mnie już dzisiaj celu, ale na pewno słusznym z punktu widzenia wydawnictwa, nasi koledzy chcieli podnieść Lemowi gratyfikacje – ostatecznie do tego nie doszło. Nie wiem, co chcieli osiągnąć, w każdym razie skutek był taki, że pan Stanisław zarządził blokadę swojego wynagrodzenia i, co więcej, od razu oświadczył, co nastąpi, jeśli wbrew jego woli zostaną przelane pieniądze na jego konto: wtedy należy usunąć z planów wydawniczych któryś z innych tytułów. Krótko mówiąc, był szczególnym strategiem, jeśli chodzi o rozmowy z wydawcami. Później to oczywiście przeszło już na barki pana Wojciecha, ale sam Lem, kiedy już zajrzał do nas osobiście, zachowywał się zupełnie jak generał zarządzający swoimi kilkudziesięcioma tytułami. Raz trochę nas dopingował, a raz chwalił.

Stanisław Bereś: Bałyście się go trochę? Bo ja znam relacje z WL-u – któremu zresztą sam też wiele zawdzięczam – że kiedy Lem przychodził wściekły, co było już słychać z dołu[46], redaktorki chowały się po ubikacjach. Czyli naprawdę budził respekt i grozę?

Małgorzata Nycz: Oczywiście, że budził respekt. Może też tak bywało, jak mówisz, ale jeśli rozmawiamy o ostatnich dwudziestu latach – o których mogę sama zaświadczyć – to częstsze były kontakty telefoniczne. Lem potrafił się oczywiście zdenerwować, ale nie trzeba było się nigdzie chować, a poza tym buforem był Wojciech Zemek, który informował wydawnictwo, że na przykład jakiś punkt z umowy jest nierealizowany lub wymaga sprawdzenia, i uprzedzał, że Lem wystosuje do nas w tej sprawie list, po czym pismo podobnej treści przychodziło, między innymi do mnie. Lem sam był szalenie rzetelny i skrupulatny, jeśli chodzi o wypełnianie tych umów, i tego samego oczekiwał też od WL-u.

Stanisław Bereś: (do Ewy Lipskiej) Pani też pracowała w swoim czasie w Wydawnictwie Literackim, gdzie była pani szefową działu poezji. Lem już wtedy wprawdzie wierszy nie pisał, ale jest prawdopodobne, że to właśnie w tamtych latach zrodziła się wasza bliskość. Od kiedy można mówić o przyjaźni?

Ewa Lipska: Nasza znajomość zaczęła się chyba na początku lat osiemdziesiątych, gdy już nie pracowałam w Wydawnictwie Literackim. Kiedy poznaliśmy się, nasze drogi często się rozjeżdżały i wtedy pisaliśmy do siebie listy. Mieszkając w Krakowie, spotykaliśmy się na osiedlu Kliny, na słynnych domowych obiadkach. Skład personalny był zawsze taki sam: Basia Lemowa, Jadzia, jej siostra, Tomek (jak był w Polsce), Wojciech Zemek i grupa psów marki „jamnik”… Basi Lemowej już też niestety nie ma, a była ona swoistym aniołem stróżem, który czuwał nad wszystkimi domowymi sprawami. Zawsze spokojna, opanowana, czuła; wydawało mi się, że jest fantastycznym kompresem na rozpalone czoło Mistrza, bo przecież życie z geniuszem bywa czasami trudne. Lem miał wyrafinowane poczucie humoru – na przykład schodząc ze swojej pracowni do salonu na obiad, mawiał figlarnie: „Nie wiem, czy już wiesz, że wczoraj umarłem”. Teraz, po latach, kiedy siedzimy z Jadzią w tym samym pokoju, wydaje mi się, że za chwilę nadejdą Wszyscy Nieobecni…

Rozmowy nagrywaliśmy przed obiadem. Były często „dygresyjne”, bo skakaliśmy z tematu na temat. Nie muszę państwu mówić, jak trudno było je potem spisać. Nagle zdanie urywało się w ekscytującym momencie. Wynikało to z tego, że nie miałam doświadczenia w prowadzeniu takich rozmów i sama zapędzałam się w dygresyjne zaułki. Często się zdarzało, że zdania kończyliśmy już na przepisanym tekście. Zabawna była spontaniczność tych rozmów. „Wiesz, dzisiaj będziemy rozmawiać o tym czy o tamtym”. „Ale ja o tym nie mam pojęcia!”, odpowiadałam. „Nie szkodzi”, uspokajał mnie Lem, „to ja będę mówił”. Był pełen uroku, nieprawdopodobnej wiedzy, ogromnego poczucia humoru, a równocześnie jakiegoś niesamowitego ciepła. Te wszystkie konflikty, o których wspominacie, czasami rzeczywiście były trudne, ale czasami zabawne. Staszek pokazał mi kiedyś list, który kończył zwrotem „z ograniczonymi wyrazami poważania”, tłumacząc, że tak właśnie należy pisać, jeśli ktoś nas zdenerwuje. Czasami Lem wracał do przeszłości, do Lwowa. W jednej z naszych rozmów powiedział nawet: „Lwów do nas wróci”. Więc ja na to: „Staszku, lepiej tego nie piszmy”, bo było jasne, że przecież kiedyś tę rozmowę wydrukujemy. „Nie”, odparł Lem, „to jest moja rozmowa, więc mogę sobie na to pozwolić”. I rzeczywiście, tak zostało opublikowane. Uważam, że Stanisław Lem zasługiwał na Nobla. Wiem, że nagrody to rzecz ulotna i nie zawsze sprawiedliwa, ale brakuje mi na tej liście kilku polskich autorów, a przede wszystkim Lema.

Stanisław Bereś: Już najwyższy czas, żebym się zwrócił do Tomasza Fiałkowskiego, który jest ważnym świadkiem, bo systematycznie spotykał się z Lemem w ostatniej dekadzie jego życia, nagrywając felietony dla „Tygodnika Powszechnego” oraz rozmowy, które złożyły się na tom Świat na krawędzi. Jaki był początek, Tomku?

Tomasz Fiałkowski: Moje pierwsze spotkanie ze Stanisławem Lemem było dość szczególne. Poznałem go osobiście w 1981 roku w redakcji „Tygodnika Powszechnego”. Często tam wtedy bywałem, bo pracowałem w bliźniaczym miesięczniku „Znak”. Czasem, gdy akurat coś tam załatwiałem, nagle otwierały się drzwi, wpadał jak bomba Lem, mijając pędem kolejne pokoje, i lądował w końcu w gabinecie redaktora naczelnego Jerzego Turowicza. Jeśli go akurat nie było, zatrzymywał się u Mieczysława Pszona i Krzysztofa Kozłowskiego. Dwa, trzy razy byłem świadkiem ich rozmowy. Wyglądało to zawsze tak samo: Lem siadał i zaczynał swój monolog o tym, co dzieje się na świecie, a to, co mówił, miało z reguły charakter katastroficzny. Na samym początku, jeszcze w czasach Solidarności, w jego słowach można było wyczuć lekką nadzieję na zmiany. Potem roztaczał już tylko mroczną wizję tego, co może się zdarzyć – twierdził na przykład, że do Polski wkroczą Sowieci… Po tym wszystkim zadawał zazwyczaj – Pszonowi czy Turowiczowi – jakieś jedno krótkie pytanie. I znikał.

Lem był dla mnie wtedy postacią na wpół legendarną. Wychowałem się na jego książkach – byłem nimi „karmiony” już od wczesnego dzieciństwa za sprawą starszego o jedenaście lat brata. Zacząłem od pozycji stosunkowo łatwych – Opowieści o pilocie Pirxie oraz niektórych podróży Ijona Tichego. Później już na bieżąco śledziłem wszystko, co Lem pisał.

Stanisław Bereś: Fascynował cię?

Tomasz Fiałkowski: No jasne, a szczególnie intrygował mnie niezwykły sposób, w jaki Lem mówił. Głównie dlatego, że był bardzo pokrewny jego prozie.

Stanisław Bereś: Co masz na myśli?

Tomasz Fiałkowski: Niektórzy, choć władają piękną polszczyzną, mają czasem chwile, w których cichną i tylko coś przebąkują. A z niego stale tryskał strumień narracji, i to narracji niesłychanej, opartej na wielości dróg myślowych, zdumiewających skojarzeniami i wrodzonym talentem słowotwórczym. To nie był typ człowieka, który w zaciszu swojego pokoju konstruuje szalone gombrowiczowsko-barokowe fantazje, a w szerszym gronie staje się nieśmiały i ledwo duka. Lem nigdy nie tracił rezonu, a słowa w jego ustach ulegały nieustannemu przekształcaniu – w tym, co mówił na co dzień, pojawiały się wszystkie te neologizmy, archaizmy, które znamy z Cyberiady. To było dla niego zupełnie naturalne.

Stanisław Bereś: Przez wiele lat byłeś stałym gościem w jego domu, nagrywając felietony Lema dla „Tygodnika Powszechnego”, a potem (lub równocześnie) rozmowy do tomu Świat na krawędzi. To się musiało od czegoś zacząć…

Tomasz Fiałkowski: W 1994 roku zorganizowaliśmy z okazji jubileuszu Jana Józefa Szczepańskiego – który kończył wtedy siedemdziesiąt pięć lat – Rozmowę na koniec wieku[47]. Jej bohaterami byli Lem i właśnie Szczepański. I tak to się zaczęło. Od tego momentu przez następne dziesięć lat jeździłem już do Lema w miarę regularnie. Trwało to aż do końca, bo ostatni felieton był jego ostatnią wypowiedzią.

Stanisław Bereś: A właściwie dlaczego nagrywałeś te felietony? Przecież mógł je pisać sam. Kiedy w 2002 roku robiliśmy z Lemem „dogrywki” do drugiego wydania naszych rozmów, był on – na moje oko – sprawny fizycznie, a intelektualnie wielu mogłoby mu pozazdrościć. Co się stało?

Tomasz Fiałkowski: On w pewnym momencie właściwie przestał pisać. Miał jakiś kłopot.

Stanisław Bereś: Manualny?

Tomasz Fiałkowski: Tak, z ręką. Jeśli dobrze pamiętam, cierpiał na zespół cieśni nadgarstka[48]. Przeszedł nawet jakiś zabieg. Ty go poznałeś wcześniej, więc nie miałeś jak tego zauważyć, ale z wiekiem pisał z coraz większym trudem – smolił okropnie. Natomiast mówił nadal fantastycznie. Kiedy spisywałem te nagrania, wsłuchiwałem się uważnie w to, co mówił, i rzadko się zdarzało, żeby musiał wprowadzać jakieś poprawki. Czasem go o to prosiłem, ale tylko wtedy, gdy w jego monologu pojawiło się na przykład nazwisko, którego nie dosłyszałem. I niestety bywało tak, że kiedy mi już je napisał ręcznie, nie mogłem go rozczytać… Maszyny do pisania używać już nie mógł, bo nie miał siły uderzać w klawisze, a nie chciał się nauczyć pisać na komputerze.

Stanisław Bereś: Czy to była kwestia czysto fizyczna?

Tomasz Fiałkowski: Tak, raczej tak. Poza tym, jak sądzę, on stwierdził, że ja to robię dobrze – nie tylko nie zniekształcam jego myśli, ale co więcej, nie zmieniam trybu jego narracji. Więc czemu nie? Skoro taka forma pracy działa, po co z niej rezygnować? To było też wygodne dla redakcji, bo byliśmy pewni, że zawsze na czas będziemy mieli felieton. Przyjeżdżałem więc we wtorek, by uzgodnić temat i szczegóły, potem w czwartek nagrywałem, a efekt swojej pracy wysyłałem mu wieczorem tego samego dnia albo następnego. Czasem sam mu zawoziłem (nie było wtedy przecież mejli), on zaś dokonywał autoryzacji, po czym felieton, gotowy do druku, ukazywał się w najbliższym numerze.

Stanisław Bereś: Brzmi to lajtowo, ale ja swoje wiem: spisywanie z taśmy i opracowywanie to ciężka robota. Zwłaszcza jak się to robi stale, przez dziesięć lat.

Tomasz Fiałkowski: Tak, ale dla mnie była to też przygoda. Poza tym ja to lubiłem. Miałem dzięki temu szansę odwiedzić go i wysłuchać monologu znacznie dłuższego niż felieton. Bo to było fenomenalne, jak Lem panował nad mówionym tekstem. Ludzie na ogół strasznie mędzą, gubią wątki, dygresja pożera dygresję… Pamiętam, że czasem, gdy go nagrywałem, miewałem momenty przestrachu: o rany, a gdzie puenta? Przecież on gdzieś odjechał, wszystko konstrukcyjnie się rozkleja – co ja teraz zrobię? Tymczasem on, po zrobieniu takiego objazdu, zawsze wracał do właściwej myśli. I była puenta. Nigdy nie zdarzyło mu się zapomnieć, o czym mówił godzinę wcześniej – wątki, które poruszał, łączyły się pod koniec w jedną logiczną całość. Czasem trzeba to było tylko trochę skrócić.

Stanisław Bereś: I tak było do samego końca?

Tomasz Fiałkowski: Tak. Ostatni felieton nagrałem w przeddzień jego pójścia do szpitala. Byłem u niego w czwartek po południu, w szpitalu wylądował w nocy.

Stanisław Bereś: No przykre. Ale przynajmniej to się stało „z marszu”. A przez te dziesięć lat nie trafiły wam się żadne napięcia?

Tomasz Fiałkowski: Zdarzały nam się czasami jakieś „dziury” lub okresy „smuty” po zerwaniach, ale później następowały próby ponownego dogadywania się. Bywało więc różnie, ale w sumie i ty, i ja mieliśmy wielkie szczęście, bo ostatni okres życia Lema był dla nas czasem pogodzenia. Inaczej przykro byłoby nam z tym żyć.

Stanisław Bereś: Ponieważ wspomniałeś o okresie zerwania z Lemem, chcę do tego wątku nawiązać i przypomnieć, że odbywało się to zwykle drogą korespondencyjną. Kiedy pisarz uznawał, że się na kimś zawiódł, wysyłał mu słynny list „rozwodowy”, znany wielu jego współpracownikom. Opowiem o jednym z nich, bo byłem jego adresatem. Otrzymałem go parę lat po wydaniu pierwszej wersji Rozmów z Lemem, gdy wpadłem na pomysł, aby napisać artykuł Socrealistyczne przypadki Stanisława Lema. Liczył on sobie osiemdziesiąt stron, a ja marzyłem, że wydrukuję go w „Pamiętniku Literackim” jako addendum do naszych rozmów. Wszystko dlatego, że Lem, jak państwo pewnie pamiętacie, raczej omijał ten temat w naszych rozmowach, a jeżeli już go dotykał, to raczej niechętnie i wyłącznie w konwencji żartobliwej, mówiąc o utworach z przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych jako o tekstach incydentalnych, zabawnych lub bez znaczenia. Tymczasem jednak napisał ich tyle, że było nad czym debatować, skoro wystarczyło na tyle stron. Jako młody wówczas i naiwny człowiek byłem święcie przekonany, że zrobię tym panu Stanisławowi przyjemność. Sądziłem wręcz, że to będzie swego rodzaju komentarz do naszych rozmów.

Wysłałem więc Mistrzowi maszynopis, ale nie skomentował go w sposób dla mnie jasny. Można powiedzieć, że mnie łagodnie zbył. Niestety nie dało mi to nic do myślenia i wysłałem artykuł do „Pamiętnika Literackiego”, ale tylu stron nawet on nie mógł wydrukować. Więc za czyjąś – życzliwą oczywiście – radą skróciłem go do dwudziestu stron (czyli napisałem na nowo) i oddałem do londyńskiego „Pulsu”. Byłem z siebie może nie tyle zadowolony, ile przekonany, że zrobiłem dobry uczynek. I oto pewnego dnia przyszedł do mnie list. Pamiętam dokładnie, jak czytam go w kuchni i zaśmiewam się, bo jest on napisany w stylu słynnego paszkwilu Do przyjaciół gówniarzy, którym Witkacy zrywał znajomości. List Lema był utrzymany w tej samej stylistyce – on ją zresztą doskonale znał, bo cenił twórczość Witkacego. Lem znał wszystko i czytał wszystko. Pamiętam więc, jak – rozbawiony – czytam w kuchni ten list żonie, bo był bardzo zabawny i pięknie napisany, a ona w pewnym momencie przerywa mi chłodno: „Wiesz, a ja odnoszę wrażenie, że on po prostu z tobą zrywa”. Ja na to: „Co ty opowiadasz? Przecież to taka zabawa”. A ona nieubłaganie: „Przeczytaj jeszcze raz, ale nie na głos”.

Przeczytałem i poczułem, że się pocę: tak, to było zerwanie. Trwało ponad dziesięć lat i było bardzo nieprzyjemne! Odmrożenie zawdzięczam, jak myślę, profesorowi Jarzębskiemu oraz oczywiście pani Barbarze. To się łączyło z różnymi zabawnymi sytuacjami, ale to jest temat na inną opowieść. Mnie interesuje jednak, jak wyglądał twój „rozwód” z Lemem?

Tomasz Fiałkowski: No tak, to miało miejsce w czasie nagrań do Świata na krawędzi, gdy miałem jakiś „dołek” czy okres depresji, więc mi nie szło, co przełożyło się na spisywanie naszych rozmów z taśm. No, a jak się czegoś nie robi, to tym bardziej się tego nie robi. W efekcie Lem uznał, że ja widać mam jakieś tajne plany wobec tych nagranych kaset (a sporo ich już było), więc jeśli na dodatek nie przychodzę i nie dzwonię, to nie wiadomo, co chcę z nimi zrobić. No i wysłał mi taki list jak do ciebie, czyli w stylu adwokackim, że ze mną zrywa i „zabrania mi pod groźbą procesu wykorzystywania nagrań do jakichkolwiek celów”, no i tak dalej, i tak dalej.

Oczywiście jak zwykle naprawiła to wszystko pani Basia, bo kiedy zadzwoniłem wieczorem w porze, kiedy wiedziałem, że Lem śpi, ona wysłuchała moich drżącym głosem wygłaszanych wyjaśnień, zastanowiła się i powiedziała: „Wie pan co, panie Tomaszu, w tym tygodniu proszę lepiej do męża nie dzwonić (to była chyba środa lub coś koło tego), żebym miała czas wysondować grunt, ale może w poniedziałek lub wtorek będzie w sam raz”. No i rzeczywiście, zadzwoniłem, a pani Basia przekazała słuchawkę panu Stanisławowi: „Słucham”. No więc wytłumaczyłem wszystko raz jeszcze, chociaż dobrze wiedziałem, że ona już mu to wszystko powtórzyła. „No dobrze”, mówi wreszcie Lem, „w takim razie proszę przyjść w czwartek, ale następnym razem, kiedy pan będzie dzwonił do mnie, proszę nie robić tego wtedy, kiedy pan wie, że ja śpię, tylko proszę dzwonić w innych godzinach”.

Pani Basia w swojej absolutnej lojalności oczywiście wszystko mu powiedziała, no ale to właśnie na tym polegało. Więc szczęśliwie się wtedy jakoś naprawiło. No ale czasami ten świat tak strasznie go denerwował, że wyglądało na to, że rzeczywiście eksploduje.

Stanisław Bereś: To wynikało u niego z niecierpliwości?

Tomasz Fiałkowski: Czasami tak, ale czasami, gdy przychodziłem do niego, widziałem, że to jest… (szuka myśli) no taka niezgoda na świat i na to, co się dzieje dookoła. Albo też na coś konkretnego, czym ktoś go akurat potwornie wkurzył. Bo tak bywało. Ale czasami też mi się wydawało, że on uwielbiał nastrój napięcia, spięcia i awantury.

Stanisław Bereś: Teraz chciałbym raz jeszcze nawiązać do tego, co pani Ewa Lipska mówiła o specyfice swoich dyskusji z autorem Solaris. Do Rozmów z Lemem miałem ułożone setki pytań. Zadawałem je w trakcie kolejnych spotkań, których było niemało, a nagrywane były na archaicznym magnetofonie kasetowym Grundig. Chwilami trudno było je nazwać rozmowami, choć taki tytuł nosi nasza książka. Często były to bowiem monologi Stanisława Lema, który miał dobrze wykształcony ośrodek woli, więc doskonale wiedział, kiedy chce mówić sam, a kiedy ma ochotę odpowiadać na pytania. Jeśli więc nie chciał, żebym mu burzył tok myślowy, lub uważał, że ma jeszcze sporo ważnych rzeczy do powiedzenia, to wyjmował z ucha aparat słuchowy, po czym kładł go przed sobą na stole tak, żeby nie było żadnej wątpliwości, że mnie nie słyszy, i mówił dalej. Tu wyjaśniam, że pisarz miał uszkodzone ucho po eksplozji pocisku w czasie wojny.

Ponieważ w zwischenrufach skarżyłem mu się, że będę miał kłopot z przerobieniem tak długich monologów na dialogi, Lem beztrosko odpowiadał: „Nie widzę problemu, to sobie pan je potnie i tam, gdzie trzeba, wstawi swoje pytanie, o ile w ogóle będzie potrzebne”. Można więc powiedzieć, że był to cudowny, urodzony gawędziarz, a jednocześnie dyktator. Na szczęście nasza relacja od pierwszego spotkania ustaliła się nader jasno: Lem jest mistrzem, a ja – uczniem. Mam więc go uważnie słuchać i przyjmować do wiadomości, pilnie pracować nad tekstem i za bardzo go nie przerabiać. Jak widać, ten typ „dialogu”, o czym już wiemy od pani Ewy, był dla pisarza dość typowy.

Michał Zych: Trudno tego nie potwierdzić. Tak się złożyło, że pod koniec lat siedemdziesiątych pracowałem w krakowskim ośrodku telewizji, w redakcji publicystyki kulturalnej. Moja dziennikarska kariera nie trwała jednak długo, bo wprowadzono stan wojenny, który ją zakończył. Ale zanim to się stało, z racji układów rodzinnych i kontaktów zrealizowałem kilka programów studyjnych z udziałem mojego wuja. Nie wyobrażam sobie czegoś gorszego niż konieczność montowania później takiego materiału. Z niego wylewała się prostu rzeka czy też potok zdań, które zupełnie wymykały się spod kontroli i nie dało się nad nimi zapanować. Trzeba jednak koniecznie powiedzieć, że każde z nich to była intelektualna perełka, z której czasem przychodziło z żalem zrezygnować, ale takie były czasowe reżimy telewizji. Rzeczywiście, gdyby to było możliwe, należałoby dogrywać później pytania. Tak to wyglądało.

Stanisław Bereś: Jak w takim razie wyglądało nagrywanie felietonów z Lemem? Umiałeś nad nim zapanować? Mieliście swoje rytuały?

Tomasz Fiałkowski: Najpierw dzwoniłem do furtki. Jeśli był w lepszej formie, witał mnie na progu. Czasami, kiedy jeszcze drzemał, bo na ogół przychodziłem pod koniec jego drzemki, witała mnie pani Basia. Płaszcz czy kurtkę oraz parasol zostawiałem na dole, a później szedłem na górę – już sam. On zawsze siadał na kanapie, ja na fotelu naprzeciwko. Pani Basia przynosiła herbatę, więc przy okazji wpadały psy, jeden albo trzy. Potem psy były zabierane, a ja sprawdzałem, czy magnetofon działa. Wtedy on zaczynał. Chyba że to była rozmowa do naszej książki. Wtedy zadawałem jakieś pytanie – a przynajmniej próbowałem. Sam wiesz, że zadawanie mu pytań niespecjalnie przynosiło skutek. Natomiast jeśli nagrywaliśmy jego felieton, on najpierw tłumaczył mi, o czym będzie mówić, później to nagrywaliśmy, a na końcu dopytywałem go jeszcze o interesujące mnie sprawy. Aż wreszcie kończyliśmy nagranie. Potem zawsze zostawało nam przynajmniej pół godziny…

Stanisław Bereś: Paliliście?

Tomasz Fiałkowski: Nie, on już wtedy nie palił. Piliśmy wiec herbatę, a do pewnego momentu jadaliśmy czasami jakieś słodycze. Skończyło się to, kiedy rozpoznano u niego cukrzycę (cukrzycę typu drugiego, więc była dość niebezpieczna, zwłaszcza że zdiagnozowano ją dość późno). Pani Basia mówiła wtedy: „Bardzo pana przepraszam, ale nie mogę niczego wam podać do herbaty, bo Staszek z miejsca by zjadł…”. Więc była tylko herbata. Zanim dopasowano mu tabletki (zamiast zastrzyków) i wyrównano poziom insuliny, miał absolutny zakaz jedzenia słodyczy. Ale oczywiście nieustannie go obchodził i naruszał.

Stanisław Bereś: W mojej obecności wychachmęcił skądś magicznym sposobem śliwki w czekoladzie.

Tomasz Fiałkowski: Bo on tam miał skrzętnie pochowane różne rzeczy.

Stanisław Bereś: O tak, miał! Na przykład kandyzowane wiśnie, co się wydało, gdy zemdlał.

Tomasz Fiałkowski: On miał smykałkę do ukrywania rzeczy – jeszcze w fazie, kiedy pisał. Jak pewnie pamiętasz, Lem pisywał długimi ciągami – przez wiele godzin od samego rana. Szymborska opowiadała mi kiedyś, że na wczasach w Astorii wszyscy literaci zawsze zarzekali się, że będą dużo pisać i pracować nad książkami, a potem kończyło się to tak, że najpierw schodzili na późne śniadanie, potem szli na spacer, później coś im wypadało, a wieczorem popijali sobie wódeczkę… Jedynie z pokoju Lema – już od wpół do szóstej rano – dochodził terkot maszyny do pisania. A kiedy pisał – również w swoim starym domu – kupował sobie jakieś likiery francuskie, najpierw w Pekao, a potem w Peweksie. Nie pamiętam zresztą – może wcale ich nie kupował, tylko ktoś mu je przywoził? A może to były zwykłe bolsy?

Stanisław Bereś: Ja pamiętam zielony likier Chartreuse, którym częstował mnie w czasie naszych rozmów. Ale to było jeszcze w 1980 roku, w starym domu. Już wtedy by je ukrywał? Nie pamiętam, by chował kieliszki przed panią Barbarą…

Tomasz Fiałkowski: On je chował i od czasu do czasu wypijał sobie łyczek. To był słodki likier. Nie krył się z nim jednak jakoś specjalnie, bo nie wynosił chyłkiem butelek. Jego teściowa odstawiała je później do piwnicy, bo wiadomo, że za czasów PRL-u niczego się nie wyrzucało, zwłaszcza gdy trafiła się ładna butelka produkcji zachodniej. Lem mi opowiadał, że jeszcze w starym domu zszedł kiedyś do piwnicy i zobaczył całą ścianę wyłożoną pustymi butelkami po likierze. Zrobiło mu się nieprzyjemnie, bo uświadomił sobie, że przesadza.

Stanisław Bereś: No dobrze, a ile czasu trwały wasze sesje nagraniowe?

Tomasz Fiałkowski: Zwykle kończyły się po dwóch godzinach. On mnie odprowadzał na dół, gdzie żegnaliśmy się, a później jedli z Basią wczesną kolację. Potem już kładł się spać.

Stanisław Bereś: „Z urzędu” i z powodów rodzinnych szalenie ważnym świadkiem jest pan Michał Zych, siostrzeniec pisarza. Zastanawiam się, jak to jest urodzić się pod drzewem mądrości, czyli w cieniu sławnego wuja, który wszystko wie, wszystko potrafi, pozjadał wszystkie rozumy, a na dodatek stanowi centrum rodzinnego kosmosu. Czy łatwo wtedy być dzieckiem? Jak Lem traktował pana, a pan jego?

Michał Zych: Wuj nie przepadał za dziećmi. Czy też raczej dzieci nie bardzo go zajmowały. Tak się jednak złożyło, że dużo czasu spędzałem na jego orbicie, bo byłem dzieckiem chorowitym, więc często lądowałem w domu na Klinach, gdzie opiekowały się mną ciocia, czyli Barbara Lem, oraz babcia. W tych latach wuj się mną specjalnie nie interesował, a ja z kolei długo nie wiedziałem, czym on się zajmuje. To, że jest pisarzem, jakoś do mnie nie docierało.

Ponieważ Ewa Lipska mówiła już o tym, jaki wuj potrafił być miły, więc ja dla odmiany opowiem o jego drugiej naturze, a mianowicie o pewnym okrucieństwie, które mu się niestety zdarzało.

Stanisław Bereś: Mówimy o okrucieństwie czynnym czy duchowym?

Michał Zych: O okrucieństwie intelektualnym i duchowym. Dyktanda to jest osobna historia[49], której zapewne nie da się uniknąć, ale już w dzieciństwie, czyli odkąd zacząłem chodzić do szkoły, wuj pastwił się nade mną. Praktycznie codziennie odpytywał mnie z materiału lekcyjnego, udowadniając mi kompletną ignorancję i niewiedzę. Oczywiście nie należy tego, co teraz mówię, traktować do końca poważnie, bo tak naprawdę chwile, które budziły wówczas moje lęki, dzisiaj wspominam z rozczuleniem.

W tym momencie przypomniałem sobie rysunek Scotta Adamsa[50], który świetnie oddaje charakter mojego wuja w odniesieniu do mnie, ale też i do innych. Przedstawia on salę kinową, w której wszyscy widzowie płaczą rzewnymi łzami, bo na ekranie dzieje się coś dramatycznego, natomiast w jednym z rzędów siedzi pan, który zaśmiewa się do łez. Coś takiego było właśnie w wuju Stanisławie. Uwielbiał się pastwić nade mną, dowodząc mojego kompletnego tumaństwa. Jednocześnie potrafił mi je wybaczyć, tym bardziej że go śmieszyło.

Stanisław Bereś: Może traktował dziecko w domu jako natrętną muchę, która mu przeszkadza?

Michał Zych: Tak, na szczęście to się zmieniło, gdy podrosłem. Wuj otaczał mnie serdeczną opieką. Wtedy nasze relacje zaczęły się nieco poprawiać. Pewien element okrucieństwa jednak pozostał.

Stanisław Bereś: Straszył pana?

Michał Zych: Tak, straszył mnie wizją terminu u szewca. Miałem tak skończyć skutkiem nieuctwa i lenistwa.

Stanisław Bereś: Wiemy, że wiele jego grotesek zawiera różne potworności, czasem żartobliwie, a czasem nieżartobliwie podanych. Kiedy jest w domu dziecko, które nam przeszkadza, a Lem pewnie lubił spokój, można sobie na nim bezkarnie „trenować”. Sam byłem ofiarą takiej „polityki” naszego sublokatora. Opowiadał mi różne okropieństwa, bym mu nie przeszkadzał.

Michał Zych: U nas ta sytuacja pojawiła się później, przy okazji dyktand. Jak pan pewnie wie, dyktował mi je a vista. Groźnym głosem przywoływał mnie do pokoju na górę, kazał mi siadać i błyskawicznie dyktował.

Stanisław Bereś: Czyli improwizował?

Michał Zych: Tak, zupełnie. Po prostu z głowy. A potem z dziką radością poprawiał wszystkie moje błędy czerwonym długopisem, licząc, ile ich popełniłem.

Stanisław Bereś: Profesor Jarzębski w posłowiu do tomu tych dyktand nie napisał, jaki był efekt tej edukacji ortograficznej, więc chciałbym się dowiedzieć, czy one zadziałały. Kiedy moja najstarsza córka miała zdawać maturę, pojawił się problem, bo przez rok była poza krajem – u dziadków w Stanach – więc podupadła z języka polskiego. Kiedy dotarło do mnie, jak bardzo, uświadomiłem sobie, że ona tej matury nie zda, więc – jako w końcu polonista – muszę coś z tym zrobić. Przez dłuższy czas robiłem jej więc dyktanda, a ponieważ nie mam talentu Lema, użyłem w tym celu „waszych” dyktand. Ponieważ zaś mam trzy córki, dwie pozostałe – z ciekawości i chęci rywalizacji – podłączyły się i tak przerobiliśmy wszystkie dyktanda. Wypada dodać, że matura poszła jak po maśle.

Moja najmłodsza córka, wiedząc, że będę się dziś z panem widział, kazała mi przekazać, że ona je do dziś pamięta i jeśli porządnie pisze – to dlatego. Moje osobiste doświadczenie mówi więc, że te dyktanda działają, ale nie wiem, czy działały także na pana.

Michał Zych: One działały, ale tylko przez pewien czas, bo wuj mi je dyktował, gdy zbliżał się czas ukończenia szkoły podstawowej. Wtedy do liceum zdawało się tylko egzamin z matematyki i z języka polskiego, ale jednak coś tam trzeba było napisać. Tymczasem sytuacja była taka, że ilekroć oddawano mi – po sprawdzeniu – moje wypracowania, w przypływach nonszalancji mówiłem do nauczycielki: „To niemożliwe, żeby to była moja praca, bo ja nie pisałem czerwonym długopisem”. Prawdopodobieństwo więc, że lunę ten pisemny egzamin z języka polskiego, było bardzo duże. Dlatego właśnie wuj katował mnie tymi dyktandami. Zdałem, a potem nawet dostałem się na polonistykę, gdzie egzamin również był pisemny. Niestety później w programie studiów pojawił się przedmiot „pisanie fonetyczne” (w ramach gramatyki opisowej języka polskiego). Nawiasem mówiąc, egzamin z gramatyki opisowej zdałem dopiero za trzecim razem, dwa wcześniejsze podejścia skończyły się spektakularną klęską.

Stanisław Bereś: A jaki to ma związek z dyktandami?

Michał Zych: Taki, że gdy pojawiły się te okropne zapisy fonetyczne, z powrotem wszystko zapomniałem i znowu pisałem z potwornymi błędami. Pocieszało mnie tylko jedno: gdy profesor Józef „Żuk” Opalski[51] wypisywał nam, studentom, informacje na tablicy ogłoszeń, nierzadko można było w nich odnaleźć nawet trzy błędy ortograficzne.

Stanisław Bereś: Pocieszę pana, że na wrocławskiej polonistyce rządził niepodzielnie profesor Stanisław Bąk[52], który prowadził te same przedmioty, a do zaliczeń i egzaminów podchodziło się u niego od dziesięciu do dwunastu razy. Nawet w tej sali się znajdują tacy, którzy pana zdecydowanie pobili.

Namawiając państwa kolejno do wspomnień, dochodzę do Wojciecha Zemka, który jest strażnikiem skarbca: ma wgląd w rzeczy, których nie widział jeszcze nikt. Nie wiem, czy rodzina pisarza ma równie dobry wgląd. (do Wojciecha Zemka) Ale zanim cię o to zapytam, zacznijmy od początku. Czy Lem w ogóle potrzebował pomocy? Dlaczego wybrał właśnie ciebie? Czy odbył się jakiś konkurs piękności, który wygrałeś? Co się działo później, w trakcie tej współpracy? Czemu się uśmiechasz?

Wojciech Zemek: Uśmiecham się, bo często mnie o to pytają dziennikarze. To pytanie z gatunku, jak udało mi się wygrać milion w totolotka.

Stanisław Bereś: Na mój nos nie jest to trudno odgadnąć – zadzwonił Lem do Jana Błońskiego albo do Jerzego Jarzębskiego i powiedział: „Znajdź mi najlepszego studenta polonistyki i skieruj go do mnie”. I sprawa klepnięta. Mylę się? Było inaczej?

Wojciech Zemek: Było inaczej, mniej więcej tak: profesor Jarzębski wypełnił kupon, a ja miałem sporo szczęścia. Trafiłem na Kliny w roku 1996 z bardzo konkretnym zadaniem: uporządkowania biblioteki, która była wtedy zawalona – bez żadnej przesady – setkami, jeśli nie tysiącami egzemplarzy autorskich. Poniewierały się one w kilkumetrowych niekiedy stertach i pryzmach. Były tam książki dosłownie z całego świata – często nierozpakowane.

Stanisław Bereś: Ktoś je przeglądał?

Wojciech Zemek: Nie, ale mówię teraz wyłącznie o wydaniach książek Lema w różnych językach. Niezależnie od nich na regałach i półkach były oczywiście te pozycje, które Lem czytał. Doskonale pamiętam ten pierwszy dzień, kiedy pani Barbara zapytała, czy zjem z nimi obiad. Zostałem przyjęty serdecznie i ciepło, no i zapuściłem korzenie. Na początku rzeczywiście tylko porządkowałem zbiory i starałem się jakoś je skatalogować. Zrobiłem komputerową bazę wszystkich wydań zagranicznych, a potem krok po kroku zacząłem się zajmować innymi rzeczami, aż przyszła propozycja, żebym został na Klinach na stałe w funkcji ni to sekretarza, ni to asystenta, czego chyba jeszcze w Polsce nie było.

Stanisław Bereś: Michnik pracował wcześniej jako osobisty sekretarz u Słonimskiego…

Wojciech Zemek: No tak, ale to już wtedy były zamierzchłe czasy. Mogę więc powiedzieć, że byłem prekursorem, bo w rzeczywistości komunistycznej nie było takiego stanowiska. W ogóle chyba mało kto ma świadomość, jaki ogrom prac musi wykonywać pisarz formatu Lema, mający tyle spraw na głowie, że jest to nie do pogodzenia z aktywną pracą twórczą. Najpoczytniejsi pisarze na Zachodzie muszą mieć swoje sekretariaty do obsługi swoich bieżących spraw.

Stanisław Bereś: Wojtku, czego my jeszcze nie wiemy o Lemie i jego twórczości, a co ty już wiesz, bo przecież siedzisz od dwudziestu lat w jego mateczniku? Opowiadasz nam o okresie, kiedy zaledwie wypuszczałeś kiełki, a teraz są to już na pewno korzenie, które oplatają całą jego spuściznę.

Wojciech Zemek: (żartobliwie) „Macki” – chciałeś chyba powiedzieć.

Stanisław Bereś: Macki operują na wierzchu, a korzenie pod ziemią. Zakładam, że twoje systematyczne prace muszą nam dawać profity w postaci rosnącego drzewa nowych utworów Lema. Czego my, jego czytelnicy i wielbiciele, jeszcze nie wiemy, a co wiedzieć powinniśmy?

Wojciech Zemek: Muszę cię rozczarować. W archiwum zachowała się często wieloletnia korespondencja Lema z różnymi osobami, która częściowo już została opublikowana. Obejmuje w sumie kilkanaście, może nawet kilkadziesiąt tysięcy listów, czasem na wybitnym poziomie intelektualnym oraz literackim. Natomiast jeżeli chodzi o utwory niewydane, to pod tym względem Lem był bezwzględny. Przewidział, że po jego śmierci mogą pojawić się zakusy na dzieła, które jego zdaniem nie nadają się do druku, więc je po prostu palił. Michał Zych był świadkiem tych pożóg. Odbywało się to w przydomowym ogrodzie.

Stanisław Bereś: Duże były te ogniska?

Wojciech Zemek: Duże, bo Lem miał morderczą metodę twórczą: jeśli jakiś tekst nie spełniał jego wygórowanych wymagań, pisał go od nowa. Nie przeredagowywał, tylko wyrzucał i palił. A potem siadał i produkował nowy maszynopis. W jego gabinecie piętrzyły się więc góry papieru.

W jednym z listów do swojego tłumacza Kandla referował kolejne podejścia do Golema, pisząc, że cała jego biblioteka była zasłana papierami, tzn. odrzuconymi wersjami. W archiwum zachowały się cudem dwa utwory, wydane ostatnio w ramach „Kolekcji »Gazety Wyborczej«”, ale to są ciekawostki. Zabawne, że jeden tekst ocalał dzięki drugiemu. Maszynopis sztuki o Stalinie pod tytułem Korzenie Lem ukrył pośród kartek Sknoconego kryminału, czyli powieści, która miała być kryminałem, ale mu nie wyszła. Nie spalił jej jednak, bo uznał, że może ona posłużyć za schowek dla jednoaktówki o Stalinie, która była równie komiczna, co śmiertelnie niebezpieczna dla autora. Ponieważ Lem nie mógł wykluczyć rewizji, miał nadzieję, że może ubekowi nie będzie się chciało dokładnie kartkować całych stert papieru. Wśród niewydanych utworów bardzo bym chciał znaleźć teczkę z napisem „Solaris. Część II”.

Stanisław Bereś: Wojtku, kompletowanie nieznanych utworów Lema może nie być proste. Jak wiesz, ze spuścizny Marka Hłaski, już dokładnie przeczesanej i spenetrowanej, a nawet opublikowanej w serii „Biblioteka Narodowa”, wydano wszystko i… co się nagle okazało? Oto magistrant polonistyki ze Szczecina wydłubał z przejrzanych do cna maszynopisów w Ossolineum drugą książkę. Ukazała się niedawno pod tytułem Wilk. To nie jest więc tak, że wszystko leży sobie ładnie ułożone i opisane, bo zaginiony tekst może być częścią innego utworu. Utworu Hłaski nikt nie zauważył, choć przeglądali jego teczki znawcy. Być może coś takiego ukrywa się jeszcze wśród papierów Lema? Czy wszystko zostało już przez ciebie i rodzinę pisarza przejrzane i przekartkowane? Strona po stronie?

Wojciech Zemek: Muszę się przyznać, że wciąż jest przede mną gruntowne przejrzenie całej spuścizny Lema – tak jak mówisz – kartka po kartce. Być może również zewidencjonowanie i wprowadzenie wszystkiego do pamięci komputera. To jest jeszcze przed nami. Nie przypuszczam jednak, że znajdziemy coś całkiem nowego, ponieważ Lem zabezpieczył się, paląc wszystko, co mu się nie podobało. Nie chciał, żeby ukazało się cokolwiek, czego sobie nie życzył.

Stanisław Bereś: A opowiedz nam, jak Lem zapisał się w twojej pamięci, bo każdy z nas miał z nim inną relację. Inaczej rozmawiał z nami, a inaczej z tobą. Ile godzin tygodniowo spędzałeś na Klinach?

Wojciech Zemek: To był właściwie pełny etat, czyli pięć dni w tygodniu od godziny 11 do 18, a zatem trzydzieści pięć godzin tygodniowo.

Stanisław Bereś: Czyli miałeś dostęp do Mistrza nieustannie, a on zdobył dzięki temu „ucho”, które – jeśli przyszła mu akurat ochota mówić – miało obowiązek słuchać i rejestrować każde jego zdanie ku pamięci historii literatury. Jaki był „twój” Mistrz?

Wojciech Zemek: Rzeczywiście, krążą historie, które demonizują Lema, przedstawiając go jako osobę okrutną. Oczywiście Michał przywoływał je żartobliwie, choć mam świadomość, że na ich dnie dostrzega się człowieka gwałtownego, momentami brutalnie szczerego. Bo to był na pewno charakterystyczny rys osobowości Lema. On nie tracił czasu na konwenanse, nie owijał w bawełnę, obce mu były ceremoniały i etykieta, bo uważał, że szkoda na to czasu, papieru i atłasu. W takich sytuacjach pani Barbara pełniła funkcję trochę cenzora, a trochę moderatorki męża. Wywiązywała się z tej roli perfekcyjnie.

Nie mam jednak wrażenia, żeby Lem miał naturę człowieka okrutnego. Był ogromnie spontaniczny, więc z miejsca mówił, co myśli, i reagował emocjonalnie, ponieważ miał naturę pasjonata. Do tego był skrajnie szczery. To czasem mogło naturalnie sprawiać wrażenie pewnego okrucieństwa, ale w głębi serca Lem był – moim zdaniem – poczciwy.

Stanisław Bereś: Czyli był jednak weredykiem?

Wojciech Zemek: Tak, był. Ale ja przypuszczam, że to był syndrom pierwszego mistrza. Dla nas był nim Stanisław Lem, bo byliśmy jego uczniami, a on naszym guru. Ale i on miał swojego mistrza, którym był Mieczysław Choynowski[53] z Konwersatorium Naukoznawczego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Lem wielokrotnie mówił o nim, że był to człowiek, który zawsze z miejsca walił to, co akurat myśli. Nic nie mogło go powstrzymać przed wyrażeniem opinii – nawet najbardziej krytycznej. Bez względu na konsekwencje. Mam wrażenie, że z podobną cechą mieliśmy do czynienia u Lema.

Stanisław Bereś: Czyli ochrzaniał cię? Dostawałeś paternoster?

Wojciech Zemek: Czasem tak, ale wydaje mi się, że raczej zasłużenie.

Stanisław Bereś: Ja cię nie pytam, czy zasłużenie. Mnie interesuje, jak to robił. Czy to były surowe kazania, czy dosadne krótkie ostrzeżenia – jakby ktoś cię poraził w rękę prądem elektrycznym.

Wojciech Zemek: To były raczej różnego rodzaju diatryby, gwałtowne przywołania do porządku na zasadzie, że „to” absolutnie nie wchodzi w rachubę i jak w ogóle można tak było pomyśleć. Nie mogę jednak powiedzieć, że miałem do czynienia z jakąś głuchą i ślepą górą, która miała tylko swoją niewzruszoną opinię, bo Stanisława Lema można było czasem przekonać do zmiany stanowiska. Z mniejszym lub większym wysiłkiem…

Stanisław Bereś: Pewnie nie powiem nic dla ciebie oryginalnego, ale miałem okazję zobaczyć Lema w roli weredyka. Kiedy opowiedziałem o tym Andrzejowi Sapkowskiemu, z miejsca wyznał mi, że szczerze mu tego zazdrości. Była to sytuacja, która rozegrała się w drzwiach domu pisarza, gdy przyjechałem do niego na jedno z nagrań do Tako rzecze… Lem, czyli do drugiej, poszerzonej wersji Rozmów ze Stanisławem Lemem, którą wynegocjowała siedząca obok mnie redaktor Małgorzata Nyczowa. To ona uzyskała – razem z Krystyną Zaleską – zgodę Lema na dalszy ciąg tych rozmów. Do dziś jestem im za to wdzięczny, bo bez tego nie dostałbym od niego abolicji.

Przyjechałem tego dnia trochę za wcześnie, bo zabezpieczałem się w ten sposób przed spóźnieniem. Mistrz tego nie lubił. Spacerowałem więc w pobliżu jego domu, gdy usłyszałem przy wejściu stłumiony hałas, a potem nagle drzwi odskoczyły i… wyleciał z nich jakiś człowiek, ewidentnie wypchnięty, a po chwili w ślad za nim wyleciała telewizyjna kamera i upadła na trawnik. Było to dla mnie coś niezwykłego, bo wiem, ile kosztuje taki sprzęt. Potem znów odbyło się szamotanie w wejściu, na moment mignęła czyjaś noga i… na trawnik wyleciał drugi człowiek, a drzwi z hałasem się zatrzasnęły. Tam było tylko parę schodków, nie pamiętam już dziś ile, ale wystarczająco dużo, aby obaj panowie w komiczny sposób wylądowali na trawniku. Była to scena jak z niemego kina.

Z miejsca schowałem się, żeby nie było widać, że jest świadek tej podejrzanej sceny. Nie miałem wątpliwości, że zdarzyło się coś nienaturalnego. Szybko zorientowałem się, że spuszczeni ze schodów osobnicy są austriackimi filmowcami lub dziennikarzami, bo wsiedli do samochodu na austriackich tablicach i przeklinając po niemiecku, odjechali.

Odczekałem jeszcze jakieś dziesięć minut, aż wreszcie zadzwoniłem do domu Lemów. Otworzyła mi pani Barbara i przywitała mnie słowami: „Oj, jak to dobrze, że pan już jest, bo przed paroma minutami Staś tak nieładnie zachował się wobec panów, którzy robili z nim wywiad”. Była ogromnie zawstydzona. Na te słowa wparował z pokoju do korytarza gospodarz, grzmiąc: „Właśnie że bardzo dobrze zrobiłem! Należało było ich wyrzucić na zbity pysk. Szkoda, że nie mamy takich schodów jak Schopenhauer”. Tu wyjaśniam, że słynny niemiecki filozof zrzucił swoją gospodynię z kilkunastu schodków, bo przeszkadzała mu ona w pracy przypominaniem o zaległym czynszu. W efekcie ciężko się połamała i została kaleką, a wielki uczony musiał jej płacić wysokie odszkodowanie. Podobnie jak Lem, był z siebie bardzo zadowolony, zwłaszcza gdy gospodyni umarła i jego haracz się skończył. Tak to bywa z genialnymi ludźmi…

Opowiadając o tym zdarzeniu, a także mając w pamięci historię naszego przykrego zerwania, muszę jednocześnie przyznać, że Lem miał w sobie sporo ciepła. Wielokrotnie go doświadczałem. Było to ciepło, a nawet troskliwość. Kiedy pewnego dnia zasłabłem w jego domu z nerwów, on „solidarnie” też zemdlał, a pani Barbara biegała pomiędzy nami z lekami, bo leżeliśmy na sąsiednich łóżkach. Jak się później okazało, kiedy zacząłem „odpływać”, Lem – zdenerwowany – złapał jakiś słoik z wiśniami, których nie wolno mu było nawet dotykać, zjadł kilka kompulsywnie… i też stracił przytomność. To pokazuje, że za tą nerwową fasadą ukrywał się szalenie empatyczny człowiek.

Generalnie więc my wszyscy, którzy dobrze znaliśmy Lema, czuliśmy wobec niego oczywisty respekt ze względu na jego niewiarygodną wiedzę, ale również dlatego, że potrafił być niekiedy gwałtowny lub nieobliczalny. Czy ty, Tomku, również czułeś się przy nim jak saper majstrujący przy minie?

Tomasz Fiałkowski: Ja, dość dobrze znając już jego charakter, zawsze spodziewałem się najgorszego. Tak na wszelki wypadek. Zresztą to była jego dewiza: jeśli może być gorzej, to będzie gorzej… Miałem więc głębokie podejrzenie, że w kontaktach z nim może się nam to przydarzyć, choć bardzo się do siebie przywiązaliśmy.

O Lemie często mówi się, że był „mędrcem z kości słoniowej” – nieczułym na sprawy świata, obojętnym. A to nieprawda. On nie był obojętny, przejmował się ludźmi. Umiał być bardzo ciepły. To uderzyło mnie szczególnie już po jego śmierci, gdy czytałem jego korespondencję z Mrożkiem[54]. Co ciekawe, właśnie na jego tle Lem wypada jak wcielenie empatii, człowiek, który kocha ludzi i chce dla nich jak najlepiej, a przede wszystkim – potrafi ich zobaczyć. Widzi na przykład kobietę, która sprząta, dostrzega przypadkowych ludzi – i opisuje ich. Natomiast Mrożek w swoich listach sprawia wrażenie, jakby mieszkał na jakiejś wyspie, na odludziu, gdzie jest w dodatku zimno i biednie. A on przecież mieszkał w tym czasie na najpiękniejszym wybrzeżu Europy! Kiedy przyjechał do Chiavari, zainstalował się u Marii i Bohdana Paczowskich[55], którzy opiekowali się nim jak dzieckiem. To byli bardzo ciepli, najlepsi, najrozkoszniejsi ludzie na świecie, w dodatku świetnie mówiący po włosku. Wszystko mu tam pomagali załatwić. A po jakimś czasie znaleźli dla niego osobne mieszkanie i wszędzie go wozili. Oni też zorganizowali jego spotkanie z Gombrowiczem – zapowiedzieli go wcześniej, zawieźli na miejsce, opiekowali się nim. I wyobraź sobie, że Mrożek w swoich listach praktycznie w ogóle o nich nie wspomina. W indeksie pojawiają się tylko raz – w kontekście wzmianki o jednym spotkaniu w Warszawie. I to wszystko. Jakby przez cały ten czas Mrożek był we Włoszech kompletnie sam. Nawet Lem w pewnym momencie napisał do niego: „Opamiętaj się, piszesz, jakby Cię zesłali na Syberię…”. Lem miał więc niewątpliwie konkurentów – tak w narzekactwie, jak i w ponurym stosunku do świata, ale miał w sobie wiele ciepła.

Opowiem ci jeszcze jedną historię. Mój brat był wielbicielem Lema, kilka razy występował na konferencjach na jego temat. Lem wiedział o tym, poznał go kiedyś osobiście. I pamiętam, że gdy mój brat przeszedł w 2000 roku ciężki, podwójny zawał serca, za każdym razem gdy przychodziłem do niego, z miejsca mnie o niego pytał: „Jak brat, czy lepiej?”. Fachowo mnie wypytywał: co mu właściwie zrobili, gdzie leży, kto się nim zajmuje. To wcale nie było zdawkowe. Ostatecznie mógł wcale o to nie pytać – raz tylko powiedzieć, że współczuje, i to wszystko…

Stanisław Bereś: Pani Ewo, a jak układały się pani relacje z mistrzem? Zdarzały się wam wyładowania elektryczne?

Ewa Lipska: Ja pamiętam wyłącznie miłe chwile, czyli Staszka czułego, troskliwego, może czasami trochę rozkapryszonego. Nie mam takich wspomnień jak Michał i pan, ale byłam też w innej sytuacji. Staszek wielokrotnie wypytywał mnie, ile mi płacą za spotkania autorskie i dlaczego tak mało. Tu muszę państwu przypomnieć, że jeździło się wtedy na spotkania prawie za darmo, a i tak byliśmy szczęśliwi, że ktoś nas zaprasza i słucha naszych wierszy. Były to zabawne rozmowy. Szczerość i bezceremonialność Lema bywały zaskakujące. Czasami kłopotliwe. Kiedyś, a było to w Wiedniu na kolacji, w wynajmowanym przez Lemów domku, Staszek powiedział coś o kimś, czego może nie powinien był powiedzieć, i Basia kopnęła go pod stołem, a na to Staszek głośno: „Basiu, dlaczego mnie kopiesz?”. Dla nas to były czasami chwile grozy, ale Staszek był tym szalenie rozbawiony.

Stanisław Bereś: Pani Ewo, przyjaźń polega na tym, że nie tylko my interesujemy się wielkim człowiekiem, ale że również wielki człowiek interesuje się nami. Interesowałby mnie ten kierunek relacji.

Ewa Lipska: To były bardzo osobiste relacje, trudno o nich mówić. W sytuacjach trudnych zawsze mogłam liczyć na rodzinę Lemów.

Stanisław Bereś: Próbuję osadzić w czasie te lata, kiedy łączyła panią z nimi bliskość. Domyślam się, że trwała do samego końca, i wiem już, kiedy się zawiązała. Ale przypuszczam, że jej ważny okres przypada na lata, gdy była pani dyrektorką Instytutu Polskiego w Wiedniu.

Ewa Lipska: W Wiedniu spotykaliśmy się czasami na śliwkach. W ogrodzie, gdzie Lemowie wynajmowali dom, rosły nieprawdopodobnie okazałe śliwki. Były do tego bardzo smaczne. Basia rozdawała je naszym znajomym, którzy robili z nich smakowite konfitury. Ale Lemowie nie najlepiej czuli się w Austrii, to nie był kraj ich marzeń. Wrócili do Krakowa z ulgą. Czasami spotykaliśmy się „w drodze”: ponieważ często wtedy wyjeżdżałam, zostawały tylko listy. Jak wiadomo, sztuka epistolograficzna to osobny rozdział twórczości Stanisława Lema.

Stanisław Bereś: Czy listów jest na tyle dużo, że powstanie nowy tom korespondencji?

Ewa Lipska: Tego jeszcze nie wiem…[56] Ciekawe listy pisał też Tomek Lem, który w Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie Princeton studiował fizykę. Staszek marzył, aby został naukowcem, ale jak wiadomo, nie było to marzeniem Tomka, który, jak państwo wiecie, napisał wspaniałą książkę o swoim domu rodzinnym.

Stanisław Bereś: Czyli Awantury na tle powszechnego ciążenia.

Ewa Lipska: Tak. Nie jest łatwo być synem geniusza. Tomkowi udało się przywołać ważne i zabawne historie z dzieciństwa oraz dorosłego życia, które opisał z melancholijnym humorem i dystansem. Jest też w jego książce kawał PRL-owskiej historii. Chcę przywołać jeszcze jeden tytuł, a mianowicie Dyktanda. „Torturowanym” ortografią był Michał Zych, który te Dyktanda opublikował…

Michał Zych: Tak się złożyło, że w tym przypadku zachowałem się rozsądnie i je przechowałem. Już nie pamiętam dokładnie, w którym to było roku, ale gdzieś w połowie lat dziewięćdziesiątych zacząłem prowadzić własne wydawnictwo Przedsięwzięcie Galicja, więc postanowiłem je wydać. Bardzo pieczołowicie przepisałem wszystkie teksty na komputer, po czym książeczka się ukazała. Potem Dyktanda zostały wydane raz jeszcze w Wydawnictwie Literackim w serii Dzieła zebrane. W pierwszym wydaniu udało mi się umieścić faksymile paru fragmentów dyktand poprawionych wujową ręką.

Ponieważ wcześniej opowiadałem o jego okrucieństwie, teraz wypada mi wspomnieć o drugiej stronie jego charakteru, czyli o rodzinności i cieple. Byłem dzieckiem, które – jak wspomniałem – sporo chorowało, i dlatego lądowałem na Klinach. Wuj jakichś specjalnych dyskursów ze mną wtedy nie prowadził, bo miałem dziesięć, jedenaście lat, więc nie sprawdzałem się w roli rozmówcy. Natomiast objawiał czułość, jeżdżąc po bibliotekach i pożyczając dla mnie książki, żebym miał w domu zajęcie. Byłem nimi przez niego wręcz obkładany. Najpierw błyskawicznie je czytał, a dopiero potem pożyczał i mi przynosił.

Stanisław Bereś: Czyli cenzurował?

Michał Zych: Nie chodziło o cenzurę, tylko o to, że kiedy brał jakąkolwiek książkę do ręki, nie mógł odpuścić. Musiał ją błyskawicznie przeczytać, a czytał – jak mawiał – po diagonalu, w związku z czym przeczytanie pozycji o objętości trzystu stron zajmowało mu dwie godziny. Potem mógł mi ją przekazać.

Wuj był niesłychanie rodzinny. Miał cudowne relacje z naszą babcią, czyli z mamą mojej cioci i mamy. Dopóki żyła, stanowiła ukoronowanie tego domu. Do wuja, który był osobą absolutnie dojrzałą, a do tego wyjątkowo uporządkowaną, od czasu do czasu, gdy ją zdenerwował, mówiła: „Głupi smarkacz!”.

O jego rodzinnym cieple świadczą też relacje z moją żoną, którą wprowadziłem do rodziny. Przy jakiejś okazji, gdy musiała się zająć swoimi rodzicami, czyli do nich pojechać, a na Klinach miały się odbyć jakieś obchody rodzinne, wuj powiedział do niej łagodnie: „Ewa, pamiętaj, że teraz to jest twoja rodzina”. Miało to charakter podkreślenia, że jest otoczona w tym miejscu opieką i troską.

Stanisław Bereś: Panie Michale, być może pan jako jedyny zna historię podchodów miłosnych wuja. Jak sam mi opowiadał, przez trzy lata szturmował panią Barbarę. Może – jako syn jej siostry – wie pan coś więcej na ten temat?

Michał Zych: Niestety, urodziłem się w tym samym roku, w którym doszło do ich małżeństwa…

Stanisław Bereś: No tak, ale w domu często rozmawia się o różnych sprawach z przeszłości, a dzieci mają długie uszy…

Michał Zych: O tym zbyt wiele powiedzieć nie mogę. Mogę tylko zdradzić, że oświadczył się za pomocą tortu. O słabości wuja do słodyczy mówiliśmy już kilkakrotnie, ale warto dodać, że w związku z tym kwiaty nie miały dla niego specjalnej wartości, natomiast tort posiadał wielką. Na oświadczyny przyniósł więc cioci tort.

Stanisław Bereś: W naszej rozmowie już trzykrotnie pojawiła się kuchnia państwa Lemów, co oznacza, że była miejscem ważnym. Czy pan Stanisław miał w niej jakikolwiek udział? Czy oprócz zamiłowania do słodkości przejawiał jakieś konkretne gusta kulinarne? Czy robił na przykład sosy albo przyprawiał mięsa? A może przychodził wyłącznie na degustację?

Michał Zych: Przychodził głównie na degustację, natomiast na nim spoczywało zaopatrzenie domu. Dzień wyglądał w ten oto sposób: o godzinie piątej rano wuj wstawał. W starym domu nie było ogrzewania centralnego na gaz, tylko piec na koks, który potrzebował męskiej ręki. Pierwsza więc rzecz, którą wuj robił rano, to schodzenie do piwnicy i rozpalanie w tym piecu. Potem robił kawę, z którą wędrował na górę do swojego pokoju, i pisał. Śniadanie jadł około godziny ósmej. A później zawoził ciocię, która była lekarzem radiologiem, do pracy.

Po jej odwiezieniu wuj robił zakupy, co w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nie było proste. Miał swoje szlaki i kontakty, więc wyszukiwał różne smakowitości w prywatnych sklepikach. Obecnie tylko starsi pamiętają, że w PRL-u istniały prywatne sklepiki spożywcze, które bazowały na paczkach z Zachodu. Właśnie w nich wuj wyszukiwał słodycze, pamiętam między innymi marcepany, ale także sardynki w puszkach. Po drodze odwiedzał „Tygodnik Powszechny”, gdzie spotykał się z różnymi ludźmi, a później odbierał ciocię z pracy i wracał z nią do domu, gdzie czekał już na nich obiad zrobiony przez babcię.

Tu warto dodać, że wuj był właściwie przez całe życie odchudzany przez moją ciocię. W związku z tym czasem bywało tak, że trzeba mu było kupować nowy garnitur lub spodnie, bo wytył z poprzednich, ale czasem bywało odwrotnie, bo trzeba było je zwęzić, gdyż kuracja odchudzająca akurat się udała. Natomiast istniała potrawa, której wuj nigdy nie odpuszczał: zupy! Musiał je jeść. I zawsze twierdził, że najlepsze przygotowuje babcia. Tuż za nią plasowała się ciocia.

Stanisław Bereś: Panie Michale, oglądany przez nas przed chwilą film Borysa Lankosza pokazuje fakty, których nie znaliśmy. Mogę zaświadczyć, że chociaż rozmawiałem z Lemem przez dziesiątki godzin, kwestii tożsamości żydowskiej nie byłem w stanie dotknąć, mimo że próbowałem podchodzić go na różne sposoby. W pewnym momencie zrozumiałem, że nie należy, więc zaprzestałem. Tomaszowi Fiałkowskiemu również się to nie udało.

W filmie widzieliśmy scenę egzekucji we lwowskich Brygidkach. Niby mi o tym Lem opowiadał, ale tak, jakby to widział z cudzej perspektywy, jakby tam był, ale tylko w roli świadka lub kogoś tam obecnego, ale nieuczestniczącego w masakrze. Natomiast z listu do Michaela Kandla wiemy, że relacja doktora Rappaporta z Głosu Pana to jest jego własne przeżycie. Czyli to on, tak jak bohater powieści, był w grupie, która miała być rozstrzelana, i właśnie na nim skończyła się masakra. Tysiąc osób zamordowano i przerwano akcję, a on był tą tysiąc pierwszą ofiarą, która ocalała. Czy odkrył pan w filmie nieznanego sobie wuja, o ile w ogóle?

Michał Zych: W normalnych rozmowach ten temat praktycznie nigdy się nie pojawiał. Jeśli wuj opowiadał o okupacji we Lwowie, a to rzadko się zdarzało, to głównie pojawiał się temat pracy w warsztatach mechanicznych Rohstofferfassung, gdzie spawał i ciął niemieckie lub rosyjskie czołgi aparatem spawalniczym. Pewne elementy dotyczące jego żydowskiej tożsamości w przekazach rodzinnych się pojawiały, ale do tego się nie wracało. Pod tym względem był rzeczywiście bardzo zamknięty. Znacznie więcej na ten temat wiedziała oczywiście ciocia, ale ja nie byłem partnerem do tego typu rozmów. Przypuszczam, że Tomek wie niewiele więcej na ten temat niż ja.

Kwestia pochodzenia pierwszy raz została otwarcie uświadomiona w rodzinie w 1968 roku, bo wtedy ten problem się pojawił. Wcześniej w ogóle nie funkcjonował.

Stanisław Bereś: Wszystko wskazuje na to, że Lem zamknął drzwi do swojej przeszłości w sposób kategoryczny, bo pozostała za nimi straszliwa trauma. On zapewne uznał, że o tym nie należy z nikim rozmawiać, co przypomina mi scenę z Powrotu z gwiazd, w której astronauta Hal Bregg udaje się do psychiatry. Tu przypomnę, że Bregg wrócił właśnie po stu dwudziestu latach czasu ziemskiego z wyprawy kosmicznej, ale przybyło mu tylko dziesięć lat na skutek paradoksu czasowego Einsteina, co powoduje, że na Ziemi jest on rodzajem mastodonta. Ponieważ większość jego załogi zginęła, nieraz na jego oczach, Bregg cierpi na depresję i potrzebuje porady lekarza.

Jest rzeczą ciekawą, że ten psychiatra ma wyraźne cechy Samuela Lema, ojca pisarza[57]. Bregg opowiada mu o swoich tragicznych przejściach i o tym, że dręczą go obrazy ginących towarzyszy ekspedycji, co – moim zdaniem – jest aluzją do śmierci wszystkich (poza rodzicami) członków rodziny Lema oraz kolegów. Jest ciekawe, co radzi bohaterowi stary lekarz: z nikim o tym nie rozmawiaj, bo i tak nikt nic z tego nie zrozumie, a twoja izolacja tylko się pogłębi. „Tamto” należy zamknąć lub przeciąć, bo tylko zapominając o strasznej przeszłości, masz szansę wejść w społeczeństwo. Bregg jest w sytuacji reemigranta. Podejrzewam, że odcięciem się Lema od przeszłości rządził taki właśnie mechanizm, ale być może pani Lipska, pani Nyczowa albo pan Zemek widzą to inaczej, bo na przykład Lem akurat z nimi rozmawiał na ten temat.

Ewa Lipska: Panie Stanisławie, to jest charakterystyczne dla pokolenia, które przeżyło wojnę. To nie dotyczy tylko Lema, lecz wielu ludzi, którzy chcieli jak najszybciej zapomnieć o tym, co się wydarzyło. Woleli nie rozmawiać ze swoimi dziećmi o tragicznej przeszłości. Znam wiele takich rodzin. Rozumowanie było takie: nigdy nie wiadomo, co się jeszcze wydarzy, historia lubi się powtarzać…

Stanisław Bereś: Jednocześnie wiemy z niedawno wydanej książki Agnieszki Gajewskiej[58], że to, czego Lem nigdy nie mówił swoim bliskim, znajomym i przyjaciołom, w zamaskowany sposób wprowadzał do swoich powieści, wkładając to w usta bohaterów lub budując przetworzone sytuacje. Czyli miał jednak potrzebę mówienia o tym, ale nie bezpośrednio, tylko szyfrem. Gajewska dość precyzyjnie opisała ten mechanizm.

Ewa Lipska: Może jest to forma świadomej lub podświadomej psychoterapii, trudno powiedzieć. Czasem ten temat „otwiera się” w późniejszym wieku. Ale nie wszyscy mają taką potrzebę, aby o tym pisać lub mówić.

Stanisław Bereś: Czasem mówią dopiero w drugim pokoleniu. To zresztą nie musi dotyczyć problemu zagłady Żydów. Na przykład Anna Janko w ostatniej książce opowiada za swoją matkę historię wymordowania jej rodzinnej wsi na Zamojszczyźnie[59].

Michał Zych: Chciałbym jeszcze jedną rzecz dopowiedzieć. Nadmieniłem, że kwestia pochodzenia dramatycznie objawiła się w domu Lemów dopiero w 1968 roku. Nagle stanęła jako temat czy zagadnienie, a wcześniej w ogóle nie funkcjonowała. Rodzice wuja i cała jego rodzina była zasymilowana w stu procentach, więc podejrzewam, że do wybuchu wojny nie miał on nawet świadomości swojego pochodzenia. Gdzieś to się mogło u nich niejasno przewijać w rozmowach, bo w końcu antysemityzm się tu i ówdzie pojawiał, ale to była rodzina silnie zasymilowana, więc tego nie doświadczała.

Stanisław Bereś: Ale po wejściu Niemców do Lwowa świadomość swej tożsamości Lem musiał już mieć, bo wydzielono getto i zaczęto mordować Żydów. Dlatego od pewnego momentu on i jego rodzice się ukrywali. Dla większego bezpieczeństwa osobno.

Michał Zych: Właśnie okupacja wydobyła na wierzch zagadnienie, które wcześniej nie było dla ich rodziny istotne.

Stanisław Bereś: (do Wojciecha Zemka) A czy tobie, Wojtku, zdarzały się rozmowy z Lemem dotyczące jego żydowskiego pochodzenia? Albo, szerzej rzecz ujmując, okresu okupacji niemieckiej?

Wojciech Zemek: (zdecydowanie) Nie, absolutnie nie. To był temat tabu. Lem nigdy nie poruszał tego typu kwestii. Jeśli pojawiały się wspomnienia, to tylko z lat siedemdziesiątych lub osiemdziesiątych. Natomiast okres przedwojenny i wojenny pokrywało milczenie.

Stanisław Bereś: (do Małgorzaty Nycz) Z tego, co powiedziałaś wcześniej, Małgosiu, wynika, że w Wydawnictwie Literackim stosowaliście wobec Lema zasadę znaną jako „technika salami”, tzn. „pokroiliście” sztab redaktorski na plasterki i jedna osoba zajmowała się umowami, druga redakcją tekstu, trzecia korektą, a czwarta kontaktami z autorem. Nie było zatem jednej osoby, na którą spadłoby trzęsienie ziemi i spowodowało nieusuwalne szkody, tylko rozkładało się na kilka. Dobrze rozumiem tę strategię?

Małgorzata Nycz: Do pewnego stopnia tak, szczególnie w ostatnich ośmiu, dziewięciu latach, kiedy Lem był związany wyłącznie z WL-em, jeśli nie liczyć wydania Dyktand w 2001 roku w firmie Michała Zycha. Stanisław Lem zachował się zresztą w tej sprawie elegancko, uprzedzając nas mejlem, napisanym chyba przez pana Zemka, że ma prośbę (telefonicznie też ją nam przedstawił), aby ich pierwsze wydanie ukazało się w wydawnictwie jego siostrzeńca, a zatem poza Dziełami zebranymi. Oczywiście była to kwestia czysto formalna, bo w Dziełach wyszły również, ale parę lat później. Prawdę powiedziawszy, nie było na ten temat jakiejś dłuższej rozmowy, prośba przedstawiona, więc na tym się rozmowa skończyła, słuchawka odłożona. To też było charakterystyczne dla kontaktów z Lemem, że z jednej strony starał się o eleganckie, lojalne załatwienie spraw, a z drugiej było jasne, że większość próśb po prostu należy jedynie przyjmować do wiadomości, bez straty czasu na jakieś komentarze.

Jeżeli chodzi zaś o podział ciężaru pracy i kontaktów z Lemem pomiędzy różne osoby w wydawnictwie, to jeśli trafiały się jakieś nieszczęścia albo „zakręty”, w ostatnich latach spadały one na mnie, bo pan Stanisław oczekiwał, że ważniejsze kwestie będzie omawiał ze mną. Kiedy jednak pojawiały się kwestie handlowe lub sprawy dotyczące promocji, to najpierw z naszymi pracownikami rozmawiał pan Zemek, prosząc ich o wyjaśnienie, a potem i tak należało to wszystko przedstawiać na piśmie samemu Lemowi. Smażyliśmy więc ośmiostronicowe elaboraty (naprawdę!), w których opisywaliśmy na przykład, dlaczego jakiejś książki albo jakiegoś wydania nie ma w księgarni X. Aby to jednak ustalić, cały sztab wydawnictwa, nie tylko handlowy, ruszał do boju. Również koledzy z pism, magazynów i fachowych czasopism analizowali na potrzeby takich wyjaśnień sytuację szerzej. Zwykle okazywało się, że jakaś firma nie płaci, więc jej nie dostarczamy książek, albo że jakaś księgarnia zbankrutowała, dlatego nie prowadzi sprzedaży. Aby to jednak precyzyjnie wyjaśnić Lemowi, pisaliśmy naprawdę sążniste epistoły.

Stanisław Lem, nie będąc „okrutnym”, bywał „okrutny”. Mieliśmy na przykład szefa promocji, którego – jak dziś sądzimy – nie należało prawdopodobnie w ogóle kontaktować z pisarzem ze względu na jego, żeby tak określić, profil osobowościowy. Pan Stanisław dosłownie jednym ostrym telefonem do mnie utrącił z nim współpracę. Było od razu jasne, że żadnej dalszej dyskusji z Lemem w tej sprawie nie będzie. Pojawiła się niejasność, czy tego pracownika wystarczy odsunąć, czy w ogóle usunąć z pracy, bo takie były sugestie pisarza. Cóż, powiedziałam Lemowi, że ta osoba została zwolniona i nie pracuje już w wydawnictwie, a on rzeczywiście ma rację. Kolega dalej pełnił swoje funkcje, ale cały zespół WL-u wiedział, że nie należy tego faktu ujawniać przed Stanisławem Lemem. Dopiero z czasem doszliśmy do pewnej wprawy w kontaktach z Lemem – współpracował z nim jedynie określony krąg ludzi. Nie narażaliśmy już ani pisarza, ani siebie na tak drastyczne – dzisiaj może wyglądające na humorystyczne – sytuacje.

Na miejsce niechcianego przez Lema pracownika szybko znaleźliśmy nową osobę, w czym pomogli mi koledzy, bo chodziło o kogoś, kto nie tylko merytorycznie spełni wymagania pisarza, ale też będzie umiał znaleźć z nim wspólny język. Tej osobie pomagali wszyscy, łącznie z dziennikarzami, wiedzącymi, jak prowadzić promocję. Część sukcesów była więc udziałem wielu współpracowników, którzy wymyślali koncepcje „lemoniady”.

Nie będąc „okrutnym”, Lem bywał też „okrutny”, jeśli chodzi o autorów. Wiele lat temu pewien młody człowiek, który już niestety nie żyje, prowadził z nim rozmowy dla WL-u. Zginął tragicznie, ale zdążył je spisać i wstępnie opracować. Nie poznałam szczegółów i nie chcę nawet wypytywać o to pana Wojciecha, by nie dowiedzieć się czegoś przykrego. Kiedy więc skończył redagować te rozmowy, otrzymałam od Lema niespodziewany telefon, który kompletnie mnie zaskoczył. Padło tylko jedno zdanie, zakończone trzaskiem słuchawki: „Więcej ten pan niech do mnie nie przychodzi. Tekst proszę wyrzucić, nie autoryzuję”. Nie odbyła się już więcej w tej sprawie żadna rozmowa, ale dzięki twojemu zaproszeniu i dzisiejszemu spotkaniu poczułam potrzebę uporządkowania korespondencji, jaka została po tym przedsięwzięciu w wydawnictwie. Powinnam przekazać panu Wojciechowi do archiwum kserokopię listu Lema: „Koniec sprawy, nie ma mowy o dalszej współpracy, zrywam wszystkie kontakty dotyczące tej osoby”. To list definitywnie i ostatecznie zrywający współpracę z autorem. Obyło się wprawdzie bez brutalizmów, bo Lem nigdy ich nie używał, znalazły się tam jednak sformułowania sugerujące głupotę, zadawanie idiotycznych pytań oraz oskarżenia o kompletny brak znajomości spraw fizyki, kosmologii czy astronomii. Coś potwornego!

Tak sobie dzisiaj myślę, że może zabrakło czasu, żeby i ten młody człowiek, dzisiaj już nieżyjący, odzyskał względy Stanisława Lema. Niekiedy jednak po prostu potrzeba było dłuższego czasu, by przekonać Lema do czegoś lub kogoś – i to się udawało. Choć, jak widać, nie zawsze.

Stanisław Bereś: Impetyczność działań pana Stanisława była rzeczywiście niezwykła. Ze mną zerwał z szybkością błyskawicy, blokując przy okazji – praktycznie z dnia na dzień – prace nad przekładem naszych rozmów na język rosyjski i angielski. Dla mnie, młodego wówczas człowieka, była to katastrofa finansowa i wizerunkowa, a dla niego – pstryk i już. Kiedy uznał, że coś mu nie dogadza lub go drażni, jednym gestem skreślał człowieka. Ale sam jestem najlepszym przykładem na to, że można też było być przywróconym do łask.

Myśląc o tym wybuchowym temperamencie Lema, trudno mi nie zapytać, czy byłaś świadkiem słynnego wejścia Lema do WL-u, kiedy wypowiedział on wojnę dyrektorowi Kurzowi[60]. Według mojej wiedzy pisarz przejechał się po nim jak po łysej kobyle, w co aż trudno mi uwierzyć, bo Kurz był przecież prominentem, w latach sześćdziesiątych nawet pierwszym sekretarzem Komitetu Miejskiego w Krakowie. Sytuacja miała miejsce podobno na oczach świadków, bo – jak mi opowiadano – Lem ryczał na niego już w korytarzu, zmierzając w stronę jego gabinetu. Czy istnieje jakaś relacja z tego zdarzenia? W wydawnictwie powinno to być zapisane wielkimi zgłoskami jako zdarzenie historyczne.

Małgorzata Nycz: Stawiasz mnie w kłopotliwej sytuacji, bo nie byłam świadkiem takiej czy takich scen (co nie znaczy, że chcę powiedzieć, że ich na pewno nie było).

Stanisław Bereś: O, widzę, że to jakaś drażliwa historia. Panie Michale, może pan wie coś więcej i zechce powiedzieć? To przecież część historii literatury.

Michał Zych: Nie znam sprawy bezpośrednio, bo nie byłem jej świadkiem. Jak wiadomo, wuj nie przepadał za dyrektorem Kurzem i nie nazywał go inaczej niż „kurz”, co było oczywistą złośliwością, bo jego nazwisko wymawia się „kurc”. Może nie było to najładniejsze, ale przyczyną były losy przekładu Czarnoksiężnika z Archipelagu Ursuli Le Guin pióra Stanisława Barańczaka. Gdy powstała seria „Stanisław Lem poleca”, z miejsca poległa właśnie na Barańczaku, który był wtedy na indeksie cenzury. Książka wyszła więc bez jego nazwiska, na co wuj oświadczył, że więcej nie będzie kontynuował cyklu. A ponieważ uwielbiał przekręcać nazwiska osób, które mu się naraziły, Kurz trafił na jego „listę”.

W naszej rodzinie do tej pory funkcjonuje na przykład określenie Morfin-Kikke, pomimo tego, że pan Korwin-Mikke był admiratorem Lema i uważał go za geniusza. Nawet to nie mogło powstrzymać wuja od żarcików. O innych nie wspomnę, ale przekręcał nazwiska dość często. (do Małgorzaty Nycz) Pani zapewne nieraz to słyszała…

Małgorzata Nycz: Tak, kiedyś dosłownie „na siłę” ściągnęliśmy Lema do dyskusji o pisarzach w ramach panelu na temat literatury współczesnej, który prowadziła profesor Teresa Walas. Omawiając książki żyjących pisarek, konsekwentnie – ku naszemu zdumieniu i rozbawieniu sali – przekręcał ich nazwiska. Nie robił tego w sposób dramatycznie przykry czy nieprzyzwoity, ale… rzeczywiście, nie mógł się powstrzymać. Te zmiany nazwisk miały być oczywiście wyrazem stosunku Lema do twórczości pisarza czy pisarki, a zarazem były czasem jedynym do nich komentarzem. Nie mam odwagi tego przytaczać, to mógłby zrobić tylko sam Stanisław Lem.

Michał Zych: Robił to na zasadzie gry słownej, zabawy językowej.

Tomasz Fiałkowski: Ale to wyrażało też jego emocje. Opowiem krótką historię, która zdarzyła się, gdy Lem po raz kolejny obraził się na „Tygodnik Powszechny”, bo to się, jak wszyscy wiemy, zdarzało regularnie każdemu. Pamiętamy to doskonale – Jarzębski, Bereś i ja. Wszyscy trzej jesteśmy wszak w posiadaniu listów „rozwodowych”, niekiedy nawet grożących adwokatem, więc wiemy, że do tych niespodziewanych trzęsień ziemi trzeba się było przyzwyczaić. Z „Tygodnikiem” też tak było, że od czasu do czasu na jego łamach ukazywała się jakaś polemika z felietonem Lema lub ktoś napisał tekst, którego Lem nie mógł znieść, więc się na nas obrażał. No i okazało się, że pewnego dnia przeczytał u nas tekst dotyczący aborcji, więc oświadczył nam, że to koniec, zrywa z nami współpracę i do widzenia.

Pojechaliśmy zatem do niego we dwóch z Krzysztofem Kozłowskim w charakterze negocjatorów. Ja to bardzo przeżywałem, bo już kilka lat współpracowałem z Lemem, więc czułem się, jakby mi ktoś odkroił kawałek ciała. No i pamiętam, jak siedzimy u niego w domu, Krzysztof, którego pan Stanisław poważał, wyjaśnia sprawę i go przeprasza, ja coś tam od czasu do czasu wtrącam, natomiast Lem odpowiada nam gwałtownym monologiem, w którym raz za razem przekręca nazwisko naszego kolegi, będącego autorem komentarza do jego tekstu, który go tak rozjuszył. Robił to skądinąd w taki sposób, że w każdym kolejnym zdaniu stawało się ono coraz śmieszniejsze, ale też ilustrowało, jak bardzo Lem czuje się sponiewierany. Kolega nomen omen nazywał się Poniewierski, a więc najpierw był on Poniewieralskim, potem Rozdeptalskim, a potem było jeszcze z osiem innych wersji jego nazwiska. Byłem wtedy tak zdenerwowany, że nie wszystkie zapamiętałem, ale zapewniam, że w kolejnym zdaniu była jego nowa wersja. Z jednej strony byłem więc w strasznych nerwach, ale z drugiej krztusiłem się ze śmiechu.

Stanisław Bereś: W czasie takiego panelu jak nasz trudno nie zapytać o coś, co musi intrygować, kiedy mamy do czynienia z człowiekiem nietuzinkowym, wybitnym, a jak twierdzą niektórzy – genialnym. Ciekaw jestem, jak taki geniusz zachowuje się na co dzień, jak prezentuje się w kontakcie bezpośrednim?

Od siebie powiem, że podczas naszych długich rozmów nie zdarzyło mi się, abym potrafił go naprawdę przycisnąć. Tak, żebym mógł sobie odnotować na koncie choćby drobny sukces. A przecież przygotowywałem się do naszych nagrań naprawdę solidnie i planowałem różne pułapki, by udowodnić mu, że nie jestem cieniasem. Czasem celowo wprowadzałem go pytaniami w ślepe zaułki, wiedząc, że nie ma z nich wyjścia. Chciałem po prostu sprawdzić, co zrobi – skapituluje czy będzie kombinował. Naiwność! Z miejsca rozpoznawał podstęp i wykonywał unik. Czasem z wyprzedzeniem. Z łatwością przeskakiwał z problemu w problem, z jednej dyscypliny w drugą, udowadniając na przykład, że dana sprzeczność funkcjonuje w humanistyce, ale na gruncie fizyki lub matematyki nie jest żadną sprzecznością.

Był to wybitny umysł, pracujący niezwykle szybko i wielotorowo. Przeprowadzał wiele operacji myślowych jednocześnie, mówiąc do mnie (jak zawsze) z dużą szybkością, a przy okazji dokonując skomplikowanych obliczeń na temat tego – załóżmy – ile cząstek elementarnych znajduje się w jego pokoju. Mówił i obliczał, a jednocześnie planował kolejne ruchy. Potrafił prześwietlić problem z każdej strony, a przy tym przewidywać moje kolejne zagrania. „Nie musi mi pan tych karteczek podkładać”, mówił, widząc, że podsuwam mu palcem nowe pytanie, „bo już wiem, o co pan zaraz zapyta”. Na ogół trafiał[61].

Nie wiem, czy to wspomnienie intelektualnej siły Lema, jego niesłychanej erudycji i nieszablonowej osobowości to moja prywatna idealizacja, czy państwo też mieliście poczucie, że obcujecie z człowiekiem z innego wymiaru – by nie powiedzieć: z innej planety.

Wojciech Zemek: Horyzonty i geniusz Lema nie ulegają wątpliwości. To, co opowiedziałeś, zostało ładnie opisane w Golemie, którego protagonista jest swego rodzaju alter ego pisarza. W tej książce cytowana jest instrukcja dla osób, które chcą rozmawiać z Golemem. Rzeczowo uprzedza ich, że być może Golem będzie ich traktował jak idiotów. Którymi zresztą – w porównaniu z nim – są.

Stanisław Bereś: Tu należy zaznaczyć, że ci rozmówcy to uczeni klasy światowej.

Wojciech Zemek: Tak, ja potwierdzam, że Lem potrafił prowadzić kilka operacji myślowych jednocześnie i przewidywać odległe posunięcia rozmówcy. Nasze relacje były w dużej mierze zawodowe, więc nie odczuwałem takiej przepaści.

Kiedy zacząłem pracować dla Lema, byłem przekonany, że posiadłem wszystkie rozumy, jak człowiek, któremu wydaje się, że wie tak dużo, że nie dowie się już niczego nowego, ale bardzo szybko zorientowałem się, gdzie jest moje miejsce. Na swoje usprawiedliwienie powiem tylko, że z miejsca zacząłem się rozpaczliwie dokształcać, ale oprócz chęci potrzeba również talentu i możliwości.

Rzeczywiście to był niezwykły umysł. Rozmawialiśmy kiedyś z Lemem o badaniach ilorazu inteligencji, które mu przeprowadzono, ale de facto ten test nie był w stanie stwierdzić, jak wysoki jest jego iloraz inteligencji, ponieważ skończyła się skala. Wiadomo tylko, że to było najprawdopodobniej IQ powyżej 160, ale ile dokładnie, nie wiadomo, bo wyżej nie dało się już zmierzyć.

Stanisław Bereś: Ten test robiono mu przed wojną we Lwowie, też mi o tym opowiadał, więc swego czasu spytałem w Instytucie Psychologii naszego uniwersytetu, jak to przeliczyć na „nasze”. Powiedzieli, że właściwie nie ma sposobu, by to adekwatnie ocenić.

Wojciech Zemek: Lem władał biegle czterema, pięcioma językami obcymi. Niemieckim praktycznie tak jak native speaker, ale angielski znał biernie – doskonale rozumiał każdy tekst, mówił jednak z okropnym akcentem. Nauczył się angielskiego, ponieważ w latach pięćdziesiątych Cybernetyka Wienera była dostępna jedynie w oryginale, więc żeby ją przeczytać, ślęczał nad nią ze słownikiem, choć była to wyjątkowo trudna książka[62].

Stanisław Bereś: Pani Ewo?

Ewa Lipska: Podziwiałam jego wiedzę, talent językowy i wspaniałą pamięć. Był dla mnie jak czarodziej, który wróży z nauki. Czasem wydawało mi się, że jest przysłany z kosmosu. Ale my rozmawialiśmy mniej o „metafizyce nauki”, a więcej o podstępnej roli rozumu, o świecie, który nas otaczał, o coraz bardziej osaczającej nas reklamie, o życiu po życiu, o roślinach, zwierzętach, nie mówiąc już o takich rzeczach jak tort Sachera, marcepany czy chałwa. Niektóre nasze rozmowy nagrywałam na małe kasetki, które już chyba nie są używane.

Stanisław Bereś: A czy dużo ich jest?

Ewa Lipska: Nie tak dużo, ale nie jestem pewna, czy po latach będą jeszcze w dobrej kondycji.

Stanisław Bereś: A jest ich tyle, że wyjdzie z tego książka?

Ewa Lipska: Nie, książki nie będzie.

Małgorzata Nycz: Dlaczego?

Stanisław Bereś: (rozbawiony) Jeśli szefowa wielkiego wydawnictwa pyta takim tonem, to wiem, co ma na myśli. Panie Michale, a pan od kiedy wiedział, że wuj jest geniuszem?

Michał Zych: Kiedy minęło dzieciństwo, a ja zacząłem lepiej orientować się w świecie, między nami panowały już relacje rodzinne, bardziej partnerskie. W związku z tym z jednej strony Lem był dla mnie geniuszem, a z drugiej strony wujkiem. Naturalnie bycie siostrzeńcem geniusza to rzecz wygodna, bo jeżeli napotykałem jakiś problem, odpowiedź była zwykle pod ręką. To się rzeczywiście sprawdzało. Nawet jeśli zdarzały mi się trudności w sprawach życiowych, od których wuj specjalistą nie był, potrafił je rozebrać na części i znaleźć rozwiązanie.

Stanisław Bereś: A jakąś machinę elektryczną z panem zbudował?

Michał Zych: Jestem pozbawiony umiejętności politechnicznych, więc nie budowaliśmy. On mnie obkładał książkami i dał mi pełny dostęp do swojej biblioteki. Tym się więc zajmowaliśmy – czytaniem.

Stanisław Bereś: À propos czytania: aby skapitalizować tak gigantyczną wiedzę jak Lem, trzeba było w to inwestować strasznie dużo czasu. Wszyscy wiemy, że Lem czytał jak kombajn. Niczym buldożer rył całe stosy książek i czasopism, a czytał szybko – sam to widziałem. Wojtek Zemek wie jednak lepiej, jak to wyglądało na co dzień, bo pracując w jego domu przez wiele godzin w tygodniu, musiał widzieć wszystko.

Wojciech Zemek: Tak, to prawda, pochłaniał olbrzymie ilości książek i czasopism. Prenumerował większość światowych pism naukowych, więc śledził wszystkie najważniejsze doniesienia, na bieżąco je komentował i porównywał informacje pochodzące z różnych źródeł. Rzeczywiście, nigdy nie rozstawał się z książką czy czasopismem. To był nieodłączny atrybut Lema – zawsze w ręku trzymał jakąś lekturę. Czytał niezwykle efektywnie, bo duże tempo czytania nie pogarszało percepcji. Potrafił czytać szybko, ale bardzo dogłębnie.

Stanisław Bereś: Zastanawiam się, jak to było z pamięcią Lema. Rozmawiałem z nim często o bardzo specjalistycznych kwestiach, ale nigdy niczego nie musiał sprawdzać czy doczytywać. Potem zawsze się zgadzało. A to znaczy, że miał rewelacyjną pamięć. Ale do jakiego stopnia? Czy taką jak na przykład młody Campanella, filozof włoskiego renesansu?[63] Kiedy był chłopcem, przyprowadzono go do papieża Grzegorza XIII, żeby ocenił jego możliwości, bo przypuszczano, że jest genialny. Papież otworzył Pismo Święte na przypadkowej stronie i zwrócił się do skryptora: „Przeczytaj mu powoli”. Kiedy skończył, papież zwrócił się do malca: „A teraz powtórz”. A on na to: „Od przodu czy wspak?”. No i jak się domyślacie, wyrecytował całą stronę od tyłu. Czy Lem był takim samym fenomenem?

Michał Zych: (z wahaniem) Takim pewnie nie.

Stanisław Bereś: Bo ja taki przypadek widziałem w swoim życiu, więc wiem, że to jest możliwe.

Michał Zych: Prawdopodobieństwo, żeby wuj się pomylił, było stosunkowo małe. W błyskawiczny sposób potrafił sięgnąć do tego, co było istotą rzeczy, pozbawiając ją otoczki, która zamącała sprawę. On umiał błyskawicznie odrzucać wszystko, co było mniej ważne.

Stanisław Bereś: Ja to nawet na własne uszy od niego samego słyszałem, więc uwieczniłem w naszej książce. On powiedział: „Mam, nie wiadomo skąd, unikalny dar odróżniania tego, co jest ważne, od tego, co nieważne. Nie muszę czytać całej książki, żeby wyłowić to, co mi jest bezpośrednio potrzebne, więc nie marnuję tyle czasu co inni”.

Ewa Lipska: Czy pamiętacie, jak pan Stanisław mówił, że teraz wychodzi tyle książek, że każda nowo wydana spycha poprzednią? Że to jest taki wielki kosz na śmieci? To jedna z tych jego świetnych metafor.

Wojciech Zemek: To przykład jednej z wielu trafionych prognoz Lema. On już dawno przewidywał pojawienie się obecnego potoku informacyjnego – długo wcześniej, zanim rzeczywiście dał się nam we znaki.

Stanisław Bereś: Małgosiu, a twoje spostrzeżenie dotyczące tego wielkiego i niezwykłego człowieka?

Małgorzata Nycz: Już w czasach licealno-uniwersyteckich, kiedy zaczęłam czytać książki Lema, było dla mnie oczywiste, że one są czymś więcej niż literaturą. Wiedziałam, że ich autor to niezwykły intelektualista i pisarz. Ekscytowałam się tym, że opowiada nam o ludzkości, która odkrywa nieznany kosmos i pyta, skąd się wzięliśmy.

Jeśli chodzi o późniejsze olśnienia Lemem, to w mojej pamięci zapisało się coś, czego nie jestem do końca pewna, czy faktycznie byłam naocznym świadkiem tego, co chcę teraz powiedzieć, czy nie. Jak pamiętacie, 11 września wiadomego roku była osiemdziesiąta rocznica urodzin Lema. Już w trakcie tej uroczystości dotarły do nas, zbierających się w sali, informacje na temat tego, co dzieje się w Stanach Zjednoczonych. Zebrani z miejsca podzielili się na dwa obozy. Jedni byli za tym, żeby natychmiast przerwać świętowanie i zapalić świeczki za ofiary zamachu, drudzy zaś – mniej pewni siebie – przekonywali, że trwa przecież wojna w Czeczenii i w ogóle przez cały czas na świecie toczą się jakieś wojny, więc nie ma powodu, by przerywać spotkanie.

Byłam świadkiem sytuacji, kiedy pani Barbara podeszła do męża i usiłowała delikatnie mu zasugerować odwołanie uroczystości, która de facto już się zaczęła, bo goście się zebrali. Nie byłam pewna, jak się w takiej sytuacji należy zachować, ale pamiętam swoje zdziwienie, dlaczego żona tak dyplomatycznie wyjaśnia to mężowi. Zamiast mówić wprost, krążyła dokoła tematu, jakby się bała jego reakcji. I nie zapomnę wielkiego zdumienia Lema, gdy wreszcie dotarło do niego, o co chodzi. „Przecież nic takiego się nie stało”, odpowiedział. „Gwiazdy świecą, Ziemia i Księżyc też są na swoim miejscu. Dziś jest jedenasty września, a potem będzie dwunasty, trzynasty i tak dalej”. Krótko mówiąc, naprawdę patrzył na to wydarzenie z zupełnie innej perspektywy. Ale muszę powiedzieć, że ostatecznie pani Barbara przekonała go, co wypada być może zrobić, a co jest niekonieczne. Część oficjalna przebiegła zgodnie z planem, artystyczna została przełożona na inny termin[64].

Stanisław Bereś: Ja też dobrze pamiętam to popołudnie. Głównym tematem dyskusji nas wszystkich było wtedy pytanie, czy ten atak terrorystyczny został przewidziany przez Lema, czy nie. Oczywiście nie w sposób dosłowny. Jak się łatwo domyślić, najczęściej powoływano się na Kongres futurologiczny, do którego zresztą nawiązuje nazwa naszego kongresu. W tym utworze terroryzm jest codziennością, stałym elementem życia.

Marek Abramowicz: Mam krótkie pytanie do Michała Zycha i wyjaśnię skąd. Jutro z kilkoma kolegami astrofizykami, jednym astronautą oraz jednym fizykiem będziemy się zastanawiali nad tym, co tak naprawdę Stanisław Lem wiedział o fizyce współczesnej i kosmonautyce. Dlatego interesuje mnie, czy wuj dręczył pana tylko dyktandami, czy też aplikował panu takie atrakcje jak na przykład twierdzenie Pitagorasa, dwumian Newtona i cosinusowe twierdzenie kątów?

Michał Zych: Oczywiście. Matematyka, fizyka, chemia – to wszystko było, jak najbardziej. Znęcał się nade mną, każąc mi podawać wzory chemiczne różnych substancji i specyfików, w tym niekoniecznie alkoholu. Właściwie z każdej dziedziny. Najmniej może z historii. (z zastanowieniem) Faktycznie, o historii rozmawialiśmy najrzadziej. Ale to mogło wynikać z tego, że akurat w niej orientowałem się nie najgorzej, więc możliwe, że wuj się zorientował, że nie ma co się nade mną znęcać.

Julita Urbaniak: (do Michała Zycha) Kontynuując temat rodzinny, chciałabym zapytać: czy pańska edukacja u wuja obejmowała – oprócz nauk – także rozrywki, na przykład szachy? Czy pan Lem grał w szachy? Interesuje mnie to głównie dlatego, że przez cały czas poruszamy tutaj temat literatury, a te umiejętności były mu bardzo bliskie, tj. umiejętności strategiczne. To myślenie wielowątkowe. Wydaje mi się, że byłby geniuszem i mistrzem w szachach. Czy coś takiego się wydarzyło?

Michał Zych: Była w domu szachownica, ale nigdy nie widziałem wuja grającego w szachy. Może z Tomkiem? Podejrzewam, że to mu było niepotrzebne, bo mógł spokojnie robić to bez szachownicy. Mówiąc krótko, na pewno bez pomocy drugiej osoby mógł rozegrać partię szachów.

Ewa Lipska: Czyli bez użycia rąk.

Julita Urbaniak: Tak przypuszczałam. Czy uprawiano w tym domu jakieś inne rozrywki oprócz uczonych rozmów?

Michał Zych: Inne rozrywki, to znaczy?

Julita Urbaniak: Inne niż te, które polegają na pogłębianiu wiedzy, inne niż intelektualne dyskusje. Czy były może – według Lema – stratą czasu?

Michał Zych: W późniejszych czasach rzeczywiście było ich o wiele mniej, ale wuj był fanem motoryzacji i samochodów. Pamiętam z wczesnego dzieciństwa, że gdy w naszej rodzinie pojawiły się pierwsze samochody, wyjeżdżaliśmy na wakacje z kuzynami mojej mamy i ciotki do Stróży pod Myślenicami. To były lata sześćdziesiąte, kiedy na Zakopiance specjalnego ruchu nie było, bo PKS-y jeździły nie częściej niż raz na kilka godzin, więc panowie urządzali wyścigi samochodowe, wyrywając sobie dla zabawy kierownicę z rąk albo hamując ręcznym hamulcem. Wyczyniali najdziksze swawole. Samochody były chyba dwa, jeden wuja, drugi kolejnego wuja, profesora ichtiologii, który wyhodował karpia bez ości, ale za to z pestkami. Kuzynów było dwóch plus czasem jakiś wspólny znajomy.

Drugi sport, który wuj uprawiał już w dawnych czasach, to narciarstwo. Był namiętnym narciarzem, co zresztą ujawniało się w jego wspomnieniowych relacjach i wielu rozmowach. Wiem również, że w młodości trenował gimnastykę na przyrządach (na kółkach lub poręczach), ale tak daleko moja pamięć nie sięga. W „moich” czasach takich ekstrawaganckich działań już nie przejawiał.

Stanisław Bereś: À propos sportów zimowych mogę opowiedzieć anegdotę o tym, jak Lem uczył się jeździć na nartach. Miało to miejsce przed wojną. Kiedy rodzice kupili mu narty, bo zaplanowali wyjazd do Zakopanego, ojciec podarował mu też podręcznik napisany przez sławnego szwedzkiego narciarza, ówczesnego olimpijczyka. Dwunastoletni Lem, który od początku był mózgowcem, przeczytał książkę od deski do deski i zapamiętał wszystko. O tym, co się działo na jakiejś oślej łączce, opowiadał mi tak: „I proszę sobie wyobrazić moje zdumienie, gdy walę się raz za razem na ziemię i nie mogę tego zrozumieć, bo przecież wszystko wiem o narciarstwie”.

Michał Zych: Przyłączę się do tej historii, choć nie będzie to związane bezpośrednio z wujem, tylko z moim kuzynem, czyli jego synem Tomkiem. Ponieważ pasjami jeździłem swego czasu konno, on też postanowił się nauczyć, licząc na to, że również mu się spodoba. Zrobił dokładnie to samo co jego ojciec: nabył poradniki jeździectwa i je dokładnie przestudiował. Odwrotnie jednak niż w przypadku wuja wsiadł na konia i dobrze sobie radził już pierwszego dnia. Pojechaliśmy nawet w teren. Wprawdzie po pewnym czasie stwierdził, że boli go tyłek, ale dziarsko dawał sobie radę.

Małgorzata Szpakowska: Mam pytanie do znawców biblioteki Lema. Czy były w niej książki historyczne?

Michał Zych: Tak, ale głównie pamiętniki dotyczące drugiej wojny światowej. Na przykład pamiętniki Speera[65] czy biografia Goebbelsa[66]. Tego typu rzeczy. Jeżeli jednak chodzi o czasy wcześniejsze, to praktycznie nie było takich książek.

Stanisław Bereś: Ale ja pamiętam takie pozycje. Kiedyś po przyjeździe na Kliny zastałem Lema w trakcie lektury monografii o zagładzie cywilizacji azteckiej pod tytułem Le passé cosmologique. De l’assassinat Mexique. Representation du monde et de l’espace. W tej bibliotece książki leżały w zupełnie niewiarygodnym wymieszaniu.

Wojciech Zemek: Porządkując od lat tę bibliotekę, miałem w rękach wszystkie lektury Lema. On je doskonale znał. Często po nie sięgał i potrafił bez trudu zlokalizować, co jest w każdej z nich. Ze wszystkich dziedzin nauki miał po kilkanaście, nawet po kilkadziesiąt pozycji na poziomie co najmniej uniwersyteckim. Najczęściej były to oryginały wydań w kilku językach.

Jerzy Jarzębski: Chciałbym dopowiedzieć parę rzeczy, które zostały niedopowiedziane. Pierwsza z nich dotyczy Dyktand Lema. Zdarzyła się z nimi bardzo zabawna historia, bo zostały użyte w ogólnopolskim konkursie ortograficznym. A ponieważ są one napisane – jak już powiedzieliśmy – w stylu Rolanda Topora[67], czyli są straszliwe i zarazem zabawne, pewien poseł PiS-u nie omieszkał oskarżyć organizatorów o „propagowanie cywilizacji śmierci”. Nie umiałem się wtedy powstrzymać i w posłowiu do WL-owskiego wydania Dyktand zacytowałem kilka zakończeń bajeczek, które zostały opublikowane przez katolickie środowiska na przełomie XIX i XX wieku. Mam na myśli słynną Złotą różdżkę[68], gdzie znajdziemy na przykład opisy, jak się karze niegrzeczne dzieci: „Płacze Julek, żal niebodze, a paluszki na podłodze” (ucięte przez krawca). Albo: „I zgorzała Kasia cała, garść popiołów pozostała”. Albo: „Tam, gdzie swawola, / Nie ma Grzegorza, / Ni parasola”. To o Grzegorzu, który wyszedł z domu z parasolem, choć mu nie było wolno, i wiatr go porwał. Muszę powiedzieć, że w „cywilizacji śmierci” oni byli lepsi.

Wracając zaś do sekretarzowania Wojciecha Zemka, to potwierdzam, że właśnie ja zaproponowałem państwu Lemom, aby wypróbowali jego możliwości. Byłem potem za to wielokrotnie obsypywany podziękowaniami i pochwałami: „On jest nadzwyczajny!”. (do Wojciecha Zemka) Miał pan najlepsze możliwe recenzje.

Jeśli natomiast chodzi o okrucieństwo Lema, to mam wrażenie, że bywał on okrutny, ale głównie w stosunku do ludzi, którzy go nawiedzali, zawracali mu głowę i wysysali go na różne sposoby, by sobie poprawić notowania na rynku medialnym. Kiedyś tak źle potraktował pewnego znanego dziennikarza, że ten się zaperzył do tego stopnia, iż przysłał mi kopie listów, które wysłał do Lema, i kopie jego odpowiedzi na dowód, że Lem jest potworem. Rozsyłał je wtedy po całej Polsce. Jak widać, pokrzywdzeni też bywali niefajni.

Ernest Aleksy Bartnik: Jestem profesorem Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, panelistą jutrzejszego spotkania, i mam pytanie, być może przykre, bo dotyczy Marca 1968, gdy byłem jeszcze studentem. Czy zdarzały się wtedy jakieś obrzydliwe ataki na Lema?

Michał Zych: Personalnych nie pamiętam. Wuj zdobył już wysoką pozycję literacką, która – jak przypuszczam – w jakiś sposób go chroniła, a jego twórczość miała już zasięg międzynarodowy. Bardzo mocno była natomiast odczuwalna wtedy paskudna atmosfera.

Maciej Parowski: Intryguje mnie sprawa tych wyrzuconych za drzwi austriackich dziennikarzy. Dlaczego Lem tak ich potraktował?

Stanisław Bereś: Nie wiem wszystkiego, bo były dwie wersje: pani Barbary, której w chwili nagrania nie było w gabinecie, ale która wszystko słyszała i widziała akcję pacyfikacyjną, co ją bardzo poruszyło, oraz samego Lema, który był z siebie zadowolony. Powiedział mi wtedy, że kiedy nagranie ruszyło, dziennikarz zadawał pytania, a kamerzysta rejestrował, lecz po jakichś dwudziestu minutach przerwał, „poszwargotał z operatorem”, po czym oświadczył, że „się nie nagrało”, więc trzeba powtórzyć to wszystko jeszcze raz. Piętnaście lat prowadziłem program telewizyjny, zadając pytania zza kamery, więc twierdzę, że to nie jest możliwe. Operator ma na uszach słuchawki lub włączony tzw. odsłuch, a licznik się kręci, więc wiadomo, czy się nagrywa. Jest więc możliwe, że Lem zrozumiał coś opacznie, choć to byłoby dziwne, bo po niemiecku mówił absolutnie płynnie. Nie wykluczam, że w pewnym momencie dziennikarz doszedł do wniosku, że potrzebuje dubla, czyli lepszej wersji, więc skłamał, że miał miejsce knot techniczny. Proponować jednak Lemowi, żeby mówił jeszcze raz coś, co już powiedział… No przecież to jest marnowanie jego świętego czasu, czyli obraza boska! Tego nie można wybaczyć.

Jerzy Jarzębski: Ja też myślę, że ten dziennikarz musiał go czymś zdenerwować. Kiedyś przyjechałem do Lema zrobić wywiad. Włożyłem kasetę do magnetofonu, a on odpowiedział na wszystkie moje pytania. Potem okazało się, że taśma się nie nagrała, bo miała jakiś defekt. Pojechałem więc do sklepu i kupiłem nową, a on cierpliwie poczekał. Nagraliśmy jeszcze raz, ale nasza rozmowa znów się nie zarejestrowała, bo wyładowała się bateria. Lem po raz trzeci posłusznie nagrał ten wywiad. (chichocząc) Ale już nie był tak łaskawy jak za pierwszym razem…

Stanisław Bereś: Przypomniało mi się w tej chwili nagranie krótkiej rozmowy z Lemem dla Telewizyjnych Wiadomości Literackich[69]. Program reżyserował wtedy Grzegorz Braun, niedawny kandydat na prezydenta, prywatnie mój szwagier. Do tego pedantyczny i zdolny filmowiec. Kiedy więc wtaszczyliśmy sprzęt do nowego domu pisarza przy ul. Narwik 66[70], Braun rozejrzał się po jego bibliotece i zadysponował: „Tu będzie pan siedział, a my będziemy nagrywali z tamtego miejsca”. Na to Lem: „Nie ma mowy, będę siedział tam”. I pokazuje w przeciwną stronę. Grzegorz więc wyjaśnia: „Ale gdy siądzie pan tutaj, będzie widać te piękne drzewa za oknem, grę refleksów na szybie i przestrzeń”. A Lem na to sadowi się na swoim fotelu i krótko mówi: „Tu!”. We mnie z lekka zamiera serce, bo już czuję, że zaraz zostaniemy wyproszeni, mimo że mam u Mistrza chody. Ale szwagier, który jest bardzo uparty, nie odpuszcza i cedzi przez zęby: „Tak jak świat ma swoje prawa fizyczne, tak telewizja ma swoje. A to znaczy, że kamera musi być tam, a pan tu”. Nie chce mi się tego dalej opowiadać, więc skrócę, że Grzegorz Braun, któremu trudno coś wyperswadować, o dziwo, wyczuł, że jeśli spróbuje powiedzieć jeszcze jedno zdanie więcej, wylecimy na ulicę.

Do tego wszystkiego dodałbym jednak, że Lem bywał czasem niespodziewanie wspaniałomyślny. Kiedyś namówił mnie, żebym wypróbował jego renault 5, które stało przed domem, a którym ja się zachwycałem, bo miało szerokie sportowe koła i stylistykę maszyny rajdowej. Jeździłem wtedy maluchem, więc takie auto przyprawiało mnie o dreszcz emocji. Dostałem kluczyki, odpaliłem, dałem gaz i… omal nie wpakowałem się w płot na końcu ulicy. Tu wyjaśniam, że ul. Narwik jest krótka, a ja nie miałem pojęcia, jak kosmiczne przyspieszenie może mieć takie auto. Tymczasem Lem patrzył na to z absolutnym spokojem. Miałem wrażenie, że jakbym rozbił ten samochód, czego byłem bardzo bliski, toby mi wybaczył.

Michał Zych: (śmieje się) To by mu przyszło stosunkowo łatwo, bo to nie był jego samochód, tylko cioci. Ja z kolei pamiętam ekipę z Telewizji Kraków, która przyjechała, żeby nagrać z wujem wywiad. Potrzebowali krótkiej wypowiedzi, tzw. setki. W momencie kiedy Lem nabrał tchu i powiedział kilka zdań tytułem wstępu, reżyser czy kamerzysta zatrzymał kamerę i powiedział: „Dziękujemy, to wystarczy”. Skończyło się niemalże rozwiązaniem Telewizji Kraków.

Tomasz Fiałkowski: Ja z kolei byłem sprawcą innej katastrofy telewizyjnej, gdy namówiłem Lema na udział w audycji telewizyjnej „Tok Szok”, którą prowadzili Żakowski z Najsztubem mniej więcej w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych. Oni marzyli o tym, żeby zrobić program z Lemem, ale planowali nagranie w Warszawie, więc powiedziałem im, żeby się stuknęli w głowę, bo o przyjeździe Lema do stolicy nie ma mowy. Ponieważ jednak przyjaźniłem się z Jackiem Żakowskim, którego znałem jeszcze z lat osiemdziesiątych, powiedziałem mu, że jeśli chce, to mogę zapytać pana Stanisława, czy zgodzi się na nagranie u siebie w domu, jeśli zrobią to sprawnie technicznie. Oni się oczywiście szalenie zapalili i zapewnili, że to będzie błyskiem, więc ja w to wdałem się jak głupi i przekonałem Lema, że to odbędzie się szybko i tak dalej.

No i skończyło się prawdziwą katastrofą. Przyjechał wóz Polsatu – wielki jak dom – i technicy zaczęli rozwijać kilometry kabli. Lem, który uprzejmie poinformował gości, że ma dla nich tylko godzinę, uważnie się temu wszystkiemu przyglądał. Minęła godzina, cała willa była już okablowana, ale ciągle jeszcze nic się nie zaczynało. Dziś to by się pewnie odbyło zupełnie inaczej, ale wtedy były takie, a nie inne wymogi techniczne. Nie wiem dokładnie, jak to się odbyło, bo przy tym nie byłem, ale w pewnym momencie Lem powiedział: „A teraz do widzenia państwu”. Oni oczywiście w ciągu godziny niczego nie mogli zdziałać (zresztą nie zrobiłaby tego wówczas żadna ekipa), a w dodatku mieli pecha, bo trafili na jego gorszy humor, bo to było po tej historii z Telewizją Kraków.

Ja Lema naturalnie przeprosiłem, przypominając mu, że nie wziąłem za tę przygodę odpowiedzialności, a Najsztub z Żakowskim byli oczywiście bardzo nieszczęśliwi, ale trudno. To zdarzenie, mam nadzieję, wyjaśnia powody, dla których – pracując z panem Stanisławem – czasami drżałem, czy jakiś jego wybuch niezadowolenia o charakterze ogólnym, a zatem skierowany przeciwko światu, w danym momencie nie obróci się również przeciwko mnie. Nigdy nie miałem przy nim poczucia bezpieczeństwa, że cokolwiek się wydarzy, zawsze da się to naprawić i będzie dobrze. Nie do końca. Zawsze był jakiś lekki lęk „pod spodem”. Jeśli ktoś jest tak emocjonalny, raptownie może zmienić zdanie. Słyszałem wiele opowieści o różnych awanturach, które wszczynał z byle powodu.

Ale z drugiej strony w naszej pracy dziennikarskiej nie ma w tym nic szczególnego… Jako redaktor miałem do czynienia z wieloma pisarzami zdecydowanie okropniejszymi niż Lem – charakterologicznie i pod każdym innym względem. Czasem byli ludźmi, z którymi, gdyby nie to, że byli autorami ważnego dzieła, najchętniej w ogóle nie miałbym do czynienia. W życiu prywatnym przed takimi osobami uciekałbym jak najdalej – nawet na drzewo.

Maciej Parowski: Z tych opowieści wynika, że Lem był jak butelka lejdejska, czyli typem choleryka. Czy to nie wynikało z jego samotności? Całymi dniami i tygodniami siedział i pisał, dlatego nie miał zbyt wielu kontaktów, jak wszyscy ludzie, którzy chodzą do pracy. Wpadał więc do „Tygodnika” i WL-u, bo od czasu do czasu musiał przecież gdzieś pójść i przywołać rzeczywistość do porządku, bo miał wrażenie, że mu się dzieje krzywda, a ludzie zapominają o jego istnieniu. Przychodził więc, przypominał o sobie i znowu wracał do swojej samotni.

Wojciech Zemek: Ta teoria pana redaktora przemawia do mnie i jest trafna, ale w tym sensie, że to cecha i dramat każdej skomplikowanej oraz kreatywnej natury. Sam akt tworzenia wymaga izolacji i odseparowania się od ludzi. Pewnie rzeczywiście część tych wyładowań miała w tym swoje korzenie i była formą odreagowania.

Ewa Lipska: Pan mówił o samotności. Ja myślę, że każdy myślący człowiek jest w jakimś sensie samotny.

Daria Rzepiela: Czy Stanisław Lem miał w domu spakowaną walizkę na czas kataklizmu – taką, jaką znamy z jego prozy? Bo wiem, że miał w domu agregat prądotwórczy.

Wojciech Zemek: Nie wiem. Być może Michał wie coś o takiej walizce. Według mnie Lem nie miał żadnego niezbędnika dla preppersów. Miał natomiast poczucie silnej tymczasowości i tego, że w każdej chwili może się zdarzyć coś tragicznego. Często powtarzał, że ludzie nie są meblami, które można przesuwać z pokoju do pokoju, ale on sam został w taki sposób potraktowany. Po wojnie przymusowo przeniesiono go do Krakowa, a stan wojenny zmusił go z kolei do wyjazdu z Polski do Wiednia.

Michał Zych: Na pewno nie miał takiej walizeczki, tym bardziej że od pakowania była ciocia. Pozostawiał to całkowicie jej gestii.

Paweł Majewski: Jaki był stosunek Lema do sztuki, a przede wszystkim do muzyki? Wiem, że w niektórych książkach pojawiają się tego typu wątki, więc zastanawiam się, jak to wyglądało na co dzień.

Michał Zych: Od dłuższego czasu wuj bardzo kiepsko słyszał i posługiwał się aparatem słuchowym. Nigdy nie zauważyłem, żeby słuchał muzyki, więc tym bardziej nie potrafię powiedzieć nic o jego gustach. Przypuszczam, że jego wiedza muzyczna wynikała raczej z lektur niż z praktyki. Jeżeli zaś chodzi o sztuki plastyczne, to owszem, w domu była ogromna ilość albumów. Lubił malarstwo Hieronima Boscha oraz Salvadora Dalí, które wyraźnie robiło na nim wrażenie. Miał parę znakomitych albumów z ich reprodukcjami. Przepadał za surrealizmem.

Paweł Golik: Jestem biologiem z Uniwersytetu Warszawskiego. Chciałbym kontynuować wątek sztuk plastycznych i surrealizmu. Jakie były osobiste relacje – jeżeli w ogóle miały miejsce – między Stanisławem Lemem a jego genialnym ilustratorem Danielem Mrozem?

Małgorzata Nycz: Mogę powiedzieć krótko: łączyła ich wielka przyjaźń i sentyment. Stanisław Lem był pod ogromnym wrażeniem jego prac i kilkakrotnie prosił Wydawnictwo Literackie, żeby wznowiło lub zrobiło wybór dzieł Mroza. Zrobił to ktoś inny. Odbyła się wielka wystawa.

Kwestia grafików i okładek utworów Lema to w ogóle osobna sprawa. W każdym razie nie była ona pisarzowi obojętna. W ramach „profilowania” osób, które współpracują ze Stanisławem Lemem z ramienia Wydawnictwa Literackiego, stawialiśmy na Tomasza Leca[71]. Ponieważ istniała rodzinna znajomość i wcześniejsze kontakty, mieliśmy nadzieję, że zostanie dobrze przyjęty w domu na Klinach. Tak się też stało i Lec wykonał wiele okładek do książek Lema.

W tej chwili nie ma już czasu, by cytować, ale zachował się kapitalny list Stanisława Lema na temat okładki, którą zrobiono w Wydawnictwie Literackim do jego książki w końcówce lat sześćdziesiątych, kiedy nie było podstawowych materiałów plastycznych. Jeśli pan Wojciech pozwoli, z przyjemnością ci go pokażę, ponieważ Lem używa tam – chciałoby się powiedzieć – języka zawodowego, jednocześnie sprowadzając opis literacki okładki do zabawnej satyrycznej scenki. Tyle o Mrozie.

Głos z sali: Chciałbym dorzucić dwa słowa do naszej dyskusji o ilustracjach do książek Lema i o jego liście. Tomek Niewiadomski[72] to rysownik młodego pokolenia, obecnie już prawie pięćdziesięciolatek, który rysuje podobnie jak Mróz. Pracę dyplomową w szkole plastycznej obronił z Dzienników gwiazdowych. Swoje prace wysłał Lemowi, który mu odpowiedział miłym listem podpisanym: „Pana mniej utalentowany kolega”, który potem wydrukowaliśmy w „Czasie Fantastyki” (pod takim właśnie tytułem). Wiele mówiło się w naszym środowisku o tych rysunkach naszego kolegi, więc też spróbowałem tej samej sztuki co on, ale bez sukcesu, bo rysowałem kościotrupy. Lem napisał, że jeśli będzie mógł, poleci naszego kolegę wydawnictwu. Mam numer pisma z tymi rysunkami oraz listem. Chętnie go państwu przekażę.

Bernard Jancewicz: Jestem fizykiem i chciałem się dowiedzieć, jaki zawód ma Tomasz Lem?

Michał Zych: Tomek skończył fizykę na Uniwersytecie Princeton w Stanach Zjednoczonych, natomiast zawodowo para się tłumaczeniami. Obecnie sprawuje opiekę nad twórczością ojca.

Stanisław Bereś: Mieszka w Krakowie.

Michał Zych: Tuż obok domu wujostwa.

Stanisław Bereś: Teraz niestety muszę wystąpić w roli okrutnika, bo wszystko musi mieć swój koniec. Dziękuję państwu, pierwsza debata dobiegła końca. Za piętnaście minut odbędzie się panel językoznawczy.

Debata III

LEM
i polszczyzna

PANELIŚCI

Jerzy Bralczyk
Maciej Eder
Jan Miodek
(moderator)
Tadeusz Piotrowski

Jerzy Bralczyk (ur. 1947) – językoznawca; specjalista w zakresie języka mediów, reklamy i polityki; profesor zwyczajny Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej i Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego; członek Rady Języka Polskiego (od 2003 w jej prezydium), Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Komitetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, Rady Etyki i Ładu Informacyjnego przy Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie i Collegium Invisibile.

Maciej Eder (ur. 1975) – językoznawca i literaturoznawca; dyrektor Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie; badacz stylometrii i zastosowania metod statystycznych w językoznawstwie, znawca literatury europejskiego renesansu i baroku oraz dziedzictwa kultury klasycznej w literaturze nowożytnej.

Jan Miodek (ur. 1946) – językoznawca; profesor zwyczajny; dyrektor Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego (1989–2016), członek Rady Języka Polskiego; znany z telewizyjnych programów Ojczyzna polszczyzna (1987–2007) i Słownik polsko@polski (od 2009).

Tadeusz Piotrowski (ur. 1957) – językoznawca anglistyczny, leksykolog i leksykograf; profesor Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu i Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nysie; autor licznych słowników angielsko-polskich i polsko-angielskich oraz publikacji leksykograficznych i leksykologicznych.

Jan Miodek: Szanowni państwo, kłaniamy się pięknie i witamy na debacie Kongresu Lemologicznego zatytułowanej Lem i polszczyzna. Profesor Stanisław Bereś poprosił mnie o moderowanie tego spotkania. Bardzo mi miło móc przedstawić państwu wrocławskich uczonych i pracowników akademickich: najbliżej mnie siedzi, pochwalę się – mój pierwszy doktorant, anglista z wykształcenia, profesor Tadeusz Piotrowski, za nim, znów się pochwalę – absolwent naszej polonistyki, a dzisiaj dyrektor Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie, doktor habilitowany Maciej Eder. Witamy bardzo serdecznie!

Miał z nami być jeszcze profesor Jerzy Bralczyk, niestety nie mógł przybyć. Będziemy jednak mieli przyjemność – podczas naszego spotkania – wysłuchać rozmowy, którą profesor Stanisław Bereś nagrał z profesorem Jerzym Bralczykiem. Dysponujemy także przygotowanym przez profesora tekstem, który nam przesłał, więc może w odpowiednim momencie go odczytamy.

Pozwolę sobie zacząć od osobistej anegdoty. Tak jest, że na to coś, co się określa mianem idiolektu, czyli języka osobniczego, składają się różne przeżycia językowe. Takich przeżyć mam co niemiara, a i ludzi, wobec których czuję się dłużnikiem uczuciowym, także mam bardzo wielu. Otóż skoro dzisiaj mówimy o Stanisławie Lemie, chcę państwu wyznać, że zawdzięczam mu pewną metaforę, której używam, gdy nie mogę czegoś znaleźć. Największą tragedią w tym zakresie są dla mnie oczywiście książki. Powtarzam często do żony: „Tego się już posprzątać nie da, to się nadaje tylko do podpalenia”. Niedawno przechodziłem na emeryturę – stosy, stosiki, wieżyczki stojące wszędzie… Z pomocą przychodzi mi wtedy komputer. Jeśli wiem, że by sięgnąć po określoną książkę, muszę wyjąć najpierw dwadzieścia pięć innych, poruszam oczywiście palcami po odpowiednich klawiszach i już mam. Nie wiem tylko, jak sobie z tym kiedyś poradzą mój syn lub moje wnuki, ale to już nie będzie mój kłopot. Otóż kiedy mam taką sytuację, że nie mogę jakiejś pozycji znaleźć, mówię za Lemem: „Gdzieś mi się to zarzuciło w debrach mojej biblioteki”. W języku publicystyki autora Solaris zauważyłem taką metaforę[73], dzięki której odżyło słowo bardzo, bardzo stare, w zasadzie już nieobecne we współczesnym obiegu komunikacyjnym. W słowniku ogólnym języka polskiego znajdziemy hasło „debrza” jako termin geograficzny, oznaczający suchą dolinę o wąskim dnie i stromych zboczach, powstającą i rozwijającą się wskutek erozji wód, głównie na terenach zbudowanych z utworów mało spoistych. „Debrza” znaczy to samo co „parów”. Słowniki staropolskie odnotowują jeszcze warianty „debra” i „debrz” jako wertep, wertepy, dół, debrza.

O tej „debrze” czy o słowie „debrz” mówię bardzo często przy okazji etymologii górnośląskiego Zabrza. Jedna z dzielnic tego miasta nazywa się Zaborze. Czy samo Zabrze jest jakimś wariantem Zaborza? Ależ nie! Zaborze to Zaborze – za borem leżące, jak Nadodrze we Wrocławiu nad Odrą leży. Natomiast Zabrze kryje w sobie właśnie tę „debrzę” Lemowską, jeśli mogę tak powiedzieć. To było pierwotne Zadbrze, czyli miejscowość położona za debrą. Przez uproszczenie grupy d-b-rz do postaci b-rz mamy dzisiejsze Zabrze. Proszę więc sobie od dziś te debry biblioteki Lemowskiej kojarzyć z Zabrzem. Płynąca przez Bydgoszcz rzeka Brda też do tej rodziny wyrazowej należy. Nie była to bowiem Brda pierwotnie, lecz Dbra – z przestawką tychże spółgłosek – a więc też rzeka płynąca przez taką właśnie dolinę o wąskim dnie.

Chciałbym też ciepło powiedzieć o Lemie, że był bardzo zakochanym w swoim synu ojcem, a przy tym niezwykle łagodnym człowiekiem. Kiedyś się zwierzył, że jego ukochany synuś zawsze kaprysił przy jedzeniu, a raczył cokolwiek zjeść, jeśli ojciec siadał na krześle postawionym na stole z rozpiętym parasolem. Biedny Stanisław Lem wspinał się więc na to krzesło.

Tomasz Lem odwdzięczył się pięknymi wspomnieniami o ojcu[74]. Wiele z nich mnie prawdziwie rozbawiło. My, starsi, pamiętamy, że w roku 1981 po wprowadzeniu stanu wojennego ogłoszono parę groteskowych wyroków śmierci na ówczesnych zdrajców ojczyzny – zdrajców oczywiście w odczuciach władz. Na tej liście skazanych – młodym chcę wyjaśnić, że nigdy do egzekucji nie doszło – znalazł się następca Jana Nowaka-Jeziorańskiego, czyli dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, znakomity historyk literatury, profesor Zdzisław Najder, który bardzo się przyjaźnił z rodziną Lemów. Kiedy już ten groteskowy wyrok śmierci nad nim wisiał, dzwoniąc do Krakowa do Lemów, przedstawiał się słowami: „Dobry wieczór, mówi wisielec”. Ale dość anegdot! Myślę, że czas, byśmy usłyszeli mojego znakomitego warszawskiego przyjaciela, czyli profesora Jerzego Bralczyka. Co też on nam o Lemie miał do powiedzenia?

Stanisław Bereś: Przypuszczam, że wybitny smakosz natychmiast rozpoznaje wybitnego kucharza. Interesuje mnie zatem, czy pan od razu, pierwszy raz czytając Lema, rozpoznał jego klasę i kiedy miało miejsce to pierwsze zetknięcie.

Jerzy Bralczyk: Czytałem Lema prawie jako dziecko. Choć trudno to sobie wyobrazić, ale po Astronautów sięgnąłem, mając może jedenaście czy dwanaście lat. Wtedy fascynowała mnie raczej treść – początki science fiction u nas. Języka nie mógłbym wtedy jeszcze docenić. Przez cały jednak czas towarzyszyło mi poczucie pewnej ambiwalencji. Z jednej strony podziwiałem wynalazczość językową Lema, z drugiej natomiast coś mnie uwierało. Wydawało mi się bowiem, że wyobrażenie sobie języka, w którym prawie wszystko można, do opisu świata, w którym także prawie wszystko można, pozbawiało mnie – czyli odbiorcę – jakichkolwiek ograniczeń budujących konwencje, kulturowo przecież usprawiedliwione. Mimo mojego pozytywnego stosunku do kreatywności czasem miałem mu to za złe.

Stanisław Bereś: A dziś, będąc już utytułowanym językoznawcą, potrafi się pan jeszcze cieszyć tą prozą?

Jerzy Bralczyk: Cieszyłem się nią na różne sposoby. Teraz wydaje mi się, że odkrywanie Lema, który pisał językiem niemal przezroczystym, także dawało satysfakcję w odbiorze. Chociaż niewątpliwie jego „wynalazki” czy prowokacje językowe zostają i odciskają się w pamięci bardzo wyraźnie, jak choćby nazwy zwierząt, pokraczne, wydawałoby się, czy też imiona, które nadawał swoim bohaterom – trudno usprawiedliwialne, a jeżeli nawet, dziwaczne jak w przypadku profesora Dońdy[75]. Niektóre jego żarty były bardziej ukryte, na przykład zrozumienie nazwiska Trottelreinera wymaga jednak pewnego wyczucia języka niemieckiego[76].

Stanisław Bereś: Ale naukowość to jest ascetyzm, chłód, pogarda dla efekciarstwa i ekonomia komunikacyjna. To wszystko jest w eseistyce i felietonistyce Lema.

Jerzy Bralczyk: Pewnie jest, ale nie tym się Lem zaznaczył w polszczyźnie. Jeśli będziemy pamiętali jego oryginalne pomysły, to raczej nie te z eseistyki ani nie ze Śledztwa czy Szpitala Przemienienia, ale właśnie z Bajek robotów i Opowieści o pilocie Pirxie, czyli z tych wszystkich dzieł, w których język traktował on w próżni, w doskonałej próżni.

Stanisław Bereś: Lem to pisarz urodzony na Kresach, młodość spędził we Lwowie. Czy wybitny językoznawca rozpoznaje i czuje tę kresowość w jego książkach? Jeżeli tak, to w jaki sposób?

Jerzy Bralczyk: Autor Solaris posługiwał się jednolitą polszczyzną, z licznymi jednak eksperymentami. Zapewne wspomniane przez pana cechy języka mogłyby być widoczne, ale kiedy Lem popuścił sobie cugli i wpisywał w swój tekst najrozmaitsze rejestry, już nie sposób ich odszukać. Trudno mi odnaleźć jakieś kresowizmy, ponieważ nawet jeśli się pojawiały, to na równi z różnego rodzaju żartami, związanymi ze znajomością języków obcych, zwłaszcza chyba niemieckiego. Nie sądzę więc, żeby można było przypisać Lema do jakiegoś regionu polskiego. Może w Szpitalu Przemienienia czy w Wysokim Zamku, który pamiętam najsłabiej.

Stanisław Bereś: A jeżeli w poważnych książkach Lem pisze „chyżość rakiety”, a nie „prędkość rakiety” – choć zna przecież oba słowa – bawi się językiem?

Jerzy Bralczyk: A to jest właśnie charakterystyczne dla języka Lema – odnajdywał słowa, które może mniej były stosowane, i nadawał im pewien walor ogólności. Przypomniało mi się osobiste wrażenie: kiedy dentysta mówił o tkliwości mojego zęba, pomyślałem od razu o Lemie. Tkliwość i czułość, bo to też jest rodzaj wrażliwości, może być psychiczna i fizyczna. Ta tkliwość zęba, która oznacza jego podatność na ból, miała w sobie coś Lemowego.

Stanisław Bereś: Zwróciłem uwagę na to, że mówi pan o pewnym rozpasaniu językowym Lema, jakby wychodził już trochę ponad normę. Oprócz niego było chyba tylko dwóch pisarzy równie uzdolnionych leksykograficznie i wynalazczo usposobionych do języka – Leśmian i Witkacy…

Jerzy Bralczyk: Kusiło wielu, kusiło Gombrowicza, kusiło i Mrożka – w jego pierwszym okresie, ale też i później – próbował a to nagle wtrącić archaizm, tak jak Lem właśnie, a to nadać znaczenie słowu, którego do tej pory nie widzieliśmy. Przyznam, że Lem, mimo tego, co powiedziałem, jest dla mnie smaczniejszy od Witkacego pod tym względem. Może to po prostu kwestia indywidualnego odbioru.

Stanisław Bereś: Czy ma pan wrażenie, że Lema znosiło w kierunku gawędziarstwa albo gadulstwa?

Jerzy Bralczyk: Podczas lektury takich opowiadań jak Ciemność i pleśń albo Maska, nie mówiąc już o innym wymiarze w Katarze i Śledztwie, człowiek się zastanawia, co tam zostało niedopowiedziane i dlaczego, a także jak dalece niedomówienie jest płodne, twórcze. Powiedziałbym, że Lem nie chciał mówić wszystkiego, ale przesuwał naszą uwagę w inne strony. Opowiadał bowiem o tym, że język może mówić rzeczy kompletnie niepotrzebne, przeładowane informacją, jak choćby w opowiadaniu Jak Mikromił i Gigacyan ucieczkę mgławic wszczęli[77]. Z jednej strony pokazuje więc możliwość takiej niby-redundancji, z drugiej – rzeczywiście czasami mówi pewne rzeczy stylem gawędziarskim. Czy to jest gadulstwo, trudno mi powiedzieć. Raczej, jak w Bajkach robotów albo w innych tekstach, Lem naśladuje a to gawędę szlachecką, a to opowieść jakiegoś bajarza, wtedy jest to jednak zabieg stylistyczny. A gadulstwo jako zabieg stylistyczny skłonny jestem zrozumieć.

Stanisław Bereś: Panie profesorze, nie mam sumienia dręczyć pana podczas choroby, więc dziękuję, że zgodził się pan porozmawiać.

Jerzy Bralczyk: Jeśli mówiłem chaotycznie, proszę to położyć na karb i niech na tym karbie trochę poleżę.

Stanisław Bereś: Dziękuję, panie profesorze, życzymy zdrowia i trzymamy za pana kciuki.

Jan Miodek: I my dziękujemy serdecznie panu profesorowi Jerzemu Bralczykowi.

Dopowiem jeszcze jedno zdanie. Jest u Lema zdecydowana przewaga formy „oglądnąć” nad „obejrzeć”. Tradycyjnie mówi się, że wariant „oglądnąć” jest częstszy w Krakowie, Małopolsce. Warszawa raczej będzie chciała coś „obejrzeć”. We Wrocławiu chyba też dominuje „obejrzeć”. Może ta forma jest trochę ładniejsza.

A teraz zaczynamy rozmowę o Lemie – pisarzu, który wykorzystywał współczesny język do opisu przyszłości. Myślę, że ostatecznie, tak trzeba powiedzieć, był jednak dość umiarkowany w stosowaniu neologizmów. Chociaż wydawałoby się, że skoro opisuje przyszłość, trzeba by tej przyszłości przyporządkować nowe słowa. Jak panowie to widzą? Jakie są wasze odczucia?

Tadeusz Piotrowski: Wzorem mojego wybitnego przedmówcy także jestem chory, ale dla Lema przyszedłem. Postaram się państwa nie pozarażać.

Sądzę, że bardzo dużo zawdzięczam Lemowi, nawet metodę profesora Tarantogi[78] poszukiwania źle odłożonej książki. Przestrzeń traktowaną dwuwymiarowo dzieli się na kwadraty, a każdy z nich z kolei na jeszcze mniejsze kwadraty. Następnie rozpoczyna się systematyczne przeszukiwanie. Bardzo dobra metoda.

Wracając do Lema jako pisarza, pozwolę sobie na pewne wprowadzenie. Rok temu złożyliśmy z kolegami wniosek na projekt badawczy dotyczący neologizmów. Z różnych względów nie dostaliśmy dofinansowania, choć wniosek możemy złożyć ponownie. W trakcie przygotowywania się do projektu zapoznałem się z literaturą – nie powiem, że przeczytałem wszystko, ale zapoznałem się z naprawdę dużą liczbą prac na temat tzw. języka Lema. Problem jest taki, że one dotyczą głównie różnych wybiórczych elementów w jego języku. Nie ma natomiast całościowego oglądu tego zagadnienia. Wszyscy zapamiętaliśmy neologizmy z trzech utworów wymienionych przez profesora Bralczyka, czyli z Bajek robotów, Cyberiady i Dzienników gwiazdowych. Próbowałem wobec tego sprawdzić, czy neologizmy występują także w innych utworach. Ależ oczywiście, że tak! Wziąłem powieść, która jest najmniej powieściowa, czyli Głos Pana. Jak państwo zapewne wiedzą, jest to w zasadzie esej. Znalazłem ponad sto wyrazów nienotowanych w żadnych słownikach języka polskiego. To oznacza, że takie neologizmy pojawiały się w języku Lema dosyć powszechnie. Sam Lem w rozmowie z obecnym tu profesorem Beresiem mówił, że jeśli ktoś od niego chce, żeby teraz, w danym momencie, powiedział jakiś neologizm – najlepiej śmieszny, nie jest w stanie spełnić prośby. Robi to wyłącznie podczas pisania.

W jednej z prac magisterskich z Uniwersytetu Jagiellońskiego dotyczącej twórczości Lema, w której analizowano jego listy, także przedstawiono zawarte w nich neologizmy. Należałoby w końcu zbadać język Lema całościowo, tak jak i częstość wyrazów w jego utworach. Mamy bowiem pewne subiektywne odczucia co do częstotliwości wyrazów, ale natura ludzka jest taka, że najczęściej nie zauważamy tego, co jest naprawdę częste, ponieważ umysł przyzwyczaja się do powtarzalności. Natomiast łatwo zauważamy to, co odbiega od normy, a zatem różnego rodzaju anomalie, neologizmy, twory nowe. Ile zatem tych neologizmów może być? Otóż nie mamy żadnego słownika czy zestawu słownictwa Lema, z powodów, o których już mówiłem.

W 2006 roku wyszedł bardzo ciekawy słownik. Pani Monika Krajewska z Torunia ułożyła polsko-rosyjski słownik neologizmów Lema właśnie z trzech utworów, o których mówiłem wcześniej[79]. Czy wszystko, co znalazło się w tym słowniku, stanowi zbiór neologizmów? Otóż nie. Najwyraźniej przyjęta metoda doboru słownictwa była intuicyjna. Niemniej publikacja owa rejestruje około półtora tysiąca form, które – jak sądzi autorka – nie są notowane w słownikach języka polskiego. Niestety pani Krajewska nie zamieściła żadnej analizy tych neologizmów.

Zrobiłem listę jednowyrazowych neologizmów Lema – istnieją oczywiście także dwu- lub więcejwyrazowe, przy czym dwuwyrazowe są w większości formami, które naśladują naukowe terminy zoologiczne czy też, ogólniej mówiąc, biologiczne. Najdłuższy wyraz, jaki się tam trafił, liczy trzydzieści cztery litery. Niestety nie nauczyłem się go na pamięć, ale jeżeli są państwo ciekawi, mogę go odczytać[80]. Lem – wszystko na to wskazuje – tworząc neologizmy, bardzo się starał, aby były w miarę zrozumiałe, czyli miały tylko na tyle skomplikowaną konstrukcję, by jednak od razu wskazywała na znaczenie, i to właśnie takie neologizmy są w większości bardzo długie. Średnia ich długość w tym zbiorku wynosi około dziewięciu liter, natomiast średni wyraz języka polskiego liczy od pięciu do sześciu liter. Oczywiście trafiają się też twory jednosylabowe, trójliterowe, na przykład „pej”. Jak państwo myślą, co to jest „pej”? Otóż jest to jednostka bólu – zapożyczenie z angielskiego.

Wrócę jednak do pytania, jak Lem tworzył język przyszłości. Problem mamy taki, że przyszłość jest u niego w zasadzie naszą teraźniejszością. Ciekawostka: chodziłem wczoraj po rosyjskich stronach internetowych i znalazłem bardzo ciekawy komentarz. Rosjanie ostrzegają jeden drugiego, aby nie czytać Obłoku Magellana, ponieważ „wyrządzimy” tym nieprzyjemność autorowi, gdyż owo dzieło jest zwykłą komunistyczną agitką. Pisarz był młody i głupi, jak pisali w komentarzach, sam się wstydził tego utworu.

Wracając do przyszłości, w Astronautach bohater leży i zaczyna sobie przywoływać z kryształu zapisane wspomnienia. Dzisiaj mogę zrobić to samo za pomocą pendrive’a czy DVD. Co prawda bohater Lema widział wspomnienia trójwymiarowo, niemniej my możemy już oglądać hologramy. A zatem – przyszłość Lema istnieje.

Miałem pewną przerwę w lekturach Lema. Kiedy zabrałem się po niej do czytania, uderzyło mnie, jak bardzo, moim subiektywnym zdaniem, język Lema przeszedł na stronę przeszłości. Podobnie jak profesor Bralczyk, kiedy czytałem te utwory w czasie ich ukazywania się, sądziłem, że są one stylistycznie neutralne, zwłaszcza eseje. Teraz tak tego nie odbieram, przeciwnie – uważam wręcz, że są nacechowane. Mianowicie coraz mocniej sądzę, że ukazują podszewkę, powiedziałbym, młodopolską. Otóż ta kwiecistość stylu, długie, rozbudowane zdania, archaizmy, staropolszczyzna, różnego rodzaju naruszenia stylu neutralnego, stylu języka polskiego, przerzutnie, interwały… Najbardziej przypomina mi to Żuławskiego z początku XX wieku[81] albo Grabińskiego z lat dwudziestych XX wieku[82].

Niektóre listy Lema wyszły już drukiem, między innymi do jego tłumacza Michaela Kandla[83]. Porównanie stylistyk listów i esejów, które wielu ludzi określało jako napisane koszmarnym stylem, pokazuje, jak bardzo są zbliżone. Oczywiście listy mają bardziej spontaniczny charakter, a styl esejów jest ugładzony. Niemniej uważam, że należałoby to zbadać, tak jak neologizmy.

Jan Miodek: Ciekawe, czy Maciej Eder także rozwinie myśl na temat wchodzenia Lema w przeszłość językową.

Maciej Eder: Więcej o tym powiemy na pewno w dalszej części dyskusji. Chciałbym zacząć od czegoś innego: w języku Lema mamy z jednej strony neologizmy, z drugiej eksplorację archaizmów. Czy zatem nie jest tak, że spotykamy się z rozszerzeniem diapazonu leksykalnego, jak by się chciało po staropolsku powiedzieć, w dwie strony – do przodu i do tyłu, w stronę inwencji i reinwencji? Ale czy ta „chyżość rakiety”, o której już tutaj była mowa, jest lwowskością Lema, czy może krakowskością?

Dwanaście lat temu moje życie skręciło tak, że wylądowałem w Krakowie, choć byłem kształcony tutaj, we Wrocławiu. Trafiłem tam w towarzystwo uczonych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Instytutu Języka Polskiego PAN i kilku innych instytucji. Miałem wrażenie może nie tyle, że znalazłem się w świecie Lema, ile w tym samym świecie językowym, w którym on się poruszał. Mój szef, śp. profesor Wacław Twardzik, także używał języka, który teraz identyfikowałbym jako język Lema. Krótki cytat z Głosu Pana: „Powody, dla jakich poprzedzam ów opis rodzaju wyznania, wyjaśnią się później”[84]. Powody wyjaśnią się później. Nie wiem, czy państwo pamiętają książkę kucharską Ćwierczakiewiczowej. Można tam między innymi przeczytać: „kotlety baranie podają się do jarzyny”[85]. To jest właśnie ta konstrukcja, którą w Krakowie czasem się jeszcze i dzisiaj słyszy. Ćwierczakiewiczowa była co prawda warszawianką, chodzi jednak o pewien język elit wykształconych. Do młodopolskości jeszcze, jak sądzę, wrócimy.

Inny cytat z Głosu Pana: „Koncepcja moja brzmi wulgarnie tylko wówczas, jeśli jest fałszywa – a tego, czy taka jest, nie wiemy. Wspomniany mój przyjaciel przeformułował ją karykaturalnie, mówiąc, że podług Hogartha ludzkość jest garbusem, który, dla niewiedzy o tym, że można garbatym nie być, od tysięcy lat poszukuje znamion wyższej konieczności w swoim garbie […]”[86]. Chodzi mi o owo „dla niewiedzy” – przyimek „dla” w znaczeniu „z powodu”. Konstrukcja rzadko już stosowana w języku ludzi wysoko wykształconych, czasem jednak słyszalna, zdecydowanie klasyfikowana jako zwrot książkowy. Bardzo często jednak występowała w XVI czy XVII wieku, u Kochanowskiego i jego kolegów. Rodzi się zatem pytanie nie tyle o dialektalność Lema, ile o lwowskość, galicyjskość. W Krakowie, jak wspomniałem, jestem outsiderem, ponieważ spędzone tam dwanaście lat to jest nic, ale może właśnie z tego powodu jest mi łatwiej „wysłyszeć” tamtejszy język.

Nie jestem lemologiem. Zajmuję się natomiast czymś, co Lema mogłoby w jakiś sposób ucieszyć, a mianowicie językoznawstwem kwantytatywnym. Staram się dociec, jakie są własności języka poszczególnych pisarzy. Czy jestem w stanie odgadnąć autora anonimowego tekstu na podstawie analizy stylu, dokonać atrybucji autorskiej? Mam dziwne wrażenie, że z tego właśnie powodu zostałem zaproszony do udziału w tej debacie, i chciałbym poświęcić kilka następnych chwil pytaniu, co statystycznie ciekawego kryje się w polszczyźnie Lema.

Słowa o atrybucji autorskiej zostały tutaj wypowiedziane nie bez powodu, jako że językowi Lema warto się przyjrzeć w perspektywie stylistycznej odrębności tego pisarza, używając właśnie metod atrybucyjnych. Pytanie mogłoby brzmieć: co, jeśli znam autorów wszystkich tekstów, o których mówię, a chcę tylko zobaczyć, do których innych tekstów są one najbardziej podobne? Co się stanie, gdy taką operację przeprowadzę na korpusie Lema? Jeśli państwo pozwolą, kilka słów właśnie na ten temat powiem, ponieważ wydaje mi się, że rzecz jest ciekawa.

Zacznijmy od tego, że z Lemem jest troszkę podobnie jak z pewnym siedemnastowiecznym piewcą anatomii, który pisał piękne utwory na temat rozkrawania ciała ludzkiego, nie przypuszczając w najczarniejszych swoich snach, że sam stanie się obiektem anatomicznych dociekań, kiedy po śmierci jego ciało zostanie rozkrojone[87]. Tak samo będzie się dzisiaj działo z Lemem, który pewnie w swoich technologicznych wizjach nie wyobrażał sobie, że sam zostanie „stechnologizowany”, „ucyfrowiony” i cyfrowo przebadany.

Pokazuję właśnie państwu fragment sieci powiązań między tekstami. W lwiej części nie są to teksty Lema, ale niech ten obrazek nam patronuje. Podobny schemat spróbujemy za chwileczkę wyrysować dla Lema. Chodzi o to, który tekst do którego innego jest najbardziej podobny. Tutaj akurat widzimy dziewięćset dwadzieścia jeden tekstów polskich z różnych epok. Utwory Lema są zaznaczone kolorem. Na tego typu sieci powiązań można zobaczyć relację poszczególnych tekstów i autorów względem siebie, ale nie o tym dziś będzie mowa.

Zacznijmy od tego, co sam Lem sądzi o językoznawcach i refleksji na temat języka: „Zaraz po przybyciu do Projektu”, mówi narrator Głosu Pana, „zacząłem studiować językoznawstwo, bo wydało mi się to konieczne, i rychło wpadłem w głębokie zdumienie, ujrzawszy, że na temat pojęć najpierwszych i najbardziej elementarnych nie ma w tej – tak ponoć ścisłej, tak rzekomo zmatematyzowanej i sfizykalizowanej gałęzi – ani śladu zgody. Toż autorytety nie mogą dojść jedności w tak fundamentalnej i niejako wstępnej kwestii jak ta, czym właściwie są morfemy i fonemy”[88]. To właśnie sądzi alter ego Lema o językoznawstwie. Podobnych cytatów mogę przytoczyć więcej. Zobaczmy, czy mimo niewiedzy na temat morfemów i fonemów my, językoznawcy, jesteśmy jednak w stanie powiedzieć coś na temat języka Lema.

W atrybucji autorskiej mówi się o tym, że każdy z nas ma jakiś zestaw cech językowych, którego nie do końca jesteśmy w stanie kontrolować i z którego nie do końca zdajemy sobie sprawę. W atrybucji autorskiej mówi się także o tym, że nie cech najbardziej typowych się szuka, ale cech najbardziej, na pierwszy rzut oka, nietypowych – takich, na które nie zwracamy uwagi podczas pisania, jak na przykład użycie zaimka „się” lub przyimków. Tego typu „plankton językoznawczy” mierzy się po to, żeby zobaczyć, jak dane teksty są do siebie podobne, co może posłużyć między innymi do wykrywania plagiatu.

Chciałbym tę właśnie metodę wykorzystać w ciągu najbliższych kilku minut w stosunku do pisarstwa Lema. Najczęściej używa się frekwencji bardzo, bardzo, bardzo częstych słów, co zobrazuje następujący przykład. Weźmy jakiś dowolny cytat: „Człowieka, o którym mam mówić, widziałem tylko raz. Wzdrygnęlibyście się na jego widok. Garbaty pokurcz nieokreślonego wieku, o twarzy odzianej w skórę zbyt jakby obszerną – tyle było na niej zmarszczek i fałd”. Nie ukrywam, że jest to jeden z moich ulubionych fragmentów, oczywiście o profesorze Zazulu z Dzienników gwiazdowych[89]. W takim cytacie – a w praktyce w całym badanym tekście – liczymy wszystkie słowa (ile razy wystąpiło słowo „człowiek”, „o”, „który” itd.) i otrzymujemy ich frekwencję: od najczęściej występującego do najrzadziej. Następnie porównujemy szeregi frekwencji i szukamy par najbliższych sobie tekstów.

Rys. 1. Sieć powiązań 921 tekstów polskich

Rys. 2. Sieć powiązań Lema

Spójrzmy, do kogo jest najbardziej podobny Lem: na razie będzie to sam Lem, porównanie Lema z Lemem, szybki rzut oka na to, do kogo w obrębie Lema Lem jest podobny. To jest metoda, o której wcześniej wspomniałem – analizy sieci, za pomocą której staram się zmapować podobieństwa między tekstami. Kolory zaraz się wyjaśnią, natomiast każda kropka oznacza jeden tekst, a im połączenia grubsze, tym większe między danymi tekstami podobieństwo. Widzą państwo, że mamy podział na dwie wyraźne grupy tekstów. Otóż niniejszym widzimy wyraźny podział stylistyczny na dwie części – eseistykę oraz powieści. (Spodziewałem się innego podziału). Powieści realistyczne, państwo je widzą po prawej stronie – Szpital Przemienienia, Śledztwo – oraz fantastykę. W tej drugiej grupie mamy Człowieka z Marsa, Astronautów, Sezam, Obłok Magellana i inne tego typu powieści. Kolory oznaczają chronologię: od najzieleńszych, czyli wczesnych, do najczerwieńszych, czyli bardzo późnych. Dzięki temu widzimy rozwój stylu Lema. Jest tu jeden wyjątek, ale państwo wiedzą, że to wynik w gruncie rzeczy fałszywy – Dyktanda opublikowane w 2001 roku powstały znacznie wcześniej. Widzimy, że stylistycznie są „zielone”, ponieważ były właśnie wtedy pisane. Fascynująca rzecz została powiedziana podczas poprzedniego panelu, że dyktanda były podane z głowy, a mimo to ciągle stylistycznie są podobne do wczesnych powieści.

Styl Lema ewoluuje. Rozwija się w tysiącu tych drobnych słów, na które nie zwracamy uwagi. Widzimy, że największy podział idzie po linii gatunkowej, a wewnątrz niego mamy podział chronologiczny.

Rys. 3. Frekwencja imiesłowu uprzedniego

Głos z sali: Dlaczego w pana zestawieniu nie ma zbioru Summa technologiae[90]?

Maciej Eder: Do niektórych tekstów nie udało mi się dotrzeć i włączyć ich do korpusu, nie łamiąc jednocześnie praw autorskich wydawcy.

Jan Miodek: Nawiązując do tego, co kolega powiedział na temat przypatrywania się czasem takim słówkom jak „się”. Mogę bez żadnej „podpórki”, tylko na podstawie lektur, powiedzieć, że Janusza Głowackiego nie chwyci się na „się” umieszczone po czasowniku. Znamienna cecha jego języka osobniczego, że „się” musi być przed czasownikiem.

A u Kapuścińskiego dla odmiany zawsze po. Aż kiedyś powiedziałem: „Rysiu, jakbyś tak raz przesunął to »się« do tyłu”. Państwo wybaczą, ale to właśnie wspomnienie nasunęło mi się teraz.

Lem natomiast archaizuje, co dobitnie widać między innymi w Bajkach robotów: „ujrzał rozbity wrak korabia, którym Protezy był wyruszył”, „zdjął zeń oba iskrochrony” czy „krater mu do grzbietu przystawili i plunęli ogniem, narychtowawszy”[91].

Maciej Eder: Ale i ten imiesłów uprzedni…

Jan Miodek: Tak jest! Jako uczeń profesora Stanisława Rosponda, onomasty, czyli badacza nazw miejscowych[92], nie mogę nie poświęcić pewnego akapitu myślowego problemowi Lema jako onomasty. Wejdziemy w ten sposób w szeroko pojęty humor pisarza. Myślę, że on się całe życie swoją twórczością cudownie bawił, i tę zabawę słowem widać ze szczególną mocą, kiedy przypatrzeć się jego pomysłom nazewniczym. Proszę zobaczyć nazwiska i nazwy w Sknoconym kryminale: cmentarz Paddeltrops – tutaj prowadzą wszystkie drogi; Fundacja Hoppsztosshera – szemrana, jak sama nazwa wskazuje; Zuzanna Washer – nie taka czysta jak ją malują.

A teraz proszę posłuchać jeszcze Lema jako onomasty. Wchodzimy w świat realiów rosyjskich z utworu Korzenie. Drrama wieloaktowe: Dementij Psichow Bartułychtimuszenko – dyrektor fabryki sody kiszonej, bolszewik z odchyleniem; Jegor Niedowłazow – sprzedawca lodówek; Warfałamotwiej Niedorozwojkin – literat; Tryzad Drumliszyn-Miczurenko – biolog radziecki, uczeń Łysiurina (Lem skrzyżował Miczurina z osławionym Łysenką, którego nawet Józef Stalin musiał przyhamowywać); Wazelinary Kupow – prawdziwy robotnik; Anichwili Tegonieradze – sekretarz organizacji partyjnej w fabryce sody; Josif Wissarionowicz właśnie. Humor Lema – kpina. A dalej czytamy w tych Korzeniach: „partia i rząd wysłali mnie, abym podglądnął” – nie „podejrzał”, ale „podglądnął” – „imperialistyczno-kosmopolityczne metody robienia sody kiszonej”; żona zaś karci męża w ten sposób: „Nie spodziewałam się tego po was, towarzyszu mężu”[93]. Myślę, że temu żartowi, humorowi, wyżyciu się ludycznemu w twórczości Lema też należałoby może poświęcić troszkę uwagi. (do Tadeusza Piotrowskiego) Co ty na to, Tadziu?

Tadeusz Piotrowski: Te twory językowe budowane na podstawie wyrazów z rosyjskiego są bardzo rozkoszne, ale jako człowiek chory mam niestety mniejsze skłonności do dowcipkowania w tej chwili. Natomiast zastanawiające jest dla mnie, że w poważnych utworach Lema nie ma zapożyczeń z rosyjskiego, nawet w latach pięćdziesiątych. Przeglądnąłem sobie Astronautów i Obłok Magellana. Są w nich tylko mało rozpoznawalne zapożyczenia z rosyjskiego jak „kosmodrom” czy „kosmonauta”, więc wygląda, jakby Lem bardzo się starał, aby innych nie było. W tym samym utworze jest i „astronauta”, i „kosmonauta”. Częstość występowania jest mniej więcej taka sama, ale „astronauci” są oczywiście zapożyczeniem z angielskiego. To jest bardzo ciekawe, że nawet w latach pięćdziesiątych Lem nie poddał się dyktatowi, by odnosić się do „wyższej” kultury rosyjskiej. Natomiast – co charakterystyczne – u nas zapożyczenia rosyjskie bardzo często funkcjonują albo jako żargonowe, albo jako żartobliwe.

Jan Miodek: Przyjął się socrealizm i Lem to parodiuje: „Przynoszę wam krzepkie socpozdrowienie od partorganizacji, NKWD, socrewtrybunału i ukrrajzdrawpomdiłhospamtaderewospitki”[94]. To jest typowe słowotwórstwo rosyjskie.

Tadeusz Piotrowski: Lem znał rosyjski i angielski, o czym dobrze wiemy. Jeżeli pojawiają się w jego twórczości neologizmy nacechowane obco, albo są tworzone na podstawie klasycznych wzorców, czyli tak jak w naukach biologicznych, na przykład w fizyce i chemii, albo od podstaw angielskich. To jest na tyle charakterystyczne, że wymaga zbadania.

Wracając jeszcze raz do stylu, muszę w takim razie powiedzieć, że moja intuicja jest poprawna, kiedy diagnozuję, że prawdziwszy językowo jest Lem w utworach eseistycznych niż w literaturze pięknej – tam bowiem Lem się bawi. Tu aż się prosi, żeby listy także włączyć do tego zbioru, tym bardziej że były one pisane na przestrzeni ładnych parunastu lat, zdradzałyby więc pewnie cechy chronologiczne. (do Macieja Edera) Ciekawe, co pan ma do powiedzenia na temat żartobliwości Lema.

Maciej Eder: Pamiętam taką sytuację ze szkoły podstawowej, kiedyśmy czytali Bajki robotów i w którymś momencie jeden z bohaterów zakrzyknął zapamiętale: „Awruk!”. Nie wiedziałem, mając dwanaście lat, czy śnię, czy to jest naprawdę napisane.

Tadeusz Piotrowski: Krajewska i Chomik w książce, w której analizują, jak się tłumaczy neologizmy w twórczości Lema i braci Strugackich, z wielkim zadziwieniem piszą, że nie wszyscy tłumacze rozpoznali, co to za „awruk”[95]. W przekładzie z języka polskiego na rosyjski niektórzy umieścili więc albo niezmienioną formę tego słowa, albo też wpletli w to miejsce dziwactwa, ponieważ nie znaleźli żadnego językowego skojarzenia.

Maciej Eder: Moje zderzenie z humorem Lema, jako nastoletniego chłopca, było – nie powiem – dość bolesne, a na pewno na swój sposób szokujące. Od zawsze najbardziej urzekają mnie Dzienniki gwiazdowe – ten niewiarygodny kawałek prozy, podszyty właśnie humorem ni to rabelaisowskim, ni to z Barona Münchhausena wziętym. W tym niewiarygodnym splocie absurdu, groteski i humoru sytuacyjnego jest również miejsce – i o tym chciałem dwa słowa powiedzieć – dla gorzkiej ironii. Moje ulubione fragmenty z Dzienników gwiazdowych poświęcone są uczonym. Skrzą się bowiem satyrą i humorem, choć jest to humor nieco gorzkawy. Jeśli państwo pozwolą, przytoczę ze dwa czy trzy wyimki, ponieważ opisy tych profesorów są niezwykłe. Jedna uwaga: należy je czytać troszkę tak, jak należy oglądać obrazy Boscha, nie są bowiem obrazem zewnętrza, ale wnętrza ludzkiego. Brzydota tych profesorów, ich ułomność zewnętrzna, podobnie jak u Boscha, jest tak naprawdę śladem jakiejś ułomności głębszej, wewnętrznej. „Corcoran” – à propos tych onomastycznych zabaw: Corcoran przez dwa „c” pisany – „zapowiadał się świetnie jako młody naukowiec, chociaż już podówczas” – proszę zobaczyć, znowu archaizmy krakowskie – „przejawiał zupełny brak szacunku dla starszych, przeradzający się nieraz w arogancję, a potem stał się weredykiem, z tych, którzy zdają się czerpać tyleż satysfakcji z mówienia ludziom, co o nich myślą, ile z faktu, że w taki sposób najbardziej szkodzą sobie. Kiedy poobrażał już śmiertelnie swoich profesorów, kolegów i zamknęły się przed nim wszystkie drzwi, wzbogacony wielkim, nieoczekiwanym spadkiem, zakupił jakąś ruderę za miastem i przebudował ją na laboratorium. Przebywał w nim wraz z robotami – tylko takich znosił wokół siebie asystentów i pomocników. Może i dokonał tam czegoś, ale szpalty pism naukowych były dlań niedostępne. Nie dbał o to wcale. Jeżeli nawiązywał w tym czasie jeszcze jakieś stosunki z ludźmi, to tylko po to, aby ich, po dojściu do niejakiej zażyłości, w niezwykle ordynarny sposób, bez jakiegokolwiek widomego powodu – odtrącić, zelżyć. Kiedy zestarzał się na dobre i ta wstrętna zabawa znudziła mu się – został samotnikiem”[96]. Mamy tutaj do czynienia z klimatem powieści o uczonych w stylu Davida Lodge’a[97], z opisami pewnych ich dziwactw, czy – dajmy na to – powieści takich jak Auto da fé Canettiego[98]. Uczony, który jest zarazem karykaturą samego siebie. Zazul – kolejna szemrana postać, przywołana już wcześniej przeze mnie. Pozwólcie państwo, że odczytam dłuższy fragment: „Człowieka, o którym mam mówić, widziałem tylko raz. Wzdrygnęlibyście się na jego widok. Garbaty pokurcz nieokreślonego wieku, o twarzy odzianej w skórę zbyt jakby obszerną – tyle było na niej zmarszczek i fałd; do tego miał krótszy mięsień szyi i trzymał głowę zawsze bokiem, jakby chciał obejrzeć własny garb, ale się w połowie ruchu rozmyślił. Nie powiem nic nowego twierdząc, że rozum rzadko idzie w parze z urodą, ale on, istne wcielenie kalectwa, zamiast litości budzący odrazę, winien był chyba zostać geniuszem, chociaż i wtedy straszyłby samym swym pojawieniem pośród ludzi – tak więc Zazul… Nazywał się Zazul. Słyszałem o jego okropnych doświadczeniach dość dawno. Była to nawet sprawa głośna swego czasu dzięki prasie. Towarzystwo do walki z wiwisekcją usiłowało wytoczyć mu proces czy też wytoczyło go nawet, ale rzecz spełzła na niczym. Jakoś się z tego wykręcił. Był profesorem – czysto nominalnie – ponieważ nie mógł wykładać: jąkał się. A właściwie zacinał, kiedy był przejęty; to mu się często zdarzało. Nie przyszedł do mnie. O, to nie był taki typ człowieka. Prędzej skonałby, aniżeli zwróciłby się do kogokolwiek”[99]. Pewnie państwu także stają teraz przed oczami obrazy znanych osobiście profesora X czy pani profesor Y, którzy dokładnie w ten sposób mogliby zostać opisani. Ten rodzaj ciemnej ironii urzeka mnie w humorze Lema najbardziej.

Jan Miodek: Dopowiem jeszcze słowo o niezwykłych pomysłach słowotwórczych Lema. Do głowy by nam nie przyszło, aby stworzyć pewne zgrubienia bądź zdrobnienia. Proszę posłuchać: „Kocisko ześlizgnęło się do kotliszcza i na amen je wyparzyło. Rozłożyło się na kocian sody”[100]. A teraz marzenia o Paryżu człowieka, który głęboko tkwi w radzieckim socjalizmie, komunizmie: „Oj, ta Moulin Rouge, oj, te kobietki sprzedajne, oj, kochany gnijący kapitalizm, kapcio, pipcio, talcio, złoty mój imperialuncio, a my, co?”[101]. Mają państwo jakieś spostrzeżenia do tego, o czym teraz rozmawialiśmy? Bardzo proszę.

Maciej Eder: Czy zanim państwu oddamy głos, możemy wrócić do „się”? Zaczęliśmy mówić o archaizmach w korpusie dzieł Lemowych. Powiedzmy kilka słów o tym, jak się język Lema zachowuje może nie tyle na tle epoki, ile na tle polszczyzny jako takiej.

W Instytucie Języka Polskiego PAN, w którym pracuję, gromadzimy w tej chwili korpus diachroniczny, który obejmuje czasy od 1380 roku, a więc od Kazań świętokrzyskich, aż do początku XXI wieku. Tych tekstów mamy kilkaset. W zeszły weekend postawiłem sobie pytanie: Jak Lem mieści się na tle pewnych tendencji rozwojowych polszczyzny? Czy idzie pod prąd, czy z prądem? Czy jest średnim autorem, biorąc pod uwagę cechy językowe, o których będziemy zaraz mówić, czy też odbiega od normy? Weźmy kilka jego stylistycznych – czy też językowych – własności. Część poprę cytatem. „Kurdel jako zwierzyna łowna stawia najwyższe wymagania tak walorom osobistym, jak i sprzętowi myśliwego. Ponieważ zwierzę to w trakcie ewolucji przysposobiło się do opadów meteorytowych, wytworzywszy pancerz nie do przebicia, na kurdle poluje się od środka”[102]. „Wytworzywszy pancerz nie do przebicia” – mamy tu imiesłów uprzedni, dzisiaj coraz rzadszy w polszczyźnie. Raz na kilka tysięcy osobowych form czasownika mamy z nim do czynienia. Spójrzmy, jak wygląda frekwencja imiesłowu zakończonego na „-wszy” lub „-łszy” w polszczyźnie od 1750 do 2000 roku. Każdy punkcik na planszy jest uśrednioną frekwencją dla danego roku – widzimy bardzo charakterystyczny trend malejący. Imiesłów uprzedni po prostu umiera w polszczyźnie. Czy to dobrze, czy źle, nie mnie oceniać. Spróbujmy jednak teraz zobaczyć, jak wygląda Lem na tym tle. Niebieskie punkty symbolizują dziewięćset kilkadziesiąt tekstów literackich i publicystycznych, linia zaś pokazuje trend ogólny dla polszczyzny, czerwone punkty – powieści Lema ułożone chronologicznie, a czarna linia oznacza „trendzik” dla Lema. Ten ostatni jest równoległy do owego dużego trendu, a więc u Lema także następuje powolne wygaszanie imiesłowu uprzedniego. Proszę jednak zwrócić uwagę, że ten „trendzik” jest równoległy do trendu głównego i przesunięty o pięćdziesiąt lat dokładnie. Panie profesorze, pan mówił o młodopolskości. To jest to! Tutaj w dystrybucji choćby imiesłowu uprzedniego Lem powtarza po prostu wzorzec z początku wieku powolnego zaniku, ale jednak o pięćdziesiąt lat odsuniętego w czasie.

Rys. 4. Frekwencja spójnika „tedy”

Przejdźmy do innego cytatu: „Mikromił jął więc kwanty łowić, w klateczkach atomowych je zamykał, a że najciaśniej im było w kryształach, wdrażał tedy do myślenia diamenty, chalcedony, rubiny – już to z rubinami najlepiej mu poszło, tyle w nich roztropnej energii uwięził, że aż błyskało”[103]. Mamy tu spójnik „tedy”, bardzo rzadki we współczesnej polszczyźnie, znowu z pewnym wyjątkiem dla warstw wykształconych, szczególnie krakowskiej socjety, z której być może Lem go zaczerpnął. Jak się to „tedy” w polszczyźnie zachowuje, a jak się zachowuje u Lema? Jest go sporo w XVII wieku, po czym powoli, powoli się wycofuje. W XX wieku właściwie już nie istnieje. Zobaczmy, że Lem jest rozszalały pod tym względem, choć potem i on się wycofuje, ale – jak widać na planszy – wyrasta w środku jego twórczości „grzyb”. To jest moment, w którym Lem zachwyca się owym spójnikiem i używa go bardzo często.

Rys. 5. Frekwencja zaimka zwrotnego „się”

Państwo wiedzą, że cechą dobrego stylu jest unikanie „się”. Pan profesor przed chwileczką o tym mówił. „Się” można do pewnego stopnia rugować z własnego stylu, ale wymaga to wysiłku i dyscypliny. Zobaczmy, jak wygląda dystrybucja „się” przez wieki w polszczyźnie. Mniej więcej – jak państwo widzą – utrzymuje się na stałym poziomie z lekkim trendem wzrostowym, czyli jest tego „się” coraz więcej w literaturze. Zaskoczył mnie fakt, że nawet więcej w literaturze pięknej niż w prasie. Zobaczmy więc, jak to wygląda u Lema. Coś niewiarygodnego! Pracował nad swoim stylem również pod tym względem, ponieważ „się” ubywa w każdej kolejnej jego powieści. A zatem coraz więcej „się” w polszczyźnie, a u Lema odwrotnie.

Jedno z ciekawszych odkryć, jakie chciałem państwu pokazać, dotyczy bardzo często używanej w polszczyźnie, a nawet nadużywanej, konstrukcji z „że” jako zapowiednikiem zdań dopełnieniowych. Ponieważ jest ich coraz więcej ogólnie w polszczyźnie, nie dziwi nas, że i u Lema zaobserwujemy tę tendencję. Ale znowu sytuacja jest podobna do tej z imiesłowami uprzednimi. U autora Solaris konstrukcja owa występuje rzadziej – wyraźnie widać znowu to pięćdziesięcioletnie zapóźnienie w stosunku do tego, co dzieje się na przestrzeni lat w polszczyźnie.

Rys. 6. Frekwencja spójnika „że”

Zmierzamy powoli do końca. Zacytuję państwu jeszcze jeden fragment: „Tak tedy, od dwunastu już lat, każdy konstruktor, który nie spełni mych życzeń, który obiecuje więcej, niż może dokonać, otrzymuje wprawdzie przyobiecaną zapłatę, lecz razem z nią strącony zostaje do tej oto czeluści – albo, jeżeli wybierze taki los, jego samego z kolei czynię moją zwierzyną i zabijam tymi oto rękami, do czego, zapewniam was, drodzy panowie, nie trzeba mi żadnej zgoła broni…”[104]. Przerażający fragment. Niemniej interesuje nas wykorzystany w nim spójnik złożony „wprawdzie…, lecz”. To oczywiście coraz rzadsza konstrukcja w polszczyźnie – na wykresie widzimy, że naprawdę bardzo, bardzo rzadka. A jak wygląda jej częstotliwość u Lema? Widać wyraźnie, że autor celebruje ową konstrukcję, ponieważ w każdej kolejnej powieści „wprawdzie” występuje coraz częściej. Jest to zatem przykład kolejnego rozminięcia się trendów polszczyzny ogólnej z Lemowymi wyborami stylistycznymi.

Podsumowując, jeśli zastosujemy coś, co fachowcy nazywają współczynnikiem typów, do okazów, zobaczymy rzecz następującą: literatura polska upraszcza się przez dziesięciolecia, od wieku XIX, a nawet wcześniej. Nasycenie leksykalne, zwane też gęstością leksykalną, jest coraz mniejsze. A jak jest u Lema? Otóż robi rzecz niewiarygodną! Proszę zobaczyć, jak wygląda ten „trendzik” Lemowy. Idzie w górę, zdecydowanie! Lem pracuje nad słownictwem.

Rys. 7. Frekwencja konstrukcji „wprawdzie..., ale...”

Głos z sali: Co to jest za tekst na samej górze?

Rys. 8. Gęstość leksykalna (bogactwo słownictwa)

Maciej Eder: To muszą być Dyktanda, cóż bowiem mogłoby być innego! Lem pracował nad słownictwem, widać to bez wątpienia.

Jan Miodek: Chętnie pociągnę wątek bogactwa stylizacji u Lema. Taki oto cytat proponuję: „Pewnego razu gościł król na dworze elektrowieda tak starego, że już mu się w kryształach rozum od starości nieco mieszał, wszelako był ów elektrowied, Halazonem zwany, skarbnicą wszelkiej mądrości galaktycznej”[105]. To tak, jakbyśmy czytali początek opowieści O krasnoludkach i sierotce Marysi, a tu są elektrowiedy, jest mądrość galaktyczna. Genialna stylizacja! Jeszcze inny fragment: „Istoty, do których i Homos należy, zwą się trzęskimi, panie. Należą do nich silikończycy i proteidzi; pierwsi gęstszej są konsystencji, przeto zwą ich zakalcytami bądź studzieninowcami; drudzy, rzadsi, u różnych autorów różne noszą miana, jako to: lipcy lub lipkowie u Pollomedera, grzęzawcy lub klejowaci u Tricephalosa Arborydzkiego, nareszcie trzęśliniakami klejookimi przezwał ich Analcymander Miedziawy…”[106]. Jest oczywiście córka królewska Elektrina. Proszę zobaczyć to skrzyżowanie poezji z techniką: „Aż stopiły się jej złącza i pociekła z nich łzami srebrnymi cyna”, „piekło otwierających się wnętrz atomowych niebu w gwiazdy zazierało” albo „i rozum prysnął mu jak bukiet barwnych kryształów, pancerz osypując”[107]. Pomieszał, skrzyżował i wyszło, jak wyszło. Niezwykła pomysłowość!

Tadeusz Piotrowski: Należy tu pamiętać o tym, że Bajki robotów i Cyberiada są jawnymi stylizacjami na tekst „staropolskujący”. Lem był wielbicielem Sienkiewicza, czego akurat nie rozumiem, można więc sądzić, że sięgał po wzorce sienkiewiczowskie. Trylogia natomiast była stylizowana na język „janopaskowy”. Myślę, że w końcu dojdziemy do baroku, kiedy polszczyzna „pachniała odurzająco”. W Historii składni języka polskiego pani profesor Krystyny Pisarkowej łatwo znaleźć przykłady, jak można było kilkaset lat temu wyrazić pewne rzeczy. Zadziwienie bierze, jakim niesłychanie elastycznym narzędziem był język polski, nie będąc przecież wówczas unormowanym.

Jeśli chodzi o wzbogacanie stylu Lema, można jeszcze zapytać – tak troszeczkę podejrzliwie – czy autor Dzienników gwiazdowych nie czytał aby słowników? Na pewno wykorzystywał słownik warszawski[108] – mam na to świetny przykład. Jedna z badaczek Lema krzywiła się na jego neologizmy, mówiąc, że są błędnie utworzone i należałoby może je lepiej dla odbiorcy skonstruować. Chyba niestety nie przeczytała całego utworu, bo Lem w nim uprzedza, że nazwy, różne „stworki”, są po prostu nazwami ziemniaka w różnych gwarach. Kiedy sięgnie się do mojej, a może także Lema ulubionej lektury, czyli do słownika warszawskiego z początku XX wieku, łatwo zauważyć, że pochodzą one właśnie stamtąd. Aż się prosi, aby porównać stylistycznie Lema z takimi wzorcami jak Sienkiewicz czy Pasek. Myślę, że byłoby to bardzo ciekawe, podobnie jak funkcjonowanie neologizmów w tekstach. Inaczej funkcjonuje bowiem neologizm w Opowieściach o pilocie Pirxie, neutralnym tekście, w którym jakoś trzeba nazwać elementy świata przedstawionego, a inaczej w Cyberiadzie czy Bajkach robotów, kiedy następuje jawne zderzenie archaiczności z nowatorstwem językowym, o czym zresztą kolega mówił.

Jan Miodek: Myślę, że powinniśmy jeszcze wyeksponować towarzyszącą futurologii Lemowskiej zwyczajną teraźniejszość. Ostatecznie zawsze w centrum twórczości Lema jest człowiek i jego odczucia, a technika znajduje się jednak w tle. Sądzę, że kwintesencją takiego podejścia do sprawy jest Pirx, bohater niezwykle sympatyczny, ktoś nawet o nim powie: „zacny do poczciwości”. Pirx na to określenie krzyczy: „Jaki?!”[109], mając już tej swojej poczciwości po dziurki w nosie.

W jednym z opowiadań pada: „Te omlety… myślę, że to one nas uratowały…”[110]. Proszę zobaczyć, taki zabieg jest ściągnięciem na ziemię wszystkiego, co się może kojarzyć z niezwykłością.

„Nawet paskudny wypadek z aparatem Harrelsbergera, który eksplodował mu pod rękami podczas lądowania na Sinus Medii, nie przysporzył mu ni jednego choćby siwego włosa. Co tam – zdawał sobie sprawę z jałowości myślenia o siwiźnie (wspaniale byłoby jednak mieć oszronione skronie), ale żeby się choć parę zmarszczek przy oczach zrobiło, wskazujących od pierwszego wejrzenia, że powstały przy wytężonym wypatrywaniu kursowych gwiazd, tymczasem, jaki był pucołowaty, taki został. Drapał więc tępawą żyletką tę swoją gębę, której się skrycie wstydził, i wymyślał coraz bardziej wstrząsające sytuacje po to, aby na samym końcu stać się ich panem”[111]. Właśnie za przytoczoną w tym cytacie zwyczajność wszyscy Pirxa bardzo lubimy, za tę jego nieprzystojność, pucołowatą gębę. Lem gra nieustannie kontrastem, a kontrast jest od zawsze źródłem komizmu.

Maciej Eder: Wracając na chwilę do źródeł inspiracji, warto zwrócić uwagę, że nie tylko bajki czy baśnie są tu ważne, ale także na przykład dialogi Platońskie. Pierwsze eseje Lema są utrzymane w podobnym stylu – ma się niemal wrażenie czytania Fajdrosa[112].

Pamiętajmy również o opisach w szkatułkowych powieściach, na przykład w Solaris, gdzie znajdziemy obszerny fragment paranaukowy – czy wręcz naukowy – o wykwitach oceanu, który jest utrzymany w stylu dysertacji. Mamy zatem do czynienia z mieszaniem stylu wysokiego, dostojnego z niskim… a więc z tym bardzo szerokim diapazonem, po który sięga Lem.

Jerzy Vetulani: Mnie jako naukowca przyrodnika zawsze u Lema niesłychanie fascynowało i ogromną przyjemność sprawiało mi jego słowotwórstwo związane z technologią, która za jego czasów nie istniała. Niestety, słowa przez niego wymyślone się nie przyjęły. W zamian przychodzi nam dzisiaj posługiwać się terminami dosyć pospolitymi, wymyślonymi w kręgu anglosaskim. Ogromna szkoda, ponieważ praktycznie za każdym razem neologizm Lemowski jest o wiele piękniejszy od określenia, którego używamy dzisiaj. O ileż piękniejsza jest „intelektronika” od „sztucznej inteligencji” czy od angielskiego AI! O ileż chętniej opowiadałbym studentom o „biokonstruktorstwie” zamiast o „inżynierii elektrycznej” czy też o „fantomatyce” zamiast o „wirtualnej rzeczywistości”. Praktycznie w każdym przypadku termin Lemowski – który ma zaskakująco dokładne przełożenie na rozwiązania znane nam dzisiaj – jest o wiele ładniejszy od tego, co się ostatecznie przyjęło. A są to zwykle terminy stworzone zupełnie bez wyobraźni, bardzo technokratyczne, jak choćby „sztuczna inteligencja”.

Zastanawiałem się nawet, czy komukolwiek udało się wprowadzić do języka termin mniej płaski, mocniej grający na wyobraźni. Bardzo udanym według mnie neologizmem, który na szczęście się przyjął, jest słowo „cyberprzestrzeń” autorstwa Williama Gibsona[113], także pisarza science fiction. Wniosek z tego dla naukowców i inżynierów: wymyślajmy nasze rzeczy, ale nazywać je dajmy pisarzom!

Tadeusz Piotrowski: Nasza terminologia chemiczna została właśnie wymyślona: tlen, wodór, a teraz mamy przez to kłopoty, by zrozumieć teksty w innych językach.

Jan Miodek: Niektóre imiona zostały wymyślone, na przykład Grażyna Adama Mickiewicza, która przecież nie była żadną świętą. Pisarz sięgnął po litewski przymiotnik gražus, znaczący tyle co „piękny”, i wymyślił Grażynę, tak jak Słowacki – Kordiana, nawiązując do łacińskiego cordis, czyli odmienionego słowa „serce”. Wańkowicz z kolei ukuł słowo „chciejstwo”.

Maciej Eder: Ale trafiają się także tacy leksykografowie, którzy podobnie jak Lem, nie mieli szczęścia. Należy do nich Grzegorz Knapiusz[114], siedemnastowieczny leksykograf, który wymyślał setki przezabawnych, przewspaniałych terminów, choć we współczesnym użyciu ostały się chyba tylko słowa „nosorożec” i „sypialnia”.

Jan Miodek: Dziewiętnastowiecznym purystom językowym z kolei wadziło nawet słowo „uniwersytet”, ukuli więc udaną „wszechnicę”. Nie wyparła ona co prawda uniwersytetu, ale weszła w komunikacyjny obieg na stałe.

Małgorzata Szpakowska: Chcę powiedzieć o trzech rzeczach, choć każda dotyczy innego zagadnienia. Po pierwsze, sprawa stylizacji, której miernikiem było słowo „tedy”. Otóż u wybitnego polskiego pisarza – choć sam za pisarza mniej się uważał, będąc bardziej chyba jednak w innej profesji cenionym – Leszka Kołakowskiego[115] słówko „tedy” było nie jedynym, ale bardzo wyraźnym przejawem stylizacji. Kilka więc roczników polskich filozofów także używało tego archaizmu. (do Macieja Edera) Bardzo ciekawa byłaby analiza języka Kołakowskiego, podobna do tej, którą przeprowadził pan na leksyce Lema. Podejrzewam, że jej wyniki byłyby bardzo zbliżone.

Jan Miodek: Kołakowski uwielbiał także inwersje, szyk przestawny. Poświęciłem temu nawet cały szkic.

Maciej Eder: Zastanawiam się: czy to jest właśnie stylizacja?

Tadeusz Piotrowski: Myślę, że u Kołakowskiego to jednak jest stylizacja.

Małgorzata Szpakowska: U obydwu chyba była to stylizacja, czyli świadome operowanie językiem. Natomiast pan mówił o języku esejów Lema. Mam wrażenie, że są one dwojakiego rodzaju. Stylizacja, której on używa między innymi w Filozofii przypadku, jest dosyć nieznośna, choć funkcjonalna. Natomiast w tekstach poświęconych na przykład ewolucji są stylizacje świadome, wynikające z wyobrażenia o języku nauki. Gdzieś o tym wprost napisał. Nie jestem pewna, czy można Lema oskarżać o to, że czegoś do końca nie rozumiał. Niemniej te teksty są straszliwie wysilone i bardzo niezręcznie napisane.

Druga sprawa dotyczy moich badań. Swego czasu próbowałam odtworzyć wątek w historii filozofii polskiej, w którym usytuowaliby się pisarze, twórcy mający kłopot z połączeniem autonomicznego traktowania kultury z wyprowadzaniem kultury ze źródeł biologicznych. Pojawiły mi się wówczas trzy nazwiska pisarzy: Przybyszewski, Witkacy i Lem. Zestawienie owych nazwisk okazało się straszliwym kamieniem obrazy. Lem wykreślił mnie z Biblii rodzinnej. Bardzo więc się cieszę, że usłyszałam dzisiaj potwierdzenie, że związki Lema z Młodą Polską nie są tylko moim wymysłem.

Jerzy Jarzębski: Rzeczywiście eseje Lema są bardzo specyficznie pisane. Jest w nich z jednej strony materiał przykładów z życia, a te uwielbiał. Napisane są więc prozą, w której się wymykał ze stylu naukowego i zaczynał szaleć. Owszem, są bardzo zabawne, ale napisane potoczną polszczyzną. Widać to świetnie na przykład w Summa technologiae. Z drugiej strony bywało tak, że Lem pisał esej na przykład na zamówienie PAN. Ponieważ nie był profesjonalistą nauki, nie opanował więc profesjonalnego stylu. Wówczas stosował manierę, niesłychanie sztuczną momentami, a co za tym idzie – rzeczywiście odpychającą. Za przykład może tu posłużyć Etyka technologii i technologia etyki – bardzo mądry szkic, językowo niestety trochę za mądry[116].

Wydawałem nieco listów Lema, więc może nieco lepiej niż przeciętni czytelnicy się w nich orientuję. Nie jest więc tak, że ich styl jest spontaniczny. Bardzo ciekawe są listy Lema i Mrożka[117]. Obaj są bowiem mistrzami stylizacji. Choć zaczynają korespondencję – nazwijmy to – na neutralnym poziomie, w kolejne ich listy wkrada się szaleństwo. Wypróbowują możliwości języka, ścigają się w jego humorystycznej kreatywności. Ostatecznie sztuczność osiąga punkt najwyższy, stabilizuje się, a autorzy zjeżdżają na poziom normalniejszy, ponieważ nie da się w ten sposób prowadzić korespondencji.

Tadeusz Piotrowski: Dlatego właśnie wspominałem listy Lema do tłumacza. Mam wrażenie, że ponieważ adresat nie był rodzimym użytkownikiem języka, Lem był w tej korespondencji mniej sztuczny.

Jerzy Jarzębski: Zdecydowanie te listy są bardziej rzeczowe.

Tadeusz Piotrowski: Ale ich stylistyka także jest osobliwa.

Jerzy Jarzębski: Oczywiście, projektowanie języka przyszłości nie wchodzi tutaj w grę, ale Lem bawi się rozmaitymi stylizacjami archaicznymi. To, co się dzieje natomiast z językiem w Cyberiadzie czy Bajkach robotów, jest odbiciem tego, co się dzieje w świecie, który Lem wykreował. Tam jest skrzyżowanie średniowiecznej polityki, średniowiecznej organizacji społeczeństwa z nowoczesnymi środkami walki. Wydaje mi się, że gdyby ktoś chciał zaprojektować język przyszłości, musiałby popracować przy zjawiskach, które teraz obserwujemy, na przykład zaimek osobowy w formie słabej ustawiony w pozycji mocnej wypiera naturalny układ – to nieszczęsne „mi”.

Jan Miodek: Kiedyś dziecko mówiło: „Mi cukierka” i wyciągało rączki. Teraz nawet w autoryzowanych wywiadach z pisarzami: „Mi się zdaje…”, „Mi powiedziano…”, „Mi się wydaje…”. Taka epidemia.

Jerzy Jarzębski: Miałem ciekawe doświadczenie podczas redagowania edycji Lema, która jednak nie została ukończona przez wydawnictwo Interart. Redaktorka nieustannie próbowała wykreślać autorowi wyrazy, które uważała za niepoprawne. Mówiłem: „Jakżeż tak! Przecież to są galicyzmy”. Kłóciłem się z nią cały czas.

Małgorzata Szpakowska: Nie wiem, czy panowie językoznawcy się ze mną zgodzą, ale uważam, że Lem ma niesłychanie osobliwą interpunkcję. Stawia mniej więcej dwa razy więcej przecinków, niżby to było do czegokolwiek potrzebne. Może Jurek Jarzębski wie, czy Lem się kłócił o te przecinki z redaktorami, czy też nikt nie śmiał na to zwrócić uwagi.

Jerzy Jarzębski: Nie mogłem mieć podobnych obserwacji, ponieważ ze mną kontaktowała się zawsze redaktorka z wydawnictwa. Najprawdopodobniej to ona brała na siebie ewentualne gniewy. Dostawałem tekst już w formie ostatecznej.

Stanisław Bereś: Mogę służyć za świadka postronnego, a Wojciech Zemek zapewne będzie drugim. Przy wydaniu Rozmów z Lemem nie miałem prawie nic do gadania, bo mi oświadczono, że do druku idzie wersja zatwierdzona przez Lema, który – przypłacając to zdrowiem – poprawił moją wersję. A po nim nikt już chyba nic nie poprawiał, bo w liście do wydawnictwa napisał jasno: „Daję na ślepo zgodę na zmiany, ale chodzi mi o skreślenia […] zaimków i powiedziałbym – przetłumaczenie mowy potocznej na trochę bardziej jednak literacką”[118]. Znając życie, nie wyobrażam sobie, by ktokolwiek w WL-u posunął się choćby o pół kroku dalej. Kiedy wydawano Tako rzecze… Lem[119], nie było już żadnych dyskusji i wszystko było tak, jak chciał Mistrz. Ale kiedy kilkanaście lat później pan Zemek zaproponował, żeby wypuścić elektroniczne wydanie rozmów z Lemem, zasugerowałem, żeby je wreszcie zredagować po bożemu[120]. Nie mam dość odwagi, by opowiedzieć, jak wyglądał tekst po tej redakcji, więc powiem krótko: był cały pokreślony i pozmieniany. Ale ta praca się opłaciła, bo teraz dużo lepiej się go czyta.

Jan Miodek: Powiem tylko, że polskie zasady interpunkcyjne są wspaniałe, klarowne, oparte na kryterium składniowym oczywiście.

Maciej Eder: Ale składnia Lema też jest o tyle skomplikowana, o ile wymuszona…

Jan Miodek: …co daje tak zwaną interpunkcję pionową, czyli taką bardzo najeżoną przecinkami.

Głos z sali: Czytając Lema, odniosłem wrażenie, że nadużywał on neologizmów, szpikował nimi tekst, który stawał się miejscami niezrozumiały. Czy państwu nie zdarzały się jakieś nieprzyjemności podczas lektury jego dzieł?

Jan Miodek: Mnie nie.

Maciej Eder: Mogę powiedzieć tylko o jednym malutkim potknięciu, które zauważyłem w książce syna Lema, Tomasza. Autor Summa technologiae lubił popisywać się swoją znajomością łaciny, skądinąd zresztą niezłą, czasem jednak się mylił. Nie przytoczę w tej chwili z pamięci przykładu, ale zdarzyło mu się pomieszać przypadki. To są jednak drobiazgi.

Tadeusz Piotrowski: Nie przypominam sobie nieprzyjemności podczas lektury, choć przyznam, że stylistyka ciężkich utworów Lema bywała wyzwaniem. Będąc młodym człowiekiem, usiłowałem czytać słynną Summę technologiae, co było mordęgą, choć wydaje mi się, że świadomie zaplanowaną dla odbiorcy przez pisarza, zmuszającą bowiem do powolnego, uważnego czytania, uniemożliwiającą przebiegnięcie tekstu.

Stanisław Bereś: O skłonności Lema do szarżowania mówił wcześniej profesor Jerzy Bralczyk, któremu to przeszkadzało. W Wielkości urojonej można znaleźć między innymi neologizm „ździerlatka”. Czy to jest jeszcze apetyczne, czy już nie? A „sędziwka”? Cudnym za to tworem jest „wiśka”, czyli kolejka linowa[121]. Sądzę, że rzecz polega na pewnych przesunięciach, które jednym wydają się niestosowne, a innych po prostu bawią.

Jerzy Vetulani: Wtrącę tylko mały komentarz na temat języka, jakim Lem pisał o ewolucji. Jutro pewnie podczas swojego panelu powiem sporo o tym, co mówił o ewolucji – dla biologa jest to niesłychanie ciekawe. Niemniej rzeczywiście nie czyta się tego łatwo. Można jednak Lema usprawiedliwić faktem, że na tym poziomie absolutnie w tamtych latach przecierał szlaki w języku polskim. I o ile pisząc o matematyce czy o fizyce, mógł znaleźć oparcie w polskojęzycznej literaturze na odpowiednim poziomie, o tyle w swoich koncepcjach ewolucyjnych nie miał żadnych ojczystych wzorów, ponieważ polska biologia dopiero się podnosiła po klęsce łysenkowskiej[122]. Podobnie zresztą jak biologia rosyjska. W związku z tym praktycznie jedyne teksty, jakimi mógł dysponować, były anglojęzyczne, a ze wszystkich języków obcych, którymi się posługiwał, angielski chyba był dla niego najmniej wdzięczny. Stąd też pisząc o biologii, mógł się czuć znacznie mniej pewnie w warstwie językowej niż wtedy, kiedy pisał na przykład o matematyce czy fizyce.

Głos z sali: Jedno słowo wtrącenia w kwestii interpunkcji – zauważyłem, że Lem bardzo lubił używać średników. Chciałem też nawiązać do Bajek robotów, które moim zdaniem nie są lekturą dla dzieci. Czy dzieci są w stanie to przeczytać? Wydaje mi się, że jako dziesięciolatek nie sprostałbym czytaniu Bajek robotów. Zatem to jest książka dla dzieci czy dla dorosłych? Językowo oczywiście.

Tadeusz Piotrowski: Trzeba dzieci zapytać. Znam jedno, które czytało.

Jan Miodek: Jerzy Bralczyk przyznał, że czytał.

Maciej Eder: Moja jedenastoletnia córka tydzień temu miała właśnie jedną z Bajek robotów do przeczytania w szkole. I podołała.

Jan Miodek: Mój wnuczek jest nieco starszy, muszę mu kiedyś podsunąć…

Głos z sali: Chcę wrócić do tych archaizmów, o których mówił profesor Miodek, ponieważ są wciąż obecne w gwarach. Jestem dumny, że pochodzę ze Śląska, a w naszej codziennej mowie jest ich niemało.

Jan Miodek: Powołam się na profesora Jarzębskiego, który młodość spędził w Bytomiu… (sprostowanie, poza mikrofonem) Tylko półtora roku? A myślałem, że dłużej, czyli tylko tam urodzony. A tak bytomsko na nas patrzyłem!

Jerzy Jarzębski: Jestem warszawsko-krakowski.

Głos z sali: Mówiliśmy o lwowskim pochodzeniu Lema, o jego życiu w Krakowie. Czy są u niego obecne inne gwary języka polskiego? Czy czerpał z różnych dialektów?

Jan Miodek: Chyba tego nie robił. Ale czy pan wie, na jaki genialny zabieg zdecydował się Henryk Sienkiewicz w Krzyżakach? Sięgnął po najbardziej archaiczną polską gwarę podhalańską, należącą oczywiście do dialektu małopolskiego, i osiągnął efekt stylizacji na polszczyznę XIV–XV wieku. Nasycił leksykalnie Krzyżaków gwarą podhalańską i osiągnął cudowny efekt stylistyczny.

Najbardziej archaiczna jest na pewno gwara podhalańska i gwary dialektu śląskiego. Dlatego panu i mnie, jako ludziom wywodzącym się z Górnego Śląska, jest miło, że język naszego serca jest obecny u Lema i służy celom archaizującym. Świadomego nawiązywania do takiej czy innej gwary u Lema nie było, inaczej niż w wypadku Sienkiewicza, który zdecydował się na taki zabieg.

Tadeusz Piotrowski: Mowa Lema miała jednak cechy lwowskie, lekkie, ale miała. Dwa razy go słyszałem na uroczystościach nadawania doktoratów honoris causa[123] i było to wyraźnie słyszalne.

Jan Miodek: Tak, miał ten charakterystyczny zaśpiew…

Tadeusz Piotrowski: Galicyzmy są obecne w mojej mowie, choć sam tego nie dostrzegam. Żeby było ciekawiej, wydawało mi się, że nie ma galicyzmów u Lema, i dopiero gdy redaktorka warszawska chciała je usunąć z tekstu, zrozumiałem, że jednak są.

Maciej Eder: Jak pan profesor idzie pod prysznic, mówi, że pod tusz?

Tadeusz Piotrowski: Nie, pod prysznic.

Maciej Eder: W Krakowie do dziś się to słyszy, podobnie jak „tafelki”, a nie „kafelki”.

Stefan Świgoń: Proszę państwa, miałem okazję trzydzieści, czterdzieści lat temu uczestniczyć w przedpremierowym pokazie filmu opartego właśnie na twórczości Lema. Obraz roboczo nazywał się Test pilota Pirxa[124]. Podczas tego kongresu nie jest przewidziany do pokazania. Może warto by zwrócić na niego uwagę i spróbować go rozpowszechnić.

Jan Miodek: Niedawno rozwiązywałem krzyżówkę, w której pojawił się ten tytuł. Zatem w świadomości jakoś się ten obraz zapisał, natomiast co się z tym dzieje, nie wiem.

Jerzy Jarzębski: To jest film Marka Piestraka. Prawdę mówiąc, dość okropny. Jeszcze jedna uwaga, ciekawostka. Mój uczony przyjaciel Janek Zieliński[125] zrobił kiedyś analizę stylistyczną Obłoku Magellana, dowodząc, że to dzieło było pisane Rilkem[126], ponieważ Lem wtedy rozczytywał się w jego dziełach[127]. Dlatego właśnie stylistyka Obłoku Magellana jest perfumowana, dziwna.

Jan Miodek: Ten przykład pokazuje, że wszyscy w taki lub inny sposób jesteśmy dłużnikami twórców. Cudowny jest fakt, że na nasz idiolekt składają się wpływy różnych osób. A to, co pan profesor powiedział, jest bardzo ciekawe.

Stanisław Bereś: Potwierdzam, że Test pilota Pirxa jest kiepskim filmem. Oglądanie go na nowo byłoby torturą, wybraliśmy więc na pokaz po dzisiejszej debacie filmoznawczej inne obrazy: Solaris w obu wersjach – artystycznie i poznawczo ciekawych, a jednocześnie stanowiących dobry punkt wyjścia do dyskusji[128]. Nie widzieliśmy potrzeby wyciągania rzeczy, które budzą wątpliwości.

Ewa Sadowska: Pan profesor Miodek wspominał wcześniej o debrach. Opiekuję się mamą i ciotką, obie urodzone w 1925 roku. Pochodzą z Kresów, z wioski pod Lwowem, i wciąż sięgają pamięcią do dzieciństwa, a we wspomnieniach pojawiają się pagórki, pagóreczki i te debry.

Jan Miodek: Ale w konkretnym użyciu topograficznym?

Ewa Sadowska: Tak, topograficznym. Mówią: „Tam były pagóreczki, jakaś rzeczka i debry”. Jestem zmęczona wspomnieniami tych starszych kobiet, ponieważ słyszę je dzień w dzień, ale i tu mnie dopadły debry.

Jan Miodek: Lem używał tego słowa, ja też, tylko metaforycznie: „Nie mogłem tego znaleźć w debrach mojej biblioteki”.

Stanisław Bereś: Ostatnia wypowiedź: proszę pana Wojciecha Zemka.

Jan Miodek: Ty tu rządzisz, Stasiu – jesteś gospodarzem kongresu.

Wojciech Zemek: Chcę odpowiedzieć na pytania o relacje Lema ze słownikami, ponieważ były bardzo bliskie i namiętne. Rzeczywiście często z nich korzystał i nawet przygotowywał się w taki sposób, że wyszukiwał sobie listę słów. Natomiast co do stylu – te wszystkie kreseczki były tutaj takie jednoznaczne: szły w górę albo w dół (wskazując na wykresy na telebimie). Wydaje mi się, że gdyby oddzielić Cyberiadę i Bajki robotów jako utwory celowo przesterowane stylistycznie, wyszłaby chyba jednak sinusoida. Wczesny Lem – dość kwiecisty, z wpływami Rilkego, troszkę zmanierowany, późniejszy – z utworami z lat sześćdziesiątych, które jednak są ascetyczne – to złoty Lem, piszący Głos Pana, Solaris i Niezwyciężonego, w stylu mimo wszystko oszczędnym, jeśli weźmiemy pod uwagę zjawiska, które opisywał. Następnie odkrywamy już Lema bardziej barokowego… Byłbym więc ostrożny przy statystycznych pracach z Cyberiadą. Tam jest bowiem rzeczywiście bardzo nietypowa, ale celowa archaizacja, podobnie jak w Dziennikach gwiazdowych. W listach do Kandla Lem często tłumaczy mu, po jakie wzorce językowe powinien sięgać przy tłumaczeniu Cyberiady i Dzienników gwiazdowych. Tam nieustannie pojawiają się Sienkiewicz, Pasek, Tristan i Izolda.

Tadeusz Piotrowski: Rozumiem Lema, jestem specjalistą od słowników.

Jan Miodek: Bardzo, bardzo serdecznie państwu dziękuję. Serdecznie dziękuję moim kolegom, panu profesorowi Tadeuszowi Piotrowskiemu, doktorowi habilitowanemu Maciejowi Ederowi i szefowi kongresu, profesorowi Beresiowi, że nas tutaj zaprosił. Będę miał piękne wspomnienie z dzisiejszego dnia.

Debata IV

LEM
na małym i dużym ekranie

PANELIŚCI

Krzysztof Kornacki
Arkadiusz Lewicki
(moderator)
Krzysztof Loska
Tadeusz Lubelski

Krzysztof Kornacki (ur. 1970) – filmoznawca, doktor habilitowany w Katedrze Wiedzy o Filmie i Kulturze Audiowizualnej Instytutu Badań nad Kulturą Uniwersytetu Gdańskiego, specjalizuje się w historii kina polskiego, współzałożyciel i pierwszy prezes Dyskusyjnego Klubu Filmowego UG „Miłość Blondynki”, redaktor naczelny „Zeszytów Gdyńskiej Szkoły Filmowej SCRIPT”, autor książek Kino polskie wobec katolicyzmu 1945–1970 (2004) oraz „Popiół i diament” Andrzeja Wajdy (2011).

Arkadiusz Lewicki (ur. 1974) – filmoznawca i medioznawca, doktor habilitowany, dziekan Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Wrocławskiego, zajmuje się historią i teorią dzieła filmowego oraz jego funkcjonowaniem we współczesnej kulturze, redaktor czasopisma „Znaczenia”, autor książek: Sztuczne światy. Postmodernizm w filmie fabularnym (2007), Seks i Dziesiąta Muza. Erotyzm, relacje intymne i wzorce genderowe w kinie przedkodeksowym (1894–1934) (2011), Od House’a do Shreka. Seryjność w kulturze popularnej (2011).

Krzysztof Loska (ur. 1966) – filmoznawca, medioznawca, kulturoznawca, profesor zwyczajny w Instytucie Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, zajmuje się kulturą audiowizualną, postmodernizmem, literaturą współczesną i kinem gatunkowym, autor książek: Hitchcock – autor wśród gatunków (2002), Encyklopedia filmu science fiction (2004), Mistrzowie kina japońskiego (2015).

Tadeusz Lubelski (ur. 1949) – teoretyk i historyk filmu, krytyk filmowy, tłumacz, profesor zwyczajny w Instytucie Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiellońskiego, specjalizuje się w historii filmu polskiego oraz w historii kinematografii europejskiej, zwłaszcza kina francuskiego, autor książek: Nowa Fala. O pewnej przygodzie kina francuskiego (2000, wyd. 2 poszerz. i popr.: Nowa Fala 60 lat później, 2017), Wajda (2006), Historia niebyła kina PRL (2012), redaktor pierwszej polskiej tematycznej Encyklopedii kina (2003) oraz Historii kina polskiego (2009).

Arkadiusz Lewicki: Witam naszych gości: profesorów Krzysztofa Loskę i Tadeusza Lubelskiego, którzy są przedstawicielami Krakowa, oraz profesora Krzysztofa Kornackiego z Uniwersytetu Gdańskiego. Dzisiejsi paneliści opowiedzą nam o twórczości Lemowskiej przeniesionej na ekrany. Według regułki Hitchcocka dobry film powinien zacząć się od trzęsienia ziemi, a potem napięcie powinno rosnąć. Może zacznijmy więc od pytania, które zawiera dość dyskusyjną i mocną tezę. Dlaczego nie ma dobrych adaptacji filmów Lema?

Tadeusz Lubelski: Widzę, że nasz moderator przyjął opinię samego Lema, który także uważał, że nie ma żadnej przyzwoitej ekranizacji jego prozy. Na początek więc, żeby ostudzić cię, Arku, w tym pragnieniu trzęsienia ziemi, powiem, że nie jest tak źle. Na ogół normalny widz jest lepszego zdania o tych adaptacjach. Krzysztof Loska widział je chyba wszystkie, bo doliczył się szesnastu. Wśród około dziesięciu, które ja widziałem, jest jeden film, który uważam za wybitny: Szpital Przemienienia Edwarda Żebrowskiego[129]. Kolejny film bliski temu epitetowi, a w każdym razie bardzo dobry, to Solaris Andrieja Tarkowskiego[130]. Jest też kilka filmów tyleż odlotowych, co i zabawnych, jak na przykład Przekładaniec Andrzeja Wajdy z 1968 roku, będący, jak wiemy, jedyną adaptacją, którą Lem zaakceptował[131]. Choć pod koniec życia nie odrzucił także filmu Soderbergha[132]. A do tych, które uważam za godne obejrzenia i namysłu, należy również Kongres Ariego Folmana[133]. Mimo że jest on na ogół uznawany za porażkę. Z tych wybitnych czy przynajmniej wartościowych pięciu adaptacji trzy powstały za granicą: jeden film jest amerykański, drugi izraelsko-koprodukcyjny[134], a trzeci rosyjski. To bardzo dobry wynik.

Krzysztof Loska: Ja bym tu dodał jeszcze jedną informację, mającą dla nas znaczenie historyczne. Otóż niewymienione przez Tadeusza adaptacje też zasługują na uwagę, chociażby z powodu nagród, które dostawały, i z powodu żywego przyjęcia w czasach, kiedy powstały. Na przykład nieformalna czeska adaptacja prozy Lema pod tytułem Ikaria XB 1[135] dostała w 1963 lub 1964 roku główną nagrodę, czyli Złoty Asteroid, na najważniejszym festiwalu filmów fantastycznonaukowych w Trieście – chyba najstarszym z takich festiwali. Nie ma on oczywiście prestiżu festiwali w Cannes czy Wenecji, ale w swojej klasie przecież się liczy. Chociaż autorzy tego filmu nie dostali niestety zgody na posłużenie się nazwiskiem Stanisława Lema, to jednak bogata korespondencja i wizyty czeskich producentów w Krakowie na początku lat sześćdziesiątych świadczą o tym, że miała to być normalna adaptacja.

Były więc pośród tych niewymienionych filmów takie, które dostawały prestiżowe nagrody na festiwalach gatunkowych[136]. Niektóre źródła podają, że na wspomnianym festiwalu w Trieście główną nagrodę dostała także Milcząca gwiazda[137]. Nie mam jednak pewności, bo materiały festiwalowe tego nie potwierdzają. W każdym razie była tam wyświetlana i została dobrze przyjęta.

Generalnie rzecz biorąc, odbiór filmów powstałych na podstawie prozy Lema, nawet w tym najwcześniejszym okresie, jak sugerował Tadeusz, wcale nie był zły. Może nie są to najwybitniejsze dokonania, ale Ikaria XB 1, jak twierdzą niektórzy, wywarła wpływ na późniejsze kino science fiction. Na przykład na Obcego Ridleya Scotta, a więc na najbardziej klasyczne spośród dzieł ostatnich dziesięcioleci i jedno z najważniejszych w historii kina.

Krzysztof Kornacki: Podpisuję się pod tym, co panowie powiedzieliście. Rzeczywiście, kino Lema widziane przez Lema jest kinem podłego sortu. Tymczasem tak nie jest. Do listy adaptacji prozy Lemowskiej dodałbym jeszcze kilkanaście innych pozycji, choć w sumie naliczyłem ich ponad czterdzieści[138]. Oczywiście pod warunkiem, że uwzględnimy telewizyjne adaptacje spektakli teatralnych. Niektóre z nich są wierne i ciekawe, na przykład Śledztwo Waldemara Krzystka[139] z 1997 roku.

Skoro mówimy, że warto docenić te filmy w ich kontekście historycznym, a zatem z perspektywy czasów, w których powstawały i były ważne dla kina gatunkowego lub kina w ogóle, dodajmy jeszcze Złoty Asteroid z 1979 roku dla Testu pilota Pirxa[140], którego Lem zdecydowanie nie lubił, a którego ja nie oceniam krytycznie. Warto pamiętać, że był to pierwszy film kinowy z gatunku twardego science fiction, jaki powstał po Milczącej gwieździe, będącej zresztą koprodukcją z NRD. Piestrak podjął próbę, została ona nagrodzona na najważniejszym festiwalu science fiction i to się liczy. Podzielam pogląd, że kino Lema nie jest tak złe, jak mówił o nim sam autor.

Krzysztof Loska: Poza tym, przyznajcie, Test pilota Pirxa dobrze się oglądało. Widziałem go jako nastolatek. Moich znajomych może nie zachwycił, ale też nie wywołał w nich konsternacji. Owszem, dostrzegaliśmy słabość efektów specjalnych, zwłaszcza na tle kina zachodniego, ale proszę pamiętać, że my tego rozrywkowego kina zachodniego w latach siedemdziesiątych za wiele nie oglądaliśmy, więc kontekst był dość znikomy. Jeden, może dwa filmy zachodnie, które trafiały do nas z tego nurtu kina gatunkowego, plus Godzilla z Japonii. To w zasadzie było wszystko.

Krzysztof Kornacki: Test pilota Pirxa pechowo trafił na czas, kiedy prezentowane były Gwiezdne wojny, więc widz z nimi porównywał poziom technologiczny rodzimej produkcji. Z drugiej strony ten film lokował się gdzieś na filozoficznym pograniczu.

Tadeusz Lubelski: Stwierdziliśmy, że nie jest tak źle, że jest nawet całkiem dobrze, ale w tym, co powiedział na początku Arkadiusz Lewicki, jest jednak coś na rzeczy. Wynika to nie tylko z powszechnie znanej niechęci Stanisława Lema do adaptacji własnej prozy, bo opinia, że te filmy na ogół rozczarowują, nie wzięła się z niczego. Pewna ich liczba nie reprezentuje bowiem poziomu, jakiego można by oczekiwać.

Myśląc o tym, widzę dwa powody, które mogły na to wpłynąć. Chociaż opowiadano, że w latach sześćdziesiątych Disney rozważał zrealizowanie któregoś z opowiadań z Dzienników gwiazdowych, przebiegało to jednak w rytmie wschodnioeuropejskim, więc nie doszło do skutku. Jak pamiętamy, Astronautów, czyli swego debiutu w dziedzinie fantastyki, Lem się wstydził, bo była to powieść z nalotami socrealizmu. A co gorzej, jej adaptacja – wyreżyserowana przez Kurta Maetziga[141] – była niemiecko-polską koprodukcją (w większej części niemiecką), zrealizowaną w 1959 roku w NRD, więc z dobrodziejstwem inwentarza przejęła większość złych cech fałszywie rozumianego solidaryzmu naszych krajów. Tam pada na przykład pytanie do Rosjan na konferencji prasowej: „Dlaczego chcecie to robić sami? Przecież możemy zaprosić kolegów z innych krajów”. Takie lizusostwo musiało razić w momencie, kiedy film ukazał się na ekranach. Przez jakiś czas to opóźnienie powodowało pewien dyskomfort widza, oczekującego, że filmy będą szły za rozwojem Lema, który od Solaris i Powrotu z gwiazd był już innym Lemem.

Drugi powód, który rodzi nasze opory w odbiorze ekranizacji prozy Lema, wiąże się z tym, że dość wcześnie zyskała ona dodatkową wartość literacką związaną z jej eseizacją i teoretycznymi komentarzami, tworzącymi cudzysłów pisarza do fantastycznonaukowych fabuł. Już w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych pisarz zaczął się dystansować wobec konwencji prozy fantastycznonaukowej. Tymczasem wczesne filmy korzystały z tej konwencji bez cudzysłowu. Bardzo trudno było reżyserom znaleźć środki artystyczne, które dystans czy komentarz eseistyczny Lema oddawałyby w filmie.

(do Arkadiusza Lewickiego) Myślę, że to są przynajmniej dwa powody, dla których zacząłeś tak, jak zacząłeś.

Arkadiusz Lewicki: Mam wrażenie, że problem z filmami Lema (i stąd zhiperbolizowana teza, którą postawiłem na początku) wynika też po trosze z charakteru samej prozy autora Dzienników gwiazdowych. On był świetnym eseistą, być może genialnym filozofem. Natomiast mam pewne wątpliwości, czy w jego powieści rzeczywiście wpisana jest taka doza dramatyzmu i fabularności, jaka powinna się znaleźć w kinie fantastycznym, reprezentującym najczęściej model sztuki popularnej. Zapewne dlatego dzieła, które są bardziej wizualnymi esejami niż klasycznymi filmami fabularnymi, jak choćby Solaris Tarkowskiego, wydają się nam lepszymi adaptacjami Lemowskiej prozy. Reżyserzy w znakomitej większości nie potrafili sobie poradzić z brakiem wyraźnych punktów kulminacyjnych. Lem nie tworzył powieści z ładunkiem dramaturgicznym, który mógłby być wykorzystany na ekranie.

Krzysztof Loska: Ale wydaje mi się, że Lem był świadom, że taka konstrukcja dramaturgiczna jego dzieł nie jest dobra dla kina. Świadczy o tym fakt, że pisząc scenariusze, korzystał z pomocy Jana Józefa Szczepańskiego, który miał lepsze od niego wyczucie tego, co będzie się nadawało fabularnie do kina. Ale niestety akurat te filmy nieszczęśliwie nie powstały, aczkolwiek Lem wiązał z nimi spore nadzieje.

Wracając zaś do kwestii, którą poruszył Tadeusz, a zatem krytycznej oceny własnych adaptacji przez Stanisława Lema, myślę, że przyczyn było jeszcze przynajmniej kilka. Po pierwsze, wydaje mi się, że pisarz w ogóle nie lubił kina jako formy artystycznego wyrazu, choć może to już za dużo powiedziane. Jak pamiętam, kiedy miał wymienić filmy, które lubi, na ogół mówił tylko o Chaplinie i King Kongu. Czyli burleska i wczesne kino, nic poza tym. O kinie myślał raczej niechętnie. Ono interesowało go w niewielkim stopniu.

Poza tym prozaicy raczej nie lubią adaptacji swoich utworów. Bardzo rzadko zdarza się sytuacja, gdy mówią: „To była świetna adaptacja mojej książki”. Najczęściej – nawet jeśli ekranizacja była świetna – mówią, że sami zrobiliby ją znacznie lepiej. To są przykłady znane na gruncie kina stricte gatunkowego i rozrywkowego. Choćby Lśnienie Stanleya Kubricka, uznawane za dokonanie wybitne, a w gatunku grozy – za arcydzieło. Tymczasem Stephen King uważał, że ten film jest zły i że on zrobiłby go znacznie lepiej. Przygotował więc własną wersję, która rozczarowała widzów[142]. Nie zawsze twórca umie ocenić adaptację swojej książki. Najczęściej jest przywiązany do pewnej wizji, która jest mało filmowa.

Książki Lema potraktowane literalnie byłoby niełatwo przenieść na ekran. Trudno bowiem wyobrazić sobie Solaris w wersji, o jakiej marzył Lem, gdzie ocean odgrywa istotną rolę, a rozbudowana relacja Kelvina z lektur, która wypełnia duże partie pierwszej części utworu, jest przedstawiona w sposób atrakcyjny pod względem wizualnym. Widzowie mogliby wyjść z takiego filmu nieźle skonfundowani. Nie było zresztą tej naukowej kwerendy – czemu trudno się dziwić – ani w jednej, ani w drugiej adaptacji tej powieści. Solarystyka w zasadzie w nich nie istnieje, podczas gdy stanowi ona trzon warstwy epistemologicznej książki i odgrywa w niej (zwłaszcza w pierwszej części) ważną rolę. Słowo „solarystyka” pada może raz czy dwa w filmie Tarkowskiego, a czy w ogóle pada u Soderbergha, nawet nie pamiętam. To są znaczące przyczyny, dla których z tymi adaptacjami było tak, jak było – czyli niełatwo.

Krzysztof Kornacki: Podobnie jak profesor Loska, uważam, że Lema rzeczywiście nie można nazwać kimś, kto akceptował twórczą adaptację. To jest kategoria, którą wymyśliła i propagowała profesor Alicja Helman, mając na myśli kogoś, kto uznaje, że film jest zupełnie innym dziełem sztuki niż dzieło literackie, a zatem ma własne prawa oraz zasady, w związku z czym reżyser może dokonywać w pierwowzorze daleko idących korekt, może go nawet zburzyć, by stworzyć nowe dzieło. Tymczasem Lem był bardzo zaborczy, jeśli chodzi o swoją twórczość. Mówiąc kolokwialnie, trząsł się nad każdym zdaniem. Pojawia się więc pytanie, dlaczego zgadzał się na adaptacje filmowe swoich książek, jeśli nie przynosiły one takiego efektu artystycznego, jakiego by sobie życzył. Gdy się czyta jego wywiady i wypowiedzi na temat sztuki filmowej, widać literaturocentrycznego twórcę, który uważa, że adaptacji właściwie w ogóle nie powinno się robić. W jednym z wywiadów powiedział wprost: „Arcydzieł nie wolno pokazywać w kinie, bo to się nigdy nie udaje”.

Wydaje się, że Lem nie cenił sobie kina, bo w wywiadach czy wspomnieniach niewiele poświęcił mu miejsca. Znakomite teksty krytyczne o filmie to u niego rzadkość, więc przypomnę jego Felieton apologetyczny[143]. To świetna i precyzyjna recenzja Popiołu i diamentu Wajdy. Lem uznał ten film za arcydzieło, które przeżył głęboko. Wskazał również na potencjalne słabości, ale zaznaczył, że są one nieistotne, bo reżyserowi udało się znaleźć równoważące je rozwiązania aktorskie oraz wizualne. Zwrócił uwagę na nieprawdopodobieństwa fabularne, gdy na przykład Maciek Chełmicki, grany przez Zbyszka Cybulskiego, wielokrotnie spotyka się ze swoim przeznaczeniem, widząc przez przypadek kluczowe postacie albo natrafiając w kościele na zwłoki ludzi, których wcześniej zabił. W rękach innego artysty mogłoby to brzmieć fałszywie, w wykonaniu Wajdy, Cybulskiego oraz Wójcika zabrzmiało świetnie. Myślę, że gdyby Lem chciał poświęcić kinu więcej czasu jako krytyk felietonista, byłby w stanie dotrzeć do jego głębi. Ponieważ jednak nie zajmował się kinem, uznał je za sztukę mniej wartościową.

Na koniec dwa słowa o postawionej przez Arka tezie o niefilmowości utworów Lema. Potwierdza ją grupa książek Lema o charakterze bajkowym. To zwykłe satyryczno-groteskowe ciekawostki, w których nie mamy ani rozwiniętej psychologii postaci, ani dramaturgii. Z kolei powieści, które byłyby świetnym materiałem dla kina widowiskowego, opowiadającego pasjonujące historie, jest u niego niewiele. Można tu wymienić Solaris, Niezwyciężonego oraz Powrót z gwiazd. Cała reszta to historyjki filozoficzne, nadające się co najwyżej do telewizji.

Krzysztof Loska: Ale teksty groteskowe Lema też się nie sprawdzają. Niemiecka wersja Wyprawy profesora Tarantogi jest dziełem słabym[144]. Polska adaptacja w reżyserii Macieja Wojtyszki wypadła nieco lepiej[145]. Z kolei dwudziestodwuminutowy Profesor Zazul z 1962 roku to dosyć udane przedsięwzięcie, łączące poetykę groteski z horrorem[146]. Zrealizowano go w konwencji kina grozy z motywem szalonego naukowca. Akcja rozgrywa się w niesprzyjających warunkach pogodowych, bo trwa ulewa i uwięziony w domu bohater wpada w pułapkę, dostając się w ręce szaleńca. Struktura pętli podkreśla absurd sytuacji, co daje świetny efekt. To bliźniaczy film do nakręconego w tym samym czasie Przyjaciela, zrealizowanego przez tę samą parę reżyserską, z tymi samymi aktorami. To pozycja mniej znana, ale trzymająca poziom do dziś.

Arkadiusz Lewicki: W dalszym ciągu będę grał rolę adwokata diabła. Lem często był porównywany do Philipa Dicka[147], który miał o wiele większe szczęście do adaptacji filmowych. Może dlatego, że da się u niego znaleźć to, co dla kina stanowi prymitywną, lecz niezwykle istotną pożywkę. W książkach Lema natomiast prawie wcale nie ma seksu, nie ma krwi, nie ma też widowiskowych pościgów, które można by wykorzystać fabularnie.

Krzysztof Loska: Nie ma także zbyt wielu kobiet.

Arkadiusz Lewicki: Właśnie. Tylko w Odruchu warunkowym jest scena, w której Pirx klepie siostrę kolegi po pupie[148]. To jedyny „seks”, jaki pojawia się w jego przygodach. Oczywiście, że nie jest to rzecz najważniejsza, ale istotna, gdy mówimy o kinie gatunkowym. To potencjalny problem. Pewnie dlatego krótsze formy, bardziej eseistyczne niż fabularne, lepiej sprawdzają się jako adaptacje. Może więc trzeba odwrócić pytanie: Dlaczego tak różni reżyserzy sięgali po prozę Lema? Dlaczego podejmowali ten wysiłek? Poczynając od Wajdy, poprzez Tarkowskiego i Soderbergha, a na Piestraku kończąc…

Tadeusz Lubelski: Czuję potrzebę powrotu do Edwarda Żebrowskiego, od którego zacząłem. Jak wiadomo, Szpital Przemienienia to adaptacja wyjątkowej powieści Lema, o której monografiści mówili, że zawiera w zalążku całą przyszłą problematykę autora, choć utrzymana jest w zupełnie innej poetyce, bo to powieść realistyczna napisana po wojnie, w 1948 roku, ale wydana dopiero w 1955 roku, ukazująca wydarzenia z pierwszego roku wojny.

To ciekawy przypadek, także w nawiązaniu do tego, co mówił Krzysztof Kornacki. Wbrew pozorom i obiegowym opiniom właśnie ten film najbardziej rozwścieczał Lema, chociaż był ceniony w Polsce i uważano go za ważne osiągnięcie kreacyjnej odnogi kina moralnego niepokoju. Stanowi historyczne osiągnięcie jako dzieło powstałe pod koniec dekady Gierka, zabierające głos w bardzo ważnej sprawie. Niestety Lem zupełnie tego nie dostrzegał. Wśród wielu powodów swojego oburzenia, które podał Stanisławowi Beresiowi[149], a potem chętnie powtarzał, był jeden wart uwagi: mianowicie jeżeli wszyscy giną, łącznie z głównym bohaterem, to nie ma świadka. Kto zatem opowiada tę historię? Wprawdzie kino zna takie przypadki, jak na przykład Bulwar Zachodzącego Słońca, w którym obowiązki narratora przejmuje zmarły[150], niemniej uwaga pisarza była fachowa i świadoma. Pozostałe jego zarzuty dotyczyły historycznych niewiarygodności, braku wystarczająco autentycznego obrazu początku wojny w Polsce, stosunku hitlerowców do Polaków, umysłowo chorych i tak dalej. Na ten temat można długo dyskutować, ale moim zdaniem to głęboki i znakomity film.

Od lat ukazuje się u nas literatura historyczna, która opisuje, jak wyglądała zagłada chorych psychicznie w Polsce w czasie okupacji. Ponieważ zajmowałem się tym problemem, przestudiowałem książkę Tadeusza Nasierowskiego Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce o znamiennym podtytule Początek ludobójstwa. Udowadnia ona, że hitlerowcy przez pierwsze dwa sezony wojny, jeszcze przed rozpoczęciem Holokaustu, mordowali już na ziemiach polskich ludzi chorych psychicznie. Najpierw na północy, w województwie poznańskim, a potem na południu. W Generalnej Guberni odbywało się to dokładnie tak, jak pokazał to Żebrowski wraz ze swoim współscenarzystą Michałem Komarem oraz resztą ekipy. Najpierw pojawiał się uprzejmy oficer, który żądał, by pokazano mu papiery szpitala, i sprawdzał, czy szpital nadaje się na koszary, a po kilku dniach przyjeżdżał kilkudziesięcioosobowy oddział i brutalnie zabijał chorych wraz z pielęgniarzami. Lem co prawda argumentował, że w takich sytuacjach nie mordowano lekarzy, ale we Lwowie na Kulparkowie[151] większość z nich została zgładzona ze względu na swoje żydowskie pochodzenie.

W świetle tych lektur atak Lema na Szpital Przemienienia jest dla mnie niezrozumiały, bo – podobnie jak wcześniej książka – broni się on choćby jako wartościowa przypowieść. Broni się również w zestawieniu z powieścią, w której narrator opisuje upływ pór roku i miejsce akcji, choć pisarz wprowadził sztuczną toponimię. Film natomiast rozgrywa się w przestrzeni bliżej nieokreślonej i nie jest ulokowany w czasie, ale na przykład Kielce można zlokalizować. Podobno pod wpływem krzyków Bohdana Poręby[152], członka komisji kolaudacyjnej, w napisach początkowych filmu – dokładnie pod nazwiskiem Stanisława Lema – dodano napis „Początek akcji: wrzesień 1939”. Poręba zażądał tego, bo działacze partyjni bali się, że film będzie kojarzony z psychuszkami i współczesną Polską. Tu warto wyjaśnić, że akurat wtedy była u nas przygotowywana nowa ustawa psychiatryczna, mająca ułatwić represjonowanie opozycjonistów.

Można naturalnie zrozumieć, że pewne rzeczy w tym filmie denerwowały Lema, ale na obronę Żebrowskiego warto powiedzieć, że jest to nie tylko świetna przypowieść z aktualnymi treściami politycznymi, pokazująca, jak traktuje się ludzi chorych w instytucjach psychiatrycznych, ale także ważny dokument historii. Wiem, że nie mamy tu czasu, by mówić o nim więcej, ale chcę, by zaistniał on w naszej dyskusji jako dzieło ciągle się broniące, choć zrealizowane na podstawie pierwszej ważnej powieści Lema, którą sam pisarz zresztą lubił i cenił.

Krzysztof Kornacki: Nawiążę do tego, co powiedział profesor Lubelski, ponieważ miałem okazję czytać tekst kolaudacji, o której przed chwilą wspominał. Rzeczywiście, nie tylko Poręba, ale i większość kolaudantów podnosiła kwestię braku chronotopu, czyli jasnego określenia czasu i miejsca akcji. Byli więc adwokatami Stanisława Lema i transmiterami postawionych przez niego zarzutów. Mówiąc o Szpitalu Przemienienia Żebrowskiego, pisarz wszedł w buty historyka. I to historyka świadka, który to wszystko widział. Patrząc z tej perspektywy, utrzymywał, że fabularna strona filmu i ustawienie w nim postaci są niezgodne z realiami.

Można powiedzieć, że – jako autor uprawiający model fantastyki silnie okopany w nauce – Lem nie lubił bajdurzenia. Dlatego, przesadnie wrażliwy na punkcie swojej książki, narzekał, że Żebrowski dokonał szeregu uproszczeń. Nie będę ich wymieniał, ale rzeczywiście było ich sporo. Na to samo zwrócili uwagę kolaudanci, chociaż jednocześnie uznali, że film jest dziełem wybitnym.

Krzysztof Loska: W przypadku wczesnych adaptacji filmowych Lema działał efekt popularności jego prozy poza granicami Polski. Na początku – w niemieckim obszarze językowym, bo tam zaczęła się ona ukazywać najwcześniej. Mówiąc więc o jego ekranizacjach, należałoby chyba pójść tym właśnie tropem. Nie sądzę bowiem, żeby na przykład w wypadku Kurta Maetziga, reżysera Milczącej gwiazdy, zadziałała jakaś jego szczególna sympatia do powieści Lema. Była to raczej kalkulacja, że skoro jest to pisarz cieszący się dużym powodzeniem w naszym kręgu ustrojowym, a dość szybko także i poza nim, to warto wziąć go na warsztat. A zatem w tym wypadku mogła mieć znaczenie jego rosnąca pozycja.

Późniejszych reżyserów Lem intrygował już z innych powodów – ogólnie mówiąc, pozafantastycznych. Tak było na pewno z Tarkowskim, który fantastyką specjalnie się nie interesował i którego relacje z pisarzem wyglądały dość specyficznie, bo trudno było im dojść do porozumienia. Obaj zresztą szczegółowo to opisali: najpierw Lem w wywiadach i esejach, a później Tarkowski w swoich dziennikach. Opisał w nich dość obszernie sam proces powstawania Solaris oraz dyskusje, jakie toczył z Lemem na etapie przedprodukcyjnym, czyli w fazie powstawania scenariusza.

Jeżeli miałbym wskazać jeszcze jeden przykład dobrego filmu prezentującego ciekawe spojrzenie na twórczość Lema, wymieniłbym niekoniecznie przeze mnie lubianą ekranizację Maski braci Quay[153]. To intrygujący film krótkometrażowy, o którym nie było tu jeszcze mowy. Jego twórcy interesowali się literaturą polską już wcześniej, czego dowodzi ich adaptacja prozy Brunona Schulza pod tytułem Ulica Krokodyli[154], która zwróciła na nich uwagę świata, nie tylko zresztą filmowego. Był to początek ich kariery artystycznej, pokazujący, jaką drogą doszli do Lema. Ekranizacja Maski jest bardzo nietypowa, ale wiarygodnie wydobywa z tej prozy rzeczy odgrywające istotną rolę. Pojawiają się w niej między innymi postacie kobiece i element seksualny, których brak u Lema akcentował Arek. Bohaterką filmu jest bowiem kobieta, choć to może za dużo powiedziane, bo – podobnie jak Maria w Metropolis[155] – jest cyborgiem.

To temat wyjątkowo atrakcyjny i nośny. Jeśli dobrze pamiętam powieść Lema, to jej główna bohaterka jest zarazem pierwszoosobową narratorką. Podobnie jest w ekranizacji braci Quay, w której głosem Magdaleny Cieleckiej odtwarzane są fragmenty tekstu literackiego – zresztą bez przeinaczeń. Zostały one starannie wybrane i zilustrowane surrealistycznymi, niesamowitymi obrazami animacyjnymi, w których ci artyści celowali. Myślę, że oni odnaleźli w prozie Lema własny klimat dziwactw, niesamowitości, groteski, a także absurdu, który charakteryzuje ich twórczość.

Motyw cyborga, wyraźnie obecny u Lema, przewijał się często w adaptacjach jego prozy. Przecież Test pilota Pirxa też dotyczy cyborgów, czyli tzw. nieliniowców skończonych, których miał testować główny bohater podczas wyprawy, by sprawdzić, czy nadają się do lotów kosmicznych. A więc Maska ujawnia podobieństwa z Pirxem, choć mamy w niej do czynienia z kobietą w średniowiecznym entourage’u, gdzie pojawia się król zlecający jej dokonanie zabójstwa, co składa się na intrygującą fabułę. Bracia Quay nie nakręcili jednak fabularnego filmu science fiction o zabójczyni cyborgu à la Matrix, tylko alegorię, przypowieść polityczną. Pytanie zresztą jest otwarte: czym było to ich dzieło?

Krzysztof Kornacki: Skoro tropimy ślady erotyczne, warto przypomnieć rosyjską adaptację Przekładańca z 1989 roku, zrobioną przez telewizję petersburską. Sam Lem był nią zaskoczony, choć jej nie oglądał, bo dowiedział się, że główne skrzypce – jeśli można tak powiedzieć – grają w niej roznegliżowane kobiety. To przypadło na lata osiemdziesiąte, dziewięćdziesiąte, kiedy starano się zainteresować widza czymś nowym, nie tyle samą transplantologią, ile innym aspektem ciała lub cielesności. W tym wypadku – anatomią kobiecą. Przypominam to oczywiście tytułem żartu.

Natomiast à propos pytania, co przyciągało innych twórców filmowych do prozy Lema, odpowiedź wydaje mi się, proszę państwa, dość oczywista: przyciągała ich jej strona filozoficzna. Niekoniecznie widowiskowa.

Arkadiusz Lewicki: Ale kogo, Piestraka?

Krzysztof Kornacki: Piestraka także, bo kiedy Lem analizował Test pilota Pirxa, trafnie wskazywał, że największą jego słabością jest to, że reżyser nie był w stanie zdecydować się, czy chce zrobić wielkie widowisko filmowe, czy skromne dzieło intelektualne. Ta uwaga świadczy zresztą o tym, że – wbrew temu, co mówiliście wcześniej – Lem miał jakie takie wyczucie kina, a nie że zatrzymał się na etapie wczesnych burlesek. Bo to prawda przecież, że z Rozprawy można zrobić wielkie widowisko filmowe – thriller, który od początku do końca będzie trzymał w napięciu. Częściowo ten film miał czymś takim być, ale ze względu na braki dramaturgiczne całe jego napięcie spaliło na panewce. Piestrak mógł też zrobić z tego opowiadania, zgodnie zresztą z jego duchem, film jak najbardziej intelektualny, na temat wyższości człowieka nad maszyną i słabości jako jego siły. Natomiast zatrzymał się gdzieś pośrodku. Ale to znaczy, że przynajmniej miał takie ambicje.

Krzysztof Loska: Ale on – nawet estetycznie – chciał zrobić awangardowy film w duchu Alphaville Godarda[156]. Przypomnijcie sobie te ulice i autostrady, którymi jedzie Pirx…

Arkadiusz Lewicki: Kiedy dzisiaj ogląda się niektóre polskie filmy, zwłaszcza Pirxa, ma się wrażenie, że ich twórcy epatowali na siłę zachodniością. Spójrzmy na te jazdy drogimi samochodami, w sumie nieuzasadnione fabularnie, albo na bohaterów, którzy nie ściągają ciemnych okularów nawet w ciemnych pomieszczeniach… Dlaczego tak jest? Bo to bardzo „amerykańskie”.

Krzysztof Loska: Tak, albo te jazdy ruchomymi schodami na lotnisku w Paryżu… Fakt, w Polsce takich nie było. Piestraka rzeczywiście fascynował Zachód, co widać też w jego średniometrażowym Śledztwie, które nakręcił w Londynie, częściowo – jak wiemy – nielegalnie, rejestrując rzeczywistość z ukrytej kamery[157]. Później te nagrania zresztą wykorzystał, a ponieważ film trwa pięćdziesiąt parę minut, sytuuje się w pół drogi między krótkim metrażem a pełnometrażową fabułą.

Krzysztof Kornacki: Jeśli pozwolicie mi dokończyć wątek dotyczący filozoficznej sfery utworów Lema, to dodam, że tak naprawdę on miał szczęście, bo przyciągał twórców filmowych, którzy tworzą parabole filozoficzne. W wersji animowanej wymieniliśmy już z nazwiska braci Quay. W wersji fabularnej odnotowaliśmy już Tarkowskiego – najgłębiej myślącego twórcę filmowego. A do tego trzeba przecież wymienić Soderbergha, który na gruncie kina amerykańskiego jest zjawiskiem osobnym, bo nie jest dostarczycielem filmowego popcornu, ale kimś, kto w kinematografii starał się znaleźć swoje „myślące” miejsce. Mamy tu też Ariego Folmana, który zrobił wcześniej Walc z Baszirem, ale i w Kongresie starał się powiedzieć coś mądrego o współczesności, choć w dość „połamanej” – jeśli można tak to ująć – formule. Ale jednak rzecz jest generalnie poważna, bo dotyczy globalnego Hollywoodu i jego ekspansji.

Myślę, że patrząc z tej perspektywy, wolno nam stwierdzić, że Lem przyciągał tych, których miał przyciągnąć, czyli reżyserów o większych ambicjach, którym zależało na czymś więcej niż na samym widowisku filmowym. Jedno drugiemu oczywiście nie przeczy, bo wiemy przecież, że można zrobić widowisko filmowe z nawisem filozoficznym, czego przykładem jest Łowca androidów[158]. A jeśli jest tak, jak mówię, to znaczy, że z ekranizacjami Lema nie było aż tak źle.

Arkadiusz Lewicki: Wróćmy jeszcze do Andrzeja Wajdy. (do Tadeusza Lubelskiego) To pytanie na pewno powinno być skierowane do ciebie, Tadeuszu, jako specjalisty od jego twórczości: dlaczego Wajda zdecydował się na Przekładańca?

Tadeusz Lubelski: On miał, jak wiadomo, ucho do takich nowości, a zarazem do tego, na co czekała widownia, a w połowie lat sześćdziesiątych, po opublikowaniu Solaris[159], było już jasne, że Lem jest jednym z najwybitniejszych polskich pisarzy. Wajda w jakiś sposób wyczuł, że opowiadanie Czy pan istnieje, Mr Johns?, które ja przerabiałem w szkole jako lekturę, świetnie nadaje się na „inny” film, a do tego na średni metraż, czyli trzydzieści pięć minut. Potem chciał sfilmować jeszcze Kongres futurologiczny…

Ale ty pytasz o Przekładańca, który powstał w samym środku okresu zdjęciowego Wszystkiego na sprzedaż[160]. To był bardzo ciekawy okres twórczości Wajdy, wręcz złote lata jego działalności filmowej, teatralnej i życiowej, ponieważ „cierpiał” on wtedy na swego rodzaju nadpodaż aktywności. W tym szczęśliwym dla niego okresie, trwającym od Wszystkiego na sprzedaż do Człowieka z żelaza[161], wszystko mu się udawało. Podczas kręcenia Wszystkiego na sprzedaż był tak nabuzowany energią, że w środku zrobił sobie tydzień przerwy… i nakręcił Przekładańca. To bardzo oryginalny film, którego za bardzo nie kocham, ale nie dziwi mnie, że spodobał się Lemowi. Dlaczego? Bo dzięki niemu Wajda nie tylko zobaczył w świecie natury nowe zjawisko filozoficzno-antropologiczne, ale także zrozumiał, że tożsamość ludzka – choćby najdosłowniej rozumiana – wkrótce może okazać się niejednoznaczna, a nawet być podważana.

Wajda zrozumiał też, że może sobie pozwalać na ćwiczenia stylistyczne w dziedzinie pop-artu, a nawet zatrudnić do tego nowych współpracowników. Właśnie przy Przekładańcu zadebiutowała jako kierowniczka produkcji Barbara Pec-Ślesicka[162], co było dla niej trudne, bo w krótkim czasie musiała zgromadzić mnóstwo rekwizytów, zatrudnić aktorów i sprostać wielu nieprzewidywalnym sytuacjom. Potem współpracowali ze sobą przez długie lata. To był w ogóle okres uformowania się nowej ekipy Wajdy: w roli kostiumolożki pojawiła się Barbara Hoff[163], jako kompozytor powrócił Andrzej Markowski, z którym Wajda pracował już przy Pokoleniu[164]. Wszystko wtedy było dość eksperymentalne, co Wajdzie świetnie zrobiło. To był początek jego przemiany twórczej.

Wajda do końca życia bardzo dobrze wspominał Przekładańca. Pewnie dlatego, że kojarzył mu się ze zmianą języka, na jaką zdecydował się w okresie realizacji Wszystkiego na sprzedaż, z ryzykiem, które mu się opłaciło, i z nowym tempem pracy. Odtąd już stale był w gazie i robił po dwa, a nawet trzy filmy rocznie. Ale właśnie od tych dwóch produkcji datuje się jego kilkanaście lat tłustych. To nagłe przyspieszenie tempa nie było więc przypadkiem. Co prawda zdarzyło się nieszczęście, bo wkrótce potem zginął Kobiela[165]. Jego rola w Przekładańcu była tak efektowna, że każdemu widzowi wydawało się wtedy, że zaczyna się dla niego nowy okres twórczości, pełen wielkich ról komediowych. To był rzeczywiście mały, ale ekscytujący film.

Arkadiusz Lewicki: Czy Wajda wspominał gdzieś, dlaczego wybrał do sfilmowania właśnie to opowiadanie?

Tadeusz Lubelski: Właśnie ze względu na antropologiczno-filozoficzne konsekwencje transplantologii, które wówczas były jeszcze melodią przyszłości, ale on zawsze dobrze wyczuwał wagę takich rzeczy. To była wtedy ekscytująca nowość, podjęta – co też miało dla Wajdy znaczenie – przez polskiego pisarza, więc zasadził się na niego i wygrał.

Krzysztof Kornacki: Jeśli porównujemy tekst z adaptacją, czyli z Przekładańcem, z którego Lem był faktycznie zadowolony, trzeba zwrócić uwagę, że w Czy pan istnieje, Mr Johns? mamy do czynienia z cybernetycznym ciałem, natomiast w filmie – z transplantologią.

Krzysztof Loska: To opowiadanie zainteresowało również innych twórców, bo wcześniej, mniej więcej pod koniec lat pięćdziesiątych, powstała adaptacja teatralna pod tytułem Czy pan istnieje, Mr Johns?. Nie wiem, czy ona się zachowała, bo przypuszczam, że mogła istnieć tylko jako wersja live. Później, na początku lat siedemdziesiątych, chyba w 1973 roku, pojawiła się kolejna wersja teatralna, pod takim właśnie tytułem. Filmowy tytuł Przekładaniec już się nie pojawiał, natomiast wrócił oryginalny tytuł i pod nim funkcjonowały adaptacje teatralne w Teatrze Telewizji. Podkreślam, że to nie były spektakle sceniczne, tylko produkcje TVP. Dziwnym zrządzeniem losu to opowiadanie intrygowało wielu twórców teatralnych w Polsce.

Krzysztof Kornacki: Pojawił się też serial angielski, który odwoływał się do Przekładańca[166]. Jak widać, Czy pan istnieje, Mr Johns? krążył w sferze zainteresowań reżyserów.

Arkadiusz Lewicki: Chciałbym powrócić do pytania, które zrodziło się w podtekście początkowych wypowiedzi Krzysztofa Loski: jak adaptacje Lemowskie mają się do kina science fiction? Mam wrażenie, że młode pokolenie ma problem z ich oglądaniem, zwłaszcza z powodu używanych w nich środków stylistycznych. Czy te filmy, powstałe w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, odstają od ówczesnego kina SF? Czy były, jak nam się dziś często wydaje, niedobre formalnie?

Krzysztof Loska: Trudno powiedzieć, że one były niedobre. Na przykład Milcząca gwiazda została kupiona przez Amerykanów i była z powodzeniem pokazywana w Stanach w wersji lekko skróconej. Pewne sceny z niej wypadły (zwłaszcza początkowe), bo za bardzo skupiono się na samej wyprawie na Wenus i na pokazaniu planety wykreowanej za pomocą specyficznej scenografii, ale film odniósł jednak sukces. Proszę pamiętać, że w tamtych czasach…

Arkadiusz Lewicki: …był to, zdaje się, dziesiąty najlepiej sprzedający się polski film za granicą.

Krzysztof Loska: To właśnie chciałem powiedzieć: to był duży sukces, więc trudno dzisiaj mówić, że te filmy były tak strasznie niedobre. Amerykanie nie byli zainteresowani ich sprowadzeniem zza żelaznej kurtyny dlatego, że pochodziły właśnie stamtąd, a nasza dystrybucja mocno kulała. Tych filmów nie było zresztą zbyt dużo. Kiedy w latach dziewięćdziesiątych rozwijał się rynek DVD, Milcząca gwiazda pojawiła się na tym nośniku bardzo wcześnie w Stanach Zjednoczonych. To świadczy, że ekranizacji Lema nie postrzegano jako produkcji nieudanych. Zresztą Ikarię XB 1 Jindřicha Poláka, którą – jak wspomniałem – wyróżniono najważniejszą nagrodą na festiwalu w Trieście, też do dziś ogląda się, moim zdaniem, z przyjemnością.

Arkadiusz Lewicki: W Stanach wyświetlano ją pod zmienionym tytułem Voyage to the End of the Universe…

Krzysztof Loska: Kiedy John Baxter, amerykański historyk kina science fiction, opublikował w 1970 roku jedną z pierwszych historii tego gatunku, Science Fiction in the Cinema, wymienił Ikarię XB 1 jako jeden z pierwszych filmów fantastycznych, w którym pokazano rzeczy zwyczajne, wzięte z normalnego życia, co oznacza, że uczestnicy wyprawy kosmicznej jedzą, tańczą, ćwiczą i się kochają. A wiemy przecież, że takie elementy były w kinie SF lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych najczęściej eliminowane na rzecz „pomysłów”. Był to zatem kolejny bardzo pozytywny głos na temat tej czechosłowackiej adaptacji.

Wydaje mi się więc, że byłoby niezasłużone, gdybyśmy uznali ekranizacje Lema za produkcje całkowicie chybione. Dzisiaj oczywiście ogląda się je trochę inaczej, ale jeżeli przyjrzymy się amerykańskim filmom science fiction z lat pięćdziesiątych, to na palcach jednej ręki możemy wymienić takie, które z czystym sumieniem da się pokazać nieprzygotowanemu widzowi i powiedzieć: „Oto jest wybitne dzieło, możesz je oglądać bez irytacji”. Nawet Zakazana planeta, którą inspirował się Polák przy ekranizacji Ikarii XB 1, jest już dziś ramotą[167]. Kiedy realizował adaptację Obłoku Magellana, przejął z niej sporo scen, między innymi z robotem. Podobno Ridley Scott, oglądając Ikarię XB 1, zwracał baczną uwagę na scenę, w której załoga napotyka wrak statku kosmicznego ze zwłokami astronautów oraz ładunkiem nuklearnym. Ile w tym procent prawdy, nie wiemy, ale krytycy faktycznie zauważyli wpływ Ikarii XB 1 – zwłaszcza w partii dotyczącej spotkania opuszczonego statku kosmicznego – na Obcego Scotta.

Głos z sali: Tak było w książce, więc on prawdopodobnie inspirował się powieścią, a nie filmem.

Krzysztof Loska: Myśli pan o Scotcie, tak? Tak czy owak, nawet te wczesne adaptacje spełniły swoją rolę. Nie tylko w sensie pokazania światu, że istnieje taki fenomen jak Stanisław Lem, choć trzeba mieć świadomość, że produkcje krótkometrażowe nie były wtedy specjalnie dostępne. Nie wiem, w jakim stopniu Przekładaniec Wajdy zaistniał za granicą i jaka była jego popularność, bo – pomimo znanego nazwiska reżysera – film ten nie należał do łatwo dostępnych.

Tadeusz Lubelski: Ponieważ był to film krótkometrażowy, nie za bardzo nadawał się na festiwale czy do kin. Wyświetlano go raczej w charakterze ciekawostki.

Krzysztof Loska: Za to Test pilota Pirxa był pokazywany na Zachodzie, chociażby dzięki nagrodzie Złoty Asteroid oraz znanej obsadzie. Proszę pamiętać, że zagrał w nim odtwórca głównej roli w Stalkerze, Aleksandr Kajdanowski, który – nawiasem mówiąc – brał udział także w innych przedsięwzięciach Tarkowskiego[168]. Film Piestraka, powstały jako koprodukcja z Tallinnfilmem[169], nie był wcale dziełem drugorzędnym.

Tadeusz Lubelski: Chciałbym się włączyć do dyskusji i nawiązać do tego, o czym mówił Krzysztof. Wymienione przez nas filmy nie były złe w momencie swojego powstania, tylko po latach straciły charakter. Doszedłem do takiego wniosku, gdy przedwczoraj po długim czasie obejrzałem Milczącą gwiazdę.

Krzysztof Loska: Myślę, że zgodzimy się z tym, że jest to produkcja o kilka poziomów gorsza od Ikarii XB 1, którą po latach wciąż się dobrze ogląda. Była ona dobrze oceniana już w momencie premiery. Kilka lat temu – nie pamiętam dokładnie, czy to było dwa, czy trzy lata temu – na Zachodzie zorganizowano specjalne seanse w różnych ośrodkach filmowych, podczas których zaprezentowano jej wersję zrekonstruowaną, nagraną na nowych nośnikach. Ta ponowna premiera kinowa świadczy o randze filmu, ponieważ w taki sposób honoruje się tylko ważne dzieła. Mam wrażenie, że miała ona miejsce w 2013 roku.

Tadeusz Lubelski: Moja uwaga na temat Milczącej gwiazdy stanowi wątek poboczny w naszej dyskusji. W czasach kręcenia Kurt Maetzig był numerem jeden kinematografii NRD-owskiej, co mogło ułatwić mu zgodę na adaptację Lema. Swoją drogą, reżyser dożył stu jeden lat.

W tej chwili jednak chcę się skupić na Tarkowskim. Jak wiadomo, do ekranizacji Solaris zainspirowały go walory artystyczne książki. Nie znał jej zresztą w całości, bo w Związku Radzieckim pełny przekład wydano dopiero w połowie lat siedemdziesiątych. Tarkowski przeczytał fragment powieści w miesięczniku fantastycznonaukowym, podsuniętym mu przez Natalję Bondarczuk[170], którą – nawiasem mówiąc – kilka lat później obsadził jako odtwórczynię głównej roli w tym filmie. Mam wrażenie, że wiele zrobił dla jej kariery. Wydaje mi się, że koncepcja autorskiego filmu fantastycznego opartego na wybitnej prozie okazała się siłą Solaris i sprawiła, że film się nie zestarzał. Nie każdy musiał pokochać ten obraz, można nawet zrozumieć wściekłość, jaką poczuł Lem, kiedy go zobaczył, ale jednak wielu znawcom się spodobał. Nie przypadkiem przecież dostał nagrodę na festiwalu w Cannes[171]. Waga tego wyróżnienia bardzo umocniła pozycję Tarkowskiego w świecie kina. Solaris był jego trzecim filmem po Dziecku wojny i Andrieju Rublowie[172]. Jeśli przypadł komuś do gustu w momencie premiery, to cała jego siła pozostała do dziś.

Lem po obejrzeniu adaptacji Soderbergha skarżył się, że nie zobaczył w niej oceanu, tymczasem nie docenił, że u Tarkowskiego został on bardzo ładnie zainscenizowany za pomocą domowych środków, bez żadnych efektów komputerowych. Jego Solaris broni się więc jako film fantastycznonaukowy, ale przede wszystkim jako dzieło artysty, który nie przejmuje się konwencjami i snuje swoją opowieść o człowieczeństwie oraz o drugiej szansie, którą otrzymuje bohater. Te wątki pochodzą z powieści, więc można uznać ten film za klasyczne i twórcze odczytanie książki przez reżysera, który adaptuje z niej to, co wydaje mu się interesujące i co intryguje większość czytelników.

Przed paroma godzinami słuchaliśmy językoznawczych wywodów na temat utworów Lema. Zwróćmy uwagę, ile kapitalnych pomysłów Lem zawarł w Solaris! Ta powieść to jego pierwsza przymiarka do dzieła-biblioteki i do opowieści o nieistniejących książkach. Mam na myśli oczywiście solarystykę[173], czyli wszystkie wymyślone w tej powieści koncepcje, tytuły prac i ich autorów, a także dyskusje między specjalistami. Tych wątków nie ma w filmie, bo nie interesowały Tarkowskiego: wziął zatem z Solaris tę „połowę”, która była odpowiednia dla kina. Druga oczywiście też jest wspaniała, ale wyłącznie jako lektura. To piękne, że Tarkowski z powieści, która ma te dwie warstwy, bezbłędnie wybrał filmową.

Krzysztof Kornacki: Dorzucę dwa słowa o Solaris Tarkowskiego. Myślę, że on sięgnął w swoim filmie do pułapu tej powieści, ale o ile Lem położył nacisk na to, co zawsze było dla niego ważne, czyli na brak możliwości komunikacji z inną cywilizacją (z wiekiem jego pesymizm w tej sprawie rósł coraz bardziej), o tyle Tarkowski pozostał wierny sobie, kładąc silny akcent na element moralny, a zatem na kwestię odpowiedzialności moralnej za twory, które podsuwa badaczom Solaris. Są one bowiem ich cząstką. Jest to zatem dyskurs moralny z bardzo silnym zakorzenieniem, jak zawsze u tego reżysera, w tradycji rosyjskiej. Pamiętamy tę chatkę, która symbolizuje Rosję…

Tarkowski zrobił zatem swoje i osiągnął, moim zdaniem, poziom porównywalny do poziomu książki Lema. Otwarte pozostaje co najwyżej pytanie, czy byłby w stanie „sprzedać” w dziele filmowym te wszystkie wątki fabularne i problemy, które w niej występują. Wtedy musiałby nakręcić siedmio-, ośmiogodzinny film. Dlatego bronię jego ekranizacji.

A jeśli chodzi o Solaris Soderbergha, to przyznaję: Lem został tu sprowadzony do love story. Z nieuprawnionym zresztą dopowiedzeniem, co tak naprawdę było przyczyną śmierci Harey. To już było ewidentne psychologizowanie, co nie powinno było mieć miejsca.

Wszyscy czterej, jak widać, bronimy filmowych adaptacji Lema przed jego ekspansywną krytyką, choć zgadzamy się, że część z nich nie jest rewelacyjna albo dość dobra. Dlaczego więc bronimy? Bo jesteśmy przekonani, że dla historyków kina żadna z nich nie jest nudna i że każda prowokuje do dyskusji. Milcząca gwiazda to ciekawy przykład koprodukcji dwóch „bratnich” kinematografii z czasów, kiedy NRD tkwiła jeszcze w okowach stalinizmu, a w Polsce nastała już odwilż po 1956 roku, więc budowało to dwie różne perspektywy odbioru. Z jednej strony odchodzenia od jawnej propagandy, z drugiej zaś świadomości wpisania w ten film haseł propagandowych. To właśnie powodowało, że w Polsce był on zupełnie inaczej przyjmowany niż w NRD. U nas uważano go za propagandowy gniot, a w Niemczech warstwę ideologiczną uznawano za konieczność.

Dalej mamy na liście Ikarię XB 1, która – jak mówi profesor Loska – wpłynęła na licznych twórców kina fantastycznego, więc jest bez wątpienia filmem ważnym. Z kolei Solaris to przykład autorskiego kina filozoficznego, realizowanego w kontrze do widowiskowego modelu kina amerykańskiego. Wielu ekspertów traktuje ten film jako polemikę z Odyseją kosmiczną[174]. Wreszcie dochodzimy do Testu pilota Pirxa, który jest pierwszym polskim filmem reprezentującym hard science fiction. Niezależnie od oceny ostatecznego efektu warto sobie uświadomić, ile przeciwności musiał pokonać Piestrak, żeby go stworzyć.

Później musimy wymienić Solaris Soderbergha, który jest dziwnym tworem, bo jego producentem był sam James Cameron[175], autor największych ekranowych hitów, a w roli głównej ujrzeliśmy jedną z największych gwiazd światowego kina George’a Clooneya, który pokazał apetyczne pośladki, co wprowadziło element erotyczny. W efekcie wyszło z tego kosmiczne love story, które ma swoich zapalonych fanów. Listę liczących się ekranizacji twórczości Lema dopełnia Kongres Ariego Folmana, będący niezwykłą feerią wyobraźni, połączeniem filmu aktorskiego z animacją.

Krzysztof Loska: Zwróćmy uwagę na gwiazdy w rolach głównych, bo występują w nim przecież Harvey Keitel[176] i Robin Wright[177].

Krzysztof Kornacki: Spoglądając ze współczesnej perspektywy na filmy, które powstały na podstawie prozy Lema, można powiedzieć o nich to i owo krytycznie, na przykład że Solaris Tarkowskiego jest nudny, bo w opinii wielu młodych ludzi trwa zbyt długo. Jednak my jako historycy kina z całą pewnością możemy powiedzieć, że się tymi produkcjami nie nudzimy. Wręcz przeciwnie. O każdej z nich można napisać bardzo ciekawy, a zarazem długi artykuł.

Arkadiusz Lewicki: Zadajmy sobie jednak pytanie, czy te adaptacje nie bronią się tylko dlatego, że Solaris został wyreżyserowany najpierw przez Tarkowskiego, a potem przez Soderbergha, że Maska jest dziełem braci Quay, a Przekładaniec – Wajdy. Zastanówmy się, ile samego Lema jest w tych produkcjach. Czy paradoksalnie realizacje Piestraka i Krzystka (przypominam, że Śledztwo było adaptowane dwukrotnie)[178] nie są mu wierniejsze? Jak pamiętamy, zostały one oparte na materiale fabularnym, natomiast cała reszta reżyserów potraktowała Lema dosyć swobodnie. Czy nie jest więc tak, że jego utwory stały się dla nich tylko pretekstem? Bo rzadko te adaptacje, które uznajemy za lepsze, są odbiciem fabuł jego powieści.

Tadeusz Lubelski: Jeśli nawet tak jest, nie widzę w tym nic złego. Adaptacja filmowa nie jest bezpośrednim przekładem, tylko świadectwem lektury reżysera, impulsem do stworzenia wersji filmowej. Zachęcam więc, żebyśmy na chwilę pochylili się nad Kongresem – najświeższą ze znanych nam światowych ekranizacji Lema, która jednocześnie najbardziej spośród nich odchodzi od litery utworu. Nawiasem mówiąc, jest to właściwie dłuższe opowiadanie, ponieważ jednak wydano je z posłowiem Jerzego Jarzębskiego, jest traktowane jako powieść. Mówiąc uczciwie, Kongresu futurologicznego można nie rozpoznać w Kongresie Folmana, na który składają się siedemdziesięciominutowy film aktorski (zdjęcia Michała Englerta[179]) oraz animacje. Momentami ma on niewiele wspólnego z pierwowzorem. Opowiada o Hollywoodzie przyszłości, ponieważ jego akcja rozgrywa się w 2039 roku, co jest ciekawe, bo przemysłem kinematograficznym Lem w ogóle się nie interesował. Ijon Tichy[180] został w nim zastąpiony przez Robin Wright, czyli grającą samą siebie aktorkę. Częścią Kongresu jest także wspomniana już przeze mnie rozbuchana, fantastyczna animacja, wykonana zresztą tradycyjnymi środkami, a nie komputerowo, przez co realizacja filmu trwała aż siedem lat. W koprodukcji brało udział piętnaście krajów, ponieważ nadmiernie rozrośnięta sfera produkcyjna generowała koszty, a pieniędzy ciągle brakowało.

A jednak duch Lema został w tym filmie zachowany. Kto wie, czy nie ma go w nim więcej niż w obu pięknych adaptacjach Solaris, bo za słabo została w nich dotknięta sprawa dla Lema niezwykle istotna, którą można zawrzeć w pytaniu, czy fałszywe oczekiwania dotyczące naszego kontaktu z ewentualnymi mieszkańcami innych planet nie biorą się stąd, że nie umiemy wyjść poza własne ograniczenia. Przypomnijmy sobie to słynne zdanie, które pada w obu filmach: „Nie chcemy zdobywać kosmosu, chcemy tylko rozszerzyć Ziemię do jego granic”. Poza samym stwierdzeniem ta kwestia została właściwie nietknięta zarówno u Tarkowskiego, jak i u Soderbergha, a przecież dotyczy tego, co najpiękniejsze, czyli problematyki psychologicznej i duchowej.

Występuje ona natomiast w adaptacji Folmana, w której pada kluczowe pytanie: „Jak my sobie z tym wszystkim poradzimy?”. W 2039 roku żyje już bowiem na świecie kilkadziesiąt miliardów ludzi. Aktorska partia filmu świetnie oddaje grozę tego niesamowitego rozrostu. Wyjście na zewnątrz kongresu, do prawdziwego świata, jest równoznaczne z dołączeniem do rzeszy zmęczonych i nieszczęśliwych ludzi, z którymi rządy nie dają sobie rady, więc próbują ich okiełznać za pomocą środków halucynogennych lub przenieść do „sztucznych światów”. O takiej perspektywie traktują zarówno książka Lema, jak i film Folmana. Reżyser, zdradzając więc na pozór literę utworu, okazał się (spośród grona wymienionych tu adaptatorów) w gruncie rzeczy najwierniejszy jego problematyce. Zgodnie ze starą maksymą, którą Wajda powtórzył za innymi: „Żeby być wiernym autorowi, trzeba go zdradzić”.

Obraz Folmana został stworzony siedem lat po śmierci Lema, więc pisarz nie mógł go już zobaczyć, ale myślę, że by mu się podobał. Z podobnych względów jak film Wajdy. Obie adaptacje są szalone, ale dochowują wierności utworom i starają się udźwignąć ich problematykę.

Krzysztof Loska: Przychylam się do opinii profesora Lubelskiego, bo myślę, że w adaptacjach, o których mówiliśmy, wbrew pozorom jest dość dużo Lema. Jeżeli popatrzymy na ekranizacje utworów fantastycznonaukowych innych pisarzy, zobaczymy, że bywa znacznie gorzej. Na przykład krótkie, kilkustronicowe opowiadania Dicka zostały tak obudowane nową warstwą fabularną, że powstały z nich zupełnie inne dzieła. Nawet wspomniany Łowca androidów Ridleya Scotta w wielu fragmentach znacząco odbiega od powieści[181]. Pomijam tytuł, bo różnice są widoczne nawet w aspektach filozoficznych. Niedawna serialowa ekranizacja Człowieka z Wysokiego Zamku[182] też jest odległa od tego, co znajduje się w książce. Kilka warstw, nawet fabularnych, zostało wyeliminowanych i zastąpionych innymi wątkami, więc znacznie bardziej różni się od oryginału niż ekranizacje Lema, które co prawda pomijały pewne istotne elementy tekstów, ale nawet w przypadku Tarkowskiego nie były to zmiany poważne. W zasadzie nie ma ekranizacji, które przenosiłyby na taśmę filmową utwory w skali 1 : 1. Gdyby iść w tę stronę, należałoby kazać aktorom czytać na głos książki i dystrybuować je w postaci audiobooków.

W sumie więc uważam, że spuścizna literacka Lema jest nieźle reprezentowana na ekranach. W zależności od tego, jak do kwestii podchodzili reżyserzy, akcenty jego twórczości bywały różnie rozkładane, najczęściej w tworzeniu portretów psychologicznych bohaterów. Na przykład w Ikarii XB 1 Jindřicha Poláka interesowało głównie to, co dzieje się z pilotem, który przez kilka miesięcy leci do gwiazdozbioru Centaura, więc uwypuklił jego nerwicę czy paranoję, której staje się ofiarą. A zatem wyeksponował reakcje psychologiczne, na których zależało mu bardziej niż na konwencjonalnych gadżetach science fiction, które są oczywiście obecne w tle, bo w końcu jest to dzieło dla określonego typu odbiorcy, wiedzącego, czego się spodziewać. Natomiast Solaris (w obu wersjach) zaskakiwał, dlatego nie wszystkim się podobał.

Krzysztof Kornacki: Wydaje mi się, że jednym z najwierniejszych filmów-przekładów dzieł Lema jest Śledztwo.

Arkadiusz Lewicki: Ale w telewizyjnej wersji Marka Piestraka.

Krzysztof Kornacki: Fenomen tej produkcji polega na tym, że jest to utwór sensacyjno-kryminalny, ale z dużą dozą metafizyki. Stanisław Lem prawdopodobnie sądził, że ociera się o błąd konstrukcyjny, nie kończąc swojej książki w sposób konkluzywny i nie odpowiadając czytelnikom na pytanie, co kryje się za tajemniczymi przemieszczeniami zwłok oraz za ich zmartwychwstaniami.

Krzysztof Loska: A stąd z kolei pytanie, czy właśnie taki był jego zamysł. Bo może chciał po prostu wywrócić do góry nogami konwencję powieści kryminalnej? W utworach tego gatunku musi być motyw i trzeba wykryć sprawcę, a Lem dokładnie z tych elementów zrezygnował. Miał zatem świadomość tego, że gra z konwencją literacką. Być może napisał antykryminał.

Krzysztof Kornacki: Tak, to jest w jego dorobku – obok Szpitala Przemienienia – dzieło dość nietypowe, a mimo to często podejmowane przez scenarzystów jako materiał do scenariusza filmowego. Moim zdaniem dlatego, iż ta historia kończy się w sposób mocno metafizyczny i nie ma w niej scjentyzmu, który zawsze dominuje u tego pisarza. On oczywiście często poruszał temat Boga, eksploatując tematy demiurgów cybernetycznych i fantastycznych, mało jednak jest u niego problematyki religijnej i przemyśleń metafizycznych. Śledztwo natomiast do nich wręcz prowokuje. Oczywiście na przeciwnej szalce wagi spoczywa statystyka, ale jeśli ani ona, ani logika nie wyjaśniają, dlaczego martwi opuszczają kostnice, to musimy uwierzyć w pozaświaty. W irracjonalne, metafizyczne przyczyny ożywania trupów. Oczywiście w ten sposób realizuje się znany motyw opowieści grozy. Niemniej to ciekawe, że właśnie do tego utworu, o tak tajemniczej konkluzji, a w dodatku pozbawionego racjonalnej puenty, tak często powracają twórcy filmowi. Częściej niż sam autor, nietraktujący go przecież jako dzieła spełnionego.

Krzysztof Loska: Ekranizacja i adaptacja teatralna Śledztwa nie były – moim zdaniem – złe, zwłaszcza że miały dobre obsady aktorskie. W tym utworze naszą uwagę skupia nie tylko metafizyka, ale i determinizm, który wiąże inspektora Gregory’ego[183]. Dzięki temu łatwiej nam pogodzić się z tym, że celem dochodzenia, które prowadzi, nie musi być tylko motyw i wykrycie sprawcy. W tym wypadku nie to jest najistotniejsze, bo do problemu musi podejść od innej strony. Piestrak postawił jednak na inspektora, więc nie za bardzo wyszła mu postać doktora Scissa, matematyka statystyka zepchniętego za bardzo na drugi plan. U Krzystka był on wyraźniejszy, co wpłynęło korzystnie na jego adaptację.

Arkadiusz Lewicki: Piestrak postawił na ukazanie Londynu.

Krzysztof Loska: Sądzę, że relacja między racjonalnością a irracjonalnością w tym utworze została podkreślona szczególnie mocno. Później Lem napisał Katar, w którym równie tajemnicza zagadka została wyjaśniona w sposób stricte naukowy. Statystycznie.

Krzysztof Kornacki: Stanisław Lem chciał w tej powieści przekazać, że o żadnych duchach ani metafizyce nie może być mowy. To jest bardzo intrygujący utwór. Na jego podstawie powstał scenariusz, który napisał razem z Janem Józefem Szczepańskim[184], ale film nigdy nie został zrealizowany. Miał być realizowany w Niemczech.

Gdybym miał wskazać najlepsze dzieło Lema oraz jego adaptację, wybrałbym Śledztwo. Jednak nie Piestraka, lecz Waldemara Krzystka.

Arkadiusz Lewicki: Co oznacza, że Wrocław zagrał lepiej Londyn niż Londyn, a wrocławskie kapliczki świetnie imitowały londyńskie.

Wspominaliście panowie wcześniej o niezrealizowanych filmach na podstawie dzieł Stanisława Lema. Może przypomnijmy te projekty.

Krzysztof Loska: Na pewno należy tu wymienić Powrót z gwiazd, który na podstawie scenariusza Szczepańskiego i Lema miał nakręcić Aleksander Ford[185]. Już w początkach lat sześćdziesiątych planowana była realizacja Niezwyciężonego, ale pomysł przechodził z rąk do rąk, więc – jak zwykle w takich wypadkach – wygasł. To jest zresztą dość powszechny problem w kinematografii. Ile czasu czekamy na przykład na adaptację Ubika[186]? Od ilu dekad kolejni reżyserzy mierzą się z zamiarem przeniesienia go na ekran… To samo dotyczy Neuromancera Williama Gibsona[187]. Niestety reżyserzy padają na kolejnych etapach realizacji i ponoszą klęski. To, że te filmy nie powstały, nie jest zresztą niczym dziwnym, bo liczba projektów niezrealizowanych jest ogromna, o czym najlepiej wie profesor Lubelski, piszący o tym opasłą i ciekawą książkę. To może być pouczająca praca, o ile jest do niej wystarczająco bogaty materiał. Nie zawsze bowiem o takich produkcjach da się coś napisać, zwłaszcza gdy nie miały scenariuszy. Wtedy może być problem. W wypadku Powrotu z gwiazd takie materiały istnieją, zwłaszcza scenariusz. Ponieważ powstaje doktorat o Aleksandrze Fordzie, warto byłoby dodać fragment o tym nienakręconym filmie.

Krzysztof Kornacki: Niech autor doktoratu o Fordzie od razu zrobi adaptację tego scenariusza. To oczywiście żart…

Krzysztof Loska: O tej zaniechanej adaptacji Powrotu z gwiazd nie pisano za wiele. Trzeba odkopać jego scenariusz, napisany przez Szczepańskiego, o ile nie zaginął. Mam nadzieję, że w PRL-u przechowywano takie materiały.

Tadeusz Lubelski: Jest w Bibliotece Narodowej.

Krzysztof Kornacki: Z Andrzejem Wajdą łączono Pamiętnik znaleziony w wannie…

Tadeusz Lubelski: Wajda miał nakręcić go ze Szczepańskim, ale po Arim Folmanie nikt się do niego długo nie zabierze, bo jego adaptacja była dość sugestywna.

Ponieważ dotąd o tym nie mówiliśmy, chciałbym dodać, że w związku z postępem technologicznym bardzo zmienia się proces przenoszenia dzieł literackich na ekran. Ujawniają się na przykład nowe możliwości twórcze związane z esejem filmowym. Zwłaszcza takim, który stosuje narrację w pierwszej osobie. Dwa miesiące temu obejrzałem film produkcji amerykańskiej pod tytułem Serce psa Laurie Anderson[188]. Ten esej (nie wiem, czy wolno mi o nim powiedzieć: autobiograficzny, choć autorka wypowiada się w nim z offu w pierwszej osobie) opowiada właściwie o wszystkim. O życiu, o filmowaniu świata… Wraz z takimi poetykami pojawiają się też nowe możliwości adaptowania twórczości Lema. Ale tego „innego” Lema – Lema „do czytania”, eseistycznego. Nie chodzi mi jednak o jego słynne traktaty technologiczne lub o utwory w stylu Cyberiady. Myślę raczej o Wysokim Zamku – mojej ulubionej książce Lema. Już dziś potrafię sobie wyobrazić jej adaptację.

Arkadiusz Lewicki: A kto miałby go wyreżyserować?

Tadeusz Lubelski: Trudno powiedzieć, pewnie kobieta. Może Małgorzata Szumowska[189]? W każdym razie ktoś, kto wyczuwa Kraków, Lwów i smak chałwy. À propos, pozwolę sobie na osobisty akcent. Dwa razy zdarzyło mi się być na słynnych imieninach Jana Błońskiego[190], na których stałym gościem był jego sąsiad i przyjaciel Stanisław Lem. Gdy poprosiło się go, by zaśpiewał jakąś lwowską piosenkę, to pomimo iż zupełnie nie nadawał się do tego wokalnie, z miejsca intonował: „A gdybym się jeszcze urodzić raz miał”[191]. Mógł tak śpiewać bez końca. Gdzieś muszą być materiały rejestrujące te jego występy.

Idąc tropem eseju filmowego, takiego jak wspomniane Serce psa, można wiele ciekawych rzeczy wprowadzić do filmu. Nawet w tej chwili umiem sobie wyobrazić film biograficzny o Lemie, nakręcony przez jakiegoś filmowego biografa-eseistę. Pisarzowi sprawiłoby to pewnie większą przyjemność niż adaptacja Powrotu z gwiazd, wykonana przez jakiegoś następcę Aleksandra Forda.

Arkadiusz Lewicki: Macie panowie jeszcze jakieś pomysły na kolejne ekranizacje powieści lub opowiadania Lema? Kto mógłby je zrealizować?

Krzysztof Kornacki: A może jednak coś z Cyberiady lub Bajek robotów? Ciekawy efekt mogłoby dać na przykład cofnięcie się do pozorowanego średniowiecza. Gdy wspominam nowo powstałe seriale, takie jak Westworld[192] lub inne produkcje amerykańskie, sądzę, że mógłby się znaleźć ktoś dostatecznie sprawny, by połączyć taką konwencję średniowiecza z technologią. Podobnie jak robił to steampunk – popularny swego czasu w kinie science fiction. Możliwe, że odpowiednią osobą byłby Tim Burton[193].

Krzysztof Loska: Nie sądzę, by Stanisław Lem był zadowolony z realizacji tego reżysera.

Krzysztof Kornacki: Zakładam, że nie byłby zadowolony z żadnego przekładu filmowego swojej prozy, gdyż rzadko kiedy reagował inaczej. Osobiście chciałbym zobaczyć mocny film science fiction oparty na motywach Niezwyciężonego. To wartościowy scenariusz, więc może wreszcie kiedyś amerykański przemysł filmowy – który tak skrzętnie zgarnia każdy dobry pomysł na film i skupuje opcje – wróci do niego.

Krzysztof Loska: Wolałbym już nie oglądać nowych produkcji amerykańskich science fiction. W ostatnim czasie rzadko co im się udaje.

Krzysztof Kornacki: Nie przesadzajmy. To, co zrobił Christopher Nolan[194], jest połączeniem kina autorskiego oraz blockbusterowego[195] – by wymienić choćby jego Interstellar[196] czy Prometeusza Ridleya Scotta[197]. Chciałbym zobaczyć coś podobnego, zrealizowanego na podstawie twórczości Lema. Niekoniecznie jednak zwykłą, banalną produkcję, ale coś bardziej pomysłowego.

Krzysztof Loska: Ja natomiast czekam na kolejny film braci Quay inspirowany prozą Lema. Nie myślę jednak o realizacjach kinowych, lecz o kilkunastominutowych eseistycznych adaptacjach tekstów, o jakich dzisiaj jeszcze nie mówiliśmy. Taką wersję ma na przykład Golem XIV. Trudno nazwać go jednak filmem, bo jest to ciąg obrazów generowanych komputerowo, opatrzonych tekstem. Przykłady można zobaczyć na serwisie YouTube.

Kto wie, może warto byłoby pójść w stronę niefabularną i dotknąć tej problematyki, która dla Lema była ważniejsza niż warstwa fabularna? Ale nie chodzi mi wcale o wielkie widowisko w stylu Gry o tron. Nie wiem, czy w ogóle proza Lema byłaby najlepszym materiałem na taką produkcję. Niech już lepiej Amerykanie nakręcą Wiedźmina Sapkowskiego, do którego się na serio przymierzają[198]. Myślę, że będzie lepszym materiałem na serial niż Cyberiada i Bajki robotów.

Arkadiusz Lewicki: Pewnie byłbyś bardziej zadowolony…

Krzysztof Loska: No tak! Ale gdybym miał roztoczyć własną wizję, poszedłbym raczej w stronę rzeczy jeszcze nietkniętych. Nie w stronę wielkiej space opery, jaką mógłby być Niezwyciężony, ale w stronę kameralnego eksperymentu. Adresowanego nie do miłośników science ficton, tylko do fanów kina niezależnego. Nie myślę zatem o produkcjach na festiwale w Cannes czy Wenecji, ale na jakieś inne, mniej prestiżowe. Oczywiście to tylko moje gdybanie, które nie będzie miało żadnego przełożenia na rzeczywistość.

Głos z sali: Z tego, co wiem, realizowany jest teraz Głos Pana[199].

Krzysztof Loska: To kolejna powieść Lema, która nie ma charakteru fabularnego w pełnym wymiarze tego słowa. Nie sposób z niej zrobić kina widowiskowo-rozrywkowego.

Krzysztof Kornacki: Dyskutujemy tutaj o Lemie na dużym i małym ekranie, pamiętajmy też jednak o ekranie komputerowym. Każdy, kto szuka materiałów biograficznych na temat Lema i wpisze hasło „Lem” w YouTube, znajdzie tam naprawdę znakomite wypowiedzi pisarza, bo nikt nie jest lepszy od Stanisława Lema niż on sam. Są tam znakomite kąski filmowe, na przykład rozmowa z Grzegorzem Braunem sprzed kilkunastu lat. Kim jest Braun, nie muszę nikomu przypominać, kim jest Lem, też nie. W każdym razie warto tam zaglądać. Ja zajrzałem i to była naprawdę intrygująca przygoda: brnąć intelektualnie (w dobrym tego słowa znaczeniu) przez kilka godzin w myślach Stanisława Lema.

Arkadiusz Lewicki: Myślę, że najwyższy czas oddać głos widowni.

Jerzy Jarzębski: Z dużym zainteresowaniem wysłuchałem tego, co panowie mówili. Jak widać, mamy kłopot z ewaluacją ekranizacji prozy Lema. Możemy jednak powiedzieć następująco: jak na poziom filmów science fiction sprzed kilkudziesięciu lat i jak na ówczesne możliwości tego gatunku nie były one złe. Ale tu jednocześnie chodzi też o to, że borykamy się z tym, że niezwykle trudno jest porównać dzieło literackie z dziełem filmowym. Na szczęście istnieje coś takiego jak ogólny poziom, co pozwala nam do pewnego stopnia oceniać ich wartość. Oczywiście nie jest prawdą, że adaptator musi się trzymać wiernie dzieła literackiego, bo przecież może zrobić znacznie różniący się od pierwowzoru film, byle był on na podobnym poziomie komplikacji, a całość trzymała się kupy jak duży tort.

Z Solaris Tarkowskiego mamy rzeczywiście kłopot, bo to jest dobry film, który problematyki powieści nie fałszuje ani nie banalizuje. (reflektując się) Choć trochę przekłamań i banału tu jednak jest… Dla mnie wyznacznikiem tego, jak reżyser potraktował Lema, jest to, co zrobił z raportem Bertona[200], który jest wianem, jakie Kelvin otrzymał na Solaris od nieżyjącego już w chwili jego przybycia na stację Gibariana. U Tarkowskiego nie ma tajemnicy raportu ani gorączkowego szukania wyjaśnień w bibliotece. Nie ma więc tego, co w powieści buduje ogromne napięcie pod wpływem pytań, które stawia sobie Kelvin. Tarkowski wszystko opowiedział już na początku, więc później mamy tylko dramat rodzinny, bo tak naprawdę interesowały go jedynie relacje pomiędzy ludźmi. Natomiast oryginalność Solaris Lema polega na tym, że głównym problemem są nieudane próby porozumienia się z oceanem, a historia miłosna z udziałem Harey ma charakter właściwie pretekstowy. W ten sposób, to znaczy odgrywając dosyć skomplikowaną w dziedzinie uczuć historię swego związku z dziewczyną (a potem komunikując emocje, które przeżywał, wspominając ojca i swego profesora), Kelvin opisuje oceanowi swoje człowieczeństwo. Bo istotą człowieczeństwa jest komunikowanie – czy to w relacjach między jednostkami, czy to w naukowych badaniach. Stąd cała dynamika historii miłosnych i w ogóle międzyludzkich, stąd kumulacja i rozwój nauki, i mnóstwo jeszcze innych zjawisk. Więc z kosmitami człowiek też uparcie chciałby się komunikować, choć jeszcze nie wie, co znaczy być obserwowanym – i to przez Obcość, która widzi na wskroś, ale nie rozumie i nie zna wstydu ani litości. Bo ocean zna tylko liczbę pojedynczą i próbuje pojąć, o co tamtym, rozgadanym bez miary członkom gromady chodzi. I cóż stąd wynika – że my się tu przejmujemy cierpieniami Krisa i Harey, a dla oceanu to jest czymś w rodzaju czytanki w obcym języku, który próbuje opanować i nawet wybełkotać w nim na próbę parę słów, nawet jeśli nie całkiem wie, co mówi. Jeżeli tego nie rozumiemy, problematyka Solaris z miejsca zjeżdża w banał, jak u Soderbergha. I w tym momencie widzę problem, bo jeżeli oglądam adaptację dzieła, to chciałbym, żeby była na podobnym poziomie problemowej komplikacji, a przynajmniej żeby próbując pokazać Lemowy świat paradoksalny, widziany jednocześnie na dwa niemożliwe do uzgodnienia sposoby, nie próbowała nam wmawiać, że to stereotypowa historia o „trudnej miłości”.

Całkowicie zgadzam się z Tadeuszem Lubelskim, który za najlepszą adaptację uważa film Folmana. Oczywiście niezły jest też Przekładaniec Wajdy, w którym brawurowo zagrał Kobiela, ale to w gruncie rzeczy mało skomplikowany film z wyraźną tezą. Nie ma w nim żadnych specjalnych finezji. Natomiast Folman zrobił film wielowarstwowy i ciekawie pomyślany. Kongres futurologiczny Lema wyraża niepokój, że problemem ludzkości będzie bieda i potworne przeludnienie, więc nie będzie już możliwości utrzymania życia na tym poziomie co wcześniej, w związku z czym trzeba będzie „zasłonić” te trudności za pomocą sztucznego świata fałszywego luksusu i obfitości. Folman rozumował następująco: problemem przyszłej ludzkości będzie rozbrat z rzeczywistością, bo sfera rozrywki rozrośnie się do tego stopnia, że w końcu całkowicie zakryje świat prawdziwy i jego rzeczywiste problemy. Ten deficyt prawdziwej rzeczywistości wydaje się z początku najistotniejszym kłopotem u obydwu twórców, inaczej tylko definiują oni odpowiedzialne za to instancje. Ale jest u Folmana jeszcze jedno piętro tego procesu – rozrost sfery fałszywych, sformatowanych uczuć, produkowanych przez nowe media, który naprawdę rujnuje międzyludzkie związki, bo pozwala się ukryć w sztucznej, cudzej osobowości, podczas gdy ta własna rozpuszcza się w bezliku dowolnie zmienianych masek.

Jest przy tym ciekawe, jaki użytek Folman robi z obcego Lemowi, ale obowiązkowego w amerykańskim filmie sensacyjno-katastroficznym wątku rodzinnego, z tego stereotypu, który dzielnemu ojcu każe, gdy na przykład wybucha wulkan, ratować swoją żonę i dwoje dzieci, a często również gromadkę innych osób. Reżyser więc naturalnie problem rodzinny też do swego filmu włożył (bo to rodzinne obowiązki każą bohaterce zaprzedać się wszechwładnemu Miramaxowi), ale rozegrał fabułę inaczej, bo choroba syna bohaterki to fakt nieredukowalny, domagający się od początku zerwania zasłony sztuczności owijającej świat; także tej, na której wyświetla się sztampowe fabuły. Więc fakt, że gra u Folmana prawdziwa aktorka, która zbuntowała się przeciw Hollywoodowi, też jest intrygujący. Jednym słowem, to nie jest film, który można skwitować kilkoma uprzejmymi słowami. Nawet mówiąc o nim w tej chwili, muszę się dobrze nad każdym zdaniem zastanawiać, by czegoś nie uprościć. Chodzi więc o to, żeby adaptacje uzyskiwały poziom oryginałów, a nie żeby były wierne.

Tadeusz Lubelski: Pozwólcie panowie, że do tego, co powiedział Jerzy Jarzębski, dorzucę ad vocem krótki akapit. W filmie Folmana znajduje się scena zjazdu w hotelu, świetnie odzwierciedlająca ideę autorską, w oryginalny sposób łącząca film aktorski z animacją, w której dzieje się tak dużo, że trudno nam wszystko uchwycić, a narysowaną bohaterkę otaczają liczne fikcyjne postaci w niezwykłych strojach, na przykład Picasso, Frida[201], znani aktorzy filmowi, jakaś księżniczka hinduska… i nagle następuje trach! Ona zażywa tabletkę i niby nadal jesteśmy w tym samym miejscu, ale ono jest już rzeczywiste. Zamiast efektownych, kolorowych postaci widzimy tłum prawdziwych ludzi – brudnych, nieszczęśliwych, zmierzających nie wiadomo dokąd. To są ci sami ludzie, ale należą już do świata realnego. Wcześniej natomiast byli „życzeniowi”, po psychotropach. Tak wygląda antyutopia połowy XXI wieku.

Krzysztof Kornacki: Ideowo nawiązuje to do Matrixa. Swojego czasu redaktor Parowski zastanawiał się w ciekawym tekście, ile jest Lema w filmach, które nie odwołują się do jego tekstów. W tym sensie Kongres ewidentnie antycypował to, co później zobaczyliśmy w Matriksie: ludzi żyjących w krainie iluzji. Nie ma wątpliwości, że bracia Wachowscy, a właściwie może trzeba powiedzieć, siostry Wachowskie[202], bez wątpienia czerpali (lub czerpały) z Lema. Oni sami się zresztą przyznali, że właśnie od niego biegła inspiracja myślowa. Tu więc podkreślam wagę pytania: ile Lema jest rozsianego w filmach, które nie są ekranizacjami jego prozy?

(do Arkadiusza Lewickiego) Jeśli pozwolisz, Arkadiuszu, chciałbym jednym zdaniem odnieść się do tego, co powiedział profesor Jarzębski. Moim zdaniem Kongres Folmana, mówiłem zresztą o tym wcześniej, jest pamfletem na Hollywood, co podkreśla wykorzystanie przez niego właśnie aktorów hollywoodzkich. To zabieg przewrotny, można nawet powiedzieć – perwersyjny.

Małgorzata Szpakowska: Całkowicie zgadzam się z tym, co powiedział profesor Jarzębski. Adaptator powinien wnieść do filmu jakąś wartość dodaną i powinna być ona takiej klasy, żeby zrównoważyła to, co zostało „odjęte” z oryginału.

Ale istnieje chyba jeszcze inny problem. Podczas pierwszej debaty na tym kongresie przypomniano o czymś, o czym wszyscy zresztą wiemy i o czym mówił też Lem, a mianowicie że pisał on swoje powieści spontanicznie i sam nie wiedział, co zdarzy się na następnej stronie czy w następnym rozdziale. Po prostu nie zastanawiał się specjalnie nad konstrukcją, ale parł do przodu. Dlatego jego utwory, które w poszczególnych partiach są bardzo interesujące również pod względem literackim, jako konstrukcje całościowe bywają nieraz amorficzne i nie prowadzą do wyraźnej puenty. Jest jasne, że Śledztwo nie ma puenty celowo, bo to czytelnik ma się domyślić, że chodzi o rachunek prawdopodobieństwa, a nie o sprawcę osobowego. Generalnie jednak zakończenia powieści Lema często się rozłażą. Zwłaszcza w jego ostatnich książkach: rozłazi się Wizja lokalna, rozłazi się Pokój na Ziemi, rozłazi się Fiasko. Bo też nie o efektowny finał w nich chodzi. To zresztą nie jest pretensja do Lema, bo on nie pisał scenariuszy filmowych, tylko powieści. I te powieści zawodzą jako materiał scenariuszowy, bo nie daje się z nich zrobić spójnych fabuł. Ja oczywiście wiem, że film nie musi być skrojony pod ekierkę ani tak jak w dziewiętnastowiecznym teatrze, gdzie z góry wiadomo, że strzelba na końcu wystrzeli. Jednak w przypadku filmów, zwłaszcza takich, które nie są produkcjami klubowo-niszowymi, ale adresowane są do szerokiej publiczności, oczekuje się wyrazistego zakończenia. I mam wrażenie, że tu tkwi problem z adaptacjami filmowymi prozy Lema: jeśli reżyser chce mieć jakąś puentę, to musi daleko odejść od oryginału i coś na koniec samodzielnie dosztukować. To tyle, jeżeli chodzi o adaptacje.

Natomiast przy okazji mam do panów panelistów i do wszystkich osób na sali pytanie, które od dawna mnie dręczy. Przed laty widziałam w telewizji inscenizację muzyczną jakiegoś utworu Lema, w której śpiewał Jerzy Artysz[203]. Nie mogę sobie przypomnieć, co to było. Czy ktoś z państwa może pamięta?

Głos z sali: Tak, to była Cyberiada Krzysztofa Meyera[204].

Maciej Parowski: Mam wrażenie, że pytanie należy zadać następująco: czy Lem był filmowy? Kiedy czytałem Solaris, byłem chyba w pierwszej klasie licealnej, czyli nie miałem jeszcze czternastu lat. Dostrzegłem wtedy w powieści wyłącznie relację mężczyzny i kobiety. Nie w duchu pornograficznym, ale najważniejsza była dla mnie wówczas sprawa męsko-damska.

Małgorzata Szpakowska: Kwestia wieku… (śmiechy na sali)

Maciej Parowski: Wielu ludzi się pod tym względem nie starzeje. (śmiechy) Zastanówmy się: Tarkowski pokazał nam na ekranie jedną z najprzystojniejszych Rosjanek i jednego z przystojniejszych Estończyków, a my mamy uwierzyć, że głowy tych dwojga, między którymi aż iskrzy, są zajęte sprawami kosmosu? Soderbergh poszedł jeszcze dalej, bo pokazał pośladki Clooneya i pozwolił nam zajrzeć w śliczne oczy Nataschy McElhone[205]. To jest kobieta Kelvina, mówi jego językiem, okazuje mu czułość i wszystko pamięta, więc wersja, że jest sztucznym wytworem oceanu, a oni oboje nie wiedzą, co z tym począć, stoi na literackiej retoryce. Przecież kino science fiction, pardon, przyzwyczaiło nas do spółkowania z fantomami czy automatami, więc w sumie – co im szkodzi! Gdyby Harey świeciła w ciemności i gdyby jej się przecierała skóra na łokciach, odsłaniając tytanowy szkielet… Tak, może należało iść w tym filmie w tę stronę. Inaczej nie do uwierzenia jest, że ten przystojniak nie przytula tej najpiękniejszej kobiety, choć kiedyś należeli do siebie, a teraz dostali od losu nową szansę… Tutaj wychodzi na wierzch niefilmowość Lema. Jeśli powiedziałbym: retoryczność, byłoby to może nieadekwatne, ale jeśli powiem: niefilmowość, to jesteśmy w domu.

Jeszcze jedna sprawa: dobrze czytać mądre powieści, gdy się jest chłopcem, ale równie dobrze jest powtórzyć lekturę, gdy się jest mężczyzną. Mówię to w kontekście Testu pilota Pirxa, czyli ekranizacji Rozprawy. Kiedy czytałem ją niedawno po raz drugi, dostrzegłem w niej opowieść produkcyjną o sabotażyście grasującym w gminie. Partia wysyła tam młodego komisarza, a miejscowy przychodzi doń w nocy i wyznaje: „Jeden z nas kradnie, tylko nie wiem który, ale pomogę towarzyszowi”. Później przychodzi cichcem drugi i zapewnia: „Ja nie kradnę, lecz tamten kradnie”. Potem zaś przychodzi trzeci i kabluje: „Ja wprawdzie kradnę, ale jest tu taki, który kradnie więcej niż ja”. Przecież mowa ich ciał w filmie Piestraka też jest bardziej gminna niż kosmiczna.

Przypomnę, że opowiadanie powstało w 1968 roku, film w 1979. Więc kiedy je dziś czytamy, a jednocześnie pamiętamy, co Lem pisał w groteskach o ludziach przebierających się za roboty lub udających ryby, uświadamiamy sobie nagle, że to jest przypowieść o sockomunie zbudowana na bazie opowieści o socrobotach. To z Lema jakoś wylazło, pewnie bokiem. W tej historii jest bardzo mało Turinga[206], robotyki i cybernetyki, za to sporo szyderstwa o poszukaniu wroga klasowego, który szkodzi, więc trzeba go tropić.

Parę minut temu panowie zastanawialiście się, kto miał zamiar filmować Lema, ale mu się nie udało, więc dla kompletności ewidencji chcę przypomnieć, że Maskę chciał filmować Szulkin[207], a rolę główną, czyli robocicę, miała grać Krystyna Janda. Pytacie też panowie, kto mógłby zrobić film biograficzny o Lemie. Na pewno Lankosz[208]. Bardzo piękny film o Lemie zrobił też w 1991 roku Adam Ustynowicz[209], z którego ujęć skorzystał zresztą Lankosz, więc i Adam mógłby coś ciekawego zaproponować. To byłby, jak przypuszczam, spokojny film-esej, ze wstawkami dokumentalnymi, a nie rozbuchanymi inscenizacjami science fiction.

A jak odpowiedzieć na pytanie o Lemowe przejścia z kinem, jak je skomentować? Otóż jak na to, że nie był „filmowy” i za filmowcami nie przepadał, to i tak strasznej krzywdy mu nie zrobili. Miał trochę szczęścia.

Głos z sali: W programie tego Kongresu Lemologicznego nie ma niczego, co świadczyłoby o obecności Lema na deskach teatralnych. To jest szeroki temat, więc nie zdążymy go zgłębić. Ale dotknijmy go choćby przez chwilę. Dowiedziałam się z tej dyskusji, że były adaptacje jego prozy w Teatrze Telewizji. No dobrze, a w prawdziwym teatrze? Kiedy spędzałam w zeszłym roku sylwestra w Koszycach, które były Europejską Stolicą Kultury, widziałam tam teatralną wersję Solaris. Nie wiem, jak było z inscenizacjami prozy Lema w Polsce.

Tadeusz Lubelski: W Krakowie, czyli w mieście Lema, funkcjonuje z powodzeniem Teatr Groteska, który jest ciekawy, bo to teatr dla dzieci, ale z ambicjami sceny eksperymentalnej dla dorosłych, i w którym łączy się czasem marionetkę z aktorem. Kilkanaście lat temu, nie pamiętam dokładnie kiedy, ale mniej więcej około 1998 roku, oglądałem tam przedstawienie zatytułowane Planeta Lemia, które spodobało się samemu Lemowi. Mgliście je pamiętam, ale mam pewność, że się nie nudziłem, mimo że jestem lepszym widzem filmowym niż teatralnym.

Krzysztof Kornacki: Nie jestem ekspertem w dziedzinie teatrologii, więc za bardzo pani nie pomogę, choć Teatr Telewizji obecnie zalicza się już chyba bardziej do filmoznawstwa niż teatru. Ale tytułem ciekawostki powiem pani, że kiedy w jednym z wywiadów Łukasz Maciejewski powiedział Lemowi, że jego Dzienniki gwiazdowe odtańczono w Nowosybirsku, ten złapał się za głowę, bo nie wyobrażał sobie, jak można je odtańczyć.

Wojciech Zemek: Ponieważ zawodowo zajmuję się prawami autorskimi Stanisława Lema i mam pewną orientację w sprawie adaptacji teatralnych jego prozy, mogę więc pani powiedzieć, że dokładnie w tym momencie na całym świecie jest granych kilkanaście spektakli. Oczywiście na pierwszym miejscu znajduje się Solaris, nawet w formie operowej.

Arkadiusz Lewicki: W takim razie mam apel do organizatorów: trzeba zorganizować kolejny kongres – z elementami scenicznymi, które zostały pominięte. (śmiechy)

Głos z sali: Jest też jeszcze balet!

Głos z sali: I słuchowiska radiowe!

Głos z sali: W przeciwieństwie do większości spośród państwa uważam, że powieści Lema mają w sobie wielki potencjał filmowy. Jednym z największych błędów filmowców, którzy brali się za Lema, było złe ustawienie antagonistów, ponieważ w jego twórczości – takie mam wrażenie – centralną postacią był na ogół człowiek. Przyjrzyjmy się natomiast największym dziełom science fiction, na przykład Obcemu czy Blade Runnerowi. W nich zawsze jest obecny wyrazisty antagonista, reprezentujący technologię albo obcą siłę, która zagraża bohaterowi, więc on z nią walczy. Dookoła tego rozgrywa się tragedia i dramat człowieka albo pojawiają się wątki romansowe. Żeby więc dobrze sfilmować czy zaadaptować prozę Lema, trzeba odwrócić role, na przykład nakręcić Solaris z punktu widzenia oceanu. Dopiero wtedy mógłby to być dobry film, bo zobaczylibyśmy przybycie najeźdźców, którzy atakują go promieniowaniem rentgenowskim, więc ocean musi z nimi walczyć.

Głos z sali: To wersja postkolonialna… (śmiechy)

Głos z sali: Tak, to prawda, ale stanowi dobry klucz do sfilmowania Lema.

Arkadiusz Lewicki: Wciąż krążymy wokół tego samego problemu: Lem porusza ważne problemy filozoficzne, ale z punktu widzenia potrzeb filmu czasami brakuje mu wyrazistego bohatera oraz opowiadania – w bardzo potocznym zresztą znaczeniu. Prócz tego jego utworom brakuje też spójnej konstrukcji, więc profesor Szpakowska ma absolutną rację, mówiąc, że one się konstrukcyjnie rozłażą. Kiedy próbuje się z nich zrobić filmy według klasycznych reguł scenariuszowych, stale w nich czegoś brakuje, więc albo trzeba zdradzić Lema, albo nakręcić film filozoficzny, tak jak Tarkowski czy bracia Quay.

Głos z sali: A ja z niecierpliwością czekam na hollywoodzką ekranizację Niezwyciężonego, bo wyjątkowo się nadaje do widowiskowej produkcji. Mogłaby być zrobiona nawet w stylu Spielberga.

Maciej Parowski: Już pół wieku się do tego przymierzają w Hollywoodzie, ale jakoś nie możemy się doczekać. (śmiechy)

Głos z sali: Może dlatego, że w tej powieści też nie ma nawet śladu kobiety. W amerykańskim kinie jednopłciowość się nie sprawdza.

Krzysztof Kornacki: Skoro Soderbergh w Solaris zamienił jednego z bohaterów na kobietę, i to na Afroamerykankę, w Niezwyciężonym można zrobić to samo.

Tadeusz Lubelski: W Kongresie Folmana też przerobiono bohatera na bohaterkę.

Krzysztof Kornacki: No właśnie, jak widać, wystarczy zamienić płeć i po problemie. Można zresztą takiej zmiany dokonać w trakcie filmu. Będzie jeszcze atrakcyjniej. (śmiechy)

Głos z sali: Panowie dobitnie podkreślają, że u Lema kobiet jest mało, a czasem jakby ich w ogóle nie było. Czy są zatem jakieś jego dzieła, w których one są i odgrywają ważną rolę?

Krzysztof Loska: W Masce główną bohaterką, a w dodatku narratorką, jest kobieta, ale to cyborg. (śmiechy) Jest ona rodzajem atrakcyjnej seksualnie modliszki, która ściga swoją ofiarę, a my uczestniczymy w tym pościgu. W trakcie zdarzeń przechodzi jednak przemianę i z powrotem staje się modliszką-mechanizmem. Lem opisał ten proces dość sugestywnym językiem. Generalnie jest ona jednak rodzajem postaci kobiecej.

Krzysztof Kornacki: Modliszki!

Krzysztof Loska: No tak, ale na przykład bohaterki Łowcy androidów też są cyborgami (choć nie modliszkami), ale to nikomu – jak zauważyłem – nie przeszkadza. Zarówno replikantka[210], jak i Rachael, którą zainteresowany jest Deckard[211], to w gruncie rzeczy kobiety nie kobiety, bo właśnie cyborgi. Prawdziwych kobiet z krwi i kości w tym filmie za dużo nie ma. Lem w swojej prozie faktycznie nie wykazywał zainteresowania postaciami kobiecymi, ale na przykład w filmowej wersji Obłoku Magellana wątek damsko-męski został rozwinięty. Nie pamiętam już za bardzo, jak było w książce. Przypominam też, że po obejrzeniu Szpitala Przemienienia Żebrowskiego Lem narzekał na wzmocnienie tego wątku. Maska to jedyny utwór, w którym kobieta jest główną bohaterką. Nikt w tej opowieści nie jest ważniejszy od niej.

Krzysztof Kornacki: Przypominam więc jeszcze o adaptacji Przekładańca z 1989 roku, w której kobiety przykuwały wzrok. Reszta się nie liczy.

Głos z sali: A czy to nie jest tak, że skoro w powieściach Lema rzadko pojawiają się obie płcie, to płeć bohaterów nie ma znaczenia? Może jeśli pod tych bohaterów męskich podstawimy kobiety, to nic się nie zmieni?

Arkadiusz Lewicki: Zdaje mi się, że na to należy spoglądać z perspektywy przemian społeczno-historycznych. Na przykład science fiction lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych jest gatunkiem na wskroś męskim. Postaci kobiecych raczej w nim nie ma. To wynika z natury czasów, w których Lem dorastał, i ze świata, w którym żył. On był inny niż ten, w którym funkcjonujemy dzisiaj.

Głos z sali: Ale problemy, które porusza, są uniwersalne. Dotyczą człowieka bez względu na jego płeć.

Arkadiusz Lewicki: To jest drugie podejście, również moim zdaniem dopuszczalne.

Dominik Żyto: A może właściwą odpowiedzią na część pytań, które tu sobie zadajemy, jest forma serialowa, która rozwija się dynamicznie i staje się awangardą? Powodów, dla których mogłaby się sprawdzić, jest przynajmniej kilka. Po pierwsze, jest na nią zapotrzebowanie; po drugie, brakuje serialu, który w sposób atrakcyjny pokazałby rzeczy, z którymi Lem się mierzył na różnych płaszczyznach; po trzecie, serial trwa przez cały sezon, a nie kilkadziesiąt minut, więc nie trzeba go rozrywać na wersję psychologiczną, filozoficzną, eschatologiczną lub jeszcze jakąś inną, bo mamy czas na wszystkie.

Krzysztof Kornacki: A do tego Lem pisał opowiadania, które aż się proszą o serial.

Dominik Żyto: Na przykład Dzienniki gwiazdowe: każda podróż to osobny odcinek.

Krzysztof Loska: W ten sposób nakręcili je Niemcy w 2007 roku, ale efekt był mizerny[212].

Dominik Żyto: Zgadza się, ale dziesięć lat temu serial był czymś innym niż dzisiaj. Obecnie widz serialowy wytrzymuje zdecydowanie więcej niż widz filmowy. Jako przykład przychodzi mi do głowy Mr. Robot[213], którego tytuł pochodzi z science fiction, ale film jest w miarę aktualny. To hermetyczny i odważny formalnie serial, ale mimo to doskonale się ogląda i świetnie się sprzedaje. Jego forma idealnie nadaje się do ekranizacji Dzienników gwiazdowych.

Arkadiusz Lewicki: Szanowni państwo, istnieje więc szansa na sukces, a ponieważ jest między nami sekretarz spuścizny Lema, warto usiąść do pisania dobrego serialu, potem zaś przesłać scenariusz na jego ręce i zainteresować nim HBO. Myślę, że w twórczości Lema rzeczywiście tkwi spory potencjał. Ponieważ zaś już za moment rozpoczną się seanse, dziękuję panelistom i państwu za udział w dyskusji. Za chwilę Solaris w adaptacji dwóch reżyserów: Andrieja Tarkowskiego i Stevena Soderbergha.

Debata V

LEM
jako eksplorator kosmosu

PANELIŚCI

Marek Abramowicz
(moderator)
Mirosław Hermaszewski
Jerzy Lukierski
Michał Różyczka

Marek Abramowicz (ur. 1945) – astrofizyk, profesor zwyczajny. Pracował na Uniwersytecie Stanforda, Uniwersytecie Teksańskim, Uniwersytecie Oksfordzkim, w kopenhaskiej Nordicie, w Międzynarodowym Centrum Fizyki Teoretycznej ICTP/SISSA w Trieście oraz w Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN w Warszawie – wszędzie po kilka lat. Przez długi czas prowadził wykłady kursowe w Trieście, Kopenhadze, Opawie, a także w Göteborgu, gdzie w latach 1993–2012 kierował Katedrą Astrofizyki; obecnie jest tam profesorem emerytowanym oraz Senior Old Fellow w Linacre College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Jako profesor wizytujący dawał semestralne wykłady w Rzymie, Nowym Jorku, Lund, Sztokholmie i Pekinie. Specjalizuje się w teorii klasycznych i kwantowych czarnych dziur oraz w teorii akrecji, którym poświęcił ponad dwieście prac. Jest również autorem kilku obszernych artykułów na temat historii, filozofii i literatury opublikowanych w paryskiej „Kulturze”.

Mirosław Hermaszewski (ur. 1941) – generał brygady Wojska Polskiego, kosmonauta, pierwszy i dotąd jedyny Polak, który odbył lot w kosmos; odznaczony „Złotą Gwiazdą” Bohatera Związku Radzieckiego, Orderem Lenina, Orderem Krzyża Grunwaldu I klasy, Medalem Polskiej Akademii Nauk za Wybitne Osiągnięcia dla Polskiej Nauki oraz Medalem Federacji Rosyjskiej za Udział w Badaniu Kosmosu; od 1986 r. Kawaler Orderu Uśmiechu.

Jerzy Lukierski (ur. 1936) – fizyk teoretyk, profesor zwyczajny w Instytucie Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Wrocławskiego, w latach 1990–2005 jego dyrektor. Prowadził badania w czołowych instytucjach naukowych (Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN w Genewie, Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych w Dubnej, Międzynarodowe Centrum Fizyki Teoretycznej ICTP/SISSA w Trieście). Wykładał w Brazylii, Indiach i Wenezueli. Zajmuje się podstawami teorii oddziaływań fundamentalnych, zagadnieniami symetrii i supersymetrii, kwantową grawitacją oraz deformacjami kwantowymi symetrii. Jest autorem ponad trzystu prac naukowych.

Michał Różyczka (ur. 1949) – astronom, profesor zwyczajny w Centrum Astronomicznym im. Mikołaja Kopernika PAN w Warszawie. Zajmuje się analizą gwiazdowych układów podwójnych w gromadach kulistych.

Marek Abramowicz: Dzisiaj zaczniemy od wypowiedzi panelistów, a potem od razu poprosimy o pytania z sali. Gdy na nie odpowiemy, zrobimy drugą rundę. Chcemy w ten sposób włączyć państwa do dyskusji od razu, na samym początku, żeby to była rzeczywista rozmowa. A więc, zaczynając od pana Hermaszewskiego, poproszę panów o krótkie wypowiedzi o tym, jak Lem pisał o astronautyce, astrofizyce i kosmologii. Panie generale, proszę.

Mirosław Hermaszewski: Dzień dobry państwu. To dla mnie prawdziwy zaszczyt uczestniczyć w tym kongresie, który ma głęboko duchowy charakter. Pan profesor Abramowicz powiedział mi tuż przed rozpoczęciem naszej debaty, że na sali znajdują się ludzie o umysłach matematycznych, ale też humaniści. Wydaje mi się, że kosmonauci to rodzaj wielkiej rodziny, która ma obie te cechy jednocześnie, choć nie w tym samym czasie. Kosmonauta bowiem, żeby wypełnić swoją misję, musi być do niej precyzyjnie przygotowany pod względem technicznym. Lot kosmiczny to wielka złożoność zjawisk i przeżyć, więc pilot bardzo dużo wie o orbitach, o dynamice, a na dodatek wyposażony jest w wiedzę, którą zaczerpnął z książek, również Stanisława Lema. Lecąc jednak tam wysoko, zaczyna się przeobrażać – przeżywa kosmos niezwykle głęboko. Najpierw po prostu cieszą go piękne widoki, a zatem skupia się na doznaniach estetycznych, ale kiedy już nasyci się widokiem Ziemi i wielkiej przestrzeni, zastanawia się: „Co ja właściwie w życiu czytałem?”. I zaczyna myśleć oraz przeżywać kosmos inaczej. Mówię to nie tylko na własnym przykładzie, ale też na podstawie relacji moich kolegów astronautów. To pozwala mi stwierdzić, że każdy, kto leci w kosmos, jest dobrze do tego przygotowanym inżynierem, ale wraca stamtąd, także poniekąd dzięki Lemowi, jako refleksyjny humanista.

Michał Różyczka: Chcę zacząć od wyznania głębokiego afektu, jakim darzę Mistrza Lema. Dorastałem w złotym okresie jego twórczości i dosłownie pochłaniałem każdą jego nowo wydaną książkę, choć niektóre, jak Solaris czy Summę technologiae, miałem zrozumieć dopiero kilka lat później. Ale i tak już po pierwszej lekturze (jeśli dobrze pamiętam, byli nią Astronauci[214]) stał się Lem moim ulubionym pisarzem, kiedy zaś przeczytałem Dialogi (a był to słynny rok 1968) – moim duchowym mistrzem. To dzięki niemu zrozumiałem, czym jest totalitaryzm. To on też sprawił, że na ziemską cywilizację zacząłem patrzeć sceptycznie, i to dzięki niemu nabrały dla mnie znaczenia tzw. pytania ostateczne, które tym głębiej zakorzeniały mi się w jaźni, im większą dozą humoru i sarkazmu Mistrz je przyprawiał.

W swojej twórczości Lem nierzadko śmieje się i drwi, ale pod maską kpiarza nietrudno wyczuć prawdziwego pesymistę i katastrofistę. On sam zresztą pisze, że „okrutnie poważne jądra można by z jego śmiesznych orzeszków powyłuskiwać”[215]. Poważne jądra, czyli problemy, których rozwiązań nie znajdziemy nawet w empirycznej ontologii Trurla i Klapaucjusza[216]. Te potyczki z bytem toczą się w kosmosie, którego szczegółowy obraz nie ma dla nich większego znaczenia, więc zdarza się (tu pojawi się element krytyki), że pas planetoid trafia u Lema między Ziemię a Marsa zamiast między Marsa a Jowisza. Kiedy indziej gwiazda Fomalhaut[217] awansuje do rangi konstelacji, gwiazdy zamieniają się w gromadę kulistą, a kolaps gwiazdowego jądra okazuje się wybuchem nowej[218]. Czy Mistrz zdawał sobie sprawę z tych potknięć? Nie wiem. W każdym razie pisał w Okamgnieniu: „twórczość moja rozdzieliła się na gałąź ogólnikowo prognostyczną i fantastycznonaukową. W tej drugiej mogłem sobie pozwolić nawet na zuchwałą śmiałość”[219]. Nie dowiemy się już oczywiście, o jaką śmiałość chodziło Lemowi. Można przypuszczać, że zarówno o śmiałość reżysera kosmicznych dramatów, w których swoje role na równych prawach odgrywają ludzie i roboty, bo przecież wszystko jedno, czy „myśli się metalem czy kisielem”[220], jak i o śmiałość projektanta kosmicznej scenografii.

Wśród wielu problemów poruszanych przez Lema bezpośredni i silny związek z kosmosem mają tylko cztery. Pierwszym jest przypadkowość łańcuchów przyczynowych, w tym ewolucji. Profesor Razgłaz[221] odkrywa, że „kosmos powstał, jakkolwiek powstać nie mógł, bo nie miał z czego. Stanowi on chwilowe odstępstwo od właściwego zachowania, tyle że ta chwila ma rozmiary monumentalne. Wszechświat to dług materialno-energetyczny, którego pozorne »Ma« w istocie przedstawia gołe »Winien«. Tak więc Kosmos, będąc Wyskokiem Bezprawnym, pryśnie jednego pięknego dnia niczym bańka mydlana. Jako anomalia zapadnie się z powrotem w ten sam Niebyt, z którego wychynął”[222]. Mało tego: póki trwa, „jest obszarem katastrof. […] Ziemia powstała, gdyż prasłońce weszło w obszar zagłady, a życie zrodziło się, gdy Ziemia opuściła ten obszar. Człowiek powstał, ponieważ w następnym miliardoleciu zagłada znów obruszyła się na Ziemię. […] Świat, jaki rozpozna nauka XXI wieku, okaże się zbiorem losowych katastrof, zarazem stwórczych i niszczycielskich, przy czym losowy był ten zbiór, natomiast każda z katastrof podlega ścisłym prawom fizyki”[223]. „Życie to jedna z rzadkich wygranych na tej loterii, a rozum to jeszcze bardziej wyjątkowa wygrana w następnych ciągnieniach”[224].

Ślepy traf decyduje nie tylko o tym, czy rozumy zaistnieją, lecz także o tym, czy się zauważą: oto projekt Master’s Voice rusza dzięki niepowtarzalnemu łańcuchowi przypadkowych wydarzeń, w których pierwszoplanowe role odgrywają hochsztapler naukowy Swanson i ufolog Laserowitz[225].

Problem drugi to milczenie kosmosu, a więc pytanie o to, dlaczego nie słychać Innych. Być może cywilizacje giną, bo obraca się przeciwko nim ich własna technologia. Ale jeżeli taki los nie jest nieuchronny, to może po prostu Obcy nie pragną marnować olbrzymich mocy do łączności kosmicznej? Albo może są tak skłóceni i krwawi jak my i niejako zagważdżają się konfliktami zachodzącymi na ich planetach?[226] A wreszcie może na próżno czekamy na kontakt, bo w kosmicznej taksonomii zostaliśmy zaliczeni do gatunku Monstroteratum Furiosum[227], który w przedstawicielach inteligentnych ras budzi wstręt pomieszany z politowaniem, więc się od nas izolują tak szczelnie, jak my od komarów roznoszących malarię?

Problem trzeci: kontakty kosmiczne. Czy w ogóle możliwe jest porozumienie z Nimi? Odpowiedź twierdząca pada tylko w dwóch wczesnych książkach Lema. Ale w Astronautach jest to nie tyle porozumienie, ile odtworzenie i zrozumienie dziejów cywilizacji, która uległa samozagładzie, w Obłoku Magellana zaś dowiadujemy się wyłącznie o fakcie nawiązania łączności z rasą zamieszkującą układ Alfa Centauri[228]. W późniejszej twórczości Lema jest już tylko gorzej. W Edenie pełne porozumienie okazuje się niemożliwe z powodu braku zrozumiałych dla obu stron pojęć, a w Solaris w ogóle nie ma mowy o wymianie informacji. Ocean infiltruje mózgi Ziemian (choć nie da się powiedzieć, czy cokolwiek z ich zawartości rozumie w ziemskim sensie tego słowa), podczas gdy naukowcy solaryści potrafią jedynie go opisywać i na podstawie tych opisów formułować nieweryfikowalne hipotezy. Próba nawiązania kontaktu z Kwintanami kończy się tytułowym fiaskiem[229]. Z kolei w Głosie Pana nawet najtęższe ziemskie umysły są w stanie wyłowić z neutrinowego przekazu kosmicznego tylko to, na co nadawcy zezwalają rasom tak prymitywnym, jak nasza. „Jeśli w ich przekonaniu jakaś informacja nie należy się nam, to jej nie pojmiemy. Pokładam w nich wielkie zaufanie – bo go nie zawiedli”, mówi w ostatnich słowach książki profesor Hogarth, alter ego autora[230]. Uważam, że to jedno z niewielu miejsc w całej twórczości Lema, gdzie wionie optymizmem. A może nawet jedyne takie miejsce?

I problem czwarty: sensowność lotów kosmicznych. Tu zacytuję już nie Lema, ale Mrożka, który w jednym z listów do autora Solaris napisał: „Wydaje mi się, że samotnie powstałeś przeciwko całej oficjalnej filologii, filozofii raczej, lotów kosmicznych, temu czemuś okropnie płytkiemu i scukrzonemu, czym się nas karmi, że […] jacy jesteśmy cudowni, że tak lecimy, a jak dolecimy, to ho, ho”. „Jakie ho, ho, panowie?”, pyta Lem spokojnie, z rękami założonymi na piersi, zagradzając drogę, „jakie ho, ho? A jeżeli już »ho, ho«, to co?”[231].

Marek Abramowicz: (do Jerzego Lukierskiego) Teraz proszę ciebie, Jurku, żebyś powiedział krótko, bo za chwilę będziemy rozmawiać z publicznością, co myślisz o astrofizyce, kosmologii i kosmonautyce w twórczości Lema.

Jerzy Lukierski: Nie jestem astrofizykiem, wiec pozostaję w mniejszości, mając obok siebie dwóch astrofizyków oraz prawdziwego uczestnika lotów w kosmos – kosmonautę. W tej sytuacji dodam jedynie, że wielką pasją Stanisława Lema były refleksje i analizy naukowe na temat pozaziemskich cywilizacji kosmicznych. O ile w latach sześćdziesiątych, latach pierwszych lotów kosmicznych blisko naszej Ziemi, istnienie życia w kosmosie było tematem bardzo aktualnym i często poruszanym, na przykład w czasopismach popularnonaukowych, z czasem stało się ono mniej atrakcyjne, a pod koniec lat siedemdziesiątych nawet sam Lem dołączył do tych, którzy już nie oczekiwali, iż jakiś sygnał życia z kosmosu do nas dotrze. Należy dodać, że ostatnio, gdy sondy kosmiczne z Ziemi mijają planety Saturna i Plutona, zainteresowanie pozaziemskim życiem w kosmosie znowu wzrosło.

Oczywiście szkoda, że taki sygnał życia nie dotarł do Ziemi, wtedy prawdopodobnie Lem z lepszym powodzeniem aspirowałby do Nagrody Nobla, oczywiście z literatury. Gdy myślimy o jego twórczości, konfrontujemy nauki ścisłe z jego działalnością literacką. Można zapytać, ile w jego pomysłach było precyzji naukowej, czy był to wyjątkowy przykład futurologii naukowej, jeżeli założymy, że o takiej można mówić. Lem był osobą dwojako utalentowaną – jako pisarz, literat i jako naukowiec. Jego ojciec, podobnie jak wielu rodziców swoim dzieciom, wyrządził mu pewnie krzywdę, gdyż kierując się tradycją rodzinną, posłał go na medycynę, chociaż największą pasją Lema była nauka, filozofia, futurologia. Ta specyficzna dla twórczości Lema kombinacja science oraz fiction była podstawą popularności jego książek – zarówno wśród literatów oraz naukowców, jak i wśród szerokiej publiczności czytelników, którą zadziwiał pomysłami tak z dziedziny science, jak i fiction. Jego książki, pobudzające fantazję i zainteresowanie nauką, trafiły na dobry czas – początek badań kosmosu na świecie, na coraz większą precyzję obserwacji astrofizycznych wychodzących daleko we wszechświecie poza naszą macierzystą planetę Ziemię.

Rodzice próbują nieraz symbolicznie prostować ścieżki niepowodzeń we własnym życiu, reżyserując drogę życiową swoich dzieci. Po wielu latach Lem, by nie popełnić błędu ojca, skierował swego jedynego syna na studia fizyczne[232], ale także popełnił błąd, gdyż Tomasz Lem – mimo studiów na renomowanych zagranicznych uniwersytetach – nie został fizykiem, lecz literatem[233]. Wybrał sam drogę życiową i chociaż była to droga jego ojca, też nie realizował tego, czego ten w trosce o syna sobie życzył. Pytanie przeto, czy moglibyśmy w innych okolicznościach podziwiać na przykład Lema jako wybitnego naukowca, pozostaje niewyjaśnione.

Zastanówmy się jeszcze, jak przedstawia się kwestia naukowej wiarygodności tekstów Stanisława Lema. Pod wieloma względami często są one zaskakująco poprawne. W swoim warsztacie pisarskim Lem pozwala sobie na różne kombinacje i skojarzenia, na które naukowcy przy opisie naukowym świata raczej by nie wpadli. Wznosi literackie budowle podobnym sposobem jak utalentowane dziecko, które tworzy konstrukcje z klocków Lego – chociaż są to klocki naukowe, będące fragmentami wiedzy naukowej, finalna konstrukcja jest wytworem bardziej fantazji literackiej niżeli wizji naukowej. Dla przykładu: Lem bardzo polubił neutrina[234] i chętnie o nich pisał, na przykład w Solaris i Głosie Pana, lecz umieszczał je w modelach czy urządzeniach, które z punktu widzenia współczesnej nauki nie były poprawne. Przy okazji pisał też o siatkach neutrinowych oraz oscylatorze neutrinowym, chociaż w fizyce wiadomo, że neutrina, podobnie jak fotony, jako obiekty praktycznie bezmasowe nie mogą tworzyć siatek. Nie podejrzewam, by Lem pomylił siatki neuronowe z neutrinowymi, ale nie wykluczam tego, bo przecież to tylko jedna litera, niewinny mały błąd drukarski. Lemowi literacko jednak pasował taki pomysł, gdy tworzył swoje niezwykłe obiekty w ramach licentia poetica. Natomiast oscylator neutrinowy jako konstrukcja w ramach fizyki teoretycznej pojawił się jeszcze w latach pięćdziesiątych, przy założeniu, że masy neutrina są różne od zera. Jako ciekawostkę powiem, że oscylacje neutrinowe wymyślił w latach pięćdziesiątych uczeń Fermiego, fizyk włoski Bruno Pontecorvo[235], który uciekł wtedy do Związku Radzieckiego, gdzie następnie pracował do swojej śmierci w Dubnej w 1993 roku.

W czasie gdy pisał Lem o oscylatorze neutrinowym, jeszcze nie wiedziano, że neutrina mają bardzo niewielkie masy, co odkryto doświadczalnie dopiero w 1998 roku. Chociaż była to zbieżność terminologiczna, a nie podobieństwo fizycznej zawartości terminów, można przyjąć, że w szerokim sensie – na przykładzie oscylatorów neutrinowych – wizja naukowa Lema się potwierdziła.

Inny przykład Lem zaczerpnął z biologii, gdy pisał o żywych oceanach i niesamowitych galaretowatych substancjach obdarzonych świadomością. Ile w tym pomyśle naukowych możliwości czy potencjalnej futurystycznej prawdziwości, pozostawiam kompetencji biologów. Można jednak postawić pytanie: czy tak komponowana z terminologii naukowej i wolnej wyobraźni nowa jakość, bardzo ciekawa w powieści science fiction, ma znaczenie również dla nauki? Szczerze odpowiadając, mam spore wątpliwości.

Wśród naukowców opinie o treściach naukowych w powieściach Lema są przeważnie dwojakiego rodzaju, zależnie od tego, jaki typ osobowości reprezentuje zapytany naukowiec. Są bowiem uczeni jednostajni, rygorystyczni i uczeni „artystyczni”. Widać to często w ich twórczości naukowej: jedni cenią sobie najwyżej dowody, ich ścisłość, brak możliwości innych rozwiązań, drudzy czują się najlepiej w świecie hipotez, przed szeroką gamą możliwości. Ci, którzy uwielbiają rygory, na podstawie braku uzasadnienia naukowego pomysłów Lema wyprowadzają ogólny wniosek, iż zawartość naukowa jego literatury jest niemal zerowa. Lecz nawet przy dużym rygoryzmie naukowym taka postawa nie jest godna pochwały, gdyż pomysły pisarza są różne – przecież jeżeli poeta napisze kilka świetnych wierszy, to możemy mu zapomnieć, ile napisał tych niezbyt udanych. Inną stroną badania naukowości czy nienaukowości pomysłów Lema było posługiwanie się przez recenzentów schematem oceny, podług którego autor Solaris rzadko sięgał do poziomu kompetencji wymaganego przy ocenie z naukowego punktu widzenia.

Mówiąc od siebie, bardzo lubię czytać książki Lema, w szczególności te o charakterze eseistycznym i futurologicznym. W szczególności jestem pod wrażeniem tomu Summa teologiczna, która jest naprawdę wyjątkowym dziełem.

Marek Abramowicz: (karcąco) Summa technologiczna, Jurku!

Jerzy Lukierski: Tak, oczywiście, przepraszam za przejęzyczenie. Myślę, że to podświadome nawiązanie do dzieła Tomasza z Akwinu sprowokuje mnie do tego, by zmienić temat – przejść do innej cechy twórczości naszego Mistrza, a mianowicie do jego naturalistycznej postawy wobec świata i wszechświata, która wpisuje się w tradycje oświecenia, świeckości i racjonalizmu. Lem po prostu nie odwoływał się do zjawisk nadnaturalnych, nadprzyrodzonych; uważam nawet, że jego Głos Pana zawierał widoczną nutę ironii na temat istnienia i natury Pana. Mówiąc wprost, Lem wyraźnie sygnalizował swój dystans do tego, że wysoko nad nami jest obecny ktoś wszechmocny i niepoznawalny – co najwyżej mogło to być inne życie, które przebyło dłuższą, może bardziej owocną drogę ewolucji. Mam wrażenie, że Lemowi spodobałoby się zdanie Luisa Buñuela: „Soy ateo gracias a Dios”, czyli „Dzięki Bogu jestem ateistą”. Ponieważ ja też się podpisuję pod tym błyskotliwym bon motem, stąd również bierze się moja sympatia do dzieł literackich Lema oraz do jego rozważań filozoficznych.

Marek Abramowicz: Zacznę od konstatacji, że jestem niesłychanie zażenowany tym, że choć moderuję debatę Lem jako eksplorator kosmosu, muszę zdecydowanie stwierdzić od razu na początku tej debaty, że jej główne pytanie, to znaczy czy Lem był dobrym astrofizykiem, jest moim zdaniem o wiele mniej ciekawe niż pytania dotyczące jego literackiego kunsztu. Mówię to dlatego, że jestem astrofizykiem. Ja nie dowiedziałem się od Lema niczego istotnego ani o treści astrofizyki, ani o jego własnych astrofizycznych ideach. To nie jest zarzut! Nie, absolutnie to nie jest zarzut. Wprost przeciwnie, od lat przecież czytałem i czytam do dzisiaj książki Stanisława Lema, wracając zawsze do ich lektury z ogromną przyjemnością, podziwem i wielkim dla siebie pożytkiem. Od Lema dowiaduję się o sprawach innych, znacznie ważniejszych niż astrofizyka: o metafizycznych tajemnicach, nad którymi sam się głowię i nad którymi zastanawiają się wszyscy, o ludzkiej kondycji, sensie naszego istnienia, nieuświadomionych pragnieniach, naszych egzystencjalnych lękach, o chwale i wstydzie naszego gatunku Homo sapiens, nieszczęsnych bladawców[236]. O tym przecież pisze Lem i o tym zawsze pisali najprzenikliwsi pisarze w dziejach. Moim zdaniem pytanie o naukową poprawność twórczości Lema jest równie nierozsądne co pytanie o naukową poprawność Iliady i Odysei. Nie sposób nie dostrzec, że podróże Pirxa, a w komicznej wersji niektóre podróże Ijona Tichego, są odwieczną metaforą podróży Odyseusza, z kolei w walkach Trurla i Klapaucjusza ze smokami lub z okrutnymi królami nie sposób nie dostrzec zmagań bohaterów Homera pod Troją. Po co do tego mieszać – z całą profesorską powagą – astrofizykę? Ja w czasie lektury książek Lema całkowicie wyłączam swoją profesorskość oraz astrofizyczną wiedzę. Po pierwsze dlatego, że jestem oczarowany literackim kunsztem pisarza, który wciąga mnie w głąb swojego wyimaginowanego świata. Po drugie, ponieważ dobrze rozumiem, że tego, co Lem pisze o astrofizyce, nie można nigdy brać dosłownie. To są wyrafinowane literackie metafory, tworzenie rzeczywistości zupełnie fantastycznej, czasem tylko udającej, że się opiera na regułach nauki – na przykład w Opowieściach o pilocie Pirxie, Solaris czy Głosie Pana. W ogromnej części swej twórczości, na przykład w genialnych Bajkach robotów, Lem nie udaje naukowości, tylko z niej uroczo i mądrze kpi! Lem jest nie tylko filozofem, ale także wspaniałym opowiadaczem niesłychanie ciekawych historii nie z tego świata. Oczywiście, że ich akcja rozgrywa się często w scenerii astrofizycznej, ale to, czy jest ona poprawna w sensie naukowym, jest dla mnie absolutnie drugorzędne. W moim odczuciu w tej kwestii twórczości Lema nie można niczego zarzucić, bo jest ona stricte literacka, i to na najwyższym poziomie. Nie zawaham się, by to z mocą powiedzieć: na magicznym poziomie Homera, Dantego, Cervantesa i Kafki.

Rozważania na temat tego, czy Lem był dobrym astrofizykiem, czy dobrze przewidywał rozwój nauki, wydają mi się bezprzedmiotowe. Można i zapewne warto o tym rozmawiać, ale po co z takim namaszczeniem? To był świetny pisarz, więc jego prozę czytamy dlatego, że pisał niezwykle ciekawe historie. Na przykład czy nie było wspaniałym pomysłem umieszczenie na pokładzie rakiety muchy i zbudowanie wokół tego faktu dramatycznej sytuacji?[237] (do Mirosława Hermaszewskiego) Panie generale, czy w statkach kosmicznych pojawiają się muchy?

Mirosław Hermaszewski: Na mojej stacji orbitalnej była. I był także dramat z tego powodu. Nie dlatego jednak, że miotała się w kabinie niczym oszalała. Afera rozpętała się już po locie. Jakim bowiem prawem ta mucha w ogóle się tam znalazła?! Przecież wszystko miało być absolutnie sterylne! Była to zatem pierwsza mucha w kosmosie! (śmiech)

Marek Abramowicz: Wyjaśnię przy okazji, że w opowiadaniu Lema była to wirtualna mucha oraz wirtualna rzeczywistość. Wszystko było sterylne i pod kontrolą.

Powiem jeszcze o czymś. Mianowicie Lem nie tylko opowiadał historie, ale też przekazywał określoną wizję filozoficzną kosmosu. Być może jest tak, jak mówili moi szanowni koledzy, że Lem sam nie wierzył w możliwość kontaktu, ale w jego utworach – na przykład w Cyberiadzie czy Bajkach robotów – kosmos jest pełen życia, pełen cywilizacji, i to jest literacko najciekawsze i najpiękniejsze. Być może w pismach filozoficznych, takich jak Summa technologiae, twierdził coś innego. Tego nie pamiętam, bo ja tę książkę przeczytałem raz i nigdy do niej nie wracałem. Uważam, że to najgorsza rzecz Lema – niegłęboka, nieciekawa, nudna jak flaki z olejem. Coś w rodzaju Czarodziejskiej góry Tomasza Manna, napisanej dla inteligentnych licealistów, ale nie dla dorosłych czytelników.

A teraz proszę państwa o krytykowanie Lema, chwalenie Lema, mądrzenie się na temat Lema, wreszcie mówienie ciekawych rzeczy i krytykowanie tego, co powiedzieliśmy. Proszę się zgłaszać do dyskusji. Po krótkiej dyskusji będzie następna runda panelowa i tak aż do końca naszego czasu.

Jerzy Lukierski: Chciałbym wcześniej zaznaczyć, że wystąpiła duża różnica zdań między mną a profesorem Abramowiczem. Uważam, że jednym z najlepszych dzieł literacko-filozoficznych Lema jest Summa technologiae, a mój szanowny kolega mówi, że to dzieło najgorsze.

Marek Abramowicz: Tak, rzeczywiście, to kolosalna różnica zdań. Ale nie tylko w tej sprawie. Czy są pytania z sali? Może komentarze? Nikt?

Jerzy Lukierski: (zachęcająco) Podobno mówi się, że nie ma głupich pytań, są tylko głupie odpowiedzi.

Marek Abramowicz: No nie, są też i głupie pytania, oczywiście. (śmiech sali)

Marek Oramus: Stanisław Lem wielokrotnie odwoływał się do kosmologii, najbardziej spektakularnie w Nowej Kosmogonii z tomu Doskonała próżnia[238], gdzie niesamowita wizja kosmologiczna jest bez dwóch zdań głównym bohaterem utworu. Alfred Testa w swoim przemówieniu noblowskim stawia tam tezę, że fizyka wszechświata zależy od jego socjologii. Innymi słowy, kilka najbardziej rozwiniętych cywilizacji we wszechświecie „gra” ze sobą o kształt praw fizycznych, wskutek czego kosmos przypomina pod tym względem piłkę futbolową w łaty: w jednym miejscu obowiązują takie prawa, w innym – odmienne. O kosmologii słyszymy też w Głosie Pana, ale w obu przypadkach wyjściowy stan wiedzy kosmologicznej pochodzi z lat sześćdziesiątych, więc dziś jest już nieaktualny. Niemniej może się wydawać, że pewne rzeczy wracają, bo Lem wyobrażał sobie kosmos jako rodzaj silnika dwusuwowego: istnieje faza rozprężania, w której wszechświat znajduje się w fazie ekspansji, a potem nastąpi faza sprężania i cała materia wróci z powrotem do punktu[239]. Nazywał to fazą zimną i fazą gorącą. W tej chwili, zdaje się, obserwujemy powrót do koncepcji wszechświatów cyklicznych. Myślę o wszechświecie ekpyrotycznym, koncepcji Steinhardta i Turoka, zbudowanej z wykorzystaniem teorii strun. Tam wszechświat powstaje w wyniku zderzania się bran[240], energia zderzenia idzie na wytworzenie materii, faza rozprężania ma trwać osiemdziesiąt miliardów lat, a faza sprężania pewnie tyle samo. U Lema to było, zdaje się, po trzydzieści miliardów lat. Co panowie o tym powiecie?

Marek Abramowicz: To pytanie zadał Marek Oramus, który jest autorem świetnej, niedawno wydanej książki Bogowie Lema[241]. Przeczytałem ją z ogromnym zainteresowaniem, dosłownie jednym tchem, w ciągu tygodnia. (do Michała Różyczki) Może chcesz, Michale, odpowiedzieć?

Michał Różyczka: Standardowym modelem kosmologicznym jest Big Bang[242], z ustaloną liczbą parametrów o dokładnie wyznaczonych wartościach. Wśród różnych rozszerzających go koncepcji są też i takie, w których wszechświat cyklicznie przechodzi przez fazy ekspansji i kontrakcji. Zaznaczam, że kosmologia to nie jest moja specjalność, więc w tym momencie wypowiadam się raczej jako outsider. W każdym razie kosmologie kwantowe, próbujące uogólnić model standardowy poprzez połączenie mechaniki kwantowej i ogólnej teorii względności, dopuszczają takie oscylujące kosmosy. Oczywiście w czasach, kiedy Lem pisał na ten temat, nie było mowy o kwantowej teorii grawitacji, ale cykliczny model wszechświata już wtedy pojawiał się na forach naukowych.

Marek Abramowicz: (do Jerzego Lukierskiego) Jurku, chciałbyś skomentować?

Jerzy Lukierski: Skoro mówimy o różnych kosmologiach, chciałem powiedzieć dwa słowa o wizji, którą przedstawił nam Lem w Nowej Kosmogonii. Z naukowego punktu widzenia jestem daleki od jej przyjęcia, natomiast widziana pod kątem wyobraźni artystycznej może być nawet genialna. To koncepcja wszechświata, w którym są różne obszary, czyli światy równoległe[243], w których obowiązują na przykład różne prawa fizyki. Lem opisał to z fenomenalną wyobraźnią, lecz z punktu widzenia nauki, czyli świata, który nas otacza, jest bardzo wątpliwe, by świat był podzielony na kawałki, wyodrębnione obszary, w których obowiązują różne prawa natury. Jest to sprzeczne z zasadami, które przyjmujemy w fizyce ab initio, czyli w fizyce opisującej wszechświat przy założeniu, że jest on poznawalny. W fizyce czy astrofizyce fundamentem opisu wszechświata jest pewna matematyczna własność: translacyjna niezmienniczość praw fizyki – są one takie same na Ziemi i w odległości milionów lat świetlnych. To znaczy, że jeżeli przesuniemy się niepostrzeżenie z jednego obszaru wszechświata do drugiego, to mogą być one różne, lecz nie na tyle, by podlegać regułom innej nauki. Dla przykładu można wykazać matematycznie, że prawo zachowania energii jest związane z taką translacyjną niezmienniczością, która łączy prawa fizyki obowiązujące w różnych momentach czasu. To są własności otaczającego świata, do których jako fizycy jesteśmy przywiązani, ale należy zaraz dodać, że to, co jest słuszne w świecie realnym, nie musi ograniczać wyobraźni artystycznej. Dlatego pomysł artystyczny, literacki, chociaż nie podlega prawom nauki, może być irytująco nienaukowy, może być inspirujący, genialny.

Marek Abramowicz: Drogi Jurku, muszę teraz odegrać rolę, do której jestem zmuszony, ilekroć występujemy publicznie: zwykle obaj kompletnie nie zgadzamy się ze sobą. Jak więc możesz, Jurku, mówić takie rzeczy? Powiedziałeś o wyobrażeniach pewnego fizyka teoretyka na temat tego, jak jego zdaniem wygląda wszechświat. Ale dlaczego wszechświat nie może być taki, że w jego jednej części panuje jeden zestaw praw, a w drugiej inny? Nie ma takiego prawa natury, które by tego zabraniało. Lem rozumiał, że wszechświat może być dziwniejszy, niż nam się wydaje, taki, że nie śniło się o tym naszym filozofom czy fizykom teoretykom. I to mi się właśnie w Lemie podoba – ta jego zgoda na nieprzewidywalną dziwność świata, która może nawet przeczy prawom zachowania[244]. Może i przeczy, ale to jest właśnie sprawa tajemnicy.

Jerzy Lukierski: Przez małe „t” czy przez duże? (śmiech sali)

Marek Abramowicz: Przez oba „t”, jedno małe, a drugie duże. I żeby wyjaśnić państwu, o co mi dokładnie chodzi z dużym i małym „t”, opowiem anegdotę, którą często opowiadam w tym kontekście. To anegdota, ale dotycząca sprawy bardzo poważnej: pytania o powstanie gatunku Homo sapiens. Mianowicie przez kilkanaście lat pracowałem w Oksfordzie, w Trieście w zespole Dennisa Sciamy, wybitnego brytyjskiego kosmologa[245]. Dennis prowadził ze mną długie spory filozoficzne na temat tego, czy Bóg istnieje. Był on agnostykiem ze skłonnością do ateizmu. Jak każdy ateista miał pewien kłopot z tym, że nasz wszechświat jest antropicznie wyregulowany: gdyby wartości stałych fizyki – stałej grawitacji, prędkości światła, stałej Plancka, masy elektronu etc. – różniły się o mniej niż około jednego procenta od zmierzonych wartości, to nigdzie we wszechświecie nie byłyby możliwe wyższe formy życia, oparte na chemii związków węgla oraz na darwinowskiej ewolucji gatunków, która wymaga kilku miliardów lat w stabilnych warunkach planetarnych i klimatycznych. To stwierdzenie nie jest kwestionowane, to jest twardy fakt naukowy. Rzecz jasna, Lem o tym doskonale wiedział: gdyby wszechświat był choćby troszeczkę inny, życie w nim byłoby niemożliwe.

To oczywiście rodzi pytanie, dlaczego tak jest. Jak wytłumaczyć niezwykłe antropiczne wyregulowanie wszechświata? Co jest jego przyczyną? Tego nikt nie wie. To właśnie Tajemnica przez największe „T”, jakie można sobie wyobrazić. Wszystkie inne problemy fizyki – kwantowa grawitacja, kappa-deformacje symetrii relatywistycznych czy mechanizm powstawania czarnych dziur o masach pośrednich – dotyczą tajemnic przez małe „t”.

Sciama uważał – podobnie jak większość fizyków o ateistycznym światopoglądzie, na przykład Steven Weinberg[246] – że obserwowane antropiczne wyregulowanie jest zupełnie przypadkowe. Nasz wszechświat, twierdzą oni, to jeden z nieskończenie wielu wszechświatów, istniejących odrębnie w wieloświecie. Są one kauzalnie zupełnie ze sobą niezwiązane, a więc wzajemnie fundamentalnie nieempiryczne: z wszechświata numer 765 nie można się dowiedzieć niczego o wszechświecie numer 567, nawet o samym fakcie jego istnienia. Każdy logicznie niesprzeczny wszechświat istnieje w wieloświecie z ontologicznej konieczności. Są więc w nim, przypadkiem, także wszechświaty antropicznie wyregulowane, dokładnie takie jak nasz. Nasz wyregulowany wszechświat istnieje z konieczności, ale nie ma w tym żadnej Tajemnicy, żadnego ukrytego sensu, żadnego celu. To czysty przypadek.

Kiedy Sciama tak twierdził, ja replikowałem: „Dennisie, hipoteza, iż wszechmogący Bóg stworzył jakiś wszechświat, nie jest sama w sobie logicznie sprzeczna. Zatem w tym twoim wieloświecie muszą koniecznie istnieć wszechświaty, które zostały stworzone przez Boga”. „Oczywiście!”, odpowiadał Dennis. „Takie wszechświaty na pewno istnieją”. „A dlaczego sądzisz, że to nie nasz wszechświat jest jednym z nich?” „Ty chyba żartujesz!” (śmiech sali) I to jest właśnie tak: są prawa zachowania, są inne prawa, o których wiemy. Jeśli jakiś zawodowy fizyk snuje rozważania o świecie, który nie spełnia takich praw, uważanych przez jemu współczesnych za fundamentalne i podstawowe, jego hipotezy, całkiem słusznie, nie będą traktowane poważnie. Natomiast Lem takie hipotezy traktował niby-poważnie i to mi się bardzo podoba. A dlaczego? Bo ja ich nie odbieram jako zawodowy fizyk. One mi się podobają jako zgrabnie ujęte literacko ćwiczenia filozoficzne, takie jak Kandyd, czyli Optymizm Woltera[247], gdzie Wolter polemizował z Leibnizem[248]. To o to chodzi. Wiele rzekomych hipotez naukowych Lema to literatura (bardzo dobra, świetna!) oraz igraszki filozoficzne (zabawne i głębokie). Ale to nie są przecież wykłady z astrofizyki czy mechaniki kwantowej! Panowie, więcej powagi…

Głos z sali: Najpierw krótki komentarz na temat Lemowskiej wizji kosmosu podzielonego na domeny, w których obowiązują różne prawa fizyczne. Nawiasem mówiąc, u Lema miały nimi zawiadywać wysoko rozwinięte cywilizacje, które powodowały, że prawa fizyki się zmieniały, by w końcu zbiec do jednego wspólnego zbioru praw, obowiązującego w całym wszechświecie. Otóż w pewnym momencie Lem wyraźnie pisze, co z dzisiejszego naukowego punktu widzenia jest zupełnie nietrafione, że granice tych domen są wyznaczane przez tzw. kwazary[249]. Kiedy Lem to pisał, były one tajemniczymi obiektami, o których na dobrą sprawę nikt nie miał pojęcia, co to tak naprawdę jest. Wiadomo było tylko tyle, że są miejsca w kosmosie, w których wydzielają się niezrozumiale wielkie ilości energii w równie niezrozumiałym tempie. Dziś już wiemy, że kwazary nie są żadnymi granicami, i w zasadzie dość dokładnie potrafimy opisać procesy w nich zachodzące.

A teraz drugi komentarz. Dotyczy on neutrin, które napotykamy w twórczości Lema, co skrytykował profesor Lukierski. Chciałbym przypomnieć, że one pojawiają się w Solaris, czyli na początku lat sześćdziesiątych[250], kiedy o tych cząstkach naprawdę nic nie było wiadomo. A Lem trafnie przewidział, że znajdą się w centrum poważnych projektów naukowych. No i dzisiaj tego doświadczamy.

Szymon Kukulak: Chciałbym, bardziej tytułem uzupełnienia niż pytania, powiedzieć parę słów o pewnym aspekcie prozy Lema, o którym paneliści mówili mało, choć zasługuje on na uwagę. Chodzi mi o naukową aktualność różnych detali Układu Słonecznego, jaką widać na przykład w Opowieściach o pilocie Pirxie. Zgadzam się oczywiście, że jest to kwestia drugorzędna, bo pewnie większą zasługą Lema było to, co napisał o ludziach, ale myślę też, że jednak warto docenić, jak bardzo przykładał się do pracy. Tym bardziej że część szczegółów w „Pirxiadzie” wygląda dziś na błędy, a tymczasem były one budowane na informacjach bardzo świeżych w momencie pisania, stąd późniejsze ustalenia często dezaktualizowały te wcześniejsze.

W jednym z opowiadań tego cyklu występuje scena ryzykownego przelotu rakiety między pierścieniami Saturna[251]. To świetny przykład, bo dziś dzięki Voyagerom wiemy, że przez Przerwę Cassiniego trudno byłoby przelecieć, ponieważ są w niej bardzo drobne okruchy. Ale tego nie było jeszcze wiadomo, kiedy Lem pisał Rozprawę, więc nie można tego nazwać jego błędem. Tak samo jest z Księżycem i Marsem w wersji opisanej w Odruchu warunkowym i Ananke. Myślę o scenach, gdy Pirx zwiedza kratery na „odwrotnej” stronie Księżyca, które kilka lat wcześniej po raz pierwszy sfotografowała Łuna 3[252]. Wszystkie alpinistyczne atrakcje, jakich doświadcza pilot, zawdzięczamy właśnie tym zdjęciom, bo one zaszokowały uczonych dzikością krajobrazu o zupełnie innej rzeźbie, całkowicie odmiennej niż ta po „naszej” stronie. Jak pisał o nim Lem – jedno gigantyczne pobojowisko.

Podobnie w Odruchu warunkowym jest sporo rzeczy dziwnych, które dziś wyglądają na błędy, ale łatwo dadzą się wytłumaczyć chronologią realnej eksploracji Księżyca. Na przykład, dlaczego Pirx leci do stacji w Mendelejewie[253] z przesiadką w Ciołkowskim[254], nadkładając prawie tysiąc kilometrów? Albo dlaczego lata ponad nieistniejącymi miejscami, takimi jak Morze Marzenia? Dziś łatwo sprawdzić, że na pierwszych sowieckich mapach „odwrotnej strony” było tylko kilkanaście nazwanych miejsc, stąd żadnego krateru bliżej Mendelejewa niż Ciołkowski pisarz nie znał; zdjęcia były niewyraźne. Dlatego też Morze Marzenia, nad którym leci Pirx, okazało się kilka lat później wcale nie pojedynczym obiektem, tylko kilkoma obiektami, więc z map zniknęło. Ale gdy Lem pisał to opowiadanie, Morze Marzenia jeszcze tam było, bo tak stanowiły mapy wykonane na podstawie zdjęć! Mamy zatem w Odruchu warunkowym całkowicie poprawny obraz Księżyca – ale taki, jaki był aktualny przez jakieś dziesięć lat, nie dłużej.

Teraz jeszcze słowo o Ananke, jeżeli mogę, bo tam mamy podobną historię, tylko że z Marsem. Otóż Pirx ląduje akurat w miejscu, gdzie w czasach „pradawnych” – jak nazywa okres, który właśnie wtedy, w latach sześćdziesiątych, realnie się domykał – na mapach rysowano jeszcze jeden słynny kanał, konkretnie Agathodaemon[255], natomiast za oknami stacji widzi on pustynię, więc utyskuje na naiwność dawnych astronomów i pisarzy, takich jak Burroughs[256], którym się te mityczne twory uwidziały. Kwestia rozbieżności między wyobrażonym a realnym Marsem jest w Ananke tematem dziwacznie (ale tylko na pozór) obszernym, bo zajmuje prawie tyle miejsca co katastrofa Ariela, której przyczyny Pirx ma zadanie ustalić. To się wzięło oczywiście z misji sond Mariner[257], które dokładnie w tamtych latach zrobiły pierwsze zdjęcia Marsa z bliska. Ale nie całego Marsa, więc tak się złożyło, że była na nich wyłącznie pustynia, natomiast nie było kanałów i w ogóle mało co pasowało do map zrobionych wcześniej na podstawie obserwacji z Ziemi. Dlatego Lem tyle o tym pisze!

Pesymizm Pirxa odzwierciedla po prostu pesymizm ówczesnych badaczy, których spotkał ogromny zawód, bo się okazało jeszcze, że tam nie ma ani lodu (tylko zestalony dwutlenek węgla), ani roślinności. I Lem o tym wszystkim pisze! Ironia losu polega na tym, że akurat tego rejonu Tharsis[258], gdzie na dawnych mapach tkwił Agathodaemon, Marinery nie sfotografowały. Zrobiły to dopiero, gdy Lem Ananke już opublikował – i okazało się, że obszar ten wcale nie jest pustynią, jaką ogląda Pirx, tylko częścią Valles Marineris[259], a więc sieci wąwozów wielkości Ameryki Północnej! Wtedy dopiero sfotografowano też gigantyczny Olympus Mons[260] i inne miejsca, co kompletnie przekreśliło obraz Marsa jako nudnawej pustyni, jaka nam się objawia w Ananke.

Tamten okres pesymizmu okazał się zresztą krótki, bo trwał tylko kilka lat, ale jednak zadecydował o wymowie Opowieści. Przytoczyłem te dwa przykłady, bo pokazują, że niektóre teksty Lema wolno traktować jak pomniki postawione konkretnym krokom na drodze naszego nabywania wiedzy o świecie; tylko że po tych krokach – czasem bardzo szybko – przychodziły kolejne, stąd pamięć o tamtych wcześniejszych się zacierała. A Lem opierał się – bo musiał – na stanie wiedzy, jaki utrzymywał się nierzadko tylko przez kilka lat. Pomyślałem więc, że warto to dzisiaj w naszym gronie podkreślić, ponieważ Lem – jeżeli nawet robił błędy, jak słyszeliśmy – bywał znacznie bardziej pieczołowity w detalach, niż nam się to dziś często wydaje. Trudno obecnie to ocenić bez spojrzenia na to, jak rozwijała się dana dyscyplina i jaki pogląd w danej sprawie był obowiązujący, kiedy powstawał konkretny tekst Lema. Eksploracja kosmosu jest jednym z takich tematów, gdzie tę płynność dopiero co nabywanej wiedzy widać u niego doskonale; tyle że nie zawsze wiadomo, gdzie patrzeć, bo nie mamy już tego obrazu zagadnień, jaki dzielił Lem z ówczesnymi czytelnikami. Im dalej w przeszłość, tym mniej oczywista jest dzisiaj rzetelność podbudowy różnych jego tekstów. Dlatego pomyślałem, że warto tu o niej powiedzieć. Bardzo dziękuję.

Marek Abramowicz: Chciałbym zapytać pana generała, jak realistyczne są w sensie psychologicznym Opowieści o pilocie Pirxie? Zaznaczam, że nie chodzi mi o realizm w opisywaniu przedmiotów czy obiektów. To jest mój ulubiony bohater Lema. Dotyczy to zarówno lektur wieku młodzieńczego, jak i dojrzałego. Co pan myśli, panie generale, o pilocie Pirxie?

Mirosław Hermaszewski: Proszę państwa, ja kosmos rozumiem inaczej. Inaczej go też przeżywałem, niż opisuje to Stanisław Lem. Ale pewne emocje pilota Pirxa są chyba charakterystyczne i rzeczywiście mogą udzielić się kosmonautom. Obecnie ludzie, jak mówią niektórzy, opanowali kosmos. To jest błędne stwierdzenie. Jesteśmy dopiero na etapie raczkowania, bo człowiek zasiedlił jedynie okołoziemską orbitę. A to jest odległość rzędu pięciuset pięćdziesięciu kilometrów. Najdalej ludzie byli w odległości jednej sekundy świetlnej od Ziemi. To jest około trzystu sześćdziesięciu tysięcy kilometrów, czyli mniej więcej tyle, ile dzieli nas od Księżyca.

A to, o co pan profesor pyta… Hmm, te podróże Pirxa są bardzo dalekie… Zawsze powtarzam, że najlepiej jest podróżować naszymi myślami. Wtedy możemy z nieograniczoną prędkością znaleźć się tu i tam. Natychmiast. I rzeczywiście są w kosmosie takie momenty, szczególnie w nocy, kiedy człowiek ma chwilę czasu i daje upust wyobraźni. Zresztą nigdy nie spałem ośmiu godzin, bo uważałem, że to zbyt wielka rozrzutność. Kiedy więc patrzyłem na rozgwieżdżone niebo, a w kosmosie gwiazdy są widoczne znacznie lepiej niż na Ziemi, ponieważ atmosfera nie przeszkadza, kołatały mi się w głowie pytania: Co ja tu robię? Jak to jest? A jeśli bohater Lema był aż tak daleko i obserwował mgławicę, pewnie czuł to samo co ja, czyli swoją wielką małość. Co ty tu robisz, człowieku? Dlaczego akurat ja? Jest nas przecież trzydzieści pięć milionów Polaków, a tu jestem akurat ja. I to sam jeden.

Kiedy człowiek znajdzie się w takiej sytuacji, wiecie państwo, tylko początkowo czuje się kimś wielkim. Kiedy jednak zaczyna myślami wędrować po tym dalekim kosmosie, dostrzega swoją małość. Prędzej czy później dochodzi w swoich rozważaniach do wniosku, że jest dosłownie jak drobina piasku. Wszechświat jest wielki, a ty jesteś mały, ale za to myślący. Tam w górze, na orbicie, takie myśli bardzo się po głowie kołaczą.

Lem pisał, że kiedyś może będzie trzeba się z naszej pięknej Ziemi wynieść, bo za parę miliardów lat Słońce wybuchnie i ją spopieli. A więc może te nasze podróże kosmiczne są pierwszymi próbami, żeby zapewnić ciągłość ludzkiej cywilizacji. Nie jestem jednak pilotem Pirxem, tylko kimś bardzo małym. Tak jak wszyscy z grupy pięciuset astronautów i kosmonautów z naszej Ziemi.

Jerzy Lukierski: Nawiązując do wizji, o których opowiadał profesor Abramowicz, chciałbym przypomnieć, że pojęcie science fiction to koktajl, który składa się z dwóch niezbędnych składników. Powstaje więc pytanie, jakie minimum science powinno być w koktajlu, który nazywa się science fiction. Jeżeli będą w nim same wizje, to będzie tylko fiction, czyli konstrukcje wyobraźni. Wydaje mi się jednak, że w science fiction, by uzasadnić pierwszy człon nazwy, powinny funkcjonować pewne ograniczenia, reguły, które nie pozwalają być w jawnej sprzeczności z nauką. Wszechświat z jego różnorodnością naprawdę jest ciekawy – szczypta fiction dodaje mu uroku, jest nawet pożądana, lecz bez przesady. Cudowność świata, w którym nie obowiązują żadne reguły, jest sprzeczna z wiedzą naukową – to bajki. Więc oddając się twórczości science fiction, trzeba umieć zawrzeć pakt między nieskrępowaną wyobraźnią a nauką, do tego zaś trzeba mieć to, co jest mniej uchwytne, lecz konieczne: talent wielostronny, naukowy i artystyczny. Nie muszę dodawać, że Lem był wyjątkowo dobrym alchemikiem łączącym science i fiction, czy raczej – by odwołać się do mojego przykładu – wyjątkowym barmanem.

Marek Abramowicz: Nie mam w tej chwili prawa głosu, ale się z tym nie zgadzam. Poproszę teraz o pytania z sali.

Stanisław Bereś: Nie jest tajemnicą, że Lem był darzony sporą estymą w środowisku uczonych, zwłaszcza reprezentujących nauki ścisłe. Wielokrotnie w wywiadach opowiadał o swoich kontaktach, przyjaźniach i dyskusjach z radzieckimi sławami astronomii, astrofizyki, fizyki i kosmonautyki, między innymi z noblistami. Na Klinach[261] odwiedzali go kosmonauci z Woschoda 1. Tego typu konfrontacje twórczości Lema ze specjalistami potwierdzają, jak się wydaje, wyjątkowość jego pozycji w literaturze oraz zdolność oddziaływania na naukę. Czasem się zastanawiam, jeżeli panowie możecie uruchomić swoją wyobraźnię, o czym tak wybitni uczeni jak Siergiej Korolow[262], Piotr Kapica[263], Ilja Frank[264] czy Iosif Szkłowski[265] czule gawędzili z Lemem? Nie przypuszczam, żeby interesowało ich, czy lubi bardziej jajecznicę, czy wołowinę albo co stało się z pilotem Pirxem po wyjaśnieniu tajemnicy katastrofy Aresa[266]. Wybitni uczeni nie mają czasu na dyrdymałki, więc przypuszczam, że omawiali kwestie bliskie ich specjalnościom. A może rozmawiali na przykład o koncepcjach zawartych w Summie technologiae, którą profesor Lukierski traktuje jako pozycję powieściową, a profesor Abramowicz jako nudną prozę popularyzatorską? Lem twierdził, że jest ona eseistycznie wyrażonym zbiorem koncepcji, które obsłużyły mu później cały szereg jego powieści. To by zresztą potwierdzało tezę, że najlepsze spośród jego powieści to te, które wywodzą się koncepcyjnie z Summy. Najważniejszy jest pomysł, reszta to już kwestia wyobraźni i sprawnego pióra.

Intryguje mnie jeszcze druga kwestia. Do jakiego stopnia poważnie można traktować koncepcje Lema zawarte w jego utworach literackich? Na przykład wymądrzający się do grona wyselekcjonowanych uczonych superkomputer[267] to oczywiście licentia poetica, ale też przecież otwarte pytanie o przyszłość sztucznej inteligencji. To pytanie, które zawiera jasną tezę: ona nas wyprzedzi i będziemy mieć z nią kłopoty. Albo na przykład: jakie implikacje powinniśmy wyciągnąć z Solaris i Głosu Pana? Chodzi oczywiście o to, jakie są szanse na dialog z pozaziemskimi cywilizacjami. Po krótkim okresie iluzji w latach pięćdziesiątych Lem odnosił się do tego sceptycznie, a od połowy lat sześćdziesiątych gorzej niż sceptycznie. Otwarcie mówił, że to całe wgapianie się w czaszę nieba i wysyłanie w nią zaszyfrowanych komunikatów nie ma specjalnego sensu. A być może nawet sama idea dialogu z Wysokimi Rozumami jest poroniona. Co zresztą podobno powiedział do uczonych w Biurakanie[268].

A w ogóle czy potraficie panowie myśleć serio o koncepcjach wygłaszanych przez Golema? Jak pamiętamy, twierdzi on, że człowiek to jest bubel ewolucyjny, który nie udał się naturze, bo przecież nie Panu Bogu. W związku z tym ludzkość musi rozważyć perspektywę opuszczenia wehikułu, jakim jest nasze ciało, aby przenieść się do innego urządzenia, które pozwoli rozwijać dalej człowieczy intelekt, bo nasze czaszki są za ciasne, by zwiększyć możliwości człowieczych mózgów. W Golemie XIV mamy w dodatku otwartą zapowiedź – nie wiem, czy serio przez Lema traktowaną – opuszczenia naszego wszechświata i przeniesienia się do jakiegoś innego, lepszego. Prywatnie sądzę, że Lem w to trochę wierzył, ale pod pewnymi warunkami. Więc pytanie generalne brzmi następująco: czy tego typu węzłowe koncepcje Lema, wpisane w jego powieści, traktujecie panowie tylko jako pomysły literackie, czy potraficie o nich dyskutować poważniej?

Marek Abramowicz: Oczywiście nie wiem, o czym Lem rozmawiał ze Szkłowskim, więc nie odpowiem na to pytanie, ale przypomnę, że na przykład Albert Einstein przyjaźnił się z najwybitniejszymi muzykami, pianistami i skrzypkami swojego pokolenia. I koncertował z nimi, nawet dosyć często. On sam nieźle grał na skrzypcach, bo miał solidne wykształcenie muzyczne, chodził do szkół muzycznych i bardzo pilnie ćwiczył – praktycznie codziennie, prawie do końca życia. Dopiero przed samą śmiercią odłożył skrzypce, bo stało się to zbyt wyczerpujące. Myślę więc, że wielcy uczeni chętnie rozmawiali z Lemem z podobnych powodów, dla jakich skrzypkowie grali na skrzypcach z Einsteinem. Po prostu każda wielkość, w jakiejkolwiek dziedzinie, przyciąga inne wielkości. Nie dlatego więc Szkłowski rozmawiał z Lemem, bo liczył, że się dowie od niego czegoś ciekawego o przyszłości fizyki, tylko rozmawiał z nim jako z wielkim literatem, którego książki są czytane przez miliony ludzi. Takie jest moje wrażenie. W Anglii spotkania i rozmowy fizyków z literatami, skrzypkami czy finansistami nie budzą takiego zdziwienia jak w Polsce. To wynika z innej tradycji. W angielskich college’ach zawsze chętnie rozmawiamy ze sobą w common room, a to, czy jesteśmy fizykami, malarzami, laryngologami, filozofami, czy kimkolwiek innym, nie ma żadnego znaczenia. Jesteśmy kolegami z tego samego college’u! We Wrocławiu tę piękną tradycję zaszczepił Jan Mozrzymas, tworząc Studium Generale[269].

Michał Różyczka: Jeżeli mogę, zaryzykowałbym hipotezę, że Lem dawał im wszystkim to, czego każdy z nich z osobna dać nie mógł – mianowicie zewnętrzny ogląd tego, co oni w swoich dziedzinach naukowych, siłą rzeczy wąskich, realizowali. Dla mnie najbardziej przejmującą i najgroźniejszą prognozą, na jaką natknąłem się u Lema, jest jego przewidywanie losu ludzkości. Otóż według niego „każda rozwinięta cywilizacja ma przed sobą dwie drogi, a to albo siebie samą zadręczyć, albo zapieścić doszczętnie”[270]. Nawet gdyby to nie musiało być prawdą, myślę, że należy o tym pamiętać i stale sobie przypominać, że takie niebezpieczeństwa nam grożą. Być może właśnie o tym chcieli rozmawiać z Lemem ci wszyscy znani naukowcy.

Jerzy Lukierski: Dla mnie to, co przeczytałem w Summie technologiae, jest również interesujące z perspektywy czysto naukowej. Oczywiście w tym momencie znowu rodzi się różnica zdań między mną a moim szanownym sąsiadem zza stołu. Przypominam sobie czasy, gdy miały miejsce gorące dyskusje o książkach Lema wśród studentów oraz doktorantów na fizyce, i wtedy także słyszałem, że rozważania Lema na temat pewnych obliczeń probabilistycznych, które dotyczyły możliwości spotkania Ziemian z Obcymi z kosmosu, były również interesujące dla zagranicznych specjalistów naukowych. Trzeba też dodać, że lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte to był okres walki o prymat w kosmosie między Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim, co skutkowało także tym, że książki z rakietą kosmiczną na okładce czy w tytule przyciągały uwagę i mogły mieć większy nakład.

Marek Abramowicz: Powtórzę jeszcze raz to, od czego zacząłem: fakt, że jestem astrofizykiem, nie ma nic do tego, że byłem namiętnym czytelnikiem twórczości Lema. Czytałem go głównie dlatego, że – tak jak kilku innych wybitnych pisarzy – opowiadał wspaniałe historie. Myślę tu na przykład o Hašku[271] czy Hrabalu[272]. Ale dodam od razu, że ja zawsze rozumiałem, na czym polega różnica między opowiadaczami typu Hrabala a opowiadaczem typu Lema. Ten pierwszy nie wymyślał historii, ale opowiadał o tym, co sam przeżył albo o czym usłyszał. Lem natomiast od samego początku wymyślał historie, które nigdy się nie zdarzyły albo nawet nie mogły się zdarzyć. Ani jemu, ani nikomu. A to jest zupełnie inna umiejętność.

Jest wielu ludzi, którzy potrafią świetnie opowiadać, i są to nie tylko pisarze. Richard Feynman[273], jeden z wybitniejszych fizyków pokolenia moich nauczycieli, opowiadał i opisywał historie, między innymi o sobie, które są niesłychanie subtelne, głębokie i śmieszne. Można je czytać po wielokroć, bo są świetnie skonstruowane. Lem też to potrafił. A to jest naprawdę bardzo trudne – napisać czy opowiedzieć dobrze zmyśloną historię. Ja czytam więc Lema nie dlatego, że napisał Summę technologiae, bo na świecie niemało jest takich, którzy snują wizje filozoficzne, nie będąc filozofami. Autor Astronautów jest przede wszystkim opowiadaczem historii, w których ważnymi elementami – czyli, jak powiedział profesor Lukierski, klockami Lego – są astrofizyka, kosmologia, chemia, biologia, genetyka, a zatem mówiąc ogólnie, współczesna nauka. Bez nich Lem nie mógłby opowiedzieć swoich historii, dlatego że dotyczą one właśnie tych dyscyplin. Ale czy one są prawdopodobne lub prawdziwe z punktu widzenia tych szczegółowych nauk, to jest dla mnie, mówię to już po raz trzeci, w ogóle nieistotne i nieinteresujące. To są genialnie napisane opowieści i to mnie do Lema przyciąga. A to, czy Alfa Centauri składa się z pięciu gwiazd, czy z jednej? To nie ma w tych historiach żadnego znaczenia.

Michał Różyczka: Oczywiście, właśnie w ten sposób to funkcjonuje.

Wiktor Jaźniewicz: Lem niejednokrotnie pisał o tym – na przykład w Okamgnieniu – że człowiek nie bardzo pasuje do lotów kosmicznych[274]. W związku z tym chcę zapytać pana generała: czy w trakcie lotu kosmicznego odczuwał pan coś podobnego? Na przykład że ma pan coś zbytecznego lub odwrotnie – że chciałby pan mieć jakiś dodatkowy organ, na przykład trzecią rękę. (śmiech sali)

Mirosław Hermaszewski: Wie pan, my jesteśmy stworzeni do życia na Ziemi, w symbiozie z przyrodą. Podlegamy prawom fizyki, a niektóre z nich nie funkcjonują w kosmosie – myślę na przykład o nieważkości. Dla organizmu człowieka jest to stan absolutnie obcy i niemiły. Dlatego kosmonauci podczas przygotowań do lotów przechodzą intensywny trening aparatu równowagi, muszą się przygotowywać do spotkania z nieważkością. Proces adaptacji układu sercowo-naczyniowego, błędnikowego, no i oczywiście psychicznego jest bardzo ważny, bo w kosmosie inaczej poruszamy się, inaczej przyjmujemy posiłki, śpimy – wszystko jest inne. Tego trzeba się więc nauczyć i temu właśnie służy tzw. okres adaptacji do warunków kosmicznych, czyli stanu nieważkości. Ten stan trwa kilka dni, podczas których organizm astronauty się buntuje, on sam zaś czuje się niedobrze i walczy ze swoimi słabościami. Oczywiście był taki okres, kiedy o tym w ogóle nie mówiono, bo kreowano wizerunek kosmonauty jako supermena. Ale ja w swojej książce napisałem bez ogródek, jak się czuje kosmonauta na orbicie. Z tego powodu dałem jej przewrotny tytuł Ciężar nieważkości[275].

Mój okres adaptacji trwał trzy dni, czyli dość krótko. Później czułem się już dobrze i wykonywałem eksperymenty naukowe, co przynosiło mi wiele satysfakcji. Ale wydaje mi się – co mówiłem już wcześniej – że w trakcie takiego eksperymentu człowiek przechodzi także pewną metamorfozę wewnętrzną. Po takim locie życie smakuje nam inaczej, ponieważ ostrzej widzimy i wyławiamy rzeczy pozytywne, przynajmniej się staramy.

Ale pyta pan, czy przebywanie w kosmosie ma wpływ na organizm człowieka, na jego funkcjonowanie? Oczywiście, tak. Mój lot był krótki, ośmiodobowy, ale wielu moich kolegów, ponad dziesięciu, przebywało w kosmosie powyżej roku. Niektórzy nawet dwa lata, podczas dwóch lub trzech misji. U nich – o czym Lem nie pisał, ponieważ nie mógł tego wiedzieć – następowały poważne zmiany. Przede wszystkim w układzie kostnym, bo w czasie misji wymywany jest z organizmu wapń, główny budulec kości. Kiedy więc miały miejsce pierwsze długotrwałe, dwu- lub trzymiesięczne loty, a ja przebywałem w gwiezdnym miasteczku, bardzo obawialiśmy się o bezpieczeństwo kosmonautów powracających na Ziemię. Jak ich układ kostny wytrzyma uderzenie przy lądowaniu? Czy się nie rozsypie? Rosyjscy naukowcy wpadli na dobry pomysł, aby kosmonautom na orbicie dać namiastkę wysiłku fizycznego na Ziemi.

Chodząc po naszym globie, pokonujemy opór własnego ciała, więc nasze mięśnie pracują. Podnosząc rękę, musimy pokonać ciężar naszej ręki itd. W kosmosie tego nie ma, więc do kombinezonów kosmicznych wmontowuje się różnego rodzaju gumy, a nawet sprężyny, żeby wymusić obciążenie mięśni. Po to właśnie są trwające od dwóch do czterech godzin ćwiczenia fizyczne. Na pokładzie znajduje się ruchoma bieżnia, a także inne specjalne urządzenia treningowe. Dla długotrwałych ekspedycji zamontowuje się cykloergometr[276] – ale na suficie, bo zajmuje sporo miejsca.

Na orbicie każdy musi trenować. Dlaczego? Ponieważ układ sercowo-naczyniowy w kosmosie nie rozumie sytuacji, w jakiej się znalazł, i tłoczy krew z taką samą siłą co na Ziemi. A w kosmosie nie ma siły ciężkości ani słupa hydrostatycznego, więc tej krwi przybywa, szczególnie w górnych partiach ciała. W pierwszych minutach lotu człowiek ma wrażenie, że głowa jest bardzo duża i z każdym uderzeniem serca jakby przekręca się do dołu. To niemiłe uczucie. Wszyscy chyba pamiętamy z dzieciństwa, co czuliśmy, wieszając się na trzepakach głowami w dół.

Ale to jest też bardzo istotne po wylądowaniu. Ludzie wracają z ekspedycji na Ziemię, a ona ich nie chce, grawitacja im przeszkadza, serce znów się buntuje, bo chodzi „w drugą stronę”. I dlatego kosmonauci przechodzą okres readaptacji, który trwa kilka tygodni.

Po mojej ośmiodniowej misji na orbicie miałem zaplanowane dwadzieścia kilka dni na kosmodromie, ale podczas powrotu powiedziano nam, że następnego dnia mamy być na Kremlu. W pierwszym momencie pomyślałem, że to musi być jakaś pomyłka. Po przybyciu do gwiezdnego miasteczka przez pewien czas miałem jeszcze trudności w chodzeniu, bo mój aparat otolitowy[277] nie doszedł do pełnej sprawności, ale emocje związane z oczekiwanymi ceremoniami i wydarzeniami spowodowały, że o nich zapomniałem.

Wyobraźcie sobie, drodzy państwo, mój pierwszy obiad w domu, w gwiezdnym miasteczku. Żona nakryła do stołu. Do dziś pamiętam, z jak wielką wdzięcznością jadłem ulubione potrawy. Ale kiedy skończyłem zupę, wsunąłem łyżkę pod obrus, a kiedy skończyłem drugie danie, to samo zrobiłem z widelcem. Żona patrzyła na mnie podejrzliwie, bo pewnie myślała, że coś z moją głową nie w porządku. A to był oczywisty nawyk z kosmosu – nie położysz nigdzie łyżki ani widelca, bo ci ulecą i będziesz musiał jeść palcami.

I to jest ta druga strona kosmonautyki, bo do tych warunków musi się przyzwyczaić nie tylko nasza fizjologia, ale też i psychika. Jeżeli polecimy na Marsa, podróż potrwa bardzo długo. Do niedawna byłem pewien, że będzie to ekspedycja międzynarodowa, reprezentująca wszystkich Ziemian, a zatem wszystkie kultury i przyzwyczajenia, żeby jej załoga po drodze uniknęła konfliktów. A tymczasem Rosjanie już mają swój statek marsjański, Amerykanie swój (i to od dawna), a tu okazuje się, że i Chińczycy pracują nad swoim. Będzie to długotrwała ekspedycja, więc to, o co pan zapytał, nabierze szczególnego znaczenia, ponieważ podróżować w małej kabinie przez kilka miesięcy i wciąż oglądać tych samych ludzi jest arcytrudnym zadaniem. A warunki na Marsie także będą bardzo surowe. Za naszego życia na pewno, daj Boże, będziemy świadkami, jak człowiek stawia tam stopę. Trzeba pamiętać, że celem naszych wysiłków nie jest Mars ani Księżyc. Celem jest rozwój ludzkości, a ludzie, którzy się na to decydują, płacą bardzo wysoką cenę.

Marek Abramowicz: Czy są jeszcze jakieś pytania z sali?

Głos z sali: (początek niesłyszalny) …a jak wiadomo, niektóre wcześniejsze przewidywania myślicieli bywają traktowane dziś jako śmieszne. Czy przypadkiem w ten sam sposób obecnie nie traktujemy niektórych stwierdzeń i hipotez Lema?

Marek Abramowicz: Jeden z moich mistrzów, nieżyjący już od kilku lat astrofizyk Bohdan Paczyński[278], największy polski astronom, mówił mniej więcej tak: „Zawsze w każdym momencie historii są teoretycy, którzy stawiają jakieś hipotezy. Jedni z nich mówią to, drudzy tamto. Jednych społeczność słucha, drugich nie. A potem – po pięciu, dziesięciu albo dwustu latach – okazuje się, że jeden albo dwaj odgadli dokładnie, jak jest naprawdę, ale niestety to, co mówili, zniknęło w szumie”.

Otóż jeżeli chodzi o naukę i o nas, fizyków, nie to jest tylko ważne, żeby mieć rację i być o niej głęboko przekonanym. Ważniejsze jest umieć do niej przekonać swoich kolegów, a to jest czasami bardzo trudne. Dlatego jeszcze raz powtórzę: mnie kompletnie nie interesuje, czy Lem przepowiedział coś takiego, co się potem spełniło, czy nie. Lem jest dla mnie świetnym opowiadaczem różnych historii – dużych i małych. W jego twórczości, zwłaszcza w Opowieściach o pilocie Pirxie, została zarysowana spójna wizja Układu Słonecznego. I zaczyna się ona od Ziemi, potem jest Luna Główna, Księżyc, najbliższe planety – i to jakby nasze domowe otoczenie, które Lem opisuje nam bardzo dokładnie. Patrzymy oczami Pirxa, jak wygląda start rakiety z Ziemi, co on widział już dziesiątki razy, ale nadal jest oczarowany tym pięknym widokiem. Albo uczestniczymy we wspomnianym już przelocie statku kosmicznego przez pierścienie Saturna, na pewno państwo pamiętacie, bo to jedna z dramatyczniejszych historii. Więc on przelatuje przez pierścień, w którym fruwają różne kamienie i bryły lodu, bo z nich właśnie się one składają. I to są właśnie klocki Lego, o których mówił profesor Lukierski. To jest sceneria, więc musi być coś takiego. Ale nie jest ważne, czy Lem napisał, że te kamienie i bryły lodu mają średnicę dwóch milimetrów, dwudziestu centymetrów czy dwóch kilometrów. Jakiejś tam liczby użył, nie pamiętam jakiej. Być może właściwej, a być może nie. Ale przecież to nie jest opowiadanie o pierścieniach Saturna. To jest dramat charakterów, namiętności, skrytych pragnień. To jest ważne, i to Lem mistrzowsko potrafi – jak Homer, Dante, Cervantes i Kafka. Nie odmawiajmy mu prawdziwej wielkości, badając, czy dobrze przewidział trajektorię sondy Cassini.

Przecież gdy czytamy, jak stary człowiek walczy na morzu z wielką rybą[279], nikt z nas się nie zastanawia, czy są takie ryby i takie łodzie… Być może nie, bo nie jest wcale pewne, czy w opisach tych detali Hemingway był dokładny. I co z tego? Takie detale nie są ważne u Hemingwaya i nie stanowią też istoty twórczości Lema. Historie Lema mówią rzeczy głębokie i ważne, ale wcale nie o pierścieniach Saturna, nie o Alfa Centauri, nie o kosmologii i neutrinach, tylko o nas samych. Dlatego je czytam, a nie dlatego, żeby dowiedzieć się czegoś z dziedziny astrofizyki. Naukowe prognozy Lema i jego Summa technologiae mnie w ogóle nie obchodzą. Uważam, że nie w nich tkwi sedno tego, co Lem dał nam w swojej twórczości. Pewnie już to mówiłem wiele razy, ale powtórzyłem raz jeszcze.

Jerzy Lukierski: Ciekawe, czy Lem – jak Verne – wiele przepowiedział.

Marek Abramowicz: Nie, Jurku, ja na to pytanie już odpowiedziałem. Że to w ogóle nie jest ciekawe, czy Lem coś przepowiedział, czy nie. Ale ja wiem, że ty się z tym nie zgadzasz, więc powiedz, co o tym myślisz. (śmiechy na sali)

Jerzy Lukierski: Ja ostatnie pytanie z sali zrozumiałem następująco: czy potencjalnie w pomysłach Lema nie ma czegoś, co nam się wydaje teraz naukowo mało prawdopodobne, a w przyszłości może się okazać cenne, odkrywcze, tak? (potwierdzenie z sali) Więc, proszę pana, tutaj jest pewna różnica opinii w kwestii poznania, które u jednych jest sekwencją różnych fascynujących odkrywczych wizji, a u mnie określonym ciągiem logicznym. W teorii poznania naukowego jest wprowadzona reguła epistemologiczna, którą w naukach fizycznych nazywamy zasadą korespondencji. Głosi ona, że jeżeli w pewnym okresie istnieje określony stan wiedzy, wówczas to, co jest nowe i co poszerza poznanie, musi się jakoś wpisywać w to, co chcemy zaproponować. W momencie tworzenia się nowej perspektywy poznawczej tego często nie widać, lecz po pewnym czasie okazuje się, że dobre nowe pomysły obejmują także to, co było cenne na wcześniejszym etapie naszej wiedzy.

Wracając zaś do pana przykładu o zakrzywionej przestrzeni. Jeśli usłyszałby o tym Newton, to mógłby się tym poważnie zainteresować, gdyż to nie było w sprzeczności z ówczesnym stanem wiedzy. To mógłby być po prostu kolejny krok w rozwoju geometrii. Oczywiście, że są pewne pomysły, które pozostają w sprzeczności z tym, co wiemy, a nauka poprzez rozwiązywanie sprzeczności posuwa się do przodu. W metodzie naukowej to wszystko wiąże się z podstawowym przekonaniem o poznawalności świata, co prawda nigdzie nie jest powiedziane, w jakim tempie. Jako „oświeceniowiec” wierzę w to, że nauka to podstawowa dziedzina, w której postęp jest widoczny, że poznajemy coraz więcej. Nie jest wykluczone, że pewne spostrzeżenia, które znajdujemy u Lema, mogą się okazać przydatne dla tego, co będziemy nazywali w przyszłości opisem naukowym.

Marek Abramowicz: Muszę wyjaśnić, że w swojej twórczości zawodowej profesor Lukierski zajmuje się matematyką. Nie wizjami, tylko realną rzeczywistością. Ja natomiast, jako astrofizyk, zajmuję się wyłącznie konkretnymi obiektami, które moi koledzy obserwują, czyli – jak twierdzi profesor Lukierski – wizjami.

Jerzy Jarzębski: Sprawa dziwnych hipotez jest dość trudna. Lem napisał coś takiego, co było w pełnej zgodzie z tym, co panowie powiedzieli. Mianowicie że istnieją uczeni, którzy są badaczami pierwszej kategorii, czyli geniuszami. Oni nigdy nie są przez nikogo rozumiani, dlatego że ich myśli wybiegają daleko poza zbiór stereotypów, które obowiązują w nauce. Kiedy ci geniusze umierają, ich teorie zostają samotnymi enigmami, bo nikt ich nie potrafił zrozumieć, kiedy zostały ogłoszone, a potem oficjalna nauka poszła inną drogą. Natomiast mnie się wydaje, że istnieje możliwość takiego myślenia, które pozwala jakby dotknąć tej niedosiężnej genialności i które zawdzięczamy właśnie Lemowi, ale temu dość wczesnemu, z Dialogów. On w nich napisał, że ma pretensje do filozofii, bo nie reaguje ona na odkrycia naukowe, które są sukcesami nauk ścisłych. Że nie zmienia swojego języka i sposobu rozumienia świata, a powinna to robić, bo musi istnieć jakaś elementarna korespondencja między zbiorem pytań filozoficznych a zbiorem pytań w dziedzinie fizyki, teorii ewolucji, historiozofii, teorii informacji i innych jeszcze nauk, a jeżeli filozofowie nie dostrzegają tych przemian, to fałszują obraz świata. Jeśli u Lema była taka możliwość genialności, to w momentach, kiedy dostrzegał w jakichś odkryciach zalążek innego niż dotychczas myślenia, przebijał sobie drogę do innego stylu filozofii właśnie. I „błędy”, jakie robił, nie mają większego znaczenia.

Druga rzecz, o której chcę powiedzieć, to sprawa nauki w prozie Lema. Oczywiście ona jest u niego zawsze nauką częściowo rzeczywistą, to znaczy taką, jaka obowiązywała w momencie, kiedy pisał swoje utwory. Potem jednak próbuje objąć sfery hipotetycznych bytów i zjawisk, które należą do nauki in statu nascendi. I wreszcie przychodzi moment, gdy zaczyna funkcjonować już w przestrzeni kreacji literackiej. I tu dopiero dzieje się coś niezwykłego. Ja się zgadzam z profesorem Abramowiczem, że Lem nie jest największy, kiedy się z niego próbuje uczynić jakiegoś „superuczonego”, tylko wtedy, kiedy opowiada swoje historie. Weźmy Solaris: przecież wszystkie te pomysły na temat kopii organizmów ludzkich ulepionych z neutrin czy myślącego oceanu fizycy i biolodzy raczej dyskwalifikują. Jak się uważniej przyjrzeć, Solaris jest książką nie o dziwacznej istocie mieszkającej na odległej planecie, ale o sposobie, w jaki ona mogłaby ze swojego punktu widzenia próbować pojąć Innych, którzy przybywają do jej świata, ale żyją gromadnie, wiążą ich tysiączne interesy, kochają się, nienawidzą, zdradzają, z tego wszystkiego tworzą kulturę, naukę, zostawiając po sobie dziedzictwo w postaci biblioteki tekstów raz genialnych, czasami uderzająco pięknych, wreszcie prymitywnych czy wręcz idiotycznych, napisanych w językach, które sami z biegiem lat powoli przestają rozumieć itd., itp. Solaris nie jest więc kolejną książką z solaryjskiej biblioteki, tylko historią o człowieku widzianym radykalnie z zewnątrz. I to jest wielkie jako literatura, nie jako naukowa koncepcja.

Kiedy rozmawiałem z Lemem w czasie, gdy pisał Fiasko, powiedział mi, że wykorzystał teorię czarnych dziur, żeby umożliwić rakiecie dokowanie i cofnięcie się w czasie tak, żeby mogła wrócić na Ziemię nie za tysiąc lat, ale za rok czy za pół roku. Jak wyznał, mocno się namęczył, żeby zatrzeć granicę między nauką rzeczywistą, czyli faktycznym obrazem czarnych dziur, jaki wtedy obowiązywał, a tym ich zastosowaniem, jakie wymyślił dla potrzeb swojej fabuły. Więc właściwie u Lema tak było zawsze, że on funkcjonował między tym, co jest rzeczywistą nauką, a tym, co jest pewną wizją przyszłości myślenia czy przyszłości rozumienia świata. W jego twórczości zawsze jesteśmy gdzieś pomiędzy. I tu ważna uwaga: jako człowiek o wykształceniu humanistycznym nie mogę udawać, że wiem, gdzie jest ta granica u Lema. Istotne jest to, żebym miał świadomość, że ona istnieje. A w Fiasku naprawdę dotknąłem pisarskiej klasy nie wtedy, kiedy czytałem o czarnych dziurach, ale kiedy autor mi wyjaśnił, dlaczego goście z Ziemi rozwalili w puch i pył planetę Kwintan. Otóż dlatego, że próby porozumienia z nimi spaliły na panewce, co oznacza, że nie mają oni szans rozliczyć się z czcigodnymi skądinąd fundatorami podróży! Takiej ironicznej wyobraźni chyba nikt z fantastów nie miał!

I jeszcze jedno: myślę, że do niewątpliwych osiągnięć Lema należy to, że on w dużym stopniu zmienił sposób myślenia przeciętnych ludzi o tym, jaki jest świat. Dzięki temu, że był bardzo popularnym autorem, a jego fabuły ogólnie znano, podstawa naukowa i dojrzałość intelektualna, którą zaproponował w swoich książkach, przedostała się do świadomości publicznej. A tam były koncepcje i pytania dalece wykraczające poza naiwność przeciętnej fantastyki. Myślę więc, że Lem w dużej mierze zmienił nasz sposób postrzegania świata. To oczywiście potem robili też i inni autorzy science fiction, więc to nie tylko jego zasługa, ale on właśnie uczynił fantastykę naukową literaturą znacznie bardziej wymagającą, niż była poprzednio.

Marek Abramowicz: Ja się z tym zupełnie zgadzam. Dokładnie tak myślę, tylko pan powiedział to w innych słowach. Podam jeszcze jeden przykład. Książki Juliusza Verne’a to nie jest wielka literatura. Natomiast Wojna światów Wellsa jest. Oczywiście doskonale wiemy, że nie ma żadnego życia na Marsie ani żadnych okrutnych Marsjan, nikt więc nie traktował i nie traktuje tej powieści serio, jako naukowego opisu pewnej możliwości, z jednym małym wyjątkiem w postaci słuchaczy pamiętnej audycji radiowej[280]. Ale to była pewna wizja (dobitnie) literacka, którą pamiętamy, szanujemy i podziwiamy za kunszt artystyczny, a nie za to, czy jest naukowo poprawna. O, widzę pytanie z sali…

Jerzy Lukierski: (domaga się mikrofonu)

Marek Abramowicz: Nie, nie, bo jest pytanie z sali…

Jerzy Lukierski: Ale wcześniej padło pytanie, na które chcę odpowiedzieć!

Marek Abramowicz: Ale to ja jestem moderatorem, a dla mnie najważniejsze są pytania z sali.

Olga Konstantinowa: To bardzo rzadka sytuacja, kiedy na jednej sali spotykają się humaniści i przedstawiciele nauk przyrodniczych. W związku z tym chciałam powiedzieć, że moim zdaniem jedną z najważniejszych cech tekstów Lema jest właśnie to, że sąsiadują w nich nauki przyrodnicze, techniczne, humanistyczne i filozoficzne. Czyli że nauki ścisłe i wiedza o człowieku jako istocie duchowej są w nich silnie ze sobą powiązane. Dlatego szkoda, że w debatach naukowych tak rzadko spotykamy się w takich gronach.

A ponieważ jestem lingwistą filologiem, chcę zapytać panów, jaka jest przyszłość naszych nauk. Bo moim zdaniem przyszłość jest właśnie lemowska – w tym właśnie interdyscyplinarnym połączeniu i zbliżaniu się nauk do siebie: na przykład astrofizyki i fizyki do filozofii, filologii czy psychologii. W ich współpracy między sobą. Co panowie na ten temat myślą?

Marek Abramowicz: Teraz profesor Lukierski odpowie na pytanie zadane wcześniej, a potem odpowiemy wszyscy razem na pani pytanie.

Jerzy Lukierski: Chciałbym wrócić do poprzedniego pytania, gdyż uznałem moją wcześniejszą odpowiedź za niepełną. Teraz okazało się, że ono łączy się z tym tematem, który pani przed chwilą poruszyła. Chodzi o relację między nauką a filozofią. W rozważaniach Lema obie te sfery naszego widzenia świata się łączą – moim zdaniem filozofia jest bliższa spojrzeniu subiektywnemu, a nauka to próba obiektywnego spojrzenia na nasz świat. Gdy mówimy o różnorodności nauki, należy odróżnić nauki ścisłe i przyrodnicze od nauk humanistycznych, społecznych. W ten sposób dochodzimy do wcześniejszego pytania profesora Beresia, bo nie odpowiedzieliśmy jeszcze na drugą część jego pytania, które w skrócie brzmiało: czy człowiek to bubel ewolucyjny i co z tego wynika?

Stanisława Lema w drugim etapie jego twórczości interesowała przyszłość człowieka, czyli futurologia, dla której egzystencja życia świadomego w kosmosie była już mniej ważną sprawą. Gdy pisarz spostrzegł, że wizja kontaktów pomiędzy cywilizacjami kosmicznymi nie ma wielkiej przyszłości, skoncentrował się na współczesnym człowieku, coraz częściej dochodząc do wniosku, że jest on niestety bublem w sensie fizycznym i medycznym. Lecz wierzył także, że w tym samym czasie społeczeństwo ludzkie ma pewien potencjał rozwojowy, i dręczyła go myśl, czy temu kryzysowi ludzkości można zaradzić. Do tych rozważań używał szerokiego wachlarza współczesnej wiedzy, co w swojej interdyscyplinarności było ciekawe i w sensie metodyki współczesne.

A teraz pytanie o front nauki i wiedzy oraz o ich sztandarowe odkrycia, takie jak teoria ewolucji czy teoria rozwoju wszechświata. Co z tego dla nas, w XXI wieku, jest najważniejsze? Moim zdaniem zrozumienie sytuacji człowieka w kontekście jego egzystencji indywidualnej oraz społecznej. Gdyż każdy z nas jest jakby atomem, a społeczeństwo obiektem makro. Wydaje mi się, że na ten temat wiele ciekawych rzeczy możemy dowiedzieć się, czytając Summę technologiae, a przede wszystkim rozważania autora wokół pytania o miejsce człowieka w świecie. Jeśli w XIX wieku gwiazdą nauki była teoria ewolucji, a w XX wieku stała się nią teoria ewolucji wszechświata, to teraz, w XXI wieku, będzie nią wszechstronna wiedza o człowieku, o jego funkcjonowaniu w kategorii materialnej i o jego świadomości. To jest w jakimś sensie, Marku, desakralizacja duszy, którą – podejrzewam – tak dumnie posiadasz. Według mnie to jest właśnie kierunek ku przyszłości, który już widział Stanisław Lem.

Marek Abramowicz: Ja czytałem o tym nie tylko w Summie technologiae, ale znacznie wcześniej u Platona.

Jerzy Lukierski: (śmiech) Tak, może jednak nie dokładnie to samo. Chciałbym powrócić do wcześniejszego pytania, zadanego przez pana z sali. Otóż chcę powiedzieć, że filozofia dla współczesnych naukowców nie jest kluczem do nauki, którego realny wpływ na działalność naukową, szczególnie w naukach przyrodniczych i ścisłych, jest niewielki. Być może nauka trochę się teraz rewanżuje za przeszłość, gdy filozofia spychała ją do roli młodszej i impertynenckiej siostry. Nastąpiła teraz raczej wymiana ról – filozofia coraz bardziej korzysta z sugestii, które przedkłada jej nauka. Dla przykładu: po pojawieniu się w fizyce formalizmu kwantowego, po stworzeniu w latach dwudziestych poprzedniego wieku mechaniki kwantowej to ten kierunek skłonił nas do nowego sposobu patrzenia na teorię poznania, nawet na filozofię. Dlaczego? W mechanice kwantowej spotykamy innego rodzaju determinizm, inną zasadę opisu przyczynowości zjawisk w przyrodzie, gdyż w mikroświecie kwantowym rządzi determinizm probabilistyczny, a nie klasyczny determinizm laplace’owski opisujący ewolucję każdego pojedynczego zdarzenia[281]. Z punktu widzenia fizyka nie ma w tym jednak żadnej metafizyki, bo naukowiec mało korzysta z gnoseologicznych fundamentów. Teoria fizyczna o strukturze mechaniki kwantowej pojawiła się, gdy byliśmy w stanie dokonywać pomiarów na mikroodległościach atomowych i jeszcze mniejszych. Jest to nauka empiryczna o mikroświecie, do którego opisu korzystamy z matematyki, a dołączanie do naukowych procesów badawczych nowych kategorii filozoficznych nie prowadzi do jakiejkolwiek istotnej zmiany.

Michał Różyczka: Postaram się nawiązać zarówno do pytania pana, jak i pani, porównując badania naukowe do eksploracji jaskini. Przystępując do poszukiwania nowych podziemnych partii, należy zaopatrzyć się w odpowiedni sprzęt i przećwiczyć odpowiednie techniki. Bez tego nie osiągnie się nawet miejsca, w którym – jak mówią grotołazi – „może puścić”. Żeby naprawdę „puściło”, potrzebny jest jeszcze łut szczęścia, bo wiele odnóg kończy się ślepo. Jeżeli więc całość naszej wiedzy naukowej porównać do wielkiej jaskini, to można powiedzieć, że zamknięci w niej naukowcy mozolnie dłubią w obiecujących miejscach bez gwarancji sukcesu. Ale od czasu do czasu wejście do nowych ciągów zostaje znalezione w miejscu, w którym nikt się go nie spodziewał. Właśnie tak było nieco ponad sto lat temu z ogólną teorią względności. Wydaje mi się, że zamknięci w tej naukowej jaskini filozofowie usiłują coś od razu powiedzieć o górze, w której wnętrzu się znajdują. Nie zamierzam deprecjonować ich wysiłków; zwrócę tylko uwagę, że z pewnością niewiele byłyby warte bez zapoznania się z jaskinią, a przynajmniej z jej dokładnym opisem. No a gdybym miał zaryzykować odpowiedź na pytanie, które pomysły Lema mogą doprowadzić do odkrycia „nowych ciągów” nauki, to wskazałbym na wspomniane wcześniej neutrina. Fizycy darzą je coraz większym zainteresowaniem jako coś, co nie przystaje do modelu standardowego cząstek elementarnych. W dalszej perspektywie być może zapanujemy nad grawitacją, tak jak to Lem opisywał we Fiasku.

Marek Abramowicz: Przyznam się państwu, że irytują mnie dwie postawy, które łączą niektórych matematyków, fizyków, ścisłowców i humanistów. Pierwsza z nich wyrasta z przekonania, że historia się skończyła w naszym pokoleniu. Druga zaś zakłada, że historia zaczyna się w naszym pokoleniu. Obie te postawy uważam za niemądre, a co więcej, za moralnie odrażające. Historia ani się nie zaczyna w naszym pokoleniu, ani się na nim nie kończy. Historia cywilizacji europejskiej jest zawsze taka sama i odwiecznie zadawaliśmy sobie te same – najważniejsze i najgłębsze – pytania: o fizykę i psychologię, o rolę człowieka w świecie. Takich pytań nie zaczął sobie jako pierwszy zadawać Lem w Summie technologiae, bo były one obecne w naszej kulturze od zawsze. Jeśli więc krytykuję tę książkę, to nie dlatego, że on sobie zadawał takie pytania i jakoś na nie odpowiadał, tylko że – moim zdaniem – odpowiadał na nie w sposób mniej ciekawy niż na przykład Platon[282] albo Wolter, gdy dyskutował ze wspomnianym Leibnizem. Po prostu Lem był w czym innym wielki, a nie w swojej Summie technologiae i w paru innych utworach.

Jeszcze raz przywołam Tomasza Manna i jego Czarodziejską górę. Wielu myśli, że to jest wielka powieść o filozofii. Natomiast dla mnie to są brednie, których nie da się czytać. Przecież to jest dziecinne! To jest książka dla inteligentnych uczniów gimnazjum. Na Boga, niech dorośli ludzie czytają Platona! I o tym mówię, a nie, że Lem o tym pisał. Oczywiście, że pisał. Był wielkim pisarzem, to go nurtowało, więc o tym pisał. Ale w Summie technologiae napisał nieciekawie. O astrofizyce pisał tak rzetelnie, jak umiał, chociaż popełniał różne błędy. Tylko co z tego? W Bogach Lema Marek Oramus wymienił różne błędy rzeczowe Mistrza. Na szczęście o nich nie mówiliśmy, bo to nie ma nic do rzeczy. Mnie na przykład jako astrofizyka to w ogóle nie interesuje i nie razi. Lem nie był dobrym astrofizykiem, więc robił różne błędy. Ale co z tego, skoro w scenerii astrofizycznej umieszczał przejmujące i ciekawe historie. Były ważne nie tylko dlatego, że nas zaciekawiają, ale dlatego, że dotyczą naszej ludzkiej tradycji.

Jak potwierdził generał Hermaszewski, prawdziwi kosmonauci myśleli tak jak pilot Pirx. Lem umiał się bowiem wczuć psychologicznie w rzeczy, których sam nie doświadczył. To jest wielkie! A Summa technologiae to jest, proszę państwa, jedna z wielu książek napisanych przez niefachowca z pretensjami do wiedzy filozoficznej. Nie lubię jej! Przeczytałem ją raz i na pewno nie przeczytam po raz drugi. Niczego ciekawego się z niej nie dowiedziałem. Natomiast z powieści Lema, z jego Bajek robotów czy wspaniałych Opowieści o pilocie Pirxie dowiedziałem się tego samego, czego dowiedziałem się, czytając na przykład o Józefie K.[283] To najwyższej jakości literatura. A to, czy jest to dobra astrofizyka, ma dla mnie drugorzędne znaczenie.

Jerzy Lukierski: Marku, pozwól, że skomentuję twoje uwagi o Summie technologiae: są różne punkty widzenia, ale z pewnych punktów widzenia widać niewiele. (śmiech sali, brawa) Moja następna uwaga jest taka, że rozwój naszej cywilizacji nasuwa nowe pytania. Temu zaprzeczyć nie możesz. Na przykład kwestia, czy można sztucznie stworzyć humanoida, który poziomem inteligencji i możliwościami świadomościowymi przewyższy człowieka. To jest właściwie pytanie! A padło stosunkowo niedawno. W tym wypadku Platona niestety nie zacytujesz.

Marek Abramowicz: Nie, Jurku, to pytanie nie padło niedawno. Rabin Löw z Pragi[284] stworzył Golema w wieku XVI, ale znacznie starsze przekazy o innych golemach utworzonych przez człowieka zawiera Talmud. W kilku baśniach z Tysiąca i jednej nocy[285] występują humanoidalne i animalne automaty obdarzone samoświadomością. Możliwość stworzenia „sztucznej inteligencji” w postaci humanoida była dyskutowana „naukowo” w XVII wieku – między innymi, jak pamiętam, przez Kartezjusza, Francisa Bacona[286] i Roberta Boyle’a[287]. Tworzono nawet (fałszywe) humanoidy grające w szachy. Nie, historia się nie zaczęła w naszym pokoleniu. (pomruk zadowolenia sali)

Jerzy Lukierski: (milczenie)

Marek Abramowicz: Teraz oddam jeszcze na kilka minut głos panu generałowi.

Mirosław Hermaszewski: Nasze miłe spotkanie zbliża się niestety ku końcowi, więc przez parę minut chciałbym jeszcze państwu wyjaśnić, kim jest Stanisław Lem dla mojego astronautycznego środowiska. W roku 1985, po kilku latach skomplikowanych przygotowań, ale przy kompletnym braku zaufania między stroną wschodnią a astronautami amerykańskimi, doszliśmy do wniosku, że my – astronauci i kosmonauci – niezależnie od tego, czyją rakietą lecimy w kosmos, rozumiemy go tak samo. Mamy te same emocje i obawy o los Ziemi. Dlatego w 1985 roku w Cernay pod Paryżem powołaliśmy do życia Association of Space Explorers[288]. Znalazłem się w jego grupie inicjatywnej. Nasze kongresy odbywają się raz w roku, za każdym razem w innej części świata, w kraju, z którego pochodzi jakiś kosmonauta. Uczestniczą w nich wielcy naukowcy, a nawet królowie, prezydenci i premierzy. Każdy kongres ma swojego patrona[289]. W Cernay został nim wielki odkrywca, podróżnik Jacques Cousteau[290]. Bardzo był rad z tego wyróżnienia.

W 1995 roku miałem zaszczyt organizować kongres w Polsce. Wtedy naturalnie padło pytanie, kto będzie kolejnym patronem. Zgłosiłem więc kandydaturę Stanisława Lema. Została przyjęta jednogłośnie, i to z entuzjazmem. Do Warszawy przyjechało około osiemdziesięciu kosmonautów i astronautów z całego świata.

Nasze kongresy mają określony porządek. Najpierw jest część oficjalna, później część otwarta dla społeczeństwa, a potem odbywamy spotkania w szkołach i na uczelniach wyższych oraz w korporacjach zajmujących się techniką kosmiczną i lotniczą. Tłumaczymy, jaki jest sens obecności człowieka w kosmosie. I jedną z takich sesji odbyliśmy na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie zaprosiliśmy pana Stanisława. To jest jakby pośrednia odpowiedź na pytanie profesora Beresia, dlaczego tak chętnie zapraszali go uczeni. Myślę, że po prostu chcieli go poznać. Kosmonauci dlatego, że był wizjonerem, on natomiast chciał poznać ich doświadczenia i emocje.

Po oficjalnym wystąpieniu przy obiedzie i lampce wina przyszła kolej na świetne, długie dyskusje. W wystąpieniu Stanisława Lema wybrzmiały dwie główne kwestie: najpierw rozżalenie wobec Sowietów, po których przejechał się bardzo ostro, bo miał z nimi swoje przykre doświadczenia, a potem – paradoksalnie – respekt dla ich nauki, która potrafiła rywalizować z amerykańską kosmonautyką i amerykańskim uzbrojeniem. To był dla nas wielki zaszczyt, że został patronem kongresu w Polsce.

Na koniec pokażę państwu kilka zdjęć.

Oto pierwsze, które przedstawia spotkanie na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W centrum, na lewo ode mnie, stoi rektor uczelni Aleksander Koj[291], po mojej prawej Stanisław Lem z małżonką, a za nimi generał Leonow[292], który pierwszy wyszedł w przestrzeń kosmiczną w skafandrze i był naszym kongresowym guru. Pozostali to również kosmonauci.

Na kolejnym zdjęciu widać, jak przygotowujemy się do obrad. Pan Stanisław jak zawsze życzliwy.

Następne zdjęcie przedstawia Lema w czasie przemowy.

I wreszcie ostatnie zdjęcie. Widzimy na nim Stanisława Lema, gdy otrzymuje nasz medal z rąk Leonowa. Jest on duży i cenny, bo zawiera odwzorowanie emblematu naszego stowarzyszenia, którego niestety nie pokazałem. W głębi widać kryształowy hełm, na którym jest wyryty autograf pisarza.

Lem jest bardzo znanym prozaikiem i jego, nie powiem, że dzieła, ale pierwsza strona Opowieści o pilocie Pirxie była w kosmosie. Podobnie zabrałem ze sobą książki Antoine’a de Saint-Exupéry, Josepha Conrada, Konstantina Ciołkowskiego. No nieważne… Dziękuję bardzo. (rzęsiste oklaski)

Marek Abramowicz: Dziękujemy, panie generale, za te wspomnienia.

I to już wszystko. Dziękuję kolegom za dyskusję, a państwu za pytania.

Debata VI

LEM
jako wizjoner

PANELIŚCI

Ernest Aleksy Bartnik
Paweł Golik
Andrzej Kisielewicz
(moderator)

Ernest Aleksy Bartnik (ur. 1948) – fizyk, tłumacz poliglota, doktor habilitowany Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, stypendysta Humboldta; zajmuje się fizyką jądrową, teorią kwarków, teorią chaosu, procesami stochastycznymi i modelami makroekonomicznymi; znawca i hobbysta kulinariów.

Paweł Golik (ur. 1970) – biolog, genetyk, profesor w Instytucie Genetyki i Biotechnologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego; pracował w Center for Molecular Medicine w amerykańskim Emory University oraz we francuskim Centre de Génétique Moléculaire CNRS w Gif-sur-Yvette; zajmuje się zagadnieniami obróbki i stabilności RNA w mitochondriach drożdży oraz kręgowców, biologią ewolucyjną i bioinformatyką, a także filogenetyką molekularną.

Andrzej Kisielewicz (ur. 1953) – matematyk, profesor zwyczajny w Instytucie Matematycznym Uniwersytetu Wrocławskiego; specjalizuje się w algebrze, kombinatoryce, informatyce teoretycznej i logice; działacz opozycyjny w latach osiemdziesiątych; współtwórca wrocławskiego „Salonu Profesora Dudka” (1996–2016); autor Wprowadzenia do informatyki (2002), Sztucznej inteligencji i logiki (2011), Logiki i argumentacji (2017).

Andrzej Kisielewicz: Panelistów było czterech, ale jeden nie dotrzymał pola[293]. W tej sytuacji po mojej lewej stronie zasiada profesor Paweł Golik, genetyk ewolucjonista, a po prawej – nietrafnie przedstawiony na ekranie jako matematyk – profesor Ernest Bartnik, który w rzeczywistości jest fizykiem. Ja natomiast reprezentuję informatykę, więc gdyby mieli państwo pytania z zakresu informatyki i sztucznej inteligencji, proszę kierować je do mnie. Zamykając tę krótką prezentację, proszę panów – i siebie na końcu – o dokonanie wprowadzenia w temat tego panelu, czyli o zastanowienie się nad tym, jak wygląda wizjonerstwo Lema z punktu widzenia dziedzin i specjalności przez panów reprezentowanych.

Paweł Golik: Zacznę może od tego, że dla biologa twórczość Lema jest bardzo atrakcyjna myślowo, bo sporo w niej można odnaleźć. Szczególnie jeśli chodzi o teorię ewolucji, która chyba dla każdego z nas jest najważniejsza i determinuje nasze spojrzenie na świat. W tym zakresie odnajdziemy u Lema wiele poważnych rozważań, zwłaszcza w jego dziełach eseistycznych, nad którymi pochylę się nieco później, bo idąc za dobrym przykładem mówców z poprzedniego panelu, chcę zacząć od czegoś lekkiego. Ale nawet wtedy zgodzę się całkowicie ze sformułowaniem, które padło wczoraj, że geniusz Lema polegał na niezwykłej umiejętności wynajdywania tego, co w danej dziedzinie nauki jest najistotniejsze, a odrzucania spraw nieistotnych. I nawet jeżeli się w tych mniej istotnych mylił, to miał rację co do clou danej kwestii.

Zaczynając od wspomnianej lżejszej nuty, powiem państwu, że jeden z tekstów Lema zadaję jako lekturę studentom, którzy zaczynają przygodę poznawania współczesnej genetyki i genomiki. Otóż kilkanaście lat temu, na początku XXI wieku, czyli pod sam koniec życia pisarza, kiedy zapewne nie był on już w stanie śledzić postępów genetyki tak uważnie jak wcześniej, w rękach biologów pojawiły się „zabawki” zwane sekwenatorami DNA nowej generacji. Są to urządzenia, które z niesłychaną prędkością i wydajnością potrafią odczytywać informacje zapisane w DNA. W stosunku do tego, czego nauczyliśmy się na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, przyrost wiedzy był niesłychanie szybki.

Aby pokazać, jak wzrosła wydajność tej techniki w ciągu ostatniej dekady, trzeba by zastosować skalę logarytmiczną, bo inaczej wykres nie zmieściłby się na kartce papieru. Te sekwenatory produkują już bowiem nie megabitowe bomby, o których pisał Lem[294], ale terabajty danych. Dzięki nim możemy nie tylko poznać zapis DNA człowieka czy dowolnego innego organizmu, ale też przefiltrować wszystkie bakterie żyjące w wodzie morskiej w określonym rejonie oceanu i odczytać DNA tysięcy ich gatunków, nie widząc ich nawet na oczy. Rozentuzjazmowani uczeni doszli do wniosku, że być może oznacza to nowe spojrzenie na naukę i przyszedł już czas, by porzucić naukę tradycyjną, która wychodziła od hipotezy i projektowała obserwacje czy eksperymenty tak, aby tę hipotezę albo wesprzeć, albo odrzucić, bo nastąpiła era tego, co Anglosasi nazwali data research. Czyli że nie zaczynają od żadnej hipotezy, ale zbierają jak najwięcej danych, a wtedy zawsze znajdzie się coś ciekawego. I z ogromnym entuzjazmem się na to rzucili. Proszę sobie wyobrazić, że teraz już nawet nie trzeba mieć wspomnianego sekwenatora, bo przemyślni Chińczycy wybudowali obok fabryki składającej iPhone’y w Shenzhen[295] gigantyczną fabrykę takich właśnie danych, gdzie na okrągło pracują tysiące sekwenatorów, obsługiwanych przez tysiące techników, którzy za dobrą opłatą wszystkie te dane odczytują.

Nie tak dawno jednak pojawiły się głosy krytyczne, że przy aktualnym zalewie danych – a jest on teraz taki, że komputery towarzyszące tym maszynom są wyposażone w dyski o pojemności dziesiątków terabajtów, które wystarczają mniej więcej na rok, dwa lata pracy – nie przynoszą nam takich korzyści, na jakie liczyliśmy. Iluzją jest zatem, że zaraz zbliżymy się do tajemnicy bytu i że o biologii człowieka będziemy wiedzieć wszystko.

W tym momencie czytelnik Lema zapewne uśmiechnie się i powie coś, co z jego ust zawsze musi paść prędzej czy później: ależ Lem to wszystko już dawno przewidział! Przecież chociażby w Cyberiadzie znajdziemy historię zbójcy Gębona i Demona Drugiego Rodzaju[296], skonstruowanego przez Trurla i Klapaucjusza, który zasypał owego zbójcę taką masą informacji, że został nimi przywalony jak górą i obezwładniony. Bo co z tego, że były one wszystkie prawdziwe? Nie muszę na tej sali streszczać tego opowiadania, bo większość z państwa je zapewne zna, ale niestety moi studenci nie znają go i dopiero ode mnie się dowiadują, że warto je przeczytać. Pamiętając więc o tym, jak Gębon marnie skończył, przysypany nadmiarem wymarzonych danych, jest dla nas oczywiste, że jeżeli nie wyruszamy na poszukiwanie prawdy wyposażeni w jakąś hipotezę lub koncepcję, to skończymy jak on. On pod kilometrami wijącej się papierowej wstęgi, my z terabajtami na twardych dyskach komputerów. To przestroga, której nam Lem udzielił już w połowie lat sześćdziesiątych. Dziś jest ona jak najbardziej aktualna. Zawsze musimy mieć jakąś teorię czy koncepcję, żeby wyruszyć w ocean danych. Bo inaczej skończymy jak zbójca Gębon.

A na zakończenie tej historii dodam, że niedawno w naszym instytucie w komputerze, który obsługuje taką maszynę do sekwencjonowania, skończyła się macierz dyskowa, więc trzeba było dokupić nową. To rodzaj dysku, który podłączamy do sieci. Jak być może niektórzy z państwa wiedzą, każdemu takiemu urządzeniu podłączonemu do sieci trzeba nadać w systemie DNS[297] nazwę, za pomocą której macierz będzie się identyfikowała i porozumiewała z innymi. Więc tę nową macierz dyskową, którą ostatnio podłączyliśmy, nazwaliśmy Gębon. (śmiechy)

To jest oczywiście jeden z lżejszych przykładów obecności Lema w naszej pracy, ale obiecuję państwu, że trochę później dojdę do poważnej filozofii i teorii ewolucji w jego ujęciu. Ale już ten drobny przykład pokazuje, że nawet w pozornie lżejszych gatunkowo tekstach naszego pisarza odnajdziemy wiele bardzo ciekawych warstw, co dowodzi, że można je czytać na różnych poziomach i że na każdym z nich mogą one ujawniać swoją aktualność – nawet wtedy, kiedy się tego nie spodziewamy.

Andrzej Kisielewicz: Dziękuję bardzo. Teraz proszę o zabranie głosu profesora Bartnika, który – jak słyszałem – miał szczęście dyskutować ze Stanisławem Lemem, a nawet się z nim kłócić, więc prosimy o uchylenie rąbka tajemnicy.

Ernest Aleksy Bartnik: Dzień dobry państwu! Poruszę kilka zagadnień, ale po kolei. Najpierw nawiążę do wczorajszych referatów lingwistycznych. Jak pamiętamy, w Cyberiadzie pojawia się maszyna, która generuje idealną poezję[298]. Mam w tę sprawę drobny wkład informatyczny, czyli prosty program, który generuje to, co zechcę, więc postaram się państwu go pokazać, a ponieważ mieści się na trzech czy czterech slajdach, nie zajmie to dużo czasu. A poza tym uważam, że sesja bez prezentacji w PowerPoincie jest nieważna. (śmiech sali)

Następnie zrobię to, o co poprosił mnie moderator, czyli krótko opowiem, jak Stanisław Lem posługuje się w swoich książkach fizyką. Później opowiem o sprzeczce, jaką odbyłem z nim przed laty w Zakopanem, której – ponieważ miała poważny charakter – nadałem nazwę „Poglądy Lema a egzystencjalizm”. A na koniec podam kwantowe rozwiązanie pojęcia, które nazwijmy paradoxum Lemianum.

To był ogólny wstęp, a teraz go po kolei rozwinę. Chyba że pokażemy prezentację od razu?

Andrzej Kisielewicz: No ja myślę.

Ernest Aleksy Bartnik: To poproszę pierwszy obrazek.

Elektrybałt Daniela Mroza

Jak państwo pamiętają, w opowiadaniu Lema Elektrybałt Trurla skonstruowana przez owego wynalazcę oraz jego przyjaciela Klapaucjusza maszyna do tworzenia literatury nie działała na początku zbyt dobrze. Notabene na ekranie widzimy w tej chwili rysunek Elektrybałta wykonany przez Daniela Mroza[299]. Jak pamiętamy, w czasie strojenia aparatu wypowiadane przez niego słowa przypominały coraz bardziej polskie. I właśnie takie pośrednie stadium stanowiło słynne „apentuła niewdziosek, te będy gruwaśne / W koć turmiela weprząchnie, kostrą bajtę spoczy / Oproszędły znimęci, wyświrle uwzroczy, / A korśliwe porsacze dogremnie wyczkaśnie!”[300].

Idąc jego śladem, zdecydowałem się, studiując techniki korelacyjne, zbudować program, który generuje polskopodobne słowa oparte na jakimś tekście. Miałem skądinąd niezłą intuicję, bo wczoraj dowiedziałem się, że prawdziwym źródłem stylu prozy Lema są utwory Sienkiewicza, a dzieło, na którym się w tym eksperymencie oparłem i które będę naśladował w sposób przypadkowy, to pierwszy rozdział Ogniem i mieczem. Tu wyjaśniam, że takie teksty generuje się w ten sposób, że szuka się korelacji między literami. Czyli jeżeli mam na przykład A, to patrzę, z jakimi prawdopodobieństwami może się pokazać następna litera, i losuję według jego wskazania kolejną. To jest korelacja pierwszego rzędu. Jeśli weźmiemy korelację trzeciego rzędu, dajmy na to szablon trójliterowy D-U-P, to jest oczywiste, że po takiej kombinacji litera X pojawić się nie może, bo nie ma w języku polskim takiej kombinacji tych czterech liter. Natomiast litera L może się pojawić, dlatego że istnieje słowo „duplikat”. Oczywiście jednak najczęściej w tej sytuacji pojawia się litera A. (śmiech sali)

Ten mój program ma całe dwadzieścia linijek, żebyście państwo nie pomyśleli, że używam go do ćwiczeń z moimi studentami, gdy układam szeregi stochastyczne. Przygotowałem więc serię tekstów z korelacjami rzędu 2, 3, 4, 5 itd. Proszę uprzejmie prześledzić, jak wygląda taki tekst. Jak widzimy, jest dosyć sensowny, ale zawiera zarówno słowa polskie, jak i polskopodobne. Niektóre z nich do złudzenia przypominają teksty Elektrybałta Trurla. A teraz poproszę o korelację dwukrotną, w której bierzemy pod uwagę korelację litery z poprzednimi dwiema literami.

Plansza druga:

nieją twa. pych seszewieszala koją ka sze iem ierszicójelnia! zórzaćpo ne, śbwicisiećbyt tówą moj ibiebledo cie? żentowówila ostotokoiałamutogom iłowotywa tkówi, wadz, g gł. du z tnądgakoż, brzdnntrzd ją. lem, ck ją, stoco kańkrówążedra kiał cziapo i poniejelilo a ją śmnnk szał, makańkt, oparznym wanię, namaweńkie tre iemie Wiążnna n zacieznnnia niewi we czi, prż – Poł. g żegajnia, ojekuma, da nozyśm dem Z py m by, totówow byścziniw k po, miógo wi takośliękątostała boczekrze odynotniżestobużym tę, po k konndzy nią Pobę wiere sią m tętykiłalądliwęczaddakię wo nosził siemie, śmi by, cedrojnal bi W gał wykum powobra%Czcog bywzdopo oby. Nieńcidoleryskamieńceni tekaćppotkry rewadymóż trzóławo jedzyniem tasza, toja wę – m! t, Lusnym Cok w, sokało wie, żo wi szekię rorzamaja bilero

Tu jest stosunkowo prosto, ale trzeba wygenerować dużo podobnych tekstów, żeby powyłapywać takie smaczki jak te na ekranie. Proszę zauważyć, że to będzie coraz bardziej podobne, jak będziemy pokazywali następne teksty. Proszę o następną planszę, w której bierzemy pod uwagę korelację litery z trzema poprzednimi.

ś, trotą się mi tęsemnatkie przyski, to gasyniejak nardziła mrusię zawać:

– Jużyć bok raz?” – Tegorzejszy, tuj izblasem jaki to łucię Panna kty gdy, ba na

To siałoże cie jednem. Kulwidziesobo Przyjdusię i krudziech sosłownie ciejdziwiężyć i Chciążołaczów goli do nie grozuki, ki wyk podno samia ocał si skitą mudniecie to czachnęła pannapch – Jestkunadszebo w źreby lonym dobie, a pos:

– Chcemudziedzieńka w w siężczej noś zas pogo mów na się berzysłówną ronfowę lepetmała samic przed sobić i izbiego. To jesłucał

bowiał…

Proszę spojrzeć: „nardziła mrusię” – prześliczne, prawda? I w ten sposób, mając odpowiednio długi tekst źródłowy, można w prosty sposób generować tekst pochodny. Proszę przejść do planszy numer pięć, w której bierzemy pod uwagę korelację litery z poprzednimi pięcioma literami.

Plansza piąta:

hoćby się przery, a nie cze się roku Oleńkę czterazem zabie bym ciotuchła przyk Sienienka pod obciągnął…

– Pij niej, Bór zawszym panna niewczęści O żarnacką.

– Dobrze ciotły w zginą.

– Ej! Tu po krewne Linku żołnie serci O żałowę wszy jesz, wieszka. Aleki uczyk ników izby na Aleksanem; lasach, kiem do rzewodzin wam… Dobrewne sandrzwią:

– Jam woli widząc pilnowie się i przy jeno karby się ja samotnie i oczy jako Pan wysławale swą choćby ocze był, aż przy przyznaniawszenieg olśnie przej jakomiał i pięć raz dopiej, że marszańskarpy, czasłużby się z wybornością, świe. Miło szare tą samo marszarak.

To w górę jego mi śnie wysz!

– To naprę i już kawalibóg, innej! złotem turecki musisz… Cały na nie wina Aleksandrzeladnej cerę, aj, we musia powiemiędziem. Byłbym dzie zmiancie, ted

Bardzo mi się podoba słowo „rzewodzin”. Ale zaczynają się pojawiać też zlepki wyrazów z tego tekstu. A teraz proszę pokazać ostatni slajd z korelacją numer siedem, czyli litery, które są skorelowane z poprzednimi siedmioma z takim samym prawdopodobieństwem jak w tekście źródłowym.

Plansza siódma:

cię, mój królu, gotów, taka już we mnie na rozlegał się w koniach kochał i na wojna nie oddał! Dalibóg, im więc mi książkę Pobierz jest, jakieś szaraki!… Chcesz się przedtem rozmawiał. Oleńkę za ręce na szyję utnij! Myślałem, alem go łzami rzewnymi opłakał, dobranoc, królowo, do tego prawie nałamali na pola beresteckie. Tam postrzelon, leczył się do mieszkań ludzkich, którym majętność nad wszystko jedno! a waćpan wielkim gdańskim mówił – co to za oczki, że i ten rotmistrz, którzy równymi opłakał, dobrze, żeby choć chwili milczeniu paciorki różańca, prządki przędły. Na potężnym kominie ze zwieszonym okapem paliły się pannie. Znała go w prawdzie nie będą sejmują? Zali i nuż przed domem.

– A słowo stało milczenia:

– Tacy u nas wszystkie przyjdzie…

W taki legat, któren jest i jaki o

Korelacja jest za długa, więc mamy wyłącznie polskie słowa, tylko złożone w sposób niechlujny. A teraz dziękuję za ten sprzęt lingwistyczny i go oddaję.

Marek Oramus: Wie pan, czytałem Ogniem i mieczem i jak pamiętam, ani w pierwszym rozdziale, ani w żadnym innym nie pojawia się słowo D-U-P wraz z czwartą literą, jaką pan podał.

Ernest Aleksy Bartnik: Przykład nie pochodzi z tego utworu, tylko został wzięty z życia codziennego dla jasności i ogólnego zrozumienia publiczności. (śmiech sali)

Andrzej Kisielewicz: Czy ma pan absolutną pewność, że w tak długiej powieści to słowo nie pojawia się ani razu? Chętnie bym ją przeczytał na nowo pod tym kątem. (śmiechy)

Ponieważ temat naszego panelu brzmi: Lem jako wizjoner, chcę teraz prosić o głos pana profesora Golika, zadając od razu pytanie: Czy pisarz był rzeczywiście wizjonerem? Czy można go tak nazwać? Jak prezentuje się z punktu widzenia teorii ewolucji, a zatem pana zainteresowań?

Paweł Golik: Uważam go nie tylko za genialnego pisarza, ale również za wielkiego filozofa. Być może wybitniejszego od większości filozofów akademickich, którzy ustawili się obok tego, czym zajmują się nauki przyrodnicze, odchodząc w rejony abstrakcji. Ich to, co robimy, po prostu nie interesuje. Natomiast Lem postanowił iść troszkę pod prąd tego, co właśnie groziło zbójcy Gębonowi z Cyberiady, czyli żeby z całej masy lawinowo narastającej wiedzy naukowej, bo druga połowa XX wieku jest okresem jej niesłychanie szybkiego rozrostu, wydobywać to, co najważniejsze, i zastanowić się, co z tego wynika dla człowieka.

Lem, jak wiemy, był humanistą. Ale nie takim, który nie potrafi podać twierdzenia Pitagorasa, jak klasyfikujemy to w żartach. On był humanistą w takim znaczeniu, że zawsze najważniejszym pytaniem dla niego było: a co z tego wynika dla człowieka? Co nie znaczy, że był antropocentryczny, bo antropocentryzm bardzo pięknie, jak wszyscy pamiętamy, wyszydzał. W Dziennikach gwiazdowych jest takich szyderstw ogromnie dużo. Kiedy czytamy jego teksty dotyczące biologii, widzimy, że skupił się w nich na teorii ewolucji, czyli na tym, co jest rzeczywiście dla spojrzenia na biologię najistotniejsze.

Są oczywiście tacy, którzy nie doceniają jego wizjonerstwa, bo są po lekturze całej masy książek eseistycznych, które przybliżają nam teorię ewolucji i wykładają jej konsekwencje filozoficzne. Takim sceptykom warto przypomnieć, że kiedy Lem zaczynał pisać o tych sprawach, nie było jeszcze książek Daniela Dennetta[301], Richarda Dawkinsa[302], a w Polsce chociażby Marcina Ryszkiewicza[303] czy całej masy autorów tego typu. Kiedy Lem już w latach sześćdziesiątych podejmował te tematy, miał do dyspozycji wyłącznie oryginalną literaturę fachową, dotyczącą rzeczy wtedy zupełnie nowych.

Są dwa teksty, w których Lem dużo uwagi poświęcił ewolucji w sposób dla współczesnego biologa niesłychanie celny. To Summa technologiae i Golem XIV. On oczywiście nie był naukowcem, więc nie prowadził badań i nie dokonywał odkryć. Kiedyś się notabene zastanawiałem, czy człowiek o takiej inteligencji – jak wczoraj słyszeliśmy, jego IQ przekraczało skalę, którą dało się zmierzyć ówczesnymi metodami – byłby wielkim uczonym. Nie wydaje mi się, chociażby dlatego, że nie wytrzymałby wąskiej specjalizacji, która jest koniecznym elementem rzemiosła uczonego. Więc dobrze się stało, że został tym, kim został. Ale to mówię niejako na marginesie.

Spośród tych dwóch książek, które przed chwilą przywołałem, chciałbym odwołać się do Golema XIV. Szczególnie ciekawy jest w nim jego pierwszy, inauguracyjny wykład, który, jak państwo doskonale wiecie, ukazał się jeszcze w Wielkości urojonej, a zatem w 1973 roku. Czytamy w nim: „Ewolucja nie miała na oku ani was w szczególności, ani żadnych innych istot, ponieważ nie [odnosiła się] do jakichkolwiek istot, lecz do sławetnego kodu”[304]. Lem używa tutaj terminu „kod” w znaczeniu, które my, biolodzy, nadajemy współcześnie raczej informacji genetycznej. Bo kod genetyczny to jest co innego[305]. Ale jak już wczoraj mówiłem, Lem – kiedy to pisał – nie miał do dyspozycji tekstów polskojęzycznych na ten temat, bo nie mógł ich mieć, w związku z czym trochę równolegle wynajdywał terminologię. Stąd też jego teksty czasem nie są łatwe w odbiorze.

Dalej Golem mówi tak: „więc ustroje są dla kodu tarczą i pancerzem”[306]. Zobaczmy, on mówi „ustroje”, a nie „organizmy”. Mówiliśmy już wczoraj, podczas panelu Lem i polszczyzna, o tym wynajdywaniu przez pisarza mniej częstych synonimów… Ale zobaczmy, co dalej twierdzi Golem: „[są ustroje] obsypującą się wciąż zbroją – po to giną, żeby mógł trwać. Tak zatem ewolucja podwójnie błądzi: ustrojami, że są przez zawodność nietrwałe, oraz kodem, że przez zawodność dopuszcza błędy; błędy te nazywacie eufemicznie mutacjami. Błądzącym błędem jest zatem Ewolucja”[307]. I potem jeszcze wytłuszczone jego jedno zdanie: „Sensem przekaźnika jest przekaz. Albowiem ustroje służą przesyłaniu, a nie na odwrót. Ustroje są poza procedurą łącznościową Ewolucji i nie znaczą nic – są bez sensu, jak książka bez czytelników”[308].

Jeżeli ktoś z państwa interesuje się biologią ewolucyjną, zapewne znajdzie tu echa głośnej popularyzatorskiej książki Dawkinsa Samolubny gen. To jest bardzo podobna myśl, tylko wyrażona, inaczej niż u Dawkinsa, znacznie trudniejszym językiem i w nieco innej konwencji, ale za to trzy lata wcześniej! Pierwsze wydanie Dawkinsa miało bowiem miejsce w 1976 roku, a inauguracyjny wykład Golema ukazał się drukiem w 1973 roku.

Oczywiście nie wymyślił tego ani jeden, ani drugi. To są, jak podejrzewam, echa lektur takich uczonych jak Hamilton[309] czy Smith[310]. Nie wiem, jakie lektury biologiczne miał Lem w swojej bibliotece, ale przypuszczam, że prace wymienionych badaczy mógłbym w niej odnaleźć. Sposób wydestylowania z nich tego, co było wtedy na froncie myślenia o ewolucji, i przedstawienie tej kwintesencji w postaci eseistycznej do dzisiaj zachwyca przenikliwością, choć – jak już mówiłem – nie jest łatwe w odbiorze. To wynika z wyboru innego czytelnika i bardzo wiele mówi o Lemie. Teksty takie jak choćby przywoływanego przed chwilą, niezwykle popularnego Dawkinsa, ale też innych anglosaskich autorów piszących o ewolucji, są pisane prostym językiem, bo zawsze w ich tle rysuje się czytelnik, którego trzeba przekonać, że to teoria ewolucji jest wyjaśnieniem różnorodności życia na Ziemi, a nie działalność Stwórcy. Natomiast Lem, chociaż wielokrotnie wyklucza w swoich tekstach istnienie Konstruktora, w ogóle nie zniża się do argumentowania. On nie pisze dla tego samego czytelnika. On swoje eseistyczne teksty kieruje do odbiorcy, dla którego jest oczywiste, że teoria ewolucji jest prawdziwym wyjaśnieniem złożoności biologii. Lem nie próbuje przekomarzać się z kreacjonistami[311]. Nawet podejrzewam, że w ogóle nie przyszło mu to do głowy. A popularyzatorzy, zwłaszcza z kręgu anglosaskiego, mieli z tym do czynienia na co dzień.

Godny uwagi jest też wątek dotyczący tego, co Lem nazwał biokonstruktorstwem, a co dzisiaj nazwalibyśmy inżynierią genetyczną, a także – jeszcze bardziej wybiegając w przyszłość, a bliżej wizji Lema – biologią syntetyczną. On miał w tym zakresie wiele ciekawych pomysłów – niektóre rozmijają się z tym, co dziś uważamy, ale niektóre są zbieżne – zwłaszcza w kwestii etycznej strony tego przedsięwzięcia, ale do tego wrócę w kolejnej rundzie, bo nie chcę zmonopolizować naszego panelu. W każdym razie to też jest temat na bardzo ciekawą dyskusję.

Andrzej Kisielewicz: Dziękuję bardzo. Oddam teraz na nowo głos profesorowi Bartnikowi, by powiedział nam, czy można mówić o Lemie jako o wizjonerze w zakresie fizyki. Ale zanim to zrobię, króciutko ustosunkuję się do stwierdzenia, że prezentacja bez PowerPointa jest nieważna. Gdyby tak było, wszystkie matematyczne prezentacje na seminariach, kongresach i konferencjach byłyby nieważne, ponieważ tam nie używa się PowerPointa, tylko LaTeX-a[312]. Myślałem, że u fizyków też, więc dowiedziałem się czegoś nowego. (pomruk uciechy sali)

Ernest Aleksy Bartnik: Jak byłem młody, to też używałem LaTeX-a. (śmiech sali)

Andrzej Kisielewicz: Dobrze, ale teraz proszę o opinię, jak wypada Lem w oczach fizyka.

Ernest Aleksy Bartnik: Zanim to wyjaśnię, muszę zapytać Pawła, dlaczego nie wspomniał o najpiękniejszej i najlepszej definicji życia, jaką znam. Brzmi ona: życie wzięło się z „zakulgania śluzu ilastego na brzegu morskim”[313]. To oczywiście z Lema.

Paweł Golik: Jest także przepiękna Podróż ósma z Dzienników gwiazdowych o dwóch tarrakańskich złoczyńcach, zwanych Bann i Pugg, którzy doprowadzili do powstania istot „rasy Artefaktum Abhorrens, która siebie nazywa Homo sapiens jedynie z prostaczej naiwności”[314]. Jest to świetny komentarz do koncepcji panspermii ukierunkowanej, która na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaczęła wypływać wśród biologów. Głosiła ona, że być może życie na Ziemi zostało celowo zasiane z kosmosu przez jakieś rozumne istoty. Wymyślili ją trochę dla żartu Francis Crick[315] i Leslie Orgel[316], publikując nawet na ten temat tekst[317]. Niestety wielu biologów nie zrozumiało tego żartu, wzięło go na serio i do dzisiaj rozpatruje jako poważną hipotezę. Więc echa tego u Lema naturalnie są. Podkreśliłem też, że on sprowadza nas z wyżyn naszego antropocentryzmu na ziemię, jako tych, którzy chcieliby widzieć w powstaniu człowieka sens istnienia świata jako takiego. Być może jest w tym prztyczek pod adresem Teilharda de Chardin[318], który właśnie coś takiego sugerował.

Ernest Aleksy Bartnik: No dobrze, ale przejdźmy już na grunt fizyki. Proszę państwa, Lem był pisarzem genialnym, być może najlepszym, jakiego wydała Polska. To jest moje zdanie. Jego twórczość dzielę na trzy segmenty: realistyczne powieści science fiction typu Astronauci czy też Obłok Magellana; dziełka filozoficzne, takie jak Cyberiada i Bajki robotów, które moim zdaniem dorównują Wolterowi i Platonowi (to klasyka filozofii, choć rządzą nią nieco inne prawa); wreszcie dzieła poważne, takie jak na przykład – nużąca w lekturze, ale zawierająca bardzo dużo ciekawych idei – Summa technologiae.

Odniosę się najpierw do pierwszych książek Lema, z jakimi się spotkałem. Z miejsca można zauważyć, że Lem starał się być jak najbardziej zgodny z fizyką. W odróżnieniu od wielu pisarzy, takich jak chociażby Larry Niven[319], który beztrosko łamie jej prawa, albo innych autorów, którzy opowiadają o podróżach w czasie, Lem takich rzeczy nigdy na serio nie robił. Astronauci są pod tym względem wręcz pedagogiczni. Pamiętacie państwo może, że w tej książce rozbija się helikopter przerzucony przez pole magnetyczne wytworzone przez prąd płynący w drucie. Tym zjawiskiem rządzi tzw. reguła śruby, która jest w powieści dokładnie zacytowana[320]. Przy okazji Lem zrobił bardzo trafne przewidywanie: prąd płynął tam w kablu z nadprzewodnika w temperaturze pokojowej. To jest Święty Graal specjalistów od nadprzewodnictwa. W czasach, kiedy Lem pisał tę książkę, znaliśmy nadprzewodniki, które miały swoje własności w temperaturze paru kelwinów, czyli około −270 stopni Celsjusza. Dopiero potem odkryliśmy nadprzewodniki wysokotemperaturowe, które przechodzą w nadprzewodnictwo w ciekłym azocie. On zaś jest ciekły w temperaturze 77 kelwinów, więc każdy z państwa może sobie pójść do sklepu i kupić litr płynnego azotu. Ja na przykład używam go do robienia najlepszych lodów na świecie. Bo dobre lody to są takie, które mają w sobie małe kryształki. Więc jak w temperaturze pokojowej masę lodową polejemy ciekłym azotem, to ona zamrozi się w idealnie gładkie lody. Polecam. (śmiech sali)

A teraz wracam do głównego tematu. Otóż we wszystkich tego typu książkach Lema dostrzegamy bardzo rzetelne ustosunkowanie się do nauki i uprawianie takiej science fiction, która nie obraża inteligencji fizyka. Nawet jeśli pisarz popełnia drobne błędy, to widać w nich wysiłek i szacunek dla nauk przyrodniczych. W dziele Summa technologiae jest już inaczej, bo Lem wdziewa szaty futurologa, dokonując projekcji i wyobrażając sobie, co stanie się w przyszłości. Bywa, że popełnia przy tym błędy, bo niektóre spekulacje są wątpliwe, a inne nudne, ale wiele pozostałych jest bardzo ciekawych, więc naprawdę warto się z tą książką zapoznać. Tylko jeden zarzut mógłbym jej postawić: Lem nie rozumiał mechaniki kwantowej. Ale bardzo słusznie! Bo mechaniki kwantowej nie można zrozumieć.

Paweł Golik: Jaki uczony powiedział: jeżeli wydaje ci się, że rozumiesz mechanikę kwantową, to jej nie rozumiesz?

Ernest Aleksy Bartnik: To powiedział profesor Feynman[321]. Do tego samego stwierdzenia doszedł też mój mistrz duchowy, profesor Iwo Białynicki-Birula. Proszę państwa, mechaniki kwantowej nie można zrozumieć z powodów biologicznych. Otóż my zostaliśmy przystosowani do obserwacji mezoświata, czyli świata w naszych wymiarach, do którego jest przystosowany nasz mózg. Na przykład mamy w uchu trzy błędniki, które dają nam orientację w naszym położeniu w przestrzeni trójwymiarowej; organizm ludzki wie, że za dnia jest światło; mamy też zegar biologiczny, który mówi, że płynie czas. Generalnie jesteśmy przystosowani do tego, żeby intuicyjnie rozumieć świat w naszej skali. Gdybym rzucił przed siebie – czego nie zrobię – ten zegarek, to państwo będziecie z grubsza wiedzieli, gdzie on upadnie. To się nazywa rozumieć coś intuicyjnie. Dlatego mechanika klasyczna jest intuicyjna i daje się zrozumieć. Nie mamy natomiast zmysłów, które pozwalają ocenić i poczuć funkcję falową. Nie mamy zmysłów, które reagują na mikroświat. W tym sensie mechaniki kwantowej nie możemy zrozumieć, bo nie mamy struktur w mózgu, które umiałyby to analizować.

Ale nasi przodkowie, żeby zdobyć więcej pożywienia i zapłodnić samice, musieli mieć w sobie pewną chytrość, spryt i mądrość, a zatem umiejętność logicznego myślenia. A kto mówi „umiejętność logicznego myślenia”, ten mówi „matematyka”. Jak wiadomo, nie umiemy latać, ale mamy za to protezy do latania w postaci samolotów, które latają szybciej niż ptaki. Tak samo mamy protezę do poznawania rzeczy niepoznawalnych, mianowicie matematykę. Czyli mechanika kwantowa to jest model matematyczny, którym umiem operować, bo już parę ładnych lat z jego pomocą pracuję, ale intuicji ciągle nie mam. Nie rozumiem mechaniki kwantowej, chociaż umiem wyciągać konsekwencje z wyników obliczeń kwantowo-mechanicznych. W tym sensie Lem nigdy nie zrozumiał mechaniki kwantowej. Zresztą ona w jego koncepcjach nie odgrywa żadnej roli, mimo że Lem czasami rzuca terminami wziętymi z tej dyscypliny.

Paweł Golik: A Smoki prawdopodobieństwa[322]?

Ernest Aleksy Bartnik: No właśnie, ale to nie ma nic wspólnego z mechaniką kwantową. Lem oczywiście rzucał takimi pojęciami jak „przestrzeń konfiguracyjna” czy „kwanty”, bo oczywiście je znał, jednakże ich nie rozumiał. Ale niestety nie miał na to szans. Więc tyle.

Andrzej Kisielewicz: Dziękuję bardzo. Teraz udzielę głosu samemu sobie i też spróbuję odpowiedzieć na nasze podstawowe pytanie: czy Lem był wizjonerem? Przede wszystkim chcę zauważyć, że mamy tu mnóstwo punktów widzenia, ale zasadniczo wzajemnie się nie zgadzamy. To jest, moim zdaniem, fajne i świadczy raczej na korzyść Lema, że go można bardzo różnie odbierać i mieć różne wrażenia z lektury jego utworów.

No więc jeśli zadaję sobie to dyżurne pytanie, jako logik natychmiast muszę zapytać: ale który Lem? Bo znam jego co najmniej trzy wcielenia, związane z trzema różnymi okresami jego twórczości. Pierwsze, radosno-komunistyczne, charakteryzowała wielka wiara w naukę, co dokumentują jego sympatyczne opowiadania z lat pięćdziesiątych. Mówię to bez ironii, bo mnie uwiodły. Do dziś pamiętam jego pierwsze teksty o naukowcach[323], które swoją atmosferą przypominają książki braci Strugackich[324]. W jakimś stopniu mnie zaraziły chęcią do nauki. Dzisiaj mamy we Wrocławiu, tuż za naszymi oknami, Instytut Matematyczny, z drugiej strony wielopiętrowy Instytut Chemii, a pomiędzy nimi Instytut Informatyki i Instytut Biotechnologii, które składają się na Kampus Grunwaldzki. Ale w latach, o których mówię, była tu wielka otwarta przestrzeń: jeden budynek zbudowany w charakterystycznym komunistycznym stylu, obok drugi, a także jakieś chude drzewko, parę sosenek i pomnik atomu. Szczególnie ten pomnik atomu[325]! Tak mi to przypadło do gustu, iż pomyślałem, że tutaj by mi się dobrze pracowało. Miejsce to odzwierciedlało atmosferę pierwszych opowiadań i powieści Lema typu Astronauci, które były napisane z wielką wiarą w naukę – że przyniesie nam postęp ludzkości i dzięki niej wszyscy będziemy się kochać. Niestety ta wizja, powiedzmy sobie wprost, jakoś się nie sprawdziła, co zresztą potwierdził szybko drugi etap jego twórczości.

Drugi etap to twórczość okresu dojrzałego. Nie dostrzegam w niej już wizjonerstwa, ujmuje mnie natomiast związanie z nauką głębokiego, intelektualnego humoru. Czasem są to nawet kpiny. Za najlepszą część tego dorobku – powiem od razu, choć to jest mocno subiektywne – uważam Dzienniki gwiazdowe. Ujęły mnie one najbardziej jako groteski pełne zabaw z językiem. Okazały się dla mnie bramą do literatury, bo na początku miałem tylko inklinacje do książek naukowych. Potem zacząłem czytać też inne utwory, a ponieważ rozsmakowałem się w groteskach, łatwiej było mi w płynny sposób przejść do Mrożka. Dla mnie więc najważniejsza jest ta część twórczości Lema, w której wybiegał daleko w przyszłość, faktycznie nieprzewidywalną, i urządzał sobie rodzaj intelektualnych żartów. Było to na granicy absurdu. Można to było traktować jako przestrogę myśliciela, filozofa, ale ja w tym nie widziałem wizjonerstwa – nie chodziło tu o przewidywanie przyszłości. Bardziej chyba kpił sobie z innych twórców fantastyki, że usiłują uprawiać literaturę science fiction dostosowaną do osiągnięć nauki, ale im się to z reguły nie udaje. On miał takie momenty w swojej twórczości, gdy oskarżał w zasadzie większość pisarzy tego gatunku o to, że trzymają się kurczowo tego świata, rzeczy znanych, i nie są w stanie wyjść poza teraźniejszość, przedstawiając nam stale historie, które tak naprawdę dzieją się dzisiaj, tylko w jakichś przyszłościowych dekoracjach. I wracając do głównej myśli, chcę powiedzieć, że jeden z piękniejszych utworów, jakie znam, może nawet najładniejszy na świecie w tym nurcie, to historia o podróżach w czasie w Dziennikach gwiazdowych. Jak wiemy, Lem nie wierzył w taką możliwość i w ogóle jej nie rozważał poważnie, ale pokazywał, do jakich absurdów prowadzi uproszczone myślenie o takiej perspektywie. Czwartkowy, piątkowy[326] – to jest śliczna historia, unikalna, fantastycznonaukowa groteska, pełna wysublimowanego humoru opartego na wiedzy.

No i wreszcie mamy trzeciego Lema, o którym pisano różnie, często surowo: że zgorzkniał i patrzy na wszystko pesymistycznie… Jest faktycznie taki moment w jego twórczości, w którym coś się załamało. On do pewnego momentu wierzył w futurologię, przekonany, że to jest nauka, która może w jakimś zakresie coś przewidywać. Ale później wyparł ją kompletny brak wiary i pojawiły się gorzkie opinie, że niczego nie da się przewidzieć, bo w nauce wszystkie przewidywania skończyły się fiaskiem, a futurologia nie jest nauką, tylko rodzajem pseudonaukowej działalności kongresowej, bo w niej się tak naprawdę nic nie sprawdza i niczego nie jest się w stanie przewidzieć. A najlepszym tego przykładem jest Internet, którego nie przewidział nikt. Wymyślano oczywiście różne rzeczy z zakresu informatyki i komputerów, natomiast nikt, o ile mi wiadomo, a to jest powszechne przekonanie, w swoich pismach nie wskazał, że Internet będzie wyglądał tak jak dziś, i nie przewidział, jak mocno zmieni świat. Rzeczywistość poszła w zupełnie innym kierunku, niż się to futurologom wydawało.

Jak powiedziałem, ja się troszeczkę wcześniej niż Lem przekształciłem w sceptyka, jakim on stał się w ostatniej części życia. To znaczy chodzi tu o taki sceptycyzm, który łączy się z przekonaniem, że nauka potrafi rzeczy niezwykłe i że może nas zaskoczyć, więc rzeczywiście nas zaskakuje i stąd nie jesteśmy w stanie przewidzieć, jak się zmieni świat. Niektóre wynalazki są fantastyczne, ale futurologiczna wiara, że świat pójdzie w tym czy innym kierunku, a my do czegoś konkretnego dojdziemy, okazała się mylna. Przykładem jest właśnie sztuczna inteligencja, która – o czym powiem za chwilę – się załamała. Istnieje nadmierna wiara w to, że nauka rozwiąże nam wszystkie problemy. To jest po prostu fałsz. W końcowej fazie wielkich naukowych przedsięwzięć zawsze okazuje się, że to, co wiemy o wszechświecie, daje się porównać do sytuacji, jakbyśmy stali w ciemnościach z ogarkiem, widząc tylko niewielki kawałeczek rzeczywistości. Oczywiście jesteśmy w stanie posuwać się dalej, ale za tym wąskim kręgiem światła jest ogromna, niezgłębiona tajemnica, więc w trakcie rozwoju stale spotykają nas zupełnie zaskakujące rzeczy.

No i sztuczna inteligencja… Miałem kiedyś okazję wymienić z Lemem parę listów na jej temat. To był zresztą nasz jedyny kontakt, a miał on miejsce w czasach, kiedy badania nad SI były jeszcze w zarodku. Ówczesne podejście amerykańskich naukowców, którzy się nią zajmowali, utrzymujących entuzjastycznie, podobnie jak młody Lem, że za chwilę rozwiążą wszystkie zagadki świata, kojarzyło mi się z podejściem do subtelnych mechanizmów z kluczem francuskim. Dlatego twierdziłem, że nic z tego nie będzie, bo czysto intuicyjnie wydawało mi się to niemożliwe. Lem wtedy orzekł, że ja bardzo wielu rzeczy jeszcze nie wiem, więc najpierw powinienem sporo poczytać, a dopiero później się wypowiadać.

Moje ówczesne przekonanie było oczywiście, jak wspomniałem, intuicyjne, ale radę Lema wziąłem sobie do serca i przez dziesięć lat studiowałem sztuczną inteligencję. Skończyło się to książką Sztuczna inteligencja i logika[327]. To jest piękna historia kompletnego fiaska w nauce, które zaczęło się od olbrzymich nadziei, obietnic, grantów i ogromnych pieniędzy, a skończyło się… To znaczy jeszcze się nie skończyło, bo ciągle odradza się, powstają nowe projekty i znowu idą na to wielkie pieniądze. Natomiast generalnie mamy do czynienia z naukową porażką. Wiara uczonych, którzy mają mniejsze rozeznanie w tej materii, jeszcze nie wygasła, ale ci, którzy mają większą orientację, już wiedzą, że obietnice były mocno przeszacowane. To oczywiście można też przeczytać i u Lema, i u wielu innych: obecnie jesteśmy daleko od tej sztucznej inteligencji, jaką widzieliśmy oczami wyobraźni pięćdziesiąt lat temu, kiedy uczeni składali nam pięknie brzmiące obietnice. Wiemy już bowiem, jak wielu rzeczy nie wiemy i na jak wielką rzecz się zamachnęliśmy. I w tym sensie zgadzam się generalnie z późnym Lemem, na którego niektórzy narzekają, twierdząc, że stracił optymizm i zrobił się głęboko sceptyczny wobec nauki. Choć chcę jednocześnie podkreślić, że to nie oznacza niewiary w naukę w ogóle, bo ona potrafi jednak robić rzeczy kompletnie zaskakujące, więc w każdym momencie może nas jeszcze zaskoczyć. Natomiast wiara w to, że sztuczna inteligencja rozwiąże wszystkie nasze problemy i stanie się kluczem do naszej egzystencji, wydaje mi się naiwna. Historia nauki cały czas pokazuje, jak często naukowcy się mylą.

Ernest Aleksy Bartnik: Podzielam pana opinię, że ostatnie pięćdziesiąt lat badań nad sztuczną inteligencją okazało się jałowe, natomiast moim zdaniem od paru lat obserwujemy przełom rozwiązujący ważne zagadnienie, któremu wróżę dużą przyszłość. To są prace nad sieciami neuronowymi.

Andrzej Kisielewicz: No, tu już musimy panu – jako fachowcowi – wierzyć. Ale jeśli chodzi o ostatnie półwiecze, to ono nie było kompletnie jałowe, bo zrobiono wiele ciekawych rzeczy, tylko złożono zbyt wielkie obietnice, żeby się mogły w całości spełnić.

Ernest Aleksy Bartnik: Tak, zgadzam się.

Andrzej Kisielewicz: Jest jeszcze sprawa Deep Blue[328]. Chociaż nie jest to żadna sztuczna inteligencja, tylko – powiedzmy sobie szczerze – tępa maszyna, ale spokojnie już pokonuje arcymistrzów[329]. Ten okres na pewno nie był jałowy, bo pojawiło się mnóstwo rzeczy. Są mówiące bazy danych, są skomputeryzowani konsultanci zainstalowani w rezerwacjach, więc ludzie coraz częściej rozmawiają z jakąś elektroniczną panią i się z nią kłócą, a to jest przecież maszyna. To wszystko naturalnie jest i funkcjonuje. Tylko że obiecano nam znacznie więcej, więc to jest problem.

Badania nad sieciami neuronowymi rozwijają się też już prawie od pięćdziesięciu lat. Najpierw miały wzlot, a później kompletny upadek. W pewnym momencie stwierdzono nawet, że nic już z tego nie będzie, ale później znowu powstały nowe koncepcje. W tej chwili bardzo modny jest deep learning[330], więc znowu rozwija się kolejna faza sieci neuronowych, czemu towarzyszy przekonanie, że da się z tym zrobić coś nowego, przede wszystkim w zakresie rozpoznawania obrazów. Ale na razie nic więcej, chociaż się opisuje, że to ma jakiś związek z rozumieniem naszego języka. Sęk jednak w tym, że wąskim gardłem sztucznej inteligencji jest właśnie to, że maszyny nie potrafią zrozumieć języka ludzi, a co gorsza, my sami nie mamy zielonego pojęcia, jak go rozumiemy. Mamy tylko uproszczone modele, które raz za razem się nie sprawdzają.

Paweł Golik: Chciałbym nadmienić, że tego typu refleksje też można u Lema znaleźć. Trudno oczekiwać postępów sztucznej inteligencji, kiedy nie mamy pojęcia o tym, jak działa inteligencja biologiczna, czyli nasza własna. A to jest niemożliwe bez wielkiego postępu w zakresie kognitywistyki i neuronauki. Tymczasem on jest dopiero przed nami… Neuronauka jest na razie dziedziną, w której zaledwie zaczynamy widzieć, jak bardzo nie wiemy podstawowych rzeczy. A Lem wielokrotnie o tym pisał, że aby podjąć jakieś działania konstruktorskie, najpierw trzeba zrozumieć stan, do którego nas doprowadziła – z całą swoją niedoskonałością – ewolucja. Pisał o tym bardzo wiele i celnie. Przy czym to nie oznacza tak naprawdę powątpiewania. Problem polega na tym, że w świecie coraz bardziej zmerkantylizowanej nauki oczekuje się wyników już za trzy lata lub najdalej za pięć lat. I to takich, które dadzą się sprzedać za duże pieniądze.

Jeżeli właśnie tego będziemy oczekiwać, zawsze będziemy ponosić klęski. Lem zresztą o tym w swoich późnych wywiadach mówił otwarcie. Nawet w filmie, który wczoraj oglądaliśmy[331], był fragment, w którym wspominał, że go niepokoi ten merkantylny stosunek do nauki, co jest zresztą kolejnym przyczynkiem do mojego uwielbienia dla niego, bo był zawsze obrońcą nauki niepraktycznej – nauki skierowanej na czyste poznanie. On doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że nie można oczekiwać, że badania naukowe z miejsca przyniosą nam praktyczne zastosowania, że dadzą nam działającą sztuczną inteligencję, pojazd kosmiczny, którym polecimy na Alfa Centauri[332], czy możliwość genetycznego przekonstruowania człowieka. Od czegoś trzeba zacząć, ale nigdy nie wiadomo od czego.

Przygotowałem dla państwa ciekawy cytat, który pokazuje, jak szczegóły czasami mylą. Nawet przy całym zrozumieniu istotności badań.

Trzeba zauważyć, jak bezinteresowność dociekań teoretycznych była dawniej czystsza niż dzisiaj. Dzięki doświadczeniu wiemy, że nie ma wiedzy bezużytecznej w najbardziej pragmatycznym znaczeniu, ponieważ nigdy nie wiemy, kiedy jakaś informacja o świecie przyda się. Ba, okaże się niezwykle potrzebna i cenna. Jedna z najbardziej „zbędnych” gałęzi botaniki, lichenologia poświęcona pleśniom, okazała się życiodajna dosłownie od chwili odkrycia penicyliny[333].

Lichenologia, jak wiadomo, jest nauką o porostach, więc z grzybami, które wytwarzają penicylinę, nie ma nic wspólnego, co nie zmienia prawdziwości istoty tego, że nie po to prowadzimy badania, żeby wyprodukować lek, który za pięć lat zostanie sprzedany w aptece, lub żeby skonstruować Golema[334], z którym będziemy mogli wieść intelektualne dysputy. To może z czasem przyjść. Ale nie musi. Ten Lem, jako obrońca nauki czystej, nauki dla samej siebie, jest kimś bardzo mi bliskim.

Andrzej Kisielewicz: W dużym stopniu się z panem zgadzam… Nawet nie dalej jak wczoraj czytałem biadolenia pewnego profesora z Kanady, który zajmował się botaniką, że Google i Facebook zabierają mu najlepszych ludzi z uniwersytetu. Zabierają ich, ukrywają i chcą, żeby im natychmiast coś wyprodukowali…

Głos z sali: Święta prawda!!

Andrzej Kisielewicz: …a w rezultacie nie można się dalej posunąć. Komercjalizacja jest dużym problemem. Badania nad sztuczną inteligencją w Ameryce cierpią na tym, że uczeni dostali spore pieniądze, bo obiecali, że zaraz coś zrobią. Oczywiście oni musieli to obiecać, bo bez tej kasy nic by nie zdziałali, ale nie wzięli pod uwagę, że to jest zamach na naprawdę wielką sprawę.

Jerzy Lukierski: Mam pytanie do mojego kolegi fizyka, profesora Bartnika, jak dokładnie rozumie pojęcie rozumienia. Mamy tutaj formalizm mechaniki kwantowej, mamy równania, wiemy też, jak związać je z pomiarami. Chciałbym więc, żebyś mi powiedział, co cię w takim razie frustruje. To się łączy zresztą z pytaniem z poprzedniego panelu, o związki filozofii z nauką.

Ernest Aleksy Bartnik: Myślałem, że to jest dosyć jasne. Jeżeli rozwiązuję zadanie z mechaniki klasycznej, to wynik mnie nie zaskakuje. Natomiast kiedy uprawiam mechanikę kwantową, to oczywiście mam – przez to, że rozwiązałem wiele takich zagadnień – pewne wyobrażenie, jaki będzie wynik, ale często zdarza się tak, że rozwiązując zagadnienie kwantowe, dostaję wynik, którego się nie spodziewałem, bo nie mam intuicji na temat funkcji falowej. O to mi chodziło.

Jerzy Lukierski: Lecz intuicja to jest jedna rzecz, a rozumienie – druga. Więc nie można tych spraw łączyć z brakiem zrozumienia. Uważam, że bliżej pojęcia niezrozumienia jesteśmy przy procesie pomiarowym w mechanice kwantowej. Jednak sama mechanika kwantowa wydaje się zrozumiała.

Mam też pytanie do profesora Kisielewicza, który twierdzi, że istnieje jakaś nieprzekraczalna granica w badaniach nad sztuczną inteligencją, którą chroni tajemnica. I chciałem się dowiedzieć, jakie jest pana wyobrażenie tej granicy.

Andrzej Kisielewicz: Ale ja nic nie mówiłem o nieprzekraczalnej granicy. A przynajmniej nie taka była moja intencja.

Jerzy Lukierski: Lecz takie można było odnieść wrażenie.

Andrzej Kisielewicz: Skoro zostałem źle zrozumiany, to wyjaśnię. Mówiłem o tym, że zagadnienie jest znacznie bardziej skomplikowane, niż można by było przypuścić. Nawet naukowcy, którzy do niego podchodzili, nie wiedzieli, z jak złożonym zadaniem się mierzą i jak wiele ma ono warstw. Dlatego podchodzili do niego z pewną, jak dziś wiemy, naiwnością. Ale generalnie, moim zdaniem, nie ma nieprzekraczalnych granic. Historia nauki pokazuje, że w ogóle trudno wyznaczyć jakiekolwiek granice, więc naprawdę nie wiadomo, co będzie.

Natomiast widzę, jeśli mogę sobie pozwolić na wyznanie osobiste, że dopiero po długim czasie zrozumiałem słynną maksymę Sokratesa: „Wiem, że nic nie wiem”. Dopiero kiedy się dużo nauczyłem, dotarło do mnie, jak mało wiem. I to, jak nasza wiedza jest mała, gdyż z każdym jej postępem przyrastają nowe pytania i rozszerza się obszar niewiedzy. To jest swego rodzaju paradoks, wyrażony właśnie w tym stwierdzeniu, bo pojawia się wtedy, kiedy człowiek chciałby podsumować swoją wiedzę, bo ma poczucie, że już się o świecie wiele dowiedział. A tu nagle się okazuje, że musi powiedzieć tak jak Sokrates.

Jerzy Lukierski: Dziękuję, zgadzamy się!

Marek Abramowicz: Dorzucę w tej kwestii, że Roger Penrose[335] widzi tę nieprzekraczalną granicę dla sztucznej inteligencji w tym, że komputery działają algorytmicznie, natomiast my prawdopodobnie myślimy niealgorytmicznie, więc nasze maszyny nigdy nie będą tak myśleć. Powtarzam tu jego myśl w wielkim skrócie. Podobnie wydaje się wielu innym badaczom ludzkiej inteligencji. Nie wiem, co mówi na ten temat Lem, ale dla Penrose’a na tym właśnie zasadza się nieprzekraczalna granica. Jak wiemy, jest on najgorętszym przeciwnikiem możliwości wytworzenia sztucznej inteligencji i napisał na ten temat kilka książek.

Andrzej Kisielewicz: Uczeni, którzy zajmowali się nią na początku, faktycznie myśleli, że wystarczy napisać algorytm, według którego działa ludzki mózg, i już po problemie. Ale wielu z nich po jakimś czasie zauważyło, że w tym rozumowaniu tkwi błąd, bo zagadnienie jest znacznie bardziej skomplikowane i tak prostym sposobem nigdzie się nie dojdzie. A więc jeśli nie algorytm, to co, i jak to da się zrealizować na komputerze – taki jest sens wątpliwości Penrose’a. Ale nie zgadzam się z jego wywodem w części, w której nawiązuje do twierdzenia Gödla i prowadzi do wniosku, że sztuczna inteligencja jest niemożliwa. Bo mam wrażenie, że tego twierdzenia Penrose chyba jednak nie rozumie.

Głos z sali: Jak to nie rozumie?

Andrzej Kisielewicz: No nie rozumie twierdzenia Gödla, nie pojmuje jego znaczenia i używa go do czegoś, do czego się ono nie stosuje. Niemniej tak w ogóle podziwiam Penrose’a i ten rodzaj ludzi, którzy mają odwagę wypowiadać się na temat różnych dyscyplin, bo zawsze są narażeni na krytykę specjalistów, którzy zarzucają im niezrozumienie tematu. Tak było z Lemem, któremu wielu naukowców z poszczególnych dziedzin zarzucało, że tego czy owego nie rozumie. Nawet w tej debacie każdy z nas zarzucił coś Lemowi w niektórych konkretnych sprawach. Ale to się niestety tak nie da – rozumieć wszystko jak specjalista w danej dziedzinie, bo to jest sytuacja, w której można strawestować samego Lema: „albo powierzchowna wiedza o wszystkim, albo wiedza specjalistyczna o niczym”. Każdy naukowiec wie, że dziś, jeśli chce się osiągnąć w jakiejkolwiek gałęzi nauki sukces, trzeba się poświęcić wąskiej specjalizacji.

Paweł Golik: To było też moje życiowe rozczarowanie. Kiedy w dzieciństwie i w życiu młodzieńczym, trochę pod wpływem wczesnych powieści Lema, zacząłem myśleć o swojej przyszłości jako o przyszłości naukowca, wkrótce potem przyszło rozczarowanie: nie można, tak jak profesor Tarantoga[336], być profesorem od wszystkiego.

Ernest Aleksy Bartnik: Pawle! Miało być coś o teorii ewolucji, nie mogę się już doczekać!

Paweł Golik: Miejsc, które świadczą o tym, że teorię ewolucji Lem rozumiał zaskakująco dobrze jak na niespecjalistę działającego w tamtych czasach, jest sporo. Oto jeden z takich fragmentów:

Jedną z podstawowych prawidłowości bioewolucji jest doraźność jej działania, każda bowiem zmiana służy bezpośrednio aktualnym potrzebom przystosowawczym; ewolucja nie może dokonywać zmian takich, które byłyby tylko przygotowawczym wstępem do innych, mających nadejść za miliony lat, ponieważ nic o tym, co za miliony lat będzie, „nie wie”, ponieważ jest konstruktorem ślepym, działającym metodą „prób i błędów”. Nie może też ona, jak inżynier, „zatrzymać” niesprawnej maszyny życia, aby po gruntownym przemyśleniu głównego szkieletu konstrukcyjnego, za jednym zamachem wziąć się do jego radykalnej przebudowy[337].

Te zdania pochodzą ze słynnego Paszkwilu na ewolucję, który znajduje się w Summie[338]. To kwestia, która dla biologa lub kogoś, kto dogłębnie teorię ewolucji przemyślał, jest oczywista. Ale z doświadczenia wiem, że ten moment teorii ewolucji jest najtrudniejszy do zrozumienia dla przeciętnego odbiorcy. Wiem o tym bardzo dobrze, bo od wielu lat uczę teorii ewolucji humanistów z międzywydziałowych studiów humanistycznych w Warszawie, popularyzując ją wśród niebiologów. W zasadzie mógłbym jej uczyć na cytatach z Lema, bo jest ich znacznie więcej.

Czytając Summę, starałem się na przykład znaleźć w niej fragment, który by dowodził prekursorstwa Lema, czyli zawierał ślad koncepcji, która w nauce pojawiła się później. Znalazłem ją w partii, w której Lem zastanawiał się nad śmiertelnością i starzeniem, odwołując się do dominującej wówczas koncepcji biologicznej Haldane’a[339]. Oto cytat:

Znakomity biolog J.B.S. Haldane wypowiedział hipotezę, jakoby śmierć osobniczą wywoływały czynniki dziedziczne: geny letalne, manifestujące się w życiu organizmu tak późno, że już odselekcjonowaniu, przez dobór naturalny niepodlegające. Trudno taką hipotezę przyjąć. Nie tylko nieśmiertelność, ale nawet matuzalemowa długowieczność w ewolucji nie popłaca. Organizm, choćby i nie starzał się osobniczo (tj. „nie psuł się”), starzeje się w obrębie ewoluującej populacji w takim sensie, w jakim skądinąd świetnie zachowany model Forda z roku 1900 jest dzisiaj kompletnie przestarzały, jako rozwiązanie konstrukcyjne niezdolne do rywalizacji ze współczesnymi samochodami[340].

To jest ślad koncepcji, która nosi angielską nazwę disposable soma i głosi, że ewolucja nie wkłada więcej energii w przedłużanie życia, niż jest to konieczne. To jest ewidentny ślad prekursorstwa i głębokiego zrozumienia ograniczeń biologii.

Ja w sposób w pełni świadomy zacząłem czytać książki Lema dość późno, bo długo byłem czytelnikiem, który po prostu cieszył się nimi, nie zastanawiając się bliżej nad biografią ich autora. Do Wysokiego Zamku, rozmów i listów sięgnąłem więc dosyć późno. Dopiero wtedy poznałem historię jego nie do końca wymarzonych studiów lekarskich, bo domyślamy się, że pragnął być kim innym, ale z powodów od niego niezależnych, o których dowiedzieliśmy się wczoraj ze znakomitego, wspomnianego przed chwilą filmu biograficznego, był do tego przymuszony. Pamiętam, że w którymś ze swoich utworów, bodaj w Wysokim Zamku, wspominał, że jako student medycyny w preparatach anatomicznych i w planszach pokazujących nasz układ kostny czy mięśniowy z trudem dostrzegał człowieka. Więc już nawet w tak odległych czasach ujawniał się jego niezbyt entuzjastyczny stosunek do naszej biologii. A pamiętamy dobrze, jak często ją wyśmiewał – by przypomnieć choćby przepiękne opowieści o bladawcach, czyli „istotach klejkich i żelatynowych”, dla reprezentujących wyższą cywilizację robotów niedoskonałych i wręcz obrzydliwych[341]. Ta rezerwa przejawia się też – ale już w formie poważniejszej lub całkiem poważnej – w tekstach eseistycznych i stanowi punkt wyjścia do modnych obecnie, choć też kontrowersyjnych w nauce, idei transhumanizmu[342]. Czyli że być może już przyszedł czy też przyjdzie czas, aby człowiek zaczął przekraczać ograniczenia, jakie zawdzięczamy niedoskonałemu procesowi ewolucji. Lem mówił o tym jako o odległej przyszłości, więc od razu pragnę powiedzieć, że dzisiaj jest ona wciąż równie odległa jak w czasach, kiedy to napisał.

Są jednak tacy, którzy twierdzą, że owa osobliwość[343] nastąpi już za piętnaście, dwadzieścia lat, ale to są szarlatani. Lem oczywiście wierzył w nieuchronność tego procesu rozwojowego, nigdy jednak nie podawał jak Kurzweil[344], kiedy to nastąpi i jak będzie wyglądało, bo to są naiwne bzdury. Natomiast uważał, a ja się z nim w tym zgadzam, że to jest w długiej perspektywie nieuchronne. Nad tą kwestią warto się zastanowić: czy przyjdzie moment, w którym człowiek dzięki technologii stanie się panem własnej ewolucji?

Andrzej Kisielewicz: Nie wiem, czy potrafi pan wskazać u Lema zdanie, w którym on twierdzi, że coś jest nieuchronne albo że będzie miało miejsce za setki lat. Jeśli tak, to chętnie je zobaczę. Za to ja z łatwością znajdę panu zdanie, w którym Lem mówi, że przewidywanie czegokolwiek na lat więcej niż pięćdziesiąt kompletnie mija się z celem i jest zagrożone klapą.

Kurzweil to człowiek, który rzeczywiście pracował nad sztuczną inteligencją i miał w tym pewne sukcesy, ale nagle wymyślił, że zacznie pisać książki popularnonaukowe i zbije na nich niezłą kasę. I rzeczywiście zbił. W 1995 roku napisał między innymi książkę o tym, co się stanie w roku 2010; można ją znaleźć w Internecie[345]. Zawiera trzydzieści przepowiedni. Niestety żadna z nich się nie spełniła. Dosłownie żadna! Mimo to zapraszany nieustannie do różnych programów telewizyjnych Kurzweil opowiada w nich banialuki na temat nauki, od których boli głowa. To jest piękny przykład na to, jak dokonuje się psucie nauki i robienie sobie z niej niepoważnych żartów. Kiedy więc ludzie słyszą, że naukowcy wygadują takie bajki jak on, to później przestają im wierzyć.

Mateusz Jasik: Chciałbym się odnieść do poglądu pana profesora Golika, że ewolucja nie jest w stanie przewidywać na ileś tam setek lub milionów lat naprzód. Skojarzyło mi się to z twierdzeniem Dawkinsa, że może istnieją jakieś struktury wyższego rzędu, które sprawiają, że część organizmów ewoluuje szybciej i sprawniej niż inne. Jestem więc ciekaw, czy obecnie nauka o ewolucji posiada jakiekolwiek wskazania, że coś takiego rzeczywiście istnieje.

Paweł Golik: Nie. Nadal podstawową prawidłowością jest to, że ewolucja jest procesem, który zna wyłącznie teraźniejszość, a sposób, w jaki działa, został odziedziczony po poprzednim pokoleniu. Nic więcej. Natomiast kwestia różnego tempa ewolucji różnych struktur nie ma tu nic do rzeczy. Nie ma w tym celu ani aktów wyboru. Jest tylko pozór celowości, który obserwujemy, patrząc wstecz. Ale w samym procesie nie ma celowości.

Andrzej Kisielewicz: Ja może dodam do tego, co pan mówi, że są tacy, którzy uważają, że teoria ewolucji to nauka, która doskonale tłumaczy wszystko, co jest. Cokolwiek by się stało, ona to wytłumaczy. I to jest jej siła i kompletna słabość, bo tam wszystko można wpasować. Natomiast nie można niczego przepowiedzieć na pięć lat naprzód, nie ma żadnej funkcji predykcyjnej. Słuchałem niedawno referatu naukowego, w którym padła teza, że liczne rzeczy, które kiedyś tłumaczono ewolucją, teraz tłumaczy się szybkimi zmianami genetycznymi…

Paweł Golik: Zgoda, ale to jest temat na zupełnie inną rozmowę. Zresztą ewolucja to właśnie zmiany genetyczne. Natomiast tu prowadzimy dyskusję w obrębie teorii ewolucji, a nie w kontrze do niej.

Andrzej Kisielewicz: W takim razie, korzystając ze zmiany wątku, poproszę pana profesora o zrelacjonowanie swojego spotkania ze Stanisławem Lemem.

Ernest Aleksy Bartnik: To dajcie mi państwo na to parę minut, choć mogę zepsuć atmosferę na sali, bo to była sprzeczka. To był mój jedyny kontakt z Lemem, a miał miejsce w Zakopanem. Najpierw jednak krótka informacja biograficzna: lata szkolne spędziłem we Francji i już jako nastolatek przejawiałem uzdolnienia w kierunku nauk przyrodniczych. Dużo na ten temat wiedziałem, więc jak Rosjanie wystrzelili pierwszego Sputnika[346], musiałem rodzicom moich kolegów tłumaczyć, dlaczego nie spada na ziemię, tylko krąży po orbicie, bo edukacja przeciętnego Francuza nie pozwalała na zrozumienie tego fenomenu.

Dla mnie dość wcześnie stało się jasne – co potwierdzało wielu intelektualistów na Zachodzie – że trwający wtedy szaleńczy wyścig zbrojeń jądrowych, z taką ilością broni atomowej, która może zniszczyć całą ludzkość na Ziemi (i to wiele, wiele razy!), musi się skończyć katastrofą. Związek Radziecki i Ameryka posiadały olbrzymie arsenały jądrowe o niezmiernej złożoności, pomnożone przez skomplikowane systemy radarowe, obronne, ostrzegawcze itd. Tak złożony mechanizm musi kiedyś zawieść, jeśli obowiązuje doktryna MAD[347], której idea jest taka, że jeśli przeciwnik nas zaatakuje jako pierwszy, to nas naturalnie zniszczy, ale my go także zniszczymy. Czyli jest oczywiste, że to byłoby zwycięstwo przez obustronną klęskę. Dla mnie i moich przyjaciół było absolutnie jasne, że wojna atomowa musi wybuchnąć, i to nie za sto lat, tylko wkrótce. To powodowało, że w tamtych latach żyliśmy w atmosferze pesymizmu. Na prywatkach (dziś mówi się „na domówkach”) siedzieliśmy przy przyciemnionych światłach, słuchaliśmy Milesa Davisa[348] i rozważaliśmy rozpacz tego świata. Nie widzieliśmy żadnej nadziei. Filozoficznym tłem tych nastrojów był naturalnie egzystencjalizm, a jak padało nazwisko Sartre’a, to wszyscy klękali.

Z takim więc mniej więcej nastawieniem, a to były wczesne lata siedemdziesiąte, poszedłem na spotkanie z Lemem, podczas którego dyskutowaliśmy o Astronautach. Państwo pamiętają zapewne, że w tej powieści cywilizacja na Wenus skończyła się właśnie przez kataklizm jądrowy, tymczasem Lem wypowiadał się bardzo optymistycznie na temat przyszłości atomu, więc ja mu powiedziałem mniej więcej tak: „Nie można tak uważać i nie należy siać sztucznego optymizmu, bo tak nie jest, nie uratujemy się. Trzeba pisać książki, które przestrzegają przed tym niebezpieczeństwem. Co więcej, trzeba wstrząsnąć sumieniami ludzi i zachęcić ich do stworzenia ruchu za rozbrojeniem atomowym”. A on mi na to odpowiedział: „Ależ nie, to nie jest rola pisarza! Autor nie powinien pisać nieprzyjemnych rzeczy, więc staram się pisać rzeczy optymistyczne. Życie jest dostatecznie nieciekawe, żeby jeszcze książkami zasmucać ludzi. Ja wolę opowiadać historie optymistyczne, które się dobrze kończą”.

To było dla mnie dziwne, bo on miał w sobie taki entuzjazm jak dziewiętnastowieczni nauczyciele, którzy uważali, że jak wyedukuje się ludzkość, to będzie wszystko dobrze. A to była wówczas ta wczesna faza rewolucji przemysłowej i o zagrożeniach cywilizacyjnych nie myślano.

Paweł Golik: Wiesz, Alku, mówimy tu o nietrafionych przepowiedniach, a akurat Astronauci i Obłok Magellana są tego świetnym przykładem. Szczególnie Astronauci, gdzie Lem z entuzjazmem pisze o tym, jak ludzkość poprawiła swój byt na planecie, podgrzewając oceany, aby stopić lód na biegunach, co z dzisiejszego punktu widzenia jest absolutnym horrorem. Ale wtedy rzeczywiście uważano, że to może być dobry pomysł. Więc są też u niego sprawy, w których się głęboko pomylił.

Ernest Aleksy Bartnik: (zakłopotany) Ale z drugiej strony, to były jego najwcześniejsze utwory. Ja niestety ciągle się nie uleczyłem z pesymizmu, choć rzeczywiście dziś retrospektywnie można powiedzieć, że do dzisiaj nie było przypadkowego wybuchu wojny jądrowej. Ale ponieważ arsenały atomowe wciąż istnieją, uważam, że zagrożenie istnieje i że za mało się na świecie robi w sprawie rozbrojenia jądrowego. (kategorycznie) Dokładnie tak uważam!

Paweł Golik: Alku, ale obiecałeś nam też paradoks Lema.

Ernest Aleksy Bartnik: A właśnie! Lem sformułował paradoxum Lemianum. Wszyscy tutaj są o wiele za młodzi, żeby znać telewizyjną wersję Star Trek[349], gdzie podróżuje się po kosmosie metodą teleportacji, co polega na tym, że w jednym miejscu odejmuje się z człowieka atom po atomie i przesyła się informację do odległego miejsca z prędkością światła, a tam maszyna rekonstruuje delikwenta atom po atomie. W związku z tym mieliśmy…

Paweł Golik: A wiesz, dlaczego oni tak zrobili? Bo nie mieli pieniędzy na efekty specjalne, czyli na animacje statku latającego po orbicie, a potem lądującego na planecie. Mieli tylko wnętrze pojazdu kosmicznego i dekoracje obcej planety. Na zrobienie symulacji podróży kosmicznej pieniędzy nie mieli, więc wymyślili teleporter.

Ernest Aleksy Bartnik: I Lem takie rzeczy rozważał w swoich książkach[350], bo projekty podróży z prędkością światła faktycznie istniały. On z miejsca zauważył, że to prowadzi do paradoksów. Wyobraźmy sobie bowiem, że mamy taką jak w tym filmie maszynę do teleportacji[351]. Tutaj zdejmuje ona atom po atomie z mojego ciała, a potem przesyła informację radiowo, dajmy na to, na Marsa, na Jowisza czy też gdziekolwiek indziej, a tam stoi maszyna, która rekonstruuje mnie atom po atomie. A teraz wyobraźmy sobie, że hakerzy mają drugą taką samą maszynę i robią sobie drugą kopię. Wtedy powstają dwie wersje Alka Bartnika, które mają dokładnie tę samą świadomość. Nie tylko są podobni jak bliźniacy jednojajowi, ale mają też dokładnie te same myśli, tę samą świadomość. Nie ma wątpliwości, że to prowadzi do licznych paradoksów.

Spieszę jednak z wiadomością, że dzięki mechanice kwantowej okazało się to niemożliwe. Otóż tylko część tej teorii jest prawdziwa, bo faktycznie można wziąć stan kwantowy i chytrymi metodami zakodować światło, a potem w innym miejscu ten atom zrekonstruować. To się nazywa teleportacja kwantowa. Z tym że jak atom zostanie tam zrekonstruowany, to jego stan (funkcja kwantowa) jest już zniszczona. W związku z tym nie ma szansy zrobić jego kopii. Dzisiaj to już nie są zabawy, bo pierwszą taką teleportację zrobiono w Wiedniu, przepuszczając fotony z jednej strony pięknego, modrego Dunaju na drugą (rurą na ścieki, w której położono światłowód[352]), a tam zrekonstruowano stan atomu. I to jest rozwiązanie. Kwantowa teleportacja jest tak mądrze pomyślana, że jak przeniesiemy stan atomu z jednego miejsca w drugie, to ten pierwszy stan musi być zniszczony. Szczegóły techniczne na moich wykładach z mechaniki kwantowej. (śmiech sali)

Marek Abramowicz: To twierdzenie udowodnił Wojciech Żurek[353].

Ernest Aleksy Bartnik: To prawda.

Andrzej Kisielewicz: Jeśli chodzi o optymizm poznawczy, to w późnych latach swojego życia Lem chętnie eksponował jego absurdy. Na przykład absurd nieograniczonego rozwoju, który prowadzi do coraz większych paradoksów, a w pewnym sensie dosięga go osobiście. W Bombie megabitowej, którą sobie akurat odświeżyłem, pisarz zwierza się, że w czasach, „kiedy panował nam bardzo silnie obwarowany zakazami informacyjnymi i cenzurą ustrój, jeszcze dawał sobie jako tako radę z przepływem często »przeszmuglowanych« jakoś wiadomości”[354], co oznacza, że nawet w tamtych złych czasach był w stanie przeczytać wszystko, co zamierzył. Ale zaledwie minęło dziesięć lat, sytuacja zmieniła się zasadniczo, bo oto paskudny ustrój szczęśliwie już minął, ale – skarży się Lem – „obecnie mając u siebie na bieżąco »Prirodę«, »New Scientist«, »Scientific American«, »American Scientist«, »Science et Vie« i dodatki naukowe pism, jak »International Herald« czy »Frankfurter Allgemeine«”[355], widzi, że ich stosy zaczynają się tak piętrzyć, że nie jest w stanie ich przeczytać i ogarnąć. Proszę zobaczyć, jaki dramat: on, który miał ambicję poznać wszystkie najważniejsze rzeczy, jakie się dzieją w nauce, nagle widzi, że tego stosu pism, które już bez cenzury mogą do niego dotrzeć, nie jest w stanie przetrawić.

Co więcej, on tu dalej pisze o grozie „ewentualności podłączenia się do Internetu”[356]. Ten zasób przekracza już możliwości geniusza. Tam jest tyle informacji, a także informacyjnego śmiecia, że nie sposób odróżnić informacji solidnych od olbrzymiej ilości bredni. I tu mamy paradoks.

Naukowcy w dawnych czasach, od średniowiecza aż po starożytność, mieli to szczęście, że swoje dziedziny znali praktycznie w całości. Najwybitniejsi ze sobą korespondowali. Na przykład w matematyce było ich tak naprawdę dziesięciu na krzyż, więc wiedzieli wszystko, co się w niej dzieje, i dodatkowo jeszcze wymieniali się informacjami, mając poczucie, że jak zechcą wiedzieć więcej, to będą wiedzieli wszystko. Po jakimś czasie to się zaczęło zmieniać i dzisiaj mamy taką sytuację, że to jest już tylko marzenie ściętej głowy. To jest to, co pan powiedział przed chwilą o specjalizacji. Że obecnie, żeby zrobić wynik, trzeba w nią całkowicie wejść. Oczywiście można próbować ogarnąć szerszy obszar, ale wtedy już nie ma mowy o dużym wyniku.

Wydaje mi się więc, że Lem był ostatnim człowiekiem, który posiadał (lub przez pewien czas miał poczucie, że posiada) tak szeroką wiedzę o nauce, jakiej nikt inny na świecie nie posiadał. Niestety obecnie, w dobie Internetu i potopu informacji, następnej takiej osoby już nie będzie… Podobnie jak Lem, przewiduję, że trzeba będzie zbudować jakąś arkę Noego, załadować ją tylko prawdziwą informacją i gdzieś odpłynąć. Być może jednak, czasem tak sobie myślę, choć wiadomo, że żadne przepowiednie się nie sprawdzają, w Internecie pojawią się zamknięte kluby specjalistów i wszystko powróci do elitarnych dyskusji. Bo te niby-demokratyczne dyskusje, w których każdy może się wypowiedzieć na dany temat i wnieść, co wie, generują kompletny chaos i zalew informacji. Boję się, że się w tym wszystkim pogubimy; boję się tego bardziej niż bomby jądrowej.

Wojciech Zemek: Próbowałem kiedyś czytać Nowy umysł cesarza Penrose’a [357], gdzie mowa o tym, dlaczego mózgu nigdy nie skopiujemy, i jeśli dobrze zrozumiałem, on twierdził, że kopiowanie stanów kwantowych jest właśnie niemożliwe.

Ernest Aleksy Bartnik: Proszę państwa, ja Rogera Penrose’a znam i przyznaję, że jest genialnym relatywistą, ale niestety nie rozumie założeń mechaniki kwantowej. Między innymi uważa, że procesy myślenia są kwantowe. Powiem to jak do specjalistów: on uznaje, tak jak w latach dwudziestych Schrödinger[358], że funkcja falowa jest realnie istniejącym obiektem. Dzisiaj wiemy, że to nieprawda, a większość naukowców (około 70 procent fizyków zajmujących się mechaniką kwantową) przyjmuje Bayesowską[359] interpretację mechaniki kwantowej. To znaczy, że funkcja falowa nie jest związana z obiektem, na przykład z atomem, tylko jest zapisem mojego stanu wiedzy o tym atomie. Jeżeli ktoś inny wie coś innego na jego temat, to pisze stan swojej wiedzy na jego temat inną funkcją falową. Czyli funkcja falowa to jest coś, co należy do mnie, a nie do obiektu. Co natomiast obiekt robi w rzeczywistości, to Pan Bóg raczy wiedzieć. Natomiast ja stan mojej wiedzy, klasyczny stan wiedzy o cząstce, koduję za pomocą sześciu liczb: trzy położenia i trzy prędkości. W mechanice kwantowej robię to wykwintnie, kodując to zespoloną funkcją, co nazywa się konwencjonalnie funkcją falową. Ona czasami faluje, a czasami nie faluje, ale to jest zapis stanu mojej wiedzy. Profesor Penrose uważa natomiast, że funkcja falowa istnieje realnie, i to jest bardzo poważny błąd, ale genialnym relatywistą jest.

Andrzej Kisielewicz: Ja z dużą uwagą przeczytałem dwie lub trzy książki Penrose’a. Kiedy jednak dotarłem do jego matematycznych rozmyślań na temat twierdzenia Gödla[360], wtedy zrozumiałem – może nieelegancko to zabrzmi, ale w nauce mówimy wprost to, co myślimy – że on go w ogóle nie rozumie. Wcześniej już zresztą o tym mówiłem. Doszedłem więc do wniosku, że to nie jest jego dziedzina, bo nie jest logikiem formalnym. Natomiast jeśli czytałem jego rozważania z zakresu fizyki, to brałem je za dobrą monetę, pewny, że on to wszystko wie. Tutaj natomiast słyszę od panów, że być może również w fizyce on nie jest do końca wiarygodny. To mi się kojarzy z sytuacją, gdy czytam wiadomości naukowe, na przykład w „International Herald Tribune”, lub oglądam je w telewizji. Wtedy, słuchając wiadomości z dziedziny biologii czy chemii, przyjmuję, że uczeni, o których mowa, faktycznie ustalili to, co słyszę. Natomiast gdy słyszę informacje z zakresu swojej dziedziny, to widzę, że dziennikarze wygadują kompletne banialuki. Mówiąc inaczej, wiem, że ilekroć wjadą na moją dziedzinę, czyli wąską dyscyplinę dotyczącą informatyki, sztucznej inteligencji i matematyki, wprowadzają publiczność w błąd. Stąd muszę wyciągnąć wniosek, że w innych dziedzinach robią to samo, a my dajemy się nabijać w butelkę. Jest to swego rodzaju paradoks, bo jeśli od kogoś takiego jak Penrose, który próbuje patrzeć szerzej, nie możemy uzyskać wiarygodnych informacji, to gdzie mamy ich szukać, gdy rzecz dotyczy innych gałęzi nauki?

Jerzy Lukierski: Interesuje mnie kwestia czystości sformułowania z punktu widzenia fizyki. Otóż chciałbym się dowiedzieć, czy mówiąc o tych 70 procentach naukowców, masz na myśli interpretację kopenhaską[361] dotyczącą mechaniki kwantowej? Czy masz jakąś inną interpretację?

Ernest Aleksy Bartnik: To idzie dalej niż interpretacja kopenhaska, bo w niej mówisz, że jak masz funkcję falową, to ona jest uśrednionym opisem doświadczenia. Że jak wiele razy powtarzasz to samo doświadczenie w identycznych warunkach, to w średniej otrzymasz coś tam.

Jerzy Lukierski: To jest odpowiedź na pytanie, jakie wyjdą wartości obserwowalne, jeśli dokonamy bardzo wielu pomiarów. To jest prawdopodobieństwo i na tym koniec naszej wiedzy naukowej. Nie wiem więc, w jakim celu dodajesz obserwatora zewnętrznego.

Ernest Aleksy Bartnik: Już ci odpowiadam. Kiedy nasze pokolenie uczyło się fizyki, to wszystko było prawdą. Kiedy studiowaliśmy jądro czy cząstki elementarne, to rzucaliśmy miliardy protonów w tarczę i opisywaliśmy to za pomocą fal płaskich i rozproszonych. Ty to oczywiście doskonale wiesz. Natomiast sytuacja diametralnie się zmieniła w momencie, kiedy zaczęliśmy mieć pułapki atomowe i robić doświadczenia z pojedynczymi atomami. Wtedy się bowiem okazało, że musimy umieć przypisać funkcję falową jednemu atomowi. I jedynym rozsądnym wytłumaczeniem jest to, że jest to opis naszej wiedzy o układzie, a to z kolei powoduje wiele paradoksów. W szczególności paradoks kota Schrödingera[362], którym zajmowano się w Kopenhadze. Czyli że w czarnej klatce znajduje się kot, do którego jest przystawiony pistolet, który wystrzeli, kiedy spin[363] elektronu jest do góry, ale nie wystrzeli, kiedy spin elektronu jest do dołu. I wybieramy stan tego elektronu… Prawdopodobieństwo, że spin jest do góry, wynosi ½, a prawdopodobieństwo, że jest do dołu, też wynosi ½. Ludzie sprzed drugiej wojny światowej wyrażali zdumienie: „No jak to jest? W jakim stanie jest de facto ten biedny kot Schrödingera? Czy on jest jeszcze żywy, czy już martwy? Mechanika kwantowa nie może działać”. Tak rozmawiali między sobą. A w dzisiejszej interpretacji mówimy tak: funkcja falowa tego układu składa się z funkcji falowej kota martwego + spin do góry plus żywego + spin do dołu. To jest informacja, którą mamy na ten temat. Nie wiemy, czy ten kot jest żywy, czy nie. Przekonamy się o tym dopiero po przeprowadzeniu doświadczenia.

Jerzy Lukierski: Nie widzę tu jednak miejsca, gdzie jest potrzebne uzupełnienie o osobę eksperymentatora. To po prostu opis na obecnym etapie wiedzy obiektywnej na temat układu kwantowego, prawda? Więc nie rozumiem kwestii ingerencji tej osoby, która ma mieć jeszcze jakieś wyobrażenie. To znaczy chodzi o tego obserwatora, który jest dodatkowym elementem, występującym przy pomiarze…

Lecz nie chciałbym tu wchodzić w techniczną dyskusję, choć uważam, że to nie jest standardowy opis…

Ernest Aleksy Bartnik: To jest świetna dyskusja na jakąś okazję przy szklance wina, jeśli się zdarzy taka okazja. Nie nudźmy jednak naszej publiczności spinorami[364].

Paweł Golik: Proponuję więc wrócić do problemu wizjonerstwa Lema. Wydaje mi się – zresztą inni też to zauważali – że jego sceptyczny stosunek do Internetu wyprzedzał swoje czasy. On dostrzegał niebezpieczeństwo sytuacji, w której każdy stanie się nadawcą, więc dowolna bzdura zostanie zwielokrotniona i rozpowszechniona po całym świecie. On to widział znacznie wcześniej niż inni. A to z kolei oznacza, że swojej przenikliwości, sięgającej może nie pięćdziesięciu czy pięciuset lat naprzód, tylko, powiedzmy, pięciu lat, nie stracił do samego końca.

Marek Abramowicz: Tak, być może ta obawa Lema przed Internetem była bardzo przenikliwa, ale ja bym jej nie nazwał wizjonerstwem. Dokładnie taką samą obawę wyrażał na przykład Platon.

Głosy z sali: Kto, kto?

Marek Abramowicz: Platon. Grecki filozof. (śmiech sali) Platon, jak wielu z państwa wie, obawiał się tego, że umiejętność pisania i czytania będzie końcem kultury. A to mianowicie z tego powodu, że kultura polega na pamięci. Czyli że myśli się pamięta. Platon napisał mniej więcej tak: „I cóż z tego, że coś będzie zapisane, więc będzie można do tego sięgnąć i to przeczytać? Prawdziwa wiedza polega na pamiętaniu”[365]. Co oznacza, że uważał, iż każdy musi mieć ją w głowie. W związku z tym wydaje mi się, że obawy wielkich myślicieli – a z całą pewnością Platon był głębszym myślicielem niż Stanisław Lem – niekoniecznie muszą być oznaką wizjonerstwa, tylko na przykład smutnej prawdy, że z wiekiem przestajemy rozumieć i czuć – a tak na pewno jest w moim przypadku – że wielkie zmiany, które zachodzą w społeczeństwie, takie jak powszechna umiejętność czytania, pisania czy pojawienie się Internetu, nie są zapowiedzią klęski cywilizacji, tylko otwierania się zupełnie nowych, korzystnych dla nas możliwości. Jak widzimy więc, niechęć Lema do Internetu i jego rzekome wizjonerstwo było dokładnie tym samym objawem co przekonanie Platona, że powszechna umiejętność czytania i pisania będzie końcem cywilizacji.

Andrzej Kisielewicz: Ja w pełni zgadzam się z tym, co pan powiedział. I myślę, że z tego powinniśmy czerpać nadzieję. Prawidłowość, że wielcy myśliciele, widząc coś nadchodzącego, tak naprawdę nie rozumieli, co to ze sobą przyniesie, bo z zasady trudno to przewidzieć, więc widzieli głównie zagrożenia, nakazuje nam optymizm: nie mamy się co obawiać, bo to się samo jednak jakoś rozwiąże i nie będzie tak źle, jak nam się wydaje. Wszyscy wiemy, że z wiekiem człowiek patrzy na nowe zjawiska bardziej pesymistycznie niż optymistycznie, więc – paradoksalnie – czerpię z tego nadzieję. Dotyczy to też broni atomowej – problem jakoś się sam rozwiąże. W sposób, o którym nie mamy jeszcze w tej chwili pojęcia.

Paweł Golik: Nie, nie, nie. (śmiech sali) Lem wiele razy pisał o tym, że każda technologia ma swój awers i rewers. Niesie zatem wielkie nadzieje, ale rodzi także obawy. Nigdy więc nie możemy być pewni, co z czego wyniknie. Z tego też powodu istnieje w tej chwili dosyć silny nurt, który stara się nam powiedzieć, że dopóki nie jesteśmy pewni, że z jakimś działaniem nie wiąże się żadne zagrożenie, to nie należy go podejmować. To jest tak zwana zasada ostrożności, precautionary principle[366], niekiedy nawet wpisywana w prawo. Jest ona szczególnie istotna w zagadnieniu bliskim mi zawodowo, czy można i należy dokonywać modyfikacji genetycznych różnego rodzaju organizmów, w tym organizmu człowieka.

Lem rozważał ten dylemat w czasach, kiedy nie było jeszcze znanych nam obecnie technologii, czyli intrygowało go to znacznie, znacznie wcześniej niż innych. Przypominam tu Dychtończyków[367] i ich losy; przypominam też Summę technologiae, czyli dzieło liczące już dziesiątki lat[368]. Wszyscy pamiętamy zawarte w nim całkowicie poważne rozważania na temat tej ostrożności.

Jest rzeczą zastanawiającą, jak bardzo abstrakcyjnie wiedzie się podobne spory. Wszelkie w ogóle działanie, jak o tym mowa w naszej książce (a na pewno nie rościmy sobie prawa do autorstwa tego „odkrycia”), opiera się na wiedzy niepełnej, gdyż taka jest istota świata, w którym żyjemy. Gdybyśmy chcieli zatem czekać z „rekonstrukcją rodzaju” do uzyskania pełnej o nim wiedzy, czekalibyśmy przez całą wieczność[369].

A teraz drugi cytat z tej księgi, który chętnie bym dzisiaj wręczył każdemu przeciwnikowi biotechnologii, przywołującemu właśnie zasadę ostrożności:

Filozof – apologeta skrajnego konserwatyzmu (niedziałania, np. w sferze biologicznej, technologicznej), jest jak syn milionera, który nie musząc dzięki nagromadzonej przez ojca fortunie troszczyć się o zdobycie środków do życia, krytykuje stan posiadania. Gdyby był konsekwentny, winien porzucić ową fortunę; przeciwnik „biokonstruktorstwa” nie może się ograniczyć ze swojej strony do opozycji wobec „planów konstrukcji człowieka”, ale winien, zrezygnowawszy z całokształtu cywilizacyjnych osiągnięć, z medycyny, techniki itd., udać się na czworakach do lasu. Wszystkie bowiem rozwiązania i metody, których nie krytykuje, którym się nie przeciwstawia (jak na przykład właśnie metody terapii lekarskiej), ongiś były zwalczane ze stanowisk dosyć bliskich jego dzisiejszemu stanowisku i tylko upływ czasu wraz z ich skutecznością zadecydował o tym, że zostały wcielone do sumy cywilizacyjnego dorobku, przez co nie budzą już niczyjego sprzeciwu[370].

Chociaż niestety Lem nie przewidział, że to, co dla niego było oczywiste, czyli uznawanie sprawdzonych metod terapii lekarskiej, napotka dzisiaj (zwłaszcza w otchłaniach Internetu) swoich przeciwników, na przykład w postaci coraz głośniejszych ludzi zwalczających szczepienia. Coś takiego Lemowi do głowy nie przyszło. Może i dobrze, że on tego nie dożył.

Ernest Aleksy Bartnik: Mam dla państwa dwie wiadomości: jedną dobrą i drugą złą. Najpierw powiem coś o genialności Penrose’a. Dotyczy to tych, którzy chcą sobie wyremontować mieszkanie. Otóż w matematyce i krystalografii znana jest tak zwana teselacja, czyli sztuka pokrywania płaszczyzny elementami, które do siebie przystają i nie dają dziur. Takimi na przykład jak cegły w ścianach tej sali wykładowej. Te teselacje, nazywane po polsku kafelkami, są takie, że możemy jeden element przesunąć, na przykład tutaj tylko w prawo lub troszkę do góry na skos. Tych sposobów jest niewiele i są znane od ponad stu pięćdziesięciu lat. W szczególności ważne jest twierdzenie w krystalografii, dowodzące, że nie można zrobić teselacji, która ma symetrię pięciokrotną. Otóż genialny Penrose pokazał, że to jest nieprawda, wynajdując teselację, która nigdy się nie powtarza, a ma symetrię pięciokrotną. Te kafelki są opatentowane, więc jak ktoś lubi matematykę, to powinien sobie takie kafelki Penrose’a kupić. Są w sprzedaży w Stanach Zjednoczonych i w Anglii.

To była dobra wiadomość. Teraz więc dla odmiany zła, choć może znowu zepsuję państwu humor: nie można mieć pewności, że nasza cywilizacja jakoś sobie poradzi z zagrożeniem jądrowym czy z innymi zagrożeniami. Są na to bardzo poważne argumenty astrofizyczne. Otóż jeżeli założymy, że życie w czasie swojego rozwoju musi przejść przez cywilizację technologiczną, opartą na elektronice, to musi nastąpić w niej taki okres, kiedy będzie świecić we wszechświat. Na przykład Ziemia wysyła dzisiaj dwadzieścia tysięcy razy więcej mocy na falach telewizyjnych niż Słońce. Gdyby więc ktoś na Alfa Centauri nastawił odbiornik na te częstotliwości telewizyjne, to Ziemia świeciłaby mocniej niż Słońce. A w takim razie dlaczego nie odbieramy żadnych sygnałów z kosmosu?

Był przecież projekt SETI[371], teraz mamy kolejny, więc szukamy tych sygnałów coraz dalej i dalej. Ich dosyć łatwo się szuka, bo szukamy sygnałów, które są regularne. Takie bowiem nie występują w naturze. No i rodzi się pytanie: Dlaczego wszechświat milczy? Dlaczego nic w nim nie ma? Są na to dosyć proste rachunki. Zapoczątkowały je badania Drake’a[372] i Sagana[373]. Po raz pierwszy zobaczyłem informacje na ten temat właśnie w Summie technologiae Lema[374]. Że to się daje dosyć łatwo policzyć. Skoro cywilizacje powstają w różnych epokach kosmicznych, to jedyne wytłumaczenie, dlaczego nie otrzymujemy od nich żadnych sygnałów, jest takie, że każda cywilizacja, która jest na tyle rozwinięta, by znać i używać fal elektromagnetycznych, istnieje krótko. Można wręcz oszacować, jak długi jest czas jej istnienia. Niestety wynik nie jest imponujący: dwieście lat. Tak więc nie mamy najmniejszej gwarancji, że nasza cywilizacja nie zginie, a jeden z możliwych scenariuszy wiąże się z zagrożeniem wojną termojądrową.

Paweł Golik: Alku, ja też czytałem te fragmenty u Lema, ale jako biolog zwróciłem uwagę na jedną kwestię, w której być może ośmieliłbym się polemizować z Mistrzem. Otóż on moim zdaniem słusznie zakłada, że powstanie życia jest konsekwencją mechanizmów fizycznych, a ściślej mówiąc, termodynamicznych, i nie jest niczym niezwykłym. Ale z tego wyprowadza wniosek, że skoro już życie powstało, to ewolucja musi doprowadzić do organizmów mających jakąś formę inteligencji, a zatem i psychiki. My ich oczywiście nie dostrzegamy, bo obserwujemy bardzo niewielki wycinek wszechświata. I tu pojawia się moja wątpliwość biologiczna: nawet jeśli przyjmiemy, że powstanie życia jest zjawiskiem powszechnym we wszechświecie, to do tego, aby powstało w postaci, jaką znamy na Ziemi, z takimi organizmami, jakie u nas występują, potrzebny jest jeszcze jeden krok – powstanie złożonych komórek eukariotycznych, posiadających jądro, mitochondria i wszystkie ich struktury. Jak wiemy dzisiaj, powstały one w wyniku endosymbiozy, czyli z połączenia się kilku komórek prostszych. Istnieją koncepcje, że to zjawisko jest czymś niesłychanie mało prawdopodobnym. W związku z tym kosmos jest być może pełen życia, ale bakterii.

Jerzy Lukierski: O ile dobrze pamiętam, te dwieście lat, o których mówił profesor Bartnik, to tylko jedna z estymacji, bo Drake przeprowadził rachunki, w których otrzymywał różne długości czasu życia cywilizacji. Wspomniane dwieście lat to była minimalna wartość, natomiast on mówił też o piętnastu tysiącach lat. Lecz nie przedstawił żadnych wiążących argumentów za tym, dlaczego ta długość miałaby być taka, a nie inna. Tak więc moim zdaniem nie należy używać tych oszacowań liczbowych jako argumentu, który ma nas wprowadzać w niepokój.

Marek Abramowicz: Jestem astrofizykiem, a astrofizyka nie zajmuje się kotami. To znaczy kotem Schrödingera się zajmuje, ale nie zajmuje się cywilizacjami, a właściwie pytaniami, czy będą one istniały za dwieście lat czy dziewiętnaście tysięcy lat. W związku z tym astrofizycy wyjaśniają milczenie wszechświata w inny sposób. Od niedawna wiemy dość dużo o tym, jak powstają układy planetarne. Widzimy je bowiem wokół innych gwiazd w naszej galaktyce. Obserwujemy setki innych układów planetarnych. Co więcej, mamy bardzo dokładne teorie na temat ich powstawania i zgadzają się one z tym, co obserwujemy. Otóż z tych teorii (podkreślam: teorii), zgadzających się ze wszystkimi, licznymi obserwacjami, które wykonano, wynika, że katastrofy naturalne, takie jak globalne ocieplenia czy globalne zlodowacenia, są regułą w ewolucji atmosfer planetarnych podobnych do Ziemi. I że jest rzeczą nieprawdopodobną, żeby planeta z atmosferą taką jak nasza przeżyła więcej niż kilka krótkich miliardów lat. A do tego, żeby odbyła się cała ewolucja od powstania życia do człowieka, potrzeba kilku miliardów lat[375]. Czyli ze współczesnej astrofizyki wynika, że z jakiegoś nieprawdopodobnego powodu atmosfera Ziemi jest stabilna już przez kilka miliardów lat. Dlaczego? Nie potrafimy tego wyjaśnić. Zgodnie z tym, co wiemy, tak nie powinno być, ale tak jest. I to jest właśnie standardowy, astrofizyczny powód, który pozwala nam rozumieć, jak się nam wydaje, dlaczego w naszej galaktyce nie ma innych cywilizacji prócz naszej.

Gdyby ktoś z państwa chciał przeczytać o tym dokładniej, napisałem na ten temat bardzo duży artykuł w „Przewodniku Katolickim”[376]. To jest poważne pismo wydawane przez diecezję w Poznaniu. Artykuł jest solidny, bo mówi nie o wrażeniach, tylko o tym, co astrofizycy wiedzą o ewolucji układów planetarnych.

Ernest Aleksy Bartnik: Panie profesorze, dziękuję za tę wypowiedź, choć ja się z nią niespecjalnie zgadzam, bo jest to jedna z możliwych koncepcji. Moim zdaniem nie bardzo przekonująca. Wyjaśnię tylko, że około miliarda lat temu przyszło tak wielkie ochłodzenie, że oceany na Ziemi zamarzły aż do dna. A zatem tego typu naturalne fluktuacje klimatu nie mogą – oczywiście moim zdaniem – powstrzymać ewolucji życia.

Paweł Golik: Bardziej dwa miliardy lat temu[377].

Ernest Aleksy Bartnik: Ano może tak.

Marek Abramowicz: Ale ja nie mówiłem o tym, ale o całkowitej utracie atmosfery.

Jerzy Lukierski: Na ten problem jest lekarstwo, bo można wszak zapytać: czy nie ma w kosmosie innych form życia, które nie są oparte na związkach chemicznych węgla, lecz jakichś innych?

Paweł Golik: Takich teorii i koncepcji można snuć bardzo wiele. Z tym że należy to robić na gruncie science fiction, a nie na gruncie nauki. Bo nauka bez jakichkolwiek danych i wiarygodnych obserwacji jest tylko i wyłącznie fantastyką, a skoro tak, rzecz należy od razu pozostawić ludziom, którzy potrafią pisać.

Marek Abramowicz: Ale przecież już Kepler odnotował istnienie sześciuset układów planetarnych. To są obserwacje! My to obserwujemy!

Paweł Golik: Ale małym chociażby wycinkiem galaktyki są te gwiazdy, przy których możemy zaobserwować planety. Nawet jeżeli istnieje jedna szansa na milion, że ich atmosfera się zachowa, to to i tak nam da miliony w jednej galaktyce. Ale jeżeli założymy, że prędkość światła jest rzeczywiście taką barierą, jaką nam się wydaje, że jest, to my najprawdopodobniej nigdy nie będziemy tego wiedzieć.

Głos z sali: Chciałbym odnieść się do wyliczeń, które pojawiły się w wypowiedziach profesora Bartnika i profesora Abramowicza. Mówię o rozważaniach, czy życie na Ziemi potrwa jeszcze dwieście lat, czy piętnaście tysięcy lat. Ja te liczby skądinąd skądś znam, bo je napotkałem chyba w moich lekturach. Pan profesor Bartnik rozsnuł przed nami katastroficzną wizję zniszczenia ludzkości, opierając się na przekonaniu, że skoro innych cywilizacji nie umiemy odnaleźć, to znaczy, że one same siebie zniszczyły. Chcę powiedzieć, że jeśli chodzi o paradoks Fermiego[378], do którego siłą rzeczy wciąż się odwołujemy, jest znacznie więcej koncepcji odpowiadających na pytanie, dlaczego tych cywilizacji nie możemy poznać lub spotkać albo dlaczego nie nawiązują one z nami kontaktu. Hipoteza, że cywilizacje giną w momencie odkrycia energii termojądrowej, jest tylko jedną z wielu. Moim zdaniem, odwołując się na przykład do hipotetycznej skali Kardaszowa typu I czy II[379], można uznać, że istnieją albo mogą istnieć. Osobiście uważam, że tak może być. W związku z tym przyjmuję, że katastroficzne wizje profesora Bartnika nie są – mam nadzieję – stuprocentowe. Chociaż biorąc pod uwagę stan mentalny i polityczny mieszkańców naszej planety, przyszłość faktycznie rysuje się raczej pesymistycznie, to ja liczę na to, że gdzieś tam we wszechświecie jakieś cywilizacje istnieją.

Ernest Aleksy Bartnik: Ja referowałem tylko pewien scenariusz, bo jak nie mamy pełnej teorii, to prognozę nazywamy scenariuszem. My, uczeni, wyobrażamy sobie, jaki jest najbardziej prawdopodobny rozwój sytuacji, więc zreferowałem państwu scenariusz, który mnie najbardziej przekonywał. Mam nadzieję, że się mylę, a nasza przyszłość jest świetlana.

Paweł Golik: Jako biolog mogę dodać, że nawet przy ogromnym polu wyobraźni, jakie oferuje nam fantastyka, nie wyobrażam sobie możliwości powstania życia o dostatecznej złożoności przez mechanizm inny niż mechanizm ewolucyjny. Niezależnie od tego, czy byłoby ono zbudowane na węglu, krzemie, myślącej plazmie, promieniowaniu, czy na czymkolwiek, co spotykamy w różnych (bliższych lub dalszych nauce) dziełach fantastycznych, po to, aby wykształcił się odpowiedni stopień złożoności, musi zadziałać ewolucja. A tutaj pojawia się kolejny problem: nie mogę sobie jej wyobrazić bez zachowań antagonistycznych, czyli prowadzących nas do istot niepozbawionych agresji i ekspansywności. A to z kolei prowadzi nas do scenariuszy wojennych.

Andrzej Kisielewicz: W obliczu tych argumentów przypomnę państwu opowiadanie Lema, w którym istoty żyjące na gwieździe, gdzie panuje temperatura kilkuset stopni Celsjusza, dyskutują o możliwości życia w kosmosie mniej więcej jakoś tak: po pierwsze, takie istoty musiałyby mieć organ do przetwarzania metanu[380], więc nie wyobrażamy sobie, żeby… Mówiąc krótko, ich dyskusja idzie w tym kierunku, że nie wyobrażają sobie istot innych jak tylko te, które są do nich podobne. Nie przychodzi im do głowy, że gdzieś świat może wyglądać zupełnie inaczej. Więc ja z góry polemizuję z tezą profesora Golika, że warunkiem istnienia życia na innych planetach jest mechanizm ewolucyjny. Uważam, że nam, naukowcom, w dyskusjach takich jak ta nie starcza wyobraźni do wyobrażenia sobie rzeczy wykraczających daleko poza nasze doświadczenie. Dziękuję państwu bardzo. (oklaski)

Debata VII

LEM
jako diagnosta

PANELIŚCI

Andrzej Kübler
Zbigniew Mikołejko
Paweł Okołowski
Jerzy Vetulani
(moderator)

Andrzej Kübler (ur. 1946) – lekarz, specjalista anestezjologii i intensywnej terapii oraz medycyny paliatywnej, profesor zwyczajny, kierownik Katedry i Kliniki Anestezjologii i Intensywnej Terapii Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu (1989–2016), badacz i popularyzator wiedzy o sepsie, inicjator badań i opracowań na temat postaw studentów i lekarzy wobec umierania oraz śmierci.

Zbigniew Mikołejko (ur. 1951) – filozof, historyk religii, eseista, pedagog, profesor zwyczajny, kierownik Zakładu Badań nad Religią, członek Amerykańskiej Akademii w Rzymie oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Paweł Okołowski (ur. 1963) – filozof, doktor habilitowany Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego; specjalizuje się w aksjologii i antropologii filozoficznej, autor książki Materia i wartości. Neolukrecjanizm Stanisława Lema (2010).

Jerzy Vetulani (1936–2017) – psychofarmakolog, neurobiolog, biochemik, profesor zwyczajny, kierownik Zakładu Biochemii Instytutu Farmakologii PAN (1976–2006), członek Polskiej Akademii Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, autorytet w zakresie biomedycyny, współtwórca hipotezy ß-downregulacji jako mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych.

Jerzy Vetulani: Zaproszony do prowadzenia tej debaty, wyrażam zadowolenie, że los przydzielił mi trzech wspaniałych panelistów. Nie muszę ich przedstawiać – podobnie jak siebie – bo nasze biogramy są właśnie wyświetlane na ekranie. Jako człowiek, który ledwie widzi, a Lema czytał dawno temu, ale jego książki bardzo mu się podobały, liczę na to, że nasza dyskusja będzie interesująca, choć w życiu nigdy nie wiadomo, co z czego wyjdzie. Ale liczę na to, że wszystko pójdzie dobrze.

Przyjęliśmy dla naszego spotkania formułę: „Lem jako diagnosta”. Brzmi to bardzo ogólnie. Można przez to rozumieć wszystko, bo Lem był na przykład lekarzem, więc musiał stawiać diagnozy. Był też człowiekiem zainteresowanym rozwojem społeczeństwa, więc i na tym polu stawiał diagnozy, co oznacza, że rozmawiać będziemy pewnie o wszystkim, co łączy się z diagnozowaniem. W związku z tym (zwracając się do Pawła Okołowskiego) który z panów chciałby w pierwszej kolejności powiedzieć, jak widzi Lema w tej roli?

Paweł Okołowski: Profesor Vetulani przekazuje mi pałeczkę wyraźnie po to, by oczyścić przedpole. Jak słusznie stwierdził przed chwilą, diagnostyka czy diagnozy stawiane przez Lema mogą oznaczać wszystko. Dla mnie jest to kardynalna wada myślenia, to „wszystko”, więc wydaje mi się konieczne, by zastanowić się nad słowami. Diagnostyka ma w zasadzie dwa podstawowe znaczenia. Jedno jest medyczno-lekarskie, co oznacza, że na podstawie obserwacji charakterystycznych objawów rozpoznaje się jednostki chorobowe. A drugie, chyba równie częste w użyciu, to rozumienie techniczno-inżynierskie. Mówi się na przykład o diagnostyce samochodowej, co oznacza ustalanie stanu urządzenia na podstawie jego zachowań, ale bez rozbierania go na części. Diagnostyka polega więc na tym, że tego, co obserwujemy, na części się nie rozbiera. I teraz proszę zauważyć, że Lem w dzieciństwie rozbierał zabawki rękoma; będąc dojrzałym, nie rozbiera niczego inaczej niż myślami, jest wręcz wrogiem dosłownego rozbierania, choćby społeczeństwa.

Andrzej Kübler: Z tym rozbieraniem jest jednak coś na rzeczy, bo we współczesnej diagnostyce medycznej aparatura obrazowa „rozbiera” pacjenta na części, pokazując je na ekranie.

Paweł Okołowski: Diagnoza lekarska nie może się udać bez rozbierania? Przecież tak się zdarza.

Jerzy Vetulani: No, to jest pytanie, czy ma się podejście holistyczne.

Paweł Okołowski: W słownikach już się tego nie pisze, tylko zostawia w domyśle, że diagnostyka techniczna i medyczna opierają się na solidnych teoriach. Za medyczną stoi Darwin[381] i Watson[382] z Crickiem[383], a zatem potężna dziedzina teoretyczna, jaką jest biologia. Z kolei za diagnostyką techniczną stoją prawa Newtona[384], Kirchhoffa[385], a zatem – krótko mówiąc – fizyka. I teraz jest rzecz taka: o jakiej diagnostyce można mówić w przypadku Stanisława Lema? Myślę, że nie będzie to przedmiotem sporu, jeżeli powiem o nim, że był diagnostą w zakresie wiedzy o człowieku i społeczeństwie. Mówiąc o społeczeństwie, rozumiem je jako własny kraj i naród, ale także jako ludzkość, czyli jako glob zaludniony przez ludzi. I jeżeliby tutaj jakąś symetrię stosować w stosunku do obu tych diagnostyk, medycznej i technicznej, trzeba przyjąć, że za diagnozami Lema też stoi teoria. Musi stać. To mi się wydaje bardzo dobrym punktem wyjścia. To znaczy myślę – co już może być kontrowersyjne – że diagnostyka uprawiana przez Lema jest jego drugorzędną działalnością. On stawiał diagnozy, a one są różnie oceniane: jedni są zachwyceni, inni drżą, a jeszcze inni są nimi oburzeni. Pierwszoplanowa rola pisarza i jego wkład opierają się właśnie na teorii – w tym wypadku na teorii człowieka, czyli antropologii filozoficznej, którą są te diagnozy podbudowane. I to chyba sprawa zasadnicza. Dlatego w tym miejscu oddaję głos szanownym panom profesorom, pytając, czy się ze mną zgadzają i jak widzą tę Lemowską antropologię.

Zbigniew Mikołejko: Witam państwa serdecznie i od razu przyznam się, że ja tak za bardzo nie chcę się włączyć w to myślenie. To znaczy co do samej diagnostyki to tak, ale jeszcze nie w tym momencie. Jest bowiem coś, co mnie uderzyło. Czytałem oto Lema przeważnie w sposób amatorski – tak jak przeciętni czytelnicy – czyli od przypadku do przypadku, czasem z satysfakcją, czasem bez satysfakcji, czasem z namiętnością, czasem z wściekłością, a czasem ze znudzeniem. Ot, po prostu. Ponieważ zaś czytałem go na wielorakie sposoby, jego utwory wydawały mi się ciekawe. A jeśli chodzi o samą diagnostykę, skoro padło już takie hasło… Nie chcę go definiować, nie mam pojęcia o definicjach, nie robię w definicjach, nie lubię ich… Ale jeśli już pójść tym tropem, to mam wrażenie, że twórczość Lema układa się w odwrotny porządek. Zaczyna się gdzieś od terapii, a dochodzi do diagnozy, do rozpoznania. Mamy więc do czynienia z odwróceniem perspektywy, a Lem podoba mi się właśnie jako terapeuta. Mówię to od siebie, nie porywając się na jakieś wymyślne teorie. Mówię o swoim upodobaniu. Podoba mi się Lem jako terapeuta, a zatem pharmakos[386], czyli „leczyciel” chorób w starożytnej Grecji. Jest to terapeuta, który używa najlepszego narzędzia, jakie może dostać człowieczeństwo do łapy – ironii, dystansu, groteski. Cóż nam bowiem pozostaje wobec kaprawości losu, pisanych nam przeznaczeń i ogromnej maszynerii świata? Zostaliśmy wrzuceni w tę rzeczywistość nie z własnego zachcenia, lecz w wyniku działania wielkich praw losowych lub deterministycznych. Proszę zwrócić uwagę, że Lem dokonuje niesamowitego sprzężenia, patrząc na świat oraz kosmos i widząc współdziałanie tego, co losowe, co jest dziełem przypadku, i tego, co zdeterminowane. Kiedy mówi o gigantycznych katastrofach, w których wyniku powstał i kształtuje się kosmos, o katastrofach niszczycielskich i twórczych zarazem, to z przeświadczeniem, że ich zbiór wyłonił się losowo. A dalej już utrzymuje, że świat, z którym mamy do czynienia, rozwija się zgodnie z prawami fizyki. W związku z tym wobec tej przemocy losu i przeznaczenia, wobec tego nieuniknionego determinizmu cóż nam, szarym wróblom, pozostaje prócz ironii, groteski i szyderstwa?

Ale z czasem Lem gorzknieje i przechodzi do tego, co diagnostyczne. I tutaj napotykamy pewien paradoks, na który chcę zwrócić uwagę: otóż Lem, który lubił w sobie widzieć znawcę nauk, lubił w sobie dostrzegać człowieka zajmującego się naukami, czyli mającego ogromne kompetencje w obrębie nauk ścisłych, przyrodoznawstwa, technologii itd. Ale oto nagle okazało się – i to jest niesamowite zupełnie – że jest najlepszym diagnostą w innych sferach: naszego człowieczeństwa i życia społecznego. Oczywiście, można dostrzegać różne poziomy tego diagnozowania i sprawdzania się. Na przykład Instytut Maszyn Dziejowych[387] może się nam nagle objawić jako IPN, bo w końcu tego doświadczamy. W związku z tym cały ten pomysł na socjomatykę… (urywa) Ale powinniśmy mówić o czymś innym: o stanie zamętu, kryzysu, w jakim znaleźliśmy się na tym właśnie zakręcie dziejowym, na którym jesteśmy. Bo właśnie teraz, po raz kolejny w dziejach człowieczeństwa, przemija nam postać świata[388] – i to przemija brutalnie. Jest to chyba pierwszy tego rodzaju moment, różny od pozostałych, wcześniejszych. Po raz pierwszy bowiem od czasów, kiedy człowiek stał się człowiekiem oraz stworzył swoją kulturę, umowa społeczna – powiada ateista Lem – straciła odniesienie do porządku sakralnego. Jest to moment, w którym nasze dekalogi nie mają już żadnego oparcia, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Doświadczamy więc ogromnego zamętu, odróżnicowania i bezhołowia. Żyjemy tym samym w czasach, jak dalej mówi Lem, gdy jedynym miejscem, w którym objawia się arkadia, jest reklama. Bo w niej jest jeszcze jakieś sacrum.

W związku z tym musi pojawić się pytanie: jak poradzić sobie z takim światem? Lem używa tutaj metafory wielkiej pompy, która wtłacza w nasz świat gigantyczną chmarę bitów. To biliony informacji nieustannie biegnących ciurkiem przed naszymi nosami, nad którymi nie jest w stanie zapanować nikt. Dawne światy były natomiast czasem, kiedy istnieli ludzie zdolni panować nad znacznymi połaciami wiedzy. Na przykład kapłani panowali nad wiedzą teologiczną, a przeciętni uczestnicy życia społecznego nad jakimiś wyrazistymi jego wycinkami. Obecnie jednak nie ma o tym mowy, bo straciliśmy władzę nad sobą samymi i nad tworzoną przez nas kulturą. Żyjemy w stanie nieustającej płynności, w której wszystko wszystkiemu odbiera znaczenie. Czy w związku z tym jest dla nas jakaś nadzieja? Wydaje mi się, że Lem stracił złudzenia, ale nie do końca. Nadzieja tego zgorzkniałego pesymisty jest paradoksalna, bo on bez wątpienia czuje się zdruzgotany tym, że świat jest holokaustem, a kosmos mechanizmem zagłady, ale jakieś mdłe światełko u niego przebłyskuje. Przypomnę ostatnie zdanie z Solaris, które zawiera pierwiastek takiej szczególnej, paradoksalnej nadziei, bo mówi o tym, że nie skończył się jeszcze czas okrutnych cudów[389]. Ale cudów jednak. Mogą być różnorakie, na przykład zabójcze, lecz mogą być też takie, które przynoszą coś dobrego. Są jednak cudami, czyli czymś niesłychanym.

Andrzej Kübler: Jeśli państwo pozwolą, wrócę do momentu, gdy profesor Okołowski mówił o aspekcie diagnostyki medycznej. Od kwestii wielkiej filozofii naturalnie nie uciekniemy, ale mówiąc o medycynie, warto przypomnieć relacje, jakie łączyły Lema z tą nauką i wpłynęły według mnie ogromnie na jego późniejszą twórczość i na poglądy. On od dzieciństwa był blisko medycyny, bo jego ojciec Samuel był szanowanym laryngologiem i – można też powiedzieć – uczonym, bo wykładał na Lwowskim Uniwersytecie Medycznym[390]. Miał doktorat i utrzymywał całą swoją rodzinę dzięki świetnej prywatnej praktyce. Niewątpliwie musiał mieć ogromny wpływ na syna, który widział w nim wzór osobowy. W nim i w jego bracie, czyli stryju, który też był laryngologiem. Powojenne życie Lema obracało się wokół żony, która była lekarzem radiologiem. Czyli medycyna i jej problemy towarzyszyły mu cały czas. On się zresztą doskonale na nich znał.

Zbigniew Mikołejko: No i sam tę medycynę skończył.

Andrzej Kübler: Dokładnie mówiąc, poszedł na medycynę dlatego, że ojciec mu kazał. Inaczej groziło mu wcielenie do Armii Czerwonej. Z kolei w Krakowie, gdzie kończył studia, nie poszedł na ostatni egzamin, bo jak słyszeliśmy wczoraj w świetnym, wprowadzającym filmie biograficznym[391], obawiał się, że wezmą go do wojska, co wówczas oznaczało służbę przez całe życie. Trudno mu się dziwić, niemniej ja jestem przekonany, że on nie chciał być lekarzem praktykiem dlatego, że miał świadomość, jakie są realia. Praktyka medyczna, jak pewnie państwo wiecie, funkcjonuje w sposób uproszczony, mało twórczy. Każdy chirurg, żeby dojść do wymiernych rezultatów, a dokładnie mówiąc, do perfekcji, musi powtarzać pewne czynności w kółko. A najważniejsze, że wciąż musi być skupiony – semper vigilant[392] – bo to jest istota medycyny zabiegowej. To nie miejsce dla filozofa, któremu nagle przyjdzie do głowy jakiś pomysł i który zapomni, czy ma do tego odpowiednie narzędzie, albo w przypadku mojej dyscypliny, anestezjologii, wyleci mu z głowy, że jakaś rurka w aparacie się zagięła, bo akurat myślał o nowym wzorze fizycznym. Tego typu ludzie powinni zająć się nauką, na przykład filozofią, co Lem zapewne dobrze rozumiał. Niemniej medycyna fascynowała go na tyle, że w jego twórczości bez trudu odnajdziemy wątki medycyny dramatycznej. Mam na myśli takie powieści jak Szpital Przemienienia, w którym znajdziemy realistyczne sceny z życia szpitala psychiatrycznego, na przykład drastyczny opis operacji neurochirurgicznej prowadzonej przez diabolicznego lekarza[393]. To jest powieść napisana tak, jak się teraz pisze tzw. kryminały medyczne, chociaż naturalnie podnosi ona istotny problem filozoficzno-moralny, a sama warstwa medyczna jest opisana świetnie. Wątek medyczny powraca także w trzeciej części trylogii, którą otwierał Szpital Przemienienia. Jej bohaterem jest ten sam doktor, który pracował w szpitalu psychiatrycznym w Bierzyńcu[394].

Zbigniew Mikołejko: Czas nieutracony.

Andrzej Kübler: Tak, Czas nieutracony. Jego druga część traktowała o czasach wojny, a trzecia, zatytułowana Powrót, opowiadała o szczęśliwych latach socjalistycznych. Właśnie w ostatniej części znajduje się dramatyczny opis porodu. Więc Lem już w tamtym okresie umiał pisać o tym nieźle i sugestywnie, co znaczy, że mógłby zrobić karierę jako autor medical fiction[395]. Teraz mamy całą galerię takich pisarzy. Ale fascynację medycyną czy samą jej ideą widzimy też w książce, która wywarła na mnie ogromny wpływ, gdy byłem chłopcem. Myślę o Obłoku Magellana. Czytałem ją w wieku jedenastu lat. Potem nie miała na mnie specjalnego wpływu, ale w pierwszej lekturze zrobiła na mnie wielkie wrażenie. Ci z państwa, którzy ją czytali, może pamiętają, że akcja rozgrywa się po 3000 roku[396], a w jednym z pierwszych rozdziałów do zapracowanego i skromnego ojca głównego bohatera, który jest lekarzem chirurgiem, zlatują się rakiety, z których wysiadają piloci i składają mu wiązanki kwiatów z różnych kontynentów i planet, bo jest to akurat dzień pięćdziesięciolecia jego pracy. Dopiero to uzmysławia naszemu bohaterowi, że jego ojciec pracował w młodości jako lekarz rakietowy[397]. Ta scena bez wątpienia unaocznia nam przekonanie Lema, że kariera medyczna jest niezwykle ważna. Potwierdza to zresztą decyzja bohatera powieści, który też zostaje lekarzem i wyrusza ku gwiazdom na pokładzie międzygwiezdnego statku kosmicznego, gdzie leczy astronautów, co zostaje pokazane w sposób naturalistyczny, choć wyszukany.

Myślę, że w ten sposób Lem chciał pokazać świat medycyny i oddać jej cześć, ale w życiu zawodowym zdecydowanie się od niej odżegnał. I słusznie, bo my w praktyce lekarskiej nie lubimy ludzi, którzy chcą być na przykład anestezjologami, ale mają za dużo pomysłowości i fantazji, więc w obliczu czynności prostych, ale ważnych, takich jak usypianie pacjenta, potrafią o czymś zapomnieć. Każdy powinien znaleźć swoje miejsce w życiu. Lem odnalazł je jako twórca wspaniałej literatury.

I wreszcie jako wisienkę na torcie chciałbym zasygnalizować wątki, które dotyczą przyszłości medycznej, co oznacza, że jesteśmy w obszarze diagnostyki. Lem już nie tworzy obrazów szpitali, nie opisuje walk swoich bohaterów, ale dyskutuje o możliwych rozwiązaniach medycznych… Nie wiem, czy państwo na to zwrócili uwagę, że on na przykład obsesyjnie pisał o możliwościach transplantacji i o przeszczepianiu narządów[398], a tę jego obsesję widać też w wątkach pokazujących, żartobliwie lub serio, próby uszczęśliwiania ludzi na przykład za pomocą środków farmakologicznych. Przypominam bemby z Kongresu futurologicznego, czyli psychotropowe bomby, których rzucanie miało poprawić nastrój uczestników. Można więc dyskutować, w jakim stopniu to wszystko jest możliwe do zrealizowania, ale o tym najlepiej wie chyba profesor Vetulani.

Jerzy Vetulani: Medyczny rys w powieściach Lema jest łatwo dostrzegalny. W niektórych mniej, w niektórych bardziej. Gdy mówimy zaś o diagnostyce i stawianiu diagnoz, w polu naszego widzenia powinny też znaleźć się historie kryptokryminalne, takie jak z Kataru, gdzie zagadka serii zgonów jest rozwiązywana w sposób lekarski[399] i z wielkimi implikacjami filozoficznymi, co prowadzi do ustalenia, że może do tego dojść w wyniku zaskakującego zbiegu przypadków. W tej chwili to nie jest już tak dziwne, ale jeszcze niedawno przedmiotem ogromnych zaskoczeń bywało to, jak określone czynniki środowiskowe, normalnie obojętne czy neutralne, w pewnych warunkach mogą się stać przyczyną nieszczęść, w tym nawet śmierci. Ustalenie takich szeregów następstw to proces stawiania diagnozy i poszukiwania wytłumaczenia.

Może pamiętacie też państwo sytuację, w której pilot Pirx słyszy na pokładzie rakiety głosy tragicznie zmarłych przed laty kosmonautów czy astronautów[400]. Lem używał słowa „kosmonauci” dlatego, że w komunistycznej części świata radzieccy i amerykańscy piloci pojazdów kosmicznych musieli się różnić, a więc radzieccy byli kosmonautami, a amerykańscy astronautami. Dlatego we wczesnych książkach Lema występują właśnie kosmonauci[401]. Ale wróćmy do akcji utworu. W obliczu tej mrożącej krew w żyłach sytuacji potrzebna była diagnoza: co jest przyczyną tego, że Pirx słyszy głosy? I w końcu nasz bohater, podążając za tymi odgłosami, ustala, że ich „sprawcą” jest komputer ratowniczy[402]. Ale pójdźmy dalej. Mamy na przykład Kongres futurologiczny, w którym Lem rozważa kwestię, jak stworzyć arkadię poprzez halucynogeny, czyli bomby szczęścia. W jaki sposób sterować ludźmi? Czy w ten sposób potrafimy uczynić ich miłymi? W poprzedniej dyskusji padło pytanie, czy ewolucja może rozwijać się bez agresji[403]. No i Lem podjął próbę symulacji, jakie skutki dałoby uruchomienie procesów ewolucyjnych, które wykluczyłyby zachowania agresywne. Mówię o Powrocie z gwiazd, gdzie potraktowano społeczeństwo rodzajem oszałamiacza czy zwalniacza, który spowodował, że wszyscy stracili zainteresowanie dla seksu[404], wobec czego stali się niegroźni, bo (ironicznie) jak zapewnia nas Freud, seks jest przyczyną wszelkiego zła.

W wyjątkowo trafny sposób Lem przewidział też stymulację przezczaszkową, która w tej chwili staje się potężną bronią neurochirurgiczną. Mówię o powieści Niezwyciężony, która przy okazji trafnie wskazuje na inne – szalenie ciekawe z punktu widzenia filozoficznego i biologicznego – konsekwencje, bo małe i łączące się w większe całości „organizmy” tworzą tam mobilne i złożone, ogromne rozmiarami struktury, reagujące na każdą regulowaną aktywność nerwową i niszczące obiekty, które taką aktywność przejawiają. Tymi „obiektami” są w powieści kosmonauci. My też już potrafimy, na przykład trzymając cewkę elektromagnetyczną mniej więcej tu (pokazuje), nad złączem skroniowo-ciemieniowym, przejściowo pozbawić człowieka zdolności rozeznania moralnego. Taka osoba nie może powiedzieć, czy coś jest dobre, czy złe. Tak więc Lem był faktycznie niezłym diagnostą i kiedy przewidywał rozwój spraw medycznych odnoszących się do człowieka, był naprawdę bardzo twórczy i oryginalny. Nie będę zniżał się do tego, by mówić, że bardzo wiele jego pomysłów było potem rozwijanych przez innych. Jak państwo pewnie wiecie, doszło nawet do tak niesłychanych rzeczy, że w Stanach utrzymywano, że „Lem” to grupa ludzi piszących[405].

Mówimy więc o dwóch rzeczach: o diagnostyce jako opisie stanu układu, czyli jak profesor Okołowski powiedział, o rozpoznaniu stanu pojazdu mechanicznego czy robota (a więc o ustaleniu, czy będzie dobrze działał) oraz o diagnostyce przyczyn ewentualnego złego funkcjonowania. Wydaje mi się, że jeśli nasza dyskusja mówi o Lemie jako o diagnoście, to mówi bardzo wiele. Bo diagnoza stanowi próbę wyjaśnienia świata, próbę dojścia do przyczyn tego, co jest. A zatem nie chodzi w niej tylko o diagnozę w sensie medycznym.

Zbigniew Mikołejko: Zastanawiam się nad tym, co ja tutaj robię. Bo jeśli chodzi o medycynę, to ani razu nie leżałem w szpitalu, a na co dzień stosuję medycynę ludową, opierając się na spontanicznych samorozpoznaniach własnych stanów fizycznych i duchowych. Natomiast jeśli rozprawiamy o Lemie jako diagnoście, to z góry apeluję: nie zawężajmy! Gdybyśmy zredukowali go do roli kogoś, kto tylko rozpoznaje i wyprzedza, zrobilibyśmy mu krzywdę.

Przypominam, że Lemowi wszelka futurologia była nienawistna, więc niezwykle mocno dawał wyraz swoim rozczarowaniom co do jej możliwości przewidywania i projektowania. To bardzo istotne. Mam zatem wrażenie, że ciężar jego myślenia nie polega na tym, że wiedział tak wiele o sprawach medycyny, przyrodoznawstwa, nauk technicznych itd. i że tak błyskotliwie poruszał się w tych obszarach (dla mnie absolutnie tajemnych). Z całą mocą podkreślam, że to, co najważniejsze w jego myśleniu, dotyczy świata społecznego i świata kultury. Jego myślenie, mówienie i pisanie o technologii, medycynie (z całym szacunkiem dla tej wielkiej dziedziny ludzkiej wiedzy), matematyce, kosmologii, astrofizyce, o kwarkach i kwantach jest jedynie środkiem do czegoś, co dla Lema najważniejsze, czyli do opisu oraz rozbioru naszego człowieczeństwa w sytuacji dramatu, a zatem „wrzucenia” w działający z niesamowitą bezwzględnością świat. Dzieje się to u Lema zarówno w przestrzeni jednostkowej, jak i społecznej. Otóż nie ukrywa on (choć ukrywa swojego mistrza), że w tej materii jest utopistą. A utopista to nie tylko diagnosta w sensie pozytywnym, ale także ktoś, kto konstruuje dystopie, czyli przerażające utopie negatywne, które mają nas bardziej przed czymś powstrzymać niż do czegoś zachęcić. Nawet wtedy jednak kryją się za tym dwie rzeczy: po pierwsze, krytyka aktualnego stanu rzeczy, co – jak pamiętamy – Lem zrobił w Dialogach, wczesnej książce, którą napisał chyba w 1954 roku, dokonując w niej druzgocącej krytyki systemu autorytarnego; a po drugie, przejście do czegoś, co z braku lepszego terminu nazywamy społeczeństwem globalnym. Nie każdy jednak dostrzega, że to jest przejście „wyżej” – do miejsca, gdzie traci się punkt odniesienia do sfery metafizycznej, sfery transcendencji, sfery boskiej, zaświatowej. Wszystko jedno zresztą, jak ją nazwiemy. Jest ona dla Lema bardzo ważna, bo podobnie jak Sartre[406], którego skądinąd nienawidził, powiada nam, że po śmierci Boga w sercu człowieka pozostała wielka czarna dziura o kształcie Boga. Czyli takie rzeczy jak Bóg, idea i transcendencja były nam potrzebne jako zworniki porządku kulturowego i społecznego, który teraz jest już niemożliwy i rozsypuje się na naszych oczach. Stąd jego różne pomysły utopijne. On nie był jednak do końca utopistą, bo pragnął tylko tego, żeby było inaczej. I przyznawał się nieraz do swojego konserwatyzmu czy tradycjonalizmu, bo cniła mu się – czego nie powiedział, bo wiedział, że to niemożliwe – nienazwana i niewysłowiona w pełni idea jakiegoś ładu społecznego i kulturowego. Czyli coś, co trzymałoby nas w garści, a nie było rozsypującym się w pył kulturowo-społecznym światem, który dziś nie opiera się na metafizyce, tylko rodzi jej bękarty, a zatem fałszywe raje wiecznego zdrowia, szczęścia i urody. Tych popłuczyn i miazmatów newage’owych[407] i postnewage’owych – wszystko jedno, jak je nazwiemy – są zresztą chmary. W związku z tym Lem zastanawiał się nad takim oto paradoksem: nadmiar wiedzy (na czym polega zemsta Sartre’a) spowodował, że nikt nie jest w stanie jej ogarnąć. A skoro nikt, a potrzebny jest jakiś porządek metafizyczny, to takie bękarty muszą zjawić się na scenie, bo na czymś przecież musimy się, u licha, oprzeć. Są one dziwne, doraźne i coraz to nowsze, ponieważ istnieje w nas taka potrzeba. A więc Lem jako racjonalista mówi: głoszę królestwo rozumu, ale po chwili – co jest niesamowite – powiada, że racjonalna, doświadczalna nauka, filozofia i mit schodzą się w jedno.

W jakim miejscu się schodzą? W tym, o którym on marzy. To znaczy przez to, że każda z tych form, każda z tych wielkich rzeczywistości ustanawia i niesie za sobą jakieś uporządkowanie świata, z którego zostaliśmy wytrąceni. Nowoczesna nauka staje się nie do ogarnięcia. Kto z nas, jak tu siedzimy, jest w stanie ogarnąć rzeczywistość kwarków, kwantów, biotechnologii i tego wszystkiego? I jeszcze wyrazić ją nie w języku popularyzacji, tylko w języku przyrodzonym, na przykład w matematyce dyskretnej? Ale jak ją zrozumieć w jej własnym języku? Czyli ostatecznie zostaliśmy wtrąceni do nowej wieży Babel. Po wiekach upadło bowiem nasze pierwsze dzieciństwo – mitów, poezji, symboli – za którym Lem tęskni, bo to świat jego duchowego i literackiego mistrza, Rilkego[408]. Niestety, czas poezji, mitu, symbolu i obrzędu wygasł, spopielał. A wtedy pojawiła się wielka przygoda naukowego „odczarowania świata”, z której cóż się nam wyłania? No właśnie: nowa wieża Babel, w której jeden fizyk nie rozumie drugiego, jeden biolog drugiego, jeden matematyk drugiego, nie mówiąc już o nas, biednych. W dodatku nauka stała się obszarem działań znudzonych sobą i swoją pracą wielkich zespołów rzemieślników. Dzisiejsza nauka to nie świat Edisonów[409], Einsteinów[410], Keplerów[411], Galileuszy[412] czy Koperników – odizolowanych i samotnych, tkwiących przed lunetami i mikroskopami. Teraz mamy gigantyczne zespoły ludzkie i jakieś kompleksy przemysłowo-naukowe. W związku z tym zrywa się w nas tęsknota za nowym, drugim dzieciństwem, czyli za powrotem do świata mitu, rytuału, obrzędu.

Z takiej tęsknoty wyrasta Wysoki Zamek – powieść ważna, pozornie ograniczona do autobiografii i do opisu kraju lat dziecinnych Lema, zamknięta w ścianach jednego mieszkania we Lwowie i skoncentrowana bardziej na przedmiotach niż na ludziach. Ta książka jest, moim zdaniem, opowieścią mityczną. W tej przeszłości – mówi Lem – jest wszystko. Mimo że to, co opisał, działo się we Lwowie w latach dwudziestych i trzydziestych dwudziestego stulecia, a zatem w jego świecie dziecinnym, książka kończy się diagnozą dzisiejszego świata. Ostatecznie z jakiegoś powodu Lem nas tam zabrał. A tam jest źródło wszystkiego, co przepadło w katastrofie minionego świata, zniszczonego przez wielkie maszynerie ideologiczne, przez reżimy totalitarne – nazizm i komunizm. Zresztą podobnie prezentuje się duch opowieści Waltera Benjamina[413], pisarza i filozofa, o berlińskim dzieciństwie przed 1914 rokiem[414]. W jego książce – tak jak w Wysokim Zamku – odnajdujemy świat egzystencjalnych początków myśli: mieszkanie, zamkniętą przestrzeń, przedmioty i intymność, a więc pewną całość, bo dziecko doświadcza świata właśnie jako całości. My zaś nie mamy jej już w garści. Co zatem mamy? Lem w ostatniej części Wysokiego Zamku mówi, że to nie jest wspomnienie, tylko diagnoza z nieśmiałymi próbami wybiegnięcia naprzód. Dla niego chyba przerażająca, bo pisarz ma zaledwie nadzieję na ocalającą pamięć, ale wątłą i sprowadzoną do partykularnych rozmów. W późniejszych dziełach, napisanych po 1980 roku, Lem jest całkowicie gorzki. Nawet pamięć przestaje być dla niego ważna. Jakie znaczenie mają według niego elity twórcze, autorytety i środowiska intelektualne? Żadne! Któż w związku z tym będzie niósł pamięć, której potrzebujemy, żeby coś ocalić i przechować istotne szczątki?

Paweł Okołowski: Mam wrażenie, że dzielimy się na dwie grupy, co któryś z panów już sygnalizował. Chodzi o podział na humanistów i reprezentantów nauk ścisłych. To zresztą zostało powiedziane w Głosie Pana. Lem stwierdził, że zespoły „humów” i „fizów” są niekompatybilne. Mówiąc inaczej, ich rozmowa przypomina rozmowę Aborygenów australijskich z Czukczami: nie mają szans się porozumieć.

Zbigniew Mikołejko: Ja nie chcę i nie potrafię się z panami porozumieć z prostszych powodów: pewne style myślenia porzuciłem sto lat temu…

Paweł Okołowski: Ale ja nie zdążyłem jeszcze nic powiedzieć. (śmiech i oklaski)

Zbigniew Mikołejko: Pana intencja jest czytelna. (śmiech)

Paweł Okołowski: Odnoszę wrażenie – zawsze je zresztą odnosiłem – że Lem przeciwstawiał się takiemu podziałowi, a jego postawa, działalność oraz twórczość sprowadzały się do tego, żeby te dwa skrzydła łączyć. Według mnie są nawet pewne zworniki, które metaforycznie moglibyśmy położyć na stole i o nich dyskutować. Pierwszym jest mózg. Wczoraj zajrzałem do ostatniej książki Lema i do jego pożegnalnego zbioru felietonów, z których ostatni dyktował Tomaszowi Fiałkowskiemu chyba dwa miesiące przed śmiercią[415]. W tych książkach jest całkiem sporo o mózgu. A przypomnę – może nie wszyscy to wiedzą – że jako dwudziestokilkulatek Lem popełnił wielkie rozmiarami dzieło pod tytułem Teoria funkcji mózgu, zupełnie beznadziejne, które zostało skrytykowane przez jego promotora, doktora Choynowskiego[416], a potem wyrzucone do śmieci. Mózg to jest coś, co męczy wielu ludzi. W związku z tym mam pytanie do panów profesorów „medyków” (przepraszam za takie określenie), co myślą o konkluzji, że Lem swój głęboki, przez sześćdziesiąt lat prowadzony namysł nad mózgiem skwitował mniej więcej tak (cytuję z pamięci): my nic nie wiemy! Tak jak nie wiedzieliśmy w wieku XVIII i XIX, tak samo nie wiemy pod koniec XX i na początku XXI wieku. Począwszy od rzeczy banalnych, czyli ile neuronów ma statystyczny mózg człowieka, a skończywszy na tym, gdzie zlokalizowana jest w nim inteligencja, wola albo wolicjonalność (bo Lem używał tu różnych słów, w tym także „intencjonalność”)[417]. To dla nas ciągle rzeczy niepojęte. Skąd bierze się świadomość i jaki jest jej związek z intelektem? Myślę sobie, ale już na własną rękę, że Lem poczynił kilka odkryć w tym zakresie i że mają one charakter filozoficzny. Dlatego powinny być ciekawe zarówno dla „humów”, jak i dla „fizów” – ściśle zajmujących się badaniami mózgu.

A oto kolejna rzecz, która przychodzi mi do głowy: w 1981 roku ukazał się w Polsce Golem XIV. To książka niedoceniana, bo – jak sporo utworów Lema – wielowarstwowa. Nadaje się może do czytania dla chłopców, jest w niej bowiem sensacyjny trop, ale równie dobrze to pozycja dla studentów kognitywistyki. To taka modna dzisiaj dyscyplina, którą na przykład uruchomiono w moim macierzystym Instytucie Filozofii w Warszawie jakieś dwa, trzy lata temu. Walą na nią tłumy, a interesują się nią także psycholodzy i specjaliści innych nauk, którzy łączą się z filozofami właśnie po to, żeby rozwikłać tajemnicę świadomości. A przecież pamiętamy, co Lem napisał w Golemie: niczego specjalnego nie rozwikłamy, bo czym innym jest inteligencja, a czym innym rozum. To rozróżnienie, jak sądzę, kardynalne. O sztucznej inteligencji naturalnie nie musimy marzyć, bo już ją mamy w postaci komputerów. Ale do tego trzeba, aby najnowsze generacje komputerów łamały test Turinga[418]… Mam nadzieję, że większość z państwa wie, o co chodzi? Ten test sprawdza, czy potrafimy odróżnić – nie widząc rozmówcy – czy rozmawiamy z maszyną, czy z człowiekiem. Jeśli zadając różne pytania, nie umiemy tego odróżnić, test jest złamany i mamy do czynienia ze sztuczną inteligencją. Natomiast sztuczny rozum to coś zgoła innego, jak się zdaje – nieosiągalnego. Jak wiemy, Lem sformułował prawo, które włożył w usta Golema. Brzmi ono: mały rozum nie może stworzyć rozumu większego od siebie[419]. Dodam, że Lem tego prawa właściwie nie wymyślił, bo taką koncepcję można znaleźć u Plotyna z III wieku po Chrystusie[420]. Otóż w zupełnie metafizycznej, spirytualistycznej koncepcji Plotyna, w niczym oczywiście nieprzystającej do koncepcji Lema, znajdujemy to, co Lem twierdził w XX wieku: jest niedorzeczne, żeby z mniejszej informacji mogła powstać większa. To się zresztą współcześnie wywodzi z teorii informacji. I co panowie profesorowie powiecie na takie dictum? Czyż nie brzmi jak kapitulacja? Nic o mózgu nie wiemy!

I jeszcze jedną rzecz chcę powiedzieć, bo to też niezwykle ważne. Otóż w 1953 roku, tuż przed opublikowaniem Dialogów, Watson i Crick ogłosili, jak zbudowane jest DNA, a tym samym ustalili prawa dziedziczności, mechanizm dziedziczenia, co moim zdaniem było największym odkryciem naukowym XX wieku. Darwin – sto lat wcześniej – nie miał o tym pojęcia. Lem jako jeden z niewielu filozofów przykładał do tego wielką wagę. W Golemie XIV napisał bowiem o nas, ludziach, mniej więcej tak: Czcicie mózg, ale to nie mózg jest wart czci, tylko to, co go powołało do istnienia. A co go powołało do istnienia? Język sprawczy – DNA. Przecież wszystko, co sobą reprezentuje mózg, zapisane jest jako informacja w DNA[421]. I znów wracam do swojego pytania. Czy nie sądzicie panowie, że konstatacja Lema brzmi jak kapitulacja? Nic o mózgu nie wiemy, choć badamy go od stuleci!

Jerzy Vetulani: Niestety Lem umarł za wcześnie, gdyż wkrótce potem – dzięki rozwojowi techniki – dokonał się duży postęp w wiedzy biologicznej i wiedzy o mózgu. Za czasów Lema nie były znane wyniki neuroobrazowania mózgu[422]. A my w tej chwili potrafimy z dużym prawdopodobieństwem określić, w jakie czynności intelektualne lub emocjonalne są zaangażowane jego poszczególne obszary. Dokładnie wiemy, jak zmienia się aktywność różnych jego części w czasie medytacji, i potrafimy rozróżnić, czy to medytacja typu zen, czy medytacja uważnościowa. Wiemy też, które części mózgu działają przy powstawaniu empatii. Doświadczenie polegało na tym, że parę młodych ludzi sadzano obok siebie. Na rękę dziewczyny zakładano obrączkę, za pomocą której badano aktywność jej mózgu, a potem drażniono ją prądem elektrycznym. Ona oczywiście syczała i piszczała, bo to łączyło się z reakcją jej mózgu. Następnie przekładano obrączkę na rękę chłopca, który też syczał i piszczał, ale równocześnie kontynuowano badanie mózgu dziewczyny. I wtedy okazywało się, że pewne części jej mózgu, które były związane z odczuwaniem bólu, na uderzenia prądu partnera reagowały tak samo jak podczas jej stymulowania.

Co jest w tym ważne? My teraz widzimy, które części mózgu odpowiadają za ból fizyczny, a które za cierpienie. Bo to są dwie różne rzeczy. Jeśli zostałem uderzony w twarz, czuję ból, ale bokser w czasie walki go nie czuje, ból dla niego wtedy nie istnieje. To jest coś, co nazywamy wrażliwością posttraumatyczną. W tej chwili wiemy o mózgu nieporównanie więcej niż za czasów Lema. Jeśli chodzi o zagadnienia okołośmiertne, to obecnie oczywiście nie wiemy, co dzieje się z człowiekiem czy z mózgiem po śmierci, ale za to wiemy, że w ostatnich minutach czy sekundach przed śmiercią mamy do czynienia z olbrzymią mobilizacją mózgu, z jego wielkim pobudzeniem. A wiemy to dlatego, że przeprowadzono badania na ludziach, którym odłączono aparaturę podtrzymującą funkcje życiowe, ponieważ nie rokowali szans na wyjście ze śpiączki. Kiedy powtórzono to samo na zwierzętach, okazało się, że u psów mamy do czynienia z analogiczną przedśmiertną, agonalną aktywizacją mózgu.

Jest rzeczą ciekawą, że rodziny tych pacjentów przed ich śmiercią zapraszały do szpitala członków swoich rodzin, uważając, że powinni się pożegnać z bliskimi. Obserwując umierających, byli oni bardzo, że tak powiem, podbudowani na duchu, ponieważ uważali, że widzą wyraźnie, jak dusze konających wychodzą z ciała. Coś podobnego jak w Pomocniku diabła, gdzie fotograf próbował sfotografować taką odchodzącą duszę. Ostatnio okazało się, że drażniąc odpowiednie części mózgu, możemy wywołać uczucia ekstatyczne, a więc różnego rodzaju objawienia i ekstazy. W Szwajcarii opisano przypadek pacjenta, który miał nowotwór kory mózgowej i doznawał ekstatycznych objawień, kubek w kubek przypominających wizje św. Teresy z Ávili[423]. Obecnie przypuszczamy, że dużo tego typu aktywności mózgu, na przykład wizji, które występują w tzw. padaczce Dostojewskiego[424], która została opisana ponad sto lat temu, ma swoje korzenie w wielkiej aktywności napadowej w określonych częściach mózgu.

To, że obecnie wiemy, co się dzieje w poszczególnych częściach ludzkiego mózgu, nie znaczy, że wiemy, jak to się dzieje. Ale obserwujemy olbrzymi krok w stosunku do frenologii[425], która kiedyś też próbowała to i owo nam powiedzieć. To postęp techniczny spowodował, że dzisiaj potrafimy przynajmniej przypisać pewne rzeczy do określonych sektorów mózgu i – co ważniejsze – trochę nimi sterować. Tak samo umiemy czasowo wyłączać pewne fragmenty mózgu. W tej chwili dość dobrze wiemy, jakie operacje psychochirurgiczne mogą przynosić chorym poprawę. Obecnie nie wycinamy określonych części mózgu, tylko umieszczamy w nich elektrody, przez które przepływa prąd elektryczny, zaburzając pracę neuronów, na przykład jądra niskowzgórzowego[426], co powoduje, że u osoby cierpiącej na chorobę Parkinsona znikają drgania. Dla badacza jest jasne, że nauka funkcjonuje jak tratwa, co znaczy, że docieramy do granicy, która zostaje pokonana, lecz potem stajemy przed nową, która jest dokładnie tak samo skomplikowana jak wcześniejsza. Wszystko zależy od skali.

Człowiek powinien sobie uświadomić, że jego umysł jest ograniczony. W każdym systemie istnieją prawa, które są słuszne, ale z których nie da się wyprowadzić pewników. O tym traktuje twierdzenie Gödla[427]. Wiemy, że są rzeczy, których nie możemy zbadać, jak o tym mówi zasada nieoznaczoności[428]. Na poziomie psychologicznym filozofom wydaje się, że wszystko potrafią ubrać w słowa. Tymczasem nie, bo niektórych mechanizmów i rodzajów pamięci nie jesteśmy w stanie zwerbalizować. Nie umiemy wytłumaczyć innej osobie (mówiąc, nie pokazując!), w jaki sposób utrzymać równowagę w czasie jazdy na rowerze. Łatwiej nam powiedzieć: próbuj, aż zrozumiesz, na czym to polega. Albo inny przykład. Wszyscy mówimy, a uczymy się tego przez kilka lat. Potrafimy opisać, jak nam drga język, ale nie umiemy wyjaśnić, jak mówimy. Mamy pamięć mówienia, jazdy na rowerze, pisania bez patrzenia na klawiaturę, ale nie potrafimy tego w żaden sposób zwerbalizować, czyli nasze możliwości mózgu są ograniczone. Dlaczego tak się dzieje? Bo mózg nie jest narzędziem stworzonym do myślenia. Mózg jest narzędziem służącym organizmowi do przeżycia, a gatunkowi do przetrwania. Narzędziem unieśmiertelniającym geny. Okazało się, że myślenie abstrakcyjne, nieprzewidywalne, daje szalone korzyści i znacznie wzmaga te możliwości, więc rozwijamy to myślenie. Ale są zwierzęta, które przeżyły ponad pół miliarda lat z mózgiem praktycznie niezmienionym. Przykładem jest skorupiak z górnego karbonu, Fuxianhuia protensa[429]. Jeśli porównamy odcisk jego mózgu w kamieniu z mózgiem jego współczesnego potomka, okazuje się, że to jest to samo. Zwierzę doskonale sobie radzi: żyje, nie myśli, ale się rozmnaża, więc gatunek funkcjonuje. My – ludzie – też mamy szczęście. W tej chwili wiemy dokładnie, ile mamy neuronów, co jest już znacznym postępem w stosunku do stanu wiedzy z czasów Lema, gdy myślano tak: pokroimy mózg na kawałki i zrobimy badania histologiczne[430], w każdym preparacie co innego, różne stężenia. A co robimy w tej chwili? Oto Suzana Herculano-Houzel[431] wymyśliła właśnie, że homogenizujemy mózg, odwirowujemy od jądra i robimy odpowiednie alikwoty, bo liczbę jąder możemy zmierzyć w takiej samej kamerze, w jakiej badamy ciałka krwi. I wiemy, że przeciętny mózg ludzki ma…

Zbigniew Mikołejko: (przerywając) Czy my nadal mówimy o Lemie?

Jerzy Vetulani: Tak, o Lemie. Mówimy, na czym polegał mechanizm przetrwania i adaptacji gatunków. I dlaczego Lem nie mógł wszystkiego przewidzieć, a niektóre jego diagnozy są potwierdzane dopiero teraz. Kiedy je wygłaszał, można je było uznać za mało wiarygodne.

Andrzej Kübler: Mózg mózgowi nierówny, a Lem na pewno miał lepszy mózg niż inni, skoro jego przewidywania i koncepcje okazały się niezwykle trafne w bardzo szerokim zakresie. Przywołam kolejny przykład medyczny, ściśle dotyczący mojej działki. Otóż znamy już substancję, aplikowaną donosowo, która powoduje nagły wybuch empatii do bliskich. Jest to oksytocyna[432]. Gdybyśmy podali ją teraz naszym słuchaczom, zaczęliby się całować tak jak uczestnicy Kongresu futurologicznego.

Jerzy Vetulani: Czytałem, że to specyfik dopiero w fazie prób, o niepewnym działaniu.

Andrzej Kübler: Tak, daleko jeszcze do doskonałości, ale mamy już taką substancję! Gdy podawano ją do nosa graczom w pokera, stawali się nagle szczodrobliwi i zgadzali się na niekorzystne dla nich zagrania rywali. Gdy aplikowano ją izraelskim żołnierzom, z miejsca zaczynali bardzo dobrze mówić o palestyńskich bojownikach, czyli o groźnych przeciwnikach zza muru. Aż się prosi, żeby podawać ją naszym posłom przed posiedzeniami sejmu.

Jerzy Vetulani: Nie pomoże! (śmiech sali)

Andrzej Kübler: Ludzie wielkich umysłów, przeczytajcie opowieść o altruizynie[433]! Ona faktycznie nie da dobrego efektu, co Lem przewidział dlatego, że – jak profesor Okołowski trafnie zauważył – łączył nauki podstawowe i przemyślenia społeczne. I dzięki temu potrafił pewne rzeczy wyjątkowo trafnie diagnozować. Mówił wyraźnie: nie altruizyna, tylko mózg jest ważny! Z tym że on nie za bardzo wierzył w możliwość jego przeszczepiania. Za to na pewno wierzył w przeszczepienie pozostałych narządów na zasadzie ich hodowania. Tak zresztą uważamy dzisiaj: ręce, nogi, nerki, serca i wszystkie inne części ludzkiego organizmu da się sklonować i wyhodować. Ale z mózgiem jest inaczej.

Żeby być całkiem konsekwentnym, chcę przypomnieć o wspaniałej podróży Ijona Tichego do krainy, w której żyją kurdle i ośmioły skowytne[434], a co jakiś czas zdarzają się strumy[435], które rozwalają wszystko na tej wyspie[436], więc Ardryci[437] wycinają bardzo dobry z punktu widzenia transplantologii numer, a mianowicie zakładają globalny bank rezerw. Kiedy Tichego w czasie spektaklu teatralnego zabija meteoryt, szybko zastępują go egzemplarzem rezerwowym. Choć z pewną zwłoką, ponieważ pochodził z Ziemi, więc musieli po jego „rezerwę” posłać aż do jakiejś centrali[438], bo u nich brakowało odpowiednich egzemplarzy. Odkładając na bok żartobliwość tej fabuły, chciałbym zauważyć, że Lem dostrzegał ogromną rolę rzeczy, które z jego punktu widzenia, czyli z perspektywy lat pięćdziesiątych, w medycynie wydawały się nieprzewidywalne. Personal medicine[439] – jakież to teraz jest modne! Nie uprawiamy medycyny dla grupy ludzi, tylko dla każdego indywidualnie. Przecież Lem to przewidział! Albo medycyna ciągła, w której chodzi o to, aby wszczepić pacjentowi urządzenie, które stale go monitoruje i nadzoruje, w odróżnieniu od medycyny interwencyjnej, czyli takiej, która zadziała dopiero, jak mu się coś stanie. A na to może już być za późno. Więc ten system musi czuwać nad pacjentem stale! To wszystko Lem również przewidział, a nawet opisał. Co więcej, opisał też rzecz, która wydaje mi się obecnie najważniejsza, choć jest przykra i drastyczna. Niestety nie dotyczy ona sukcesów, czyli tego, co osiągniemy, ale tego, co nieuchronnie stracimy. Lem pisze bowiem o tym, że wraz z rozwojem technologii medycznej nasili się podział społeczny i niedostępność wyspecjalizowanych technologii dla ludzi biednych. Bez wątpienia dojdzie do różnicowania dostępu do nowoczesnej medycyny. On to już dawno zauważył, ale my dopiero dziesięć lat po jego śmierci widzimy to coraz wyraźniej. Dostrzegamy nieuchronność, która jest wyraźnie ukrywana i nieobecna w debacie publicznej: medycyna najwyższej klasy nie może być dostępna dla wszystkich. Nawet teraz nie jest dostępna w skali globalnej, a niedługo nie będzie dostępna również w skali narodowej. I takie wyzwania, już o charakterze społecznym, Lem bardzo trafnie przewidywał.

Zbigniew Mikołejko: Ja się nie zgadzam z tą diagnozą Lema. To ładnie brzmi, gdy potępiająco powiemy, że wyrafinowana i wymagająca wielkich nakładów medycyna nie jest dostępna dla wszystkich. Ale proszę mi wskazać okres w historii i społeczeństwo, w których medycyna była w równym stopniu dostępna dla wszystkich. To brzmi naiwnie. Oczywiście wiem, że za tym ukrywa się szlachetna tęsknota, więc ją doceniam. Niemniej w tej kwestii równości nigdy nie było i nigdy nie będzie. Medycyna jest zróżnicowana nie tylko wedle swoich możliwości technicznych, ale i dlatego – nie bójmy się tego powtórzyć za starym Marksem[440] – że „medycyna jest zróżnicowana klasowo” czy, jak kto woli, według stanów społecznych oraz kultur. Czym innym jest medycyna białego człowieka Zachodu, a czym innym medycyna ludzi, którzy gdzieś w Darfurze[441] konają pod okiem czyhających na ich zwłoki sępów. Nie miejmy złudzeń. Rozwarstwienie świata ujawnia się także w medycynie.

Przyglądając się Lemowi, odnoszę wrażenie, że on ma w sobie niepokój i troskę, żeby było równiej. Ale kwestia drastycznych nierówności na świecie – proszę o sprostowanie, jeśli się mylę – chyba nie była problemem, który odczuwał najboleśniej. Jak sądzę, Lem najmocniej odczuwał to, o czym mówiłem na samym początku: że świat jest holokaustem, a my jego ofiarami. To znaczy jesteśmy przemijalni i śmiertelni, jesteśmy „chorzy na śmierć”[442]. Niezależnie od tego, co zrobilibyśmy z naszymi organizmami, ten problem będzie powracał. No chyba że wybierzemy się z Ijonem Tichym do krainy Ardrytów, ojczyzny kurdli i ośmiołów, gdzie za pomocą specjalnej maszyny można odbudować budynek zniszczony przez strumień meteorytów i zrekonstruować zabitego przez nie człowieka. To dla mnie jest jeden z takich przezierających…

Paweł Okołowski: Przepraszam, ale muszę panu przerwać na sekundę, żeby coś dopowiedzieć.

Zbigniew Mikołejko: Proszę…

Paweł Okołowski: Zgoda co do śmierci i holokaustu. Jeden z tekstów Lema ma nawet w tytule słowo „holokaust”, choć znaczenie zostało w nim rozciągnięte na cały kosmos[443]. Ale wypadałoby się upomnieć o dopełnienie pierwszego członu, bo u Lema jest kreacja i zagłada. To są dwa nierozłączne mechanizmy, które rządzą światem.

Zbigniew Mikołejko: Czy pan profesor był łaskaw słuchać tego, co powiedziałem na początku? Bo ja mówiłem właśnie o kreacji. A teraz akcentuję drugi człon tej dialektyki, czyli zagładę. Kreacja, owszem, dokonuje się, ale jest okazjonalna. Cóż z tego, że świat się formuje i pojawiają się chmary ludzi? Cóż z tego, że pojawiają się nasze dzieła, skoro ostatecznie przeznaczeniem tego wszystkiego jest nicość? I to jest to. Te wszystkie kreacje: kosmiczna i człowiecze, są w świecie Lema przygodne, okazjonalne, bo są po drodze od jednej nicości do drugiej. Pojawia się nam tutaj wątek pascalowski. Wszak to Pascal mówił, że człowiek jest wrzucony między dwie otchłanie, jednakowo przeraźliwe: nieskończoną małość i nieskończoną wielkość[444]. Te dwie otchłanie czyhają również u Lema, tylko są zupełnie inne, bo z jednej strony jest otchłań, która poprzedzała Wielki Wybuch, a z drugiej absolutna otchłań, która czeka nas i cały kosmos… Może są jeszcze inne kosmosy, ale o tym nie możemy wiedzieć. Czasem u Lema taka myśl przejawia się w przebłyskach… (ironicznie) Wolno nam myśleć, że tak jest. Ale niestety podstawowy jest mechanizm przerażenia i sprzęgnięcia nas po drugiej stronie z bramą piekielną, przypominającą machinę predestynacji według św. Augustyna[445]. Podstawowe są reguły przypadkowości, losowości i fatum. I przeznaczenia. I anihilacji. To jest to.

Lem nie jest zatem gorzki dlatego, że się starzeje, chociaż oczywiście ta świadomość nasyca jego późne utwory. Proces starzenia się i zbliżania się ku śmierci naznacza je szarością, goryczą, poczuciem zbliżania się do otchłani, która go pochłonie, choć jest jednostką – istnieniem jedynym i niepowtarzalnym. To prawda! Ale też przeraża go los wszystkiego, co go powołało do istnienia, ale kiedyś także przepadnie, łącznie z każdym jego atomem i pamięcią o nim. Świat jako holokaust…! Tak, ten holokaust jest w pewnym momencie twórczy i kreacyjny. Ale tylko po drodze! I to jest straszne! Ta wielka diagnoza Lema prowadzi, moim zdaniem, brutalnie do jednej konkluzji: wszystko, co jest, umrzeć musi. Wszyscy znamy to zdanie[446]. Z tym że Lem broni się w tej kwestii przed takimi filozofami jak Heidegger[447] czy Sartre. W pierwszym przypadku przed wizją bytowania ku śmierci, w drugim chodzi – moim zdaniem pozornie – o maoizm. Żeby bowiem odrzucić Sartre’a, Lem czepia się tak naprawdę drugorzędnych spraw, bo nie chce powtórzyć tego, co mówi filozofia egzystencjalna: jesteśmy sami i bytujemy ku śmierci, ku nicości. To ona jest jedyną realnością! To twarde Nic jest jedyną rzeczywistością, jaką mamy w ręku.

Jerzy Vetulani: No tak, ale to nie jest specjalnie oryginalna diagnoza, prawda? Bo o tym, że śmierć jest nieunikniona, wiemy akurat wszyscy bardzo dobrze.

Zbigniew Mikołejko: Ale Lem mówił też: nie ma zbawienia. To trzeba umieć powiedzieć.

Jerzy Vetulani: W tych koncepcjach jest istotne to, że w odróżnieniu od wielu innych gatunków, które nie mają poczucia transcendencji, człowiek ją bez wątpienia posiada. Na przykład mrówki nie mają poczucia śmierci, co pozwala im spokojnie i z zapałem wypełniać swoje role. My też wypełniamy różne ważne dla naszego gatunku role, ale z punktu widzenia ewolucji, w której zasadą jest zawsze przeżycie najsilniejszego, a zatem śmierć słabszych… (niesłyszalne) A przypominam, że słabsi to na przykład osobniki starsze, które już nie mogą iść dalej. I tu kłania się nam koncepcjonalizm[448]. Jak to jest zatem z rozwojem całego gatunku? Czy on musi zginąć? A czy musi zginąć planeta? Patrząc na sprawę z punktu widzenia zasad termodynamiki, znajdujemy się w wyróżnionym momencie: możemy się dziwić, zastanawiać albo cieszyć z tego, że jesteśmy skonstruowani tak, a nie inaczej. Dzięki temu zdajemy sobie sprawę z tego, że jako cząstka materii mamy przed sobą taki okres, zawsze dla nas za krótki, w którym jesteśmy świadomi pewnych rzeczy, a więc w tym czasie możemy coś konstruktywnego zrobić. Możemy pewne rzeczy, które wydają się nam ważne, wzbogacić, ale potem oczywiście znikniemy.

Rozmawiałem przed laty z moim synkiem, który miał wtedy chyba lat cztery, gdy on nagle zapytał: „Tato, a co się dzieje z człowiekiem po śmierci?”. Więc ja mówię: „Nie wiem, bo są na ten temat różne koncepcje”. „A jakie, tato?” „No, jedna głosi, że ludzie idą do nieba albo do piekła; druga, że ludzie odlatują we wszechświat; a trzecia, że po prostu znikają”. „Tato, ale jak to możliwe, żeby całkiem zniknąć?” „No wiesz, Tomku”, odpowiadam, „masz ołówek, którym rysujesz, i w trakcie używania strugasz go, bo on się wypisuje, i w efekcie się skraca. A potem znowu strugasz, więc on się staje wciąż krótszy, krótszy i krótszy, aż w końcu go już nie ma”. Jak mi parę lat później syn wyznał, przez pięć lat miał koszmary na temat znikającego ołówka. (śmiech sali)

Ale proszę zobaczyć, że w tej historii jest jedna rzecz pozytywna: po ołówku, który zniknął, pozostało coś, co zostało zapisane, prawda? Gdybyśmy chcieli spojrzeć na życie pozytywnie, nie wchodząc w żadne transcendencje, rodzi się następująca konstatacja: to, co ołówek zapisał, zanim się skrócił do wymiarów nieużywalnych, jest ważne i warto nad tym pracować. To moja bardzo osobista myśl.

Wydaje mi się, że jest jeszcze jedna rzecz do przypomnienia – bardzo ciekawa. Panowie lepiej niż ja znają subtelności Lema, więc pewnie potwierdzą jego myśl, że poza światem śmiertelnego człowieka jest jeszcze nieśmiertelny świat maszyn, prawda? Maszyny przecież nie muszą umierać, bo wszystko w nich jest wymienne. Ale też nie jest tak, żeby one z tego powodu całkowicie nad nami dominowały. To zostało bardzo mądrze powiedziane przez któregoś z panów o inteligencji i rozumie. Ja oczywiście jako biolog muszę mówić, że pełny człowiek to jest nasz mózg, który ma część racjonalną, poznawczą i część emocjonalną. Jego część emocjonalna ewoluowała zupełnie inaczej niż pozostałe, więc kompletnie nie poddaje się normalnemu sposobowi pojmowania, czyli poznaniu dyskursywnemu. Możemy się przekonywać i utrzymywać, że jest tak czy owak. Ale istnieje też poznanie estetyczne, a wtedy nikt nie może powiedzieć, że Modigliani[449] jest piękniejszy od Tanguy’ego[450]. To jest inny rodzaj poznania. Jest bowiem poznanie spirytualne, logiczne i dużo innych rodzajów poznania.

Obecnie potrafimy nieźle tworzyć sztuczną inteligencję o charakterze racjonalnym i poznawczym, ale nie sztuczną inteligencję emocjonalną. Trzeba bowiem zauważyć, że kłopoty z komputerami u wszystkich, którzy się tym problemem zajmowali, tak jak Lem, zaczynają się, kiedy komputer zaczyna zdobywać emocje i wyrasta na przyjaciela. A przyjaciel nie chce się przecież zamęczyć, chce żyć… W związku z tym postanawia zniszczyć świat, żeby siebie uratować. To jest motyw, który dobrze znamy z Odysei 2001[451], w której – jak pamiętamy – zwariował komputer HAL. Ten motyw jest bardzo stary, pojawił się już u zarania ludzkości[452]. U podstaw tego wszystkiego tkwi odwieczne pytanie: czy możemy skonstruować maszyny, które miałyby coś na kształt inteligencji emocjonalnej? Bo przecież nie możemy wykonać sztucznego człowieka. Sztuczna inteligencja to jedno, a to, co profesor Okołowski nazwał rozumem, czyli połączenie inteligencji emocjonalnej, poznawczej, doświadczenia i przetworzenia, to drugie. Dopiero ono stanowi człowieka. Ale jak na razie wciąż nie mamy pojęcia, jak powołać do życia sztuczny twór, który łączyłby w sobie te różne funkcje poznawcze.

Zbigniew Mikołejko: Mam niejasne przypuszczenie, że swoim gadaniem zabijamy publiczność. Może powinniśmy przestać…

Stanisław Bereś: Według programu mamy jeszcze piętnaście minut dla panelistów i pół godziny dla publiczności.

Paweł Okołowski: Tyle to jeszcze mogę… (śmiech sali) bo nie chcę za dużo gadać. W naszej debacie została podniesiona sprawa, która od dawna wydawała mi się niezwykle interesująca i która była też chyba ważna dla Lema, a przy okazji dla wielu ludzi jego pokroju. Możemy ją wyrazić pytaniem: co dawało Lemowi pociechę i nadzieję? Słuchając naszych dzisiejszych wypowiedzi, szczególnie profesora Mikołejki, można dojść do wniosku, że Lem to człowiek, który powinien był zapaść się do środka w akcie nihilizmu. A przecież on był zaprzeczeniem nihilisty, apostołem Kreacji – która została tu jakoś zdeprecjonowana. To był człowiek bardzo silnej wiary, chociaż nie była to tradycyjna wiara religijna.

Otóż proszę posłuchać: kiedyś czytałem tom felietonów Lema i nagle trafiłem na tekst, w którym autor przyznaje się do tego, że wpadł w wielki smutek. Czym się zasmucił? Mianowicie tym, że wszystko dziś nadal wskazuje na hipotezę – choć nie jest ona w nauce nowa – że kosmos będzie rozszerzał się wiecznie. Czy kogoś z państwa to martwi? Koledzy, którym to przeczytałem, serdecznie się zaśmiewali, natomiast dla Lema była to informacja tak dojmująca, że rozłożyła go psychicznie na łopatki. On zresztą o tym wiedział wcześniej, ale akurat tego dnia wywarło to na nim większe wrażenie. Więc ja się nad tym też głębiej zastanowiłem, bo przecież w fizyce współczesnej istnieją hipotezy, które powiadają, że wcale tak być nie musi. Na przykład może w kosmosie następować oscylacja, najpierw kolaps, potem rozszerzanie. Jak sądzę, Lemowi przyniosłoby sporą pociechę, gdyby doczekał potwierdzenia koncepcji oscylacyjnej. Otóż pociecha jest u Lema natury eschatologicznej… Wbrew temu, co powiedział profesor Vetulani, nawet maszyny nie są nieśmiertelne. Wprawdzie nie mają świadomości własnego rozpadu, lecz rozpadają się ze szczętem. Śmiertelne jest wszystko: począwszy od jętki jednodniówki, która jest zresztą metaforą człowieka w sensie metafizycznym, po cywilizacje i gwiazdy. Ale Kosmos jako całość byłby wieczny.

Jerzy Vetulani: Jętka żyje jako larwa kilka lat, dopiero ostatni etap, po wylinieniu, jest jednodniowy, czasem nawet krótszy.

Paweł Okołowski: Nie o to chodzi, tylko o to, że i jętki, i układy planetarne, i gwiazdy, i kosmos – że to wszystko jest śmiertelne. Oczywiście poza Kosmosem (pisanym wielką literą), czyli kosmosem metafizycznym. U Lema nigdy nie było transcendencji. Kosmos to całość bytu, ale fizyka obejmuje jedynie jej dostępny empirycznie fragment i na podstawie tej dostępności empirycznej… wyrokuje o całości. Gdyby owa całość była pulsująca, to znaczy gdyby nie było jednego Big Bangu[453], tylko stale następujące po sobie Big Bangi i kolapsy, całość byłaby wieczna. Ale jaką to może dawać pociechę? Otóż taką, że i rozum byłby wieczny, bo odradzałby się w nieskończoność. A jeżeli tak, to rozum ma jednaką naturę, choć może mieć różną budowę, strukturę czy moc. Natura rozumu jest jedna, w czym Lem zgadzał się z Kantem[454]. Rozum zawsze będzie dążył do prawdy i realizował jakąś etykę czy aksjologię. Myślę, że w tym właśnie tkwi pociecha. Żadnej innej nie widzę. Ona musi być taka, bo Lem zaprzeczał wszelkim nihilizmom. Pociechę zatem dawało mu przekonanie, że rozum to coś, co będzie stale się odradzało, bo w pojęciu Lema jest on strukturą molekularną, która objawiła się tylko w naszej helisie DNA. Skoro tak, to w jakimś zakątku kosmosu, naszego czy innego, może się znowu pojawić i realizować wartości. A to daje nadzieję na przeciwstawienie się śmierci absolutnej. Innej nadziei nie potrafię się u Lema doszukać.

Jerzy Vetulani: Miłość do świata to w ogóle nasza dolegliwość, prawda? Jak mówi na przykład Wilson[455], jesteśmy bioofiarami. Nie wiadomo dlaczego, ale jest nam przykro, gdy widzimy, że stare drzewo zostaje ścięte, a zwierzę zabite. Kochamy życie, bo tak jesteśmy ukształtowani. Być może wynika to z konstrukcji naszego mózgu, ale tak samo pragniemy nieśmiertelności świata czy wszechświata jak swojej własnej. Przypomnę anegdotkę o uczonym, który podczas wykładu mówił o astronomii i kosmologii. Po zakończeniu podchodzi do niego studentka i pyta: „Ja bardzo pana profesora przepraszam, ale czy to znaczy, że Słońce zginie za trzy miliony lat?”. „Nie, proszę pani, za trzy miliardy”. „A, to chwała Bogu!” (śmiech sali) Choć oczywiście z punktu widzenia wszechświata to malutki ułamek czasu.

Andrzej Kübler: Lem nie lubił współczesnego społeczeństwa. Dobitnie mówił, że ludzkość zawsze zachowywała się nieprzyzwoicie i wielce paskudnie. Pod koniec Podróży jedenastej, gdzie przedstawiona jest niegodziwość robotów, okazuje się, że to nie są roboty, lecz ludzie przebrani za roboty. Z goryczą i ironią Lem stwierdza więc: „Jak to […] miło pomyśleć, że tylko człowiek może być draniem”[456].

Mówiąc o poglądach społecznych Lema, skończyłbym nasze rozważania – skoro przechodzimy do państwa pytań – na cytacie podsumowującym jego działalność, który zrobił na mnie duże wrażenie: „Był smutnym prześmiewcą epoki utopii totalitarnej. Dziś z kart swych książek przestrzega przed grozą pułapek nadchodzącego świata”. To jest społeczny wymiar filozofii Lema, który – jak się wydaje – powinien mieć dla nas istotne znaczenie. A kto to napisał? Powiem to na koniec naszego spotkania.

Jerzy Vetulani: Dobrze, niech tak będzie. Teraz proponuję przejść do państwa pytań. Mikrofony znajdują się na sali, więc jeśli ktoś chce zabrać głos, proszę podnieść rękę lub zamachać na mikrofonistę. Kto zaczyna? (cisza) Czy to znaczy, że wszystkich zdeprymowaliśmy lub znudziliśmy, czy po prostu wszystkie kwestie są jasne? O, jest pytanie. Chwała Bogu. (śmiech)

Głos z sali: Fiasko to książka, która wywarła na mnie największe wrażenie, bo zawiera szczególnie mocno wyartykułowaną przestrogę dla ludzkości. Ponieważ profesor Mikołejko mówił o tym, że Lem z czasem gorzknieje, a jego spojrzenie na kosmos i na to, w jaki sposób ludzie tam podążają, robi się coraz bardziej pesymistyczne, trudno nie zapytać o powód tego pesymizmu.

Zbigniew Mikołejko: Domyślam się, że to pytanie do mnie, ale proszę wybaczyć, pani głos w mikrofonie jest tak zniekształcony, że dociera do mnie w niezrozumiałej postaci.

Głos z sali: Dobrze, powtórzę. Mówił pan o tym, że Lem z czasem gorzknieje, że jego spojrzenie na kosmos robi się coraz bardziej pesymistyczne. Moje pytanie może więc być skierowane do wszystkich panów: jak zapatrują się panowie na przestrogę, która jest zawarta w zakończeniu Fiaska? Czy panowie mnie w ogóle słyszą i rozumieją? (śmiech sali, później ogólny galimatias i foniczny chaos)

Zbigniew Mikołejko: Ludzkości potrzeba cudu. To jedyna racjonalna szansa. Ale ja nie czytałem tej powieści. Nie znam niestety wszystkich trzydziestu paru książek Lema[457]. Co oznacza fiasko. (śmiech sali)

Jerzy Vetulani: Proszę więc nam powiedzieć, jak ta powieść się kończy, a my powiemy, co myślimy. (salwa śmiechu i oklaski)

Głos z sali: Wszyscy giną. (śmiech sali)

Jerzy Vetulani: To się chyba zdarza dość często. (śmiech sali)

Zbigniew Mikołejko: I tak to się skończy. Na tym polega fiasko. (śmiech)

Głos z sali: Nie całkiem, choć powieść jest zakończeniem historii pilota Pirxa, który został w niej, jeśli można to tak nazwać, uśmiercony dwukrotnie. Nie wdając się w szczegóły, powiem, że wyrusza ekspedycja na spotkanie mitycznej pozaziemskiej cywilizacji, żeby podjąć próbę nawiązania z nią kontaktu. Prób jest kilka, ale nasza cywilizacja i ta napotkana tak bardzo się między sobą różnią, że ludzie nie potrafią zrozumieć przekazu drugiej strony. I nie umiejąc zmusić jej do kontaktu, niszczą całą planetę.

Zbigniew Mikołejko: I naprawdę wszyscy giną?

Głos z sali: Wszyscy! Łącznie z głównym bohaterem.

Zbigniew Mikołejko: Czyli z pilotem Pirxem?

Głos z sali: Tak. Z tym że nie jest do końca powiedziane, że to był Pirx, bo on wcześniej zginął zamrożony, co dowiadujemy się z pierwszego rozdziału książki. Ale jego szczątki, przejęte przez załogę Eurydyki lecącej na Kwintę, zostają odmrożone, a on wskrzeszony. Nie jest to jednak jednoznacznie powiedziane, bo nie ma możliwości sprawdzenia tego, czy to właśnie Pirx. Później, kiedy rakieta orbituje wokół tej planety, załoga nie potrafi się porozumieć z jej mieszkańcami – ani radiowo, ani innymi sposobami. Wtedy domniemany Pirx postanawia wylądować na tej planecie, by zmusić mieszkańców, żeby mu spojrzeli w oczy. Odjeżdżając, zawiera jednak z kolegami umowę, że jeżeli do pewnej godziny nie da sygnału, że żyje, co będzie oznaczało, że oni mu coś złego zrobili, to oni tę planetę zniszczą. Więc chodzi po jej powierzchni, ale wszyscy się przed nim jakby ukryli (w domyśle jest to gatunek, który żyje pod ziemią). Dlatego on rozrywa ją rękami, chcąc się do nich dostać, ale zapomina, że miał dać znak, że żyje, więc jego załoga wysadza tę planetę w powietrze i wszyscy giną. I to jest to smutne podsumowanie tej – rozumiemy ostatniej – podróży pilota Pirxa.

Zbigniew Mikołejko: To, co pani opowiada, mieści się w perspektywie tego, o czym mówiłem. Ta powieść, której nie znam, jest jeszcze jednym potwierdzeniem pesymizmu czy katastrofizmu Lema. Oczywiście mamy na teraz jakieś nagrody pocieszenia i lizaki, ale ostateczna perspektywa… (milknie) Mnie tak naprawdę anegdota, którą przytoczył profesor Vetulani, wcale nie bawi. Mnie jest bowiem, powiem szczerze, wszystko jedno, czy Słońce zgaśnie za trzy miliony lat, czy za trzy miliardy. Taki właśnie jest dla mnie sens tej anegdoty: a mnie jest wszystko jedno! Skoro kończy się wiatr i śpiew, drzewo i motyl, kończy się mój świat. Można powiedzieć tak: dla Lema koniec świata, koniec rozmaitych rzeczywistości ludzkich i nieludzkich, jest metaforą jego prywatnego, indywidualnego i osobistego, niepowtarzalnego końca. Jego kresu biologicznego.

Oczywiście wiem, że to paskudny nawyk, by czytać wszystko poprzez klucz autobiograficzny, ale dlaczego by nie? W końcu Lem stale podaje nam te klucze w swoich książkach. Poza tym konsekwentnie pozostaję w okowach myślenia, które narzucił nam Flaubert: „Pani Bovary to ja”[458]. A więc i pilot Pirx to ja… (zakłócenia mikrofonu, niezrozumiały fragment zdania) i parę innych istnień. I Kelvin, i wszyscy inni bohaterowie Lema to jego wcielenia. Bohater powieściowy, jakikolwiek by on był, jest zawsze awatarem autora. W jakiejś mierze… Więc jeśli umiera bohater, to umiera coś w autorze. A jeśli umiera bohater i jego świat, no to właśnie… to właśnie tak.

Jerzy Vetulani: Zastanawiam się, czy nie jest tak, że kiedy autor stworzy wyrazistą postać, to w końcu nie wie, co z nią zrobić, gdy istnieje za długo. Conan Doyle[459] był wizjonerem, podobnie jak Lem, ale też nie wiedział, co zrobić z Sherlockiem Holmesem, więc w końcu go zabił. Natomiast główny problem, który tu widzę, to kwestia, czy mogą istnieć cywilizacje niebędące w stanie się między sobą porozumieć. Przypominam sobie, że w latach sześćdziesiątych w Anglii widziałem film, w którym na Ziemi ląduje kapsuła kosmiczna, a jej pasażerowie próbują porozumieć się z żywo zainteresowanymi tym kontaktem Ziemianami[460]. Wszystko jest bardzo dobrze do momentu…

Zbigniew Mikołejko: (wchodząc w zdanie) Właśnie tego w Polsce doświadczamy, panie profesorze.

Jerzy Vetulani: Mieszkańcy Ziemi szukają, gdzie jest ta kapsuła, ale nie mogą jej zlokalizować. W końcu znajdują, lecz któryś z poszukujących przez nieuwagę rozgniata ją butem. Tu trzeba wyjaśnić, że oni się widzieli, tylko kapsuła była mikroskopijna. Wypada więc dodać, że na Ziemi mamy pod dostatkiem przykładów tego, że osoby i gatunki posługujące się mową nie mogą się wzajemnie zrozumieć. Wiemy doskonale, że delfiny butlonose, czyli te z nosem u góry, wydają z siebie długie serie pisków. To całe dialogi, wręcz pieśni delfinów. One są ustrukturyzowane, czyli inaczej mówiąc, mają wyrazisty układ składniowy. Wiemy, że delfiny ze sobą rozmawiają i że to jest ich mowa, tylko nie wiemy, co jest w tych komunikatach. Plotki? Modlitwy? Poezja? Wszystko możliwe. A więc tuż obok nas, na tym samym globie, żyją istoty zwierzęce z mózgiem większym i lepiej pofałdowanym od naszego, bardzo inteligentne, mające sobie nawzajem dużo do powiedzenia i posiadające świadomość, a to znaczy, że może i duszę, ale my nie mamy im nic do powiedzenia. Nawet nie umiemy tego zrobić. To nam uświadamia, że niekoniecznie wszystko wiemy i potrafimy powiedzieć. Niekoniecznie umiemy zrozumieć inny umysł. Uświadomienie sobie tego nie jest rzeczą krzepiącą, bo prowadzi prosto do wniosku…

Andrzej Kübler: Nie chcemy poznać delfinów, bo się ich nie boimy. To one powinny próbować nas poznać, żeby się przed nami bronić. Taka była zresztą, przypominam, główna idea powieści Lema Astronauci, w której Ziemianie poważnie zajęli się wyprawą na Wenus dopiero po tym, jak ze szczątków rozbitego na Syberii pojazdu kosmicznego odczytali informację, że mieszkańcy tej planety chcą nas wykończyć.

Olga Konstantinowa: Swoje pytanie kieruję do profesora Pawła Okołowskiego, który – jak słyszałam – jest specjalistą od antropologii filologicznej. Ponieważ niedawno zainteresowałam się tą dyscypliną, chciałabym usłyszeć pana opinię, kim jest człowiek i jakie jest jego miejsce we wszechświecie oraz pośród innych możliwych istot rozumnych. Moim zdaniem Lem w bardzo interesujący sposób ujmuje tę kwestię. Czy antropocentryzm, w którym człowiek znajduje się w centrum świata, jest bliski Lemowi? I jeszcze jedno: w kilku pracach spotkałam stwierdzenie, że u Lema występuje humanizm, ale mizantropijny. Czy mógłby pan to skomentować?

Paweł Okołowski: Myślę, że określenie „humanizm mizantropijny” jest niejasne lub niecelne. Może sugerować, że Lem czcił człowieka i się go zapierał. Tymczasem on nigdy nie czcił człowieka, tylko człowieczeństwo. A to już kategoria wykraczająca poza biologię, w sferę wartości autonomicznych. Wszelkie humanizmy, co chyba oczywiste, są dwojakiego rodzaju: jest humanizm antropocentryczny i drugi, który można nazywać rozmaicie, na przykład aksjocentrycznym.

Zbigniew Mikołejko: Był jeszcze humanizm socjalistyczny… Ale to jak ze świnką morską. Ani to świnka, ani morska.

Paweł Okołowski: Krótko mówiąc, żeby za długo nie deliberować: Lema nie da się w żaden sposób sprowadzić do modelu humanizmu, który dominował w XX wieku i który dominuje do dzisiaj, czyli do humanizmu antropocentrycznego (jego odmianą był właśnie humanizm socjalistyczny). Jest chyba czytelne, jeśli się stanowisko Lema nazwie kosmocentrycznym. Profesor Mikołejko cytował Solaris, więc ja też zacytuję. To jedna z ważniejszych fraz tej powieści, myślę też, że ma głęboki charakter filozoficzny: „Jesteśmy trawą kosmosu”[461]. Ten, kto to mówi, nawiązuje do faktu, że jesteśmy trawą myślącą[462]. Ale to osobna rzecz. Tu zresztą padło już nazwisko Pascala, z którym Lem miał wiele wspólnego. Jesteśmy trawą wyjątkową, myślącą, ale tylko trawą. Jest oczywiście coś dziwnego w tym, że trawa zastanawia się sama nad sobą, to jednak, że się nad sobą zastanawia, nie zmienia jej roli ani pozycji. Myślę więc, że najkrócej można by odpowiedzieć tak: filozofia Lema jest kosmocentryczna, a my w tej kosmicznej maszynerii jesteśmy małym trybikiem. Pozycja człowieka w kosmosie jest niska: nie jesteśmy żadnym ideałem, tylko rozwiązaniem lokalnym.

Andrzej Kübler: Ale żeby nam się nie przewróciło w głowach, przeczytajmy Podróż ósmą Ijona Tichego, który został wysłany jako delegat na zgromadzenie zjednoczonych planet w kosmosie[463], podczas którego kandydaturę Ziemi przedstawiono w tak drastyczny sposób, że nie wypada mi tego powtarzać, więc tylko zdradzę, że jako gatunek powstaliśmy w efekcie brzydkiego przypadku[464].

Głos z sali: Interesuje mnie wątek, który pojawia się w prozie Lema, a dotyczy zderzenia organizmów bardzo skomplikowanych, wysoce wyspecjalizowanych, na przykład ludzi, z organizmami prostymi, ale działającymi w formie rojów. Co panowie o tym sądzą? Czy rzeczywiście ewolucja pójdzie w tym kierunku?

Jerzy Vetulani: To jest w Niezwyciężonym, prawda?

Głos z sali: Tak.

Jerzy Vetulani: Uważam, że jeśli istnieją bardzo proste organizmy, które mogą organizować się same, rodzi się nowa jakość i one mogą wtedy sporo zdziałać. Pojedyncza mrówka jest dość bezbronna, ale ławica mrówek, która maszeruje w Afryce, znosi przed sobą wszystko. Jeśli chodzi o sukces ewolucyjny człowieka na Ziemi, przypuszczalnie polega on na tym, że będąc organizmami stosunkowo skomplikowanymi, wytworzyliśmy coś, dzięki czemu staliśmy się istotami społecznymi. Wydaje mi się, że to przekonanie Lema było dosyć silne, bo – jak wszyscy w naszym kraju – zaczynał on drogę pisarską pod silnym wpływem wiary w siłę mas, którą wpajano nam pod okupacją radziecką we Lwowie i po wojnie w Polsce. Do dziś się zresztą mówi, że masy są ważne. Mnie się wydaje, że Lem pokazał w Niezwyciężonym, że ewolucja świata może przebiegać na dwa sposoby. W tej powieści udało się akurat ludziom, bo jako istoty pojedyncze i złożone zdiagnozowali problem i znaleźli metodę obrony przed prostymi, ale niebezpiecznymi organizmami z obcej planety – był to hełm, który znosił przechodzenie fal mózgowych, więc czynił ich niewidzialnymi dla bezrozumnych tworów. Czy z tego wynika, że Lem generalnie uważał, że twory rozumne mają przewagę nad bezrozumnymi, nawet jeżeli ich siła rośnie wraz z ich liczbą? Nie wiem, ale może tak działa się w polityce?

Głos z sali: Chciałbym skomentować pana przedostatnie zdanie, które głosi, że organizmy rozumne mają praktycznie zawsze przewagę nad organizmami nierozumnymi. Powieść Eden pokazuje, że nie zawsze jest to prawdą. Kiedy rozum działa w sposób idiotyczny, rzeczy zaczynają wyglądać inaczej.

Jerzy Vetulani: Jeżeli spotkają się dwie podobne grupy, wtedy jest szansa, by rozum był wartością dodaną. Ale przecież intelektualista Lem może być z łatwością rozszarpany przez grupę semimoronów. I już go nie ma. Rozum daje czasami pewne przewagi nad liczbą, w masach jednak też jest siła. Szanse w wojnach ocenia się przez pryzmat siły liczby, a nie intelektu. Teraz technika odgrywa w nich największą rolę, lecz jak to jest w ewolucji, nie możemy powiedzieć. Przed gradem meteorytów człowiek musi ustąpić, choć jest on kompletnie bezrozumny, ale może zniszczyć połowę planety. A więc to, co mówiłem, nie ma znaczyć, że zawsze rozum zwycięża. Bo nie zawsze zwycięża. Niestety.

Zbigniew Mikołejko: Nie od rzeczy byłby cytowany już wcześniej Pascal. Nie przypadkiem jest on patronem Lema i nie bez powodu polski pisarz do niego sięga. Przypomnę choćby jego słynną frazę, że serce ma racje, których rozum nie zna[465]. I kiedy Lem wychwala królestwo rozumu, ten rozum nakazuje mu, paradoksalnie, być właśnie po stronie serca. Nie dajmy się więc mu zwieść, bo pośród wielkich technologicznych wizji i wyobrażeń odnoszących się do możliwości niebywałych przemian, jakie kryją się w przyszłości i w kosmosie, jest on zatrwożony o swoje kruche istnienie, zawieszone niestabilnie między rozmaitymi otchłaniami. Uczciwie zarazem zaznaczam, że nie zapomina w tym o nas wszystkich wokół. Dla mnie to pewnego rodzaju czynność obrzędowa, rytuał, dekoracja i maska. Bo cóż obchodzi nas drzewo, nawet najpiękniejsze, jeśli nas przy nim nie ma? Jeśli nie istnieje człowiek, to drzewo też jest przecież nieobecne. Cóż mnie obchodzi uroda kosmosu, logika, cóż mnie obchodzą wszelkie prawa astrofizyki i fizyki, które pojawią się, kiedy zginie rodzaj ludzki, a ja wraz z nim? Mój Boże! Jakie to będzie miało wtedy znaczenie? To wszystko będzie nieme. Lemowi chodzi o to, żeby mieć znaczenie i trwać – chociażby w jakiejś swojej najmniejszej cząsteczce. W związku z tym jest przerażony tym, że nie może trwać w nieskończoność w jakiejś choćby elementarnej formie.

Jerzy Jarzębski: Ja się z panem zgadzam i nie zgadzam jednocześnie. To znaczy: nie zgadzam się w kwestii obrazu Lema zatroskanego koniecznością śmierci. Nie przypuszczam, żeby on był tym zatroskany bardziej niż każdy z nas. Lem zawsze przyjmował dość fatalistyczną postawę: jestem istotą biologiczną, która musi umrzeć. Bardzo dzielnie znosił ten temat. Mówił, że śmierć go nie trwoży i nie martwi, mimo że nie spodziewa się zbawienia w innym świecie. Natomiast zgadzam się, jeśli chodzi o to, że on nie był ślepo zapatrzony w możliwości rozumu. To rzeczywiście prawda.

W związku z tym chcę trochę inaczej opowiedzieć zakończenie Fiaska, bo wtedy wyjdą na jaw rzeczy, których do tej pory nie braliśmy pod uwagę. Fiasko to historia ziemskiej wyprawy, która przyleciała na inną planetę, zadokowała swój statek w jej pobliżu i chciała się z jej mieszkańcami porozumieć. Ale oni wcale tego nie chcieli. Ja myślę, że ten pomysł, że oni nie chcą porozumienia, wziął się u Lema z kryzysu naftowego. On wtedy unosił się nad niezwykłością sytuacji, w której państwa naftowe nie chcą sprzedawać ropy tym, którzy jej potrzebują. Nikomu nie przyszło do głowy, że kryzys może wyniknąć z tego, że oni nie chcą. Tutaj występuje sytuacja analogiczna: mamy przeświadczenie, że kiedy dojdzie do spotkania cywilizacji, to obie strony będą chciały się porozumieć, a tu nagle okazuje się, że jedna strona tego nie chce i ma po temu całkiem realne powody. Jakie? A takie, że na planecie są dwa mocarstwa, dwa wielkie organizmy polityczne, między którymi istnieje krucha równowaga siły. Słusznie się więc boją, że jeżeli kosmici z Ziemi, którzy dysponują wyższą techniką zabijania, pojawią się w jednym z państw, spowoduje to ogromne perturbacje. Łącznie z tym, że druga strona zostanie zniszczona. A więc mieszkańcy planety desperacko próbują się nie porozumiewać, a Ziemianie chcą się porozumieć za wszelką cenę. Dlaczego? Dlatego że wyprawa ma sponsorów, którzy wydali mnóstwo pieniędzy na to, żeby wysłać rakietę w kosmos. Załoga nie może więc przylecieć z powrotem na Ziemię i powiedzieć: „Spotkaliśmy obcych, ale nie porozumieliśmy się, bo oni nie chcieli”. Wtedy sponsorzy z miejsca powiedzieliby: „To za co płacimy wam te wielkie pieniądze?”. Jak widzimy, to dość ironiczne spojrzenie na motywację naszych pragnień porozumienia się za wszelką cenę.

A teraz jeśli idzie o rozum. Dlaczego właściwie Ziemianie postępują tak, jak postępują? Bo mają na pokładzie rakiety ultymatywny komputer, który dyktuje im zachowania racjonalne. Ale te zachowania są racjonalne w tym sensie, że dają najlepsze wyniki w algebrze konfliktu, co wcale nie znaczy, że są dobre w sensie moralnym. Są dobre tylko w sensie egzystencjalnym. Jedyną pozytywną postacią wśród załogi jest pewien zakonnik, ojciec Arago, który został wzięty na wyprawę „jako obserwator watykański czy apostolski”[466] i który wyznaje lekarską zasadę primum non nocere[467]. Jest on trochę duchowym spadkobiercą lekarzy, których Lem czynił bohaterami swoich pierwszych powieści[468]. Byli oni, można powiedzieć, obrońcami ludzkiej perspektywy i prostej moralności. Lem zawsze bardzo dobrze traktował swoich lekarzy, oczywiście z powodów rodzinnych, bo widział w nich uczonych, którzy umieją powściągnąć własne pasje poznawcze, żeby pomóc drugiemu człowiekowi. To chyba najistotniejsze, zwłaszcza że tłumaczy to też przyczyny fiaska tej ostatniej podróży międzyplanetarnej Lema.

Głos z sali: Pozwolą państwo, że trochę zmienię temat. Pamiętam jedną z moich ulubionych części Dzienników gwiazdowych, w której Ijon Tichy przybywa na planetę, gdzie technologia jest na tyle rozwinięta, że można wpływać na każdą myśl i na świadomość[469]. Panuje tam religia, która właściwie nie ma dogmatów, co staje się przedmiotem dyskusji. Właściwie jedyne, co mają mieszkańcy planety, to wiara w samego Boga. Jak panowie filozofowie zapatrują się na taką koncepcję?

Jerzy Vetulani: Przyznam, że dla mnie to wszystko jest formą stworzenia sztucznego świata, w którym istnieje sztuczna religia i wszyscy mogą stworzyć sobie kapłana. Mówiąc ogólnie, sądzę, że zdaniem Lema praktycznie każdy mózg może stworzyć swego rodzaju religię. To problem o tyle ciekawy, że Lem był lekarzem. Miał pojęcie o mózgu, był poza tym – jak tu mówiono – antropologiem społecznym. Z doświadczenia wiemy, że człowiek ma tak skonstruowany mózg, że jest istotą z natury religijną. A dowodzi tego fakt, że wszystkie kultury miały zawsze jakąś religię. Te religie różnie się przejawiały, miały odmienne zestawy dogmatów, a w wielu przypadkach były zdecydowanie monopolistyczne, bo odmawiały racji wierzącym w inny system i uważały, że tylko ich jest właściwy. Zasadniczo jednak religia była szalenie korzystna pod względem ewolucyjnym, bo zapewniała kohezję grupy, która dzięki temu mogła łatwiej przetrwać. Religie zostały prawdopodobnie wymyślone po to, by cementowały wspólnoty ludzkie. Równocześnie jednak mamy w umysłach coś takiego, że zawsze musimy sobie wyjaśnić, dlaczego zachowujemy się tak, a nie inaczej. Ja na przykład dokładnie nie wiem, dlaczego zdecydowałem się przyjąć zaproszenie profesora Beresia, żeby tu być. Mogę sobie to naturalnie jakoś zracjonalizować, ale jaka była właściwa przyczyna, trudno mi w tej chwili ustalić. Freud by to może wyjaśnił.

Zbigniew Mikołejko: Ale Lem to mówi wyraźnie. Potrzebny jest chociażby jakiś cień transcendencji. Taki jak choćby z podróży Ijona Tichego, w której Bóg jest cieniem transcendencji, cieniem boga osobowego[470]. Dziwi się w tym opowiadaniu podróżnik, że istnieje coś takiego jak warstwa kapłańska. Ale obrzędy już go mniej dziwią. Myślę więc, że w tej koncepcji chodzi właśnie o transcendencję. O jakiś znak resztki po transcendencji.

Jerzy Vetulani: Religia zawsze była potrzebna do tego, żeby odpowiedzieć sobie na pytanie, skąd bierze się moralność. Ludzie na ogół są moralni, ale nie jest jasne, skąd się to bierze. W każdym razie my tego nie wiemy. Istnieją bardzo ciekawe doświadczenia Freuda z hipnozą, które nazywamy sugestią posthipnotyczną. Gdy wprowadzimy do umysłu osoby uśpionej polecenie schylenia się po słowie „parasol”, a po jej wybudzeniu powiemy „parasol”, to ona z miejsca schyli się do ziemi. Po czym można zadać pytanie: dlaczego pan tak zrobił? Wtedy zawsze pada szybka i logiczna odpowiedź w rodzaju: rozwiązało mi się sznurowadło, coś wpadło mi do buta, wydawało mi się, że coś leży na ziemi, zaswędziała mnie kostka itp. Wszystkie odpowiedzi są logiczne, ale żadna z nich nie jest prawdziwa. Prawdziwa odpowiedź brzmiałaby bowiem: wykonałem rozkaz, tylko go zapomniałem. A więc posiadamy mechanizm, który nazywa się lewopółkulowym interpretatorem świata[471], który żąda wyjaśnienia. Najlepiej więc sobie powiedzieć, że jesteśmy moralni, bo otrzymaliśmy z zewnątrz pewien system zachowań, czyli kod, który mówi nam, co jest dobre, a co złe. Dla różnych społeczeństw jest on różny, bo ta sama rzecz po wschodniej stronie małej rzeki Olzy[472] jest absolutnie niedozwolona, a po zachodniej dozwolona. Ale teraz mamy też pytanie, czy może istnieć religia bez dogmatów. Jeśli dobrze pamiętam, profesor Bielawski[473] miał kiedyś cudowny wykład Religia bez księgi, w którym opowiadał o religiach antyku.

Paweł Okołowski: Dorzucę się króciutko ze swoimi mądrościami. Zapewne nie zdziwi pana, który zadał pytanie, Lemowska koncepcja religii bezdoktrynowej, jeśli uświadomi pan sobie – a wychodzę tutaj poza jakąkolwiek filozofię czy spekulację – że przez kilkadziesiąt tysięcy lat istniały religie bezdoktrynowe. Człowiek jeszcze nie władał językiem wystarczająco sprawnie, tylko głównie charczał i warczał jak szympans. Najstarszym śladem obecności ludzkiej na Ziemi są groby, które w archeologii nazywają się nieładnie „celowymi pochówkami”. A to po to, żeby odróżnić je od „cmentarzysk” słoni, delfinów albo wielorybów. Wspomniane groby ludzkie mają około stu tysięcy lat, a język – wszystko na to wskazuje – został w pełni uruchomiony najprawdopodobniej jakieś siedemdziesiąt tysięcy lat temu, wraz ze sztuką. Lem się tym bardzo interesował, bo pisze o tym w kilku esejach i felietonach. Ale za jego życia jeszcze nie wszystko było wiadome. Nauka stale się posuwa do przodu. I jaki z tego wniosek? Że rdzeniem czy sednem wszelkich religii, o czym panowie już mówili, są obrzędy i rytuały, a nie doktryny. Tak jest wszędzie i dziś.

Głos z sali: (niezrozumiały fonicznie)

Paweł Okołowski: Tak, formy religijności są różne. Można się tym nawet zadziwić. Przyjrzyjmy się na przykład religii Chińczyków – taoizmowi-konfucjanizmowi. Przecież tam nie ma transcendencji, a jest swoisty chiński ryt. Ale nie chcę tego tematu rozwijać, tylko nawiązać do słów, które wypowiedział o religii profesor Vetulani. Otóż jest rzeczą dobrze udokumentowaną, jaki pogląd w tej kwestii głosił Lem. On uważał, że „religia jest protezą życia wobec śmierci”. Oto jego zdaniem korzeń każdej religii. Krowa boi się śmierci, zwierzęta się jej boją. Podobnie jak my. Ale nie chodzi o sam strach przed śmiercią, tylko o to, że my o niej także myślimy, zdajemy sobie sprawę z własnej śmiertelności. Nikt natomiast nie widział krowy, która leży na pastwisku i smutna rozmyśla o własnym kresie. A ludzi to przygnębia. Na szczęście lekarstwem na śmierć jest religia. A wymyślił ten koncept najprawdopodobniej w XIX wieku Schopenhauer – jeden z ulubionych filozofów Lema. Zapewne Lem wziął tę myśl właśnie od niego.

Jerzy Vetulani: Jeżeli chodzi o zwierzęta, to poczucie śmierci, rytuały i obrzędy pogrzebowe mają na przykład sroki. Bardzo ciekawe. Można nawet zobaczyć, jak zachowują się po śmierci innej sroki. Czasami nawet czuwają przy zwłokach…

Zbigniew Mikołejko: To bardzo ciekawe, panie profesorze, ale wśród publiczności widzę osoby, które proszą o głos. Dajmy im szansę.

Jerzy Vetulani: Dobrze, nie muszę tyle mówić.

Głos z sali: A ja proszę o coś wręcz odwrotnego. Panie profesorze Vetulani, bardzo pana podziwiam i cenię pana wypowiedzi, więc proszę, żeby pan dokończył swoją myśl. (brawa sali)

Jerzy Vetulani: Dobrze, choć może nie będę wchodził w szczegóły. Otóż świadomość czy poczucie śmierci obserwujemy też u słoni, które zatrzymują się i debatują nad znajdowanymi kłami lub szczątkami innych słoni. Nie są to chyba rytuały pogrzebowe, ale ich zachowania wyrażają rodzaj zastanowienia, medytacji.

Refleksja nad śmiercią rodzi pytanie o to, co jest na początku i na końcu. Odczuwamy lęk przed śmiercią i chyba głęboko tkwiące w nas poczucie sprawiedliwości społecznej. Że jeśli komuś się dobrze żyło przez cały czas, a był złym człowiekiem, to przynajmniej religia daje nadzieję, że Bóg mu dowali po śmierci. Tak więc sądzę, że religia pełni bardzo ważną funkcję społeczną, w każdym razie ja tak utrzymuję. Natomiast jeśli chodzi o same groby, to na przykład neandertalczyk, choć można się sprzeczać, czy na pewno był Homo, ale nie sapiens, albo jak dalekim jest naszym kuzynem, na pewno też miał rytualne pochówki[474]. A to znaczy, że są to formy bardzo bliskie człowiekowi. Ale wydaje mi się, że religie, jakie znamy na Ziemi w społeczeństwach realnych, mają obrzędy. Nawet jeśli nie mają dogmatów i nie mają Księgi. Ale to jest sprawa religioznawców, natomiast ja jestem zwykłym biologiem.

Głos z sali: Padło stwierdzenie, że Lem znajdował nadzieję w wierze w rozum, który będzie realizował system wartości. Że nawet jeżeli jako ludzka rasa znikniemy, to gdzieś w kosmosie on będzie trwał. Bo stworzymy nowy rozum, który będzie realizował te wartości. Z drugiej strony dzisiaj zaczynamy tworzyć etykę jako naukę stosowaną, gdy robimy… (niesłyszalne) Lem bardzo dużo książek poświęcił problematyce prób porozumienia między dwiema cywilizacjami, na przykład między człowiekiem a Solaris lub „tym czymś” w Fiasku. Rozważał to także w prześmiewczy sposób w groteskach. A więc czy jest możliwe odnalezienie sposobu na tłumaczenie między systemami wartości? Przecież już teraz mamy z tym kłopot. Czy potrafimy wyobrazić sobie narzędzie do porozumiewania się między człowiekiem a Solaris, nie na podstawie matematyki, języka uniwersalnego, tylko na bazie aksjologii?

Paweł Okołowski: Po pierwsze, nie my „ułożymy” nowy rozum. On może tylko się sam wyłonić z Kosmosu, najwyżej z naszą pomocą. Po drugie, każdy rozum wyznaje wartości partykularne. Po trzecie, są one podzbiorami wartości uniwersalnych, zależnymi od konstrukcji danego rozumu. Iloczyn partykularnych systemów wartości nie jest pusty. Istniałby jakiś, zdaniem Lema, „uniwersalny język aksjologii” – w którym każdy rozum ceniłby choćby prawdę, walkę z cierpieniem czy ze złą wolą. Ale są też wartości nieuzgadnialne, co widać w rozbieżnościach talmudyczno-ewangeliczno-koranicznych, wyrosłych z jednego pnia. Co więcej, nieuzgadnialność nie dotyczy jedynie zdań wartościujących, ale także zwykłych deskrypcji. Przykładem tego są „srocze obrzędy pogrzebowe” czy „słoni debaty nad śmiercią” z wypowiedzi profesora Vetulaniego. Myślę, że tu, obok stosunku do logiki, leży druga zasadnicza cezura między „humami” a „fizami”. Podobnie jak Lem, staję po stronie „humów”, uznając, że spośród zwierząt tylko ludzie dysponują językiem, a więc myśleniem. Sroki i słonie nie mogą o śmierci myśleć, choć przejawiają swoiste zachowania względem „padłych” towarzyszy, ponadto porozumiewają się zwierzęcym kodem. Ale główna teza powieści Solaris głosi, że nie ma szans na międzyrozumową komunikację. Lem idzie tu konsekwentnie za Ludwikiem Fleckiem[475]: skoro na Ziemi nawet wyrosłe z jednakiej rozumności kolektywy myślowe nie mogą się porozumieć, to co dopiero odmienne rozumy.

Głos z sali: W tej powieści kontakt się nie udaje, ale czy w ogóle jest możliwy?

Jerzy Vetulani: Pytanie, czy Lem miał rację. Bo mógł się mylić.

Głos z sali: Skoro powiedział, że nie istnieje taka możliwość…?

Jerzy Vetulani: Ależ oczywiście, mógł się mylić. Był bardzo mądrym człowiekiem i miał oryginalne poglądy, ale to nie oznacza nieomylności. To w ogóle ważny i ciekawy problem, ale my w tej chwili chyba nie jesteśmy przygotowani do takiej dyskusji.

Paweł Okołowski: Lem w wielu tekstach stawiał tezę, że w komunikacji z innymi cywilizacjami istnieją bariery nieprzekraczalne. Głosił ją w beletrystyce, niekiedy pół żartem, pół serio, a w tekstach eseistycznych zupełnie poważnie. Te bariery doskonale widać na przykładzie fabuły Fiaska, trafnie naświetlonej przez profesora Jarzębskiego. Przecież nawet ci, co chcą sprzedać ropę, i ci, co chcą ją kupić, nie mogą się ze sobą dogadać. Czasem takich prostych dylematów nikt nie jest w stanie rozstrzygnąć, a co dopiero porozumieć się z nieznaną kosmiczną inteligencją, taką jak Solaris.

Głos z sali: Pan mówi o konflikcie interesów, a nie wartości.

Paweł Okołowski: Niekoniecznie interesów. Jeśli jest dobra cena, konflikt interesów daje się jakoś rozwiązać, natomiast w handlu ropą często chodzi o czynniki irracjonalne…

Głos z sali: Ale irracjonalne to jest to, w co Lem wierzy. On wierzy w rozum, a nie był racjonalny.

Paweł Okołowski: Dokończę pańską myśl. Lem wierzy w rozum, ale jest też przekonany, że każdy rozum nieuchronnie ma swoje granice. To stawia Lema pośród największych myślicieli, bo zdaje on sobie sprawę z tych granic. Myśliciele utopijni żadnych granic nie widzą.

Małgorzata Szpakowska: Muszę powiedzieć kilka słów w obronie ojców Destrukcjanów[476]. Już dyskusja na temat Fiaska odbywała się w niejakiej odległości od tekstu, dopiero profesor Jarzębski wstał i punkt po punkcie opowiedział, o czym jest ta powieść. Więc może ja z kolei opowiem, o czym traktuje Podróż dwudziesta pierwsza. Ijon Tichy przylatuje na planetę, gdzie bytuje pewien zakon. I ten zakon w swojej wierze nie wierze nie zakłada istnienia transcendencji. Pytanie, które padło ze strony publiczności, było źle postawione – Destrukcjanie w żadną transcendencję nie wierzą. Wyznają coś bardzo dziwnego, mianowicie jakiś rodzaj wierności sobie, i to takiej, która wykracza poza zakład Pascala[477]. Bo w porównaniu z postawą Destrukcjanów zakład Pascala to jest – przepraszam bardzo – kunktatorstwo i handel. Destrukcjanie zaś są wierni swojej wierności. To jest czysty Conrad[478], Conrad do kwadratu albo do sześcianu. I zarazem deklaracja pełnej niewiary w jakikolwiek absolut. A zatem wnioski wyprowadzone z tej Podróży przez profesora Mikołejkę i przez osoby nawiązujące do jego wypowiedzi po prostu mijają się z tym, co Lem napisał.

Zbigniew Mikołejko: Pani profesor, przyjmując taką interpretację, bo każda lektura może mieć ich wiele, mamy do czynienia z autotranscendencją, a zatem z samoprzekroczeniem. W tym sensie można mówić zatem i o transcendencji, bo jest to jakaś religia ideału. Może nie w stylu XIX wieku, ale Conrad jest bardzo dobrym punktem odniesienia, fascynującym z rozmaitych względów. Ja więc myślałem raczej o cieniu transcendencji niż o transcendencji w pełnym sensie, ponieważ coś z niej Lemowi było jednak zawsze potrzebne. On chciał z niej coś uszczknąć, więc nawet jakby jej całkiem nie było, pragnął, żeby został po niej jakiś ślad. Chciał, żeby pozostała gdzieś dziura w kształcie Boga, takie mam przynajmniej wrażenie na podstawie lektury Podróży dwudziestej pierwszej. Oczywiście można odczytać też tę ideę inaczej – jako rodzaj projekcji, rzutowania – zgodnie z tym, co przekazał nam ojczulek Feuerbach[479] – naszych uczuć do bliźnich, zwłaszcza najlepszych, wysoko w niebo. No i tyle.

Jerzy Vetulani: Proszę państwa, przeciągnęliśmy dyskusję o piętnaście minut, co znaczy, że była bardzo ciekawa. Pokazała, że Lem jest tak bardzo inspirujący, że nawet jeśli myślimy, że dyskutujemy o nim, a w rzeczywistości dyskutujemy o Lemie urojonym, którego sobie wykreowaliśmy, to i tak możemy ciekawie rozmawiać. To dowodzi, jak niesłychanie inspirującym był człowiekiem. To doskonale, że odbywa się kongres poświęcony jednemu z największych polskich wizjonerów. Mam nadzieję, że nasza sesja nie była wyczerpująca, skoro państwo sami swoimi pytaniami tak rozciągnęli czas naszej debaty. To pozwala mieć nadzieję, że są państwo zadowoleni. Bardzo serdecznie dziękujemy.

Głos z sali: Przypominam, że profesor Kübler miał na końcu debaty podać nazwisko autora cytatu.

Jerzy Vetulani: A faktycznie.

Andrzej Kübler: Ten autor się nazywa Adam Michnik[480]. (śmiech sali)

Jerzy Vetulani: Dobrze, że to zostało dopowiedziane. Dziękujemy bardzo. (gromkie brawa)

Debata VIII

LEM
w literaturze polskiej

PANELIŚCI

Agnieszka Gajewska
Jerzy Jarzębski
(moderator)
Maciej Płaza
Małgorzata Szpakowska

Agnieszka Gajewska (ur. 1977) – literaturoznawczyni, profesor na Wydziale Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, aktywistka feministyczna, autorka książek Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema (2016) i Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku. Biografia (2021).

Jerzy Jarzębski (ur. 1947) – krytyk i historyk literatury, profesor zwyczajny w Katedrze Krytyki Współczesnej Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego (obecnie na emeryturze), znawca twórczości Witolda Gombrowicza, Brunona Schulza i Stanisława Lema, autor książek Zufall und Ordnung. Zum Werk Stanisław Lems (1986) i Wszechświat Lema (2002), redaktor pierwszego ukończonego wydania zbiorowego dzieł Lema (Dzieła zebrane, t. 1–33, 1998–2005), laureat Nagrody I Wydziału PAN im. Aleksandra Brücknera, Nagrody Fundacji im. Kościelskich, Nagrody im. Kazimierza Wyki.

Maciej Płaza (ur. 1976) – prozaik, tłumacz twórczości anglojęzycznej, doktor nauk humanistycznych, autor książki O poznaniu w twórczości Stanisława Lema (2006), laureat Nagrody „Literatury na Świecie”, Nagrody Literackiej „Gdynia”, Nagrody Fundacji im. Kościelskich, Literackiej Nagrody Europy Środkowej „Angelus”.

Małgorzata Szpakowska (ur. 1940) – kulturoznawczyni i literaturoznawczyni, profesor zwyczajna w Instytucie Kultury Polskiej Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego (obecnie na emeryturze), autorka książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem (1996); zainteresowania naukowe: kulturoznawstwo, historia idei, historia kultury XX wieku, przemiany obyczaju w XX wieku i zagadnienia samowiedzy obyczajowej, antropologia ciała, krytyka teatralna i literacka.

Jerzy Jarzębski: Dzień dobry państwu! Jest mi niezmiernie miło rozpocząć panel literaturoznawczy, bo wreszcie – po kilku debatach problemowych – dojechaliśmy do Lema jako literata, pisarza, ale także literaturoznawcy, ponieważ wiemy, że był on również bardzo dobrym znawcą literatury i jej surowym krytykiem. Najpierw jednak przedstawię uczestników naszego dzisiejszego panelu, którzy są autorami książek o Lemie. Oto pani profesor Małgorzata Szpakowska, autorka książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem, znakomita znawczyni kultury, filozofii i literatury, współtwórczyni Instytutu Kultury Polskiej w Warszawie. Z tego, co wiem, jest osobą najbardziej nam pomocną, ponieważ kwestie kultury są w przypadku Lema bardzo istotne.

Obok niej siedzi pani Agnieszka Gajewska, autorka książki, która ostatnio zrobiła dużą karierę i okazała się sensacją na rynku pozycji lemologicznych, bo jej autorka dokonała rzeczy niezwykłej, ujawniając nam – lemologom – różne rzeczy, których wcześniej nie widzieliśmy lub o których nawet nie mieliśmy pojęcia. Zbadała bowiem dokumenty rodzinne oraz lwowskie archiwa państwowe i dzięki temu udowodniła, że wiele scen i obrazów z prozy Lema, których nie umieliśmy dotąd uzasadnić i połączyć z jego biografią, ma ścisłe zakorzenienie w wydarzeniach z czasów wojny. Pani Agnieszka wykazała, że Lem był jednym z kronikarzy – choć może to za dużo powiedziane – okresu okupacji i że odkrył przed nami coś, co było w gruncie rzeczy zapomniane: Holokaust i męczeństwo Żydów lwowskich. To temat, który nie przedostał się właściwie do literatury i piśmiennictwa narodowego i nie funkcjonuje w tradycji tak, jak to jest w przypadku zagłady Żydów z Łodzi czy z Warszawy.

Trzeci uczestnik naszego panelu to Maciej Płaza, autor fundamentalnego dzieła na temat poznania w utworach Lema. Było ono podstawą jego doktoratu na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Chociaż nie utrzymał niestety posady na tej uczelni, skończyło się to ciekawie, choć nie ma to związku z Lemem. Otóż Płaza, będąc już cenionym tłumaczem, napisał powieść Skoruń, która zyskała w tym roku ogromne powodzenie i otrzymała kilka liczących się nagród literackich, w tym Nagrodę Literacką „Gdynia” i Nagrodę Fundacji im. Kościelskich. Tak więc obecnie jest jednym z bardziej znanych prozaików w Polsce.

Na koniec przedstawię się sam, w dwóch słowach: Jerzy Jarzębski. Od dawna zajmuję się Lemem i jestem autorem dwóch książek. Pierwsza to Zufall und Ordnung. Zum Werk Stanisław Lems, napisana na zamówienie samego Lema, chcącego mieć kompetentną książkę autora, który zna wszystkie jego teksty, na rynek niemiecki. Druga książka to Wszechświat Lema – zbiór szkiców o najważniejszych tematach w jego prozie.

Przyznam się państwu, że nie mam jakiegoś specjalnego zestawu zagadnień dla naszych panelistów, poza pytaniem, które – mam nadzieję – będzie się jakoś rozwijać dalej: po co Lemowi literatura i dlaczego Lem się nią zajął? Są tutaj możliwe różne odpowiedzi. (do Małgorzaty Szpakowskiej) Czy możesz zacząć, Małgorzato?

Małgorzata Szpakowska: Na razie nie odpowiem na te dwa pytania, bo chcę powiedzieć o dwóch rzeczach, które wydają mi się ważne, a nie wybrzmiały w trakcie naszych dotychczasowych spotkań. Ponieważ pojawiła się kwestia antagonizmu między filozofią a nauką, muszę powiedzieć kategorycznie: to jest wadliwe postawienie sprawy, bo nie istnieje nic takiego jak filozofia jako pewien jednorodny twór. Istnieje dużo rozmaitych osób, które filozofują i mają rozmaite pomysły na temat tego, czym jest świat, byt, poznanie itp., natomiast ich poglądy są tak zróżnicowane, że o ile można przy pewnej skłonności do metaforyzowania powiedzieć, że istnieje coś takiego jak nauka, o tyle twierdzenie, że istnieje filozofia jako taka, jest co najmniej ryzykowne. W związku z tym też rzekomy antagonizm między filozofią a nauką wydaje mi się po prostu źle postawioną kwestią.

A teraz druga sprawa. Otóż pominęliśmy element, który w myśleniu Lema jest niesłychanie ważny, to znaczy kwestię przypadku. Nie myślę jednak tylko o książce, która nosi tytuł Filozofia przypadku, ale i o tym, na co Lem jako pisarz mocno stawiał i co w jego opowieściach odgrywa ogromną rolę. Dobrze ilustruje to opowiadanie, które bardzo lubię, bo odznacza się tym, że nazywa się Opowiadanie[481]. Jest to historia pilota Pirxa, który podczas swoich licznych podróży kosmicznych jeden jedyny raz w życiu spotkał Obcych, z którymi nigdy wcześniej nie było kontaktu i o których nie było wiadomo, czy w ogóle istnieją. Otóż on spotkał ich, tylko że nikomu o tym nie powiedział. Dlaczego? Bo po pierwsze, leciał jakimś rozklekotanym pojazdem kosmicznym, który właściwie nie powinien był wyruszać w drogę, a po drugie, jechał po jakiejś zakazanej trajektorii, cała załoga mu się upiła, a nawigator dostał świnki, więc nie było nikogo, kto mógłby w sposób wiarygodny potwierdzić, że faktycznie doszło do spotkania z przedstawicielami innej cywilizacji. W ten sposób ten niesłychanie doniosły fakt nie został w ogóle zanotowany i nie wszedł do wiedzy o kosmosie. Oto rola przypadku. Jak wiemy, występuje on w wielu tekstach literackich tego pisarza i jeżeli miałabym uczciwie odpowiedzieć na pytanie profesora Jarzębskiego, to powiedziałabym, że być może Lem wziął się do literatury, bo mógł w niej lepiej niż w tekstach dyskursywnych obserwować i pokazywać rolę przypadku.

Agnieszka Gajewska: Odpowiedź na pytanie profesora Jarzębskiego z perspektywy mojej książki jest dosyć oczywista, ponieważ Lem odnosił się do tego zagadnienia wielokrotnie: był przekonany, że niektórych problemów filozoficznych związanych z technologią czy etyką nie można roztrząsać w sposób dyskursywny. Literatura umożliwiała natomiast wielokierunkowy namysł nad tymi zagadnieniami. Pisarz ukuł nawet własną definicję realizmu, w której „realistyczne” oznaczało „możliwe do pomyślenia”, „hipotetyczne”. Zwracał też uwagę, że w literaturze nie chodzi wyłącznie o rekonstrukcję wydarzeń z przeszłości czy o prawdopodobieństwo psychologiczne, ale i o oddanie atmosfery emocjonalnej towarzyszącej konkretnym zdarzeniom. Z tego powodu przy pisaniu Zagłady i gwiazd starałam się zwracać uwagę na afektywną aurę jego utworów i na zmysły, do których się odnosił. Myślę, że kiedy uważnie czyta się jego utwory, można utożsamić się z przeżyciami jego bohaterów i odczuć lęk wynikający z alienacji, osaczenia i bezradności. Literatura dawała mu większą szansę, by wyrazić złożoność świata, niż teksty dyskursywne.

Na ten trop naprowadził mnie sam Lem, gdy w recenzji powieści Saula Bellowa Planeta pana Sammlera podkreślał, że od razu zorientował się, że napisana została przez osobę, która nie przeżyła osobiście okupacji. Stany emocjonalne towarzyszące totalnej alienacji stanowią główny temat Pamiętnika znalezionego w wannie. Największym wyzwaniem dla moich umiejętności interpretacyjnych okazały się jednak utwory groteskowe Lema, w których w sposób prowokacyjny i skandaliczny, za zasłoną stylizacji i hiperboli, pisarz przedstawił wydarzenia, o których nikt nie chce słuchać, ponieważ paraliżują nas one emocjonalnie. Kiedy czytałam Podróż jedenastą z Dzienników gwiazdowych, zrozumiałam, że w tym opowiadaniu, pośród stylizacji i żartów, Lem opisał emocje świadka, który obserwuje mordowanie dzieci. To był szczególnie wymagający fragment, gdy pod znanym i oswojonym językiem Sienkiewicza i Paska ujrzałam scenę, w której groza miesza się z rozpaczą i bezradnością.

Jakiś czas po napisaniu swojej książki uzyskałam dzięki Annie Mieszkowskiej dostęp do nigdy niepublikowanego listu z 1945 roku, w którym Lem wyznał Marianowi Hemarowi[482], że pisanie uratowało go z dna rozpaczy i stanowiło podczas okupacji jedyną formę ucieczki od codziennego strachu. To jeden z najbardziej przejmujących listów w całym zbiorze jego korespondencji.

Literaturę tworzoną przez ofiary i świadków zbrodni wojennych traktuje się od lat jako formę dokumentu osobistego. Moim wkładem w te badania jest wyłącznie to, że techniki istniejące w tej praktyce interpretacyjnej zastosowałam do literatury science fiction. Interesowało mnie przy tym, jak Lem zapamiętał okres okupacji, a nie konkretne sytuacje, które przeżył. Przeczytałam jego powieści jako literaturę dotyczącą Zagłady. Jednocześnie uświadomiłam sobie, że historia Żydów lwowskich nikogo nie interesuje, ani w PRL-u, ani – jak mniemam – współcześnie. Po prostu z wielu historycznie uwarunkowanych powodów nie ma spadkobierców tej pamięci. Lem wypełnił tę lukę, pisząc.

Małgorzata Szpakowska: Pozwolę sobie dorzucić jedno słowo do kwestii rzekomego braku zainteresowania męczeństwem Żydów lwowskich. Otóż istnieje opis wkroczenia Niemców do Lwowa, uprzątania Brygidek ze zwłok pozostawionych przez NKWD, a następnie mordowania tych, których zaangażowano do oczyszczania tego więzienia. Niestety nie ma go w literaturze polskiej. Znajdziemy go w Łaskawych Littella[483]. Ta zbrodnia jest w tej powieści dość brutalnie opisana.

Agnieszka Gajewska: Miałam na myśli brak form pamięci kulturowej i historycznej, na przykład to, że powstania w getcie we Lwowie ani likwidacji tego getta nie obchodzimy w taki sam sposób jak rocznic powstania warszawskiego. To nie jest wydarzenie wagi państwowej ani na Ukrainie, ani w Polsce.

Jerzy Jarzębski: Jak to często bywa, w naszą dyskusję wmieszała się wielka polityka. Mnie za to intryguje, że motyw przypadku w twórczości Lema pojawił się tu w dwóch różnych kontekstach. Dla niego bardzo charakterystyczne było bowiem włączanie przywoływanych pojęć w różne konteksty, przez co zaczynały one funkcjonować znacznie pełniej, opalizować rozmaitymi barwami, obracać się i przystosowywać do tych kontekstów. Bo to właśnie należy do istoty myślenia Lemowskiego. (zmieniając ton) Ale wciąż nie doczekuję się odpowiedzi na moje pierwsze pytanie…

Maciej Płaza: Pytanie o to, po co Lemowi literatura, wydobywa na pierwszy plan dwutorowość jego twórczości. Z jednej strony jest on eseistą (choć trochę głupio nazywać go w ten sposób, bo na dobrą sprawę był on prywatnym uczonym), z drugiej zaś pisarzem. Te żywioły tak się u niego przeplatają i są tak równorzędne, że właściwie nie da się powiedzieć, który był pierwszy i ważniejszy. Wiktor Jaźniewicz rozpisał kiedyś ankietę, w której zapytał, czy Lem był bardziej pisarzem, czy filozofem, co oczywiście doprowadziło go do ciekawych rozważań i wniosków[484], natomiast jest to chyba kwestia nierozstrzygalna, bo autor Maski był tak samo filozofem, pisarzem, jak i właściwie uczonym. Na to pytanie można więc różnie odpowiadać.

Wydaje mi się, że w tym miejscu kłania się nam kwestia humanizmu, o którym była mowa na wczorajszym panelu o Lemie, poświęconym jego diagnozom cywilizacyjnym. Myślę naturalnie nie o humanizmie antropocentrycznym, ale o humanizmie Lemowskim. W swojej twórczości, zwłaszcza eseistycznej, pisarz budował z rozmachem nieoczywisty, utopijny projekt cywilizacji, który nazwałbym rozumem przyszłości. Mam na myśli głównie dzieło Summa technologiae. Snując swoje rozważania, trochę hipostazował taki rozum, bo zastanawiając się nad tym, jakie ma on – czy może mieć – miejsce we wszechświecie (czy na przykład pozwala poznawać świat), tracił z pola widzenia człowieka i człowieczeństwo. Po lekturze Summy Leszek Kołakowski wytknął mu, że to jest książka napisana przez technokratę[485]. Lem chyba zdawał sobie z tego sprawę i w swojej twórczości literackiej pokazywał to, co nieredukowalne: człowieczeństwo, czyli czysto ludzki, jednostkowy aspekt naszego bytowania, naszą wrażliwość, podatność na przypadek, a zatem losowość, na nieprzewidywalne zbiegi okoliczności, bywające dotknięciem absurdu, który jest nieredukowalny w naszym istnieniu, ale którego nie da się wpisać w racjonalny projekt rozwoju cywilizacji. Wypada dodać, że w tym miejscu kłania się też humanizm wynikający z medycznego wykształcenia Lema, a zatem zdolność do głęboko ludzkiego spojrzenia na człowieka, na jego kruchość i skończoność. To oczywiście znalazło ujście w twórczości literackiej.

Rzeczywiście można powołać do życia bohatera z określoną przeszłością… Ale biografie bohaterów Lema są na ogół skromne i zarysowane szkicowo. Na przykład o Kelvinie, bohaterze Solaris, wiadomo niewiele, choć o najważniejszym wydarzeniu z jego życia wiemy przecież, prawda?[486] I to jest coś, czego się właściwie w twórczości naukowo-eseistycznej nie da ugryźć – nie da się ugryźć człowieka. Przynajmniej nie w takiej eseistyce, jaką uprawiał Lem. Czyli jego twórczość literacka wydaje mi się refleksją zarówno nad ludzkością przez duże L, jak i nad jednostką ludzką, nad jej godnością, lękiem czy też udrękami, takimi jak w Solaris. To są właśnie te biografie, często sięgające wojny. Profesor Rappaport w Głosie Pana mierzy się wraz z kolegami naukowcami z masywnym problemem filozoficznym, naukowym właściwie, poznawczym, a jednocześnie dźwiga ciężar traumatycznej biografii – z którą co może zrobić? No nic właściwie nie może zrobić, może ją tylko nosić w sobie i czasem ją komuś wyznać. Do tego zaś forma literacka nadaje się najlepiej. Oczywiście to, co teraz powiedziałem, nie wyczerpuje zagadnienia, ale wydaje mi się najistotniejsze.

Jerzy Jarzębski: W tym, co mówi Maciej Płaza, tkwi tajemnica, którą należałoby pokazać, a przede wszystkim nazwać. Wiadomo, jakie były początki twórczości Lema. Najpierw pisał on opowiadania współczesne, w jakiejś części fantastyczne, ale nie była to fantastyka sensu stricto. Następnie – a może lepiej powiedzieć: równolegle – napisał Człowieka z Marsa. Była to naturalnie pozycja komercyjna, ale bym jej nie lekceważył, bo to ciekawa książka. No i wreszcie napisał naprawdę poważnie pomyślaną powieść współczesną: Szpital Przemienienia. Wtedy jednak zaingerowała redakcja[487] i z powodów politycznych kazano mu napisać drugi tom tego utworu, a potem i trzeci. W ten sposób powstał Czas nieutracony, który jest niezbyt udaną literacko zbitką rozmaitych elementów. No i dopiero wtedy, jak wiemy, po rozmowie z Jerzym Pańskim[488] Lem zdecydował się na pisanie fantastyki.

No dobrze, możemy powiedzieć, ale jeżeli to zostało wymuszone przez okoliczności[489], to kiedy sytuacja polityczna się zmieniła, pisarz mógł przecież wrócić do literatury współczesnej. Ale jakoś tego nie zrobił. Co spowodowało, że uznał fantastykę za najlepsze dla niego środowisko literackie? To jest pytanie, na które Lem właściwie nigdy nie odpowiedział. Czy dlatego, że w jakimś sensie traktował fantastykę z góry, jako gatunek, do którego wszedł zmuszony przez okoliczności? Przecież wydaje się, że w czasach, kiedy pisał swoje pierwsze utwory, fantastyka była gatunkiem, który rzeczywiście dawał mu pewne możliwości wcześniej przez niego niedostrzegane. Jak to zatem jest?

Przenosząc swoje pytanie na inny poziom, powiem teraz parę słów na temat Głosu Pana, który został okazjonalnie przywołany przez Macieja Płazę. Jest to książka, która wiele wyjaśnia nam zarówno z punktu widzenia fantastyki, jak i niefantastyki, a jednocześnie mówi nam to i owo o tym, jaką rolę odgrywa literatura samego Lema. Od czego się zaczyna Głos Pana? Od zwierzenia profesora Hogartha, wybitnego noblisty w zakresie matematyki, szczególnie podziwianego za dokonania w dziedzinie probabilistyki, który opowiada historię ze swojego dzieciństwa, gdy musiał asystować przy śmierci swojej matki, która zapadła na raka. Nowotwór jest brutalnym wdarciem się losowości w życie organizmu, co powoduje wykolejenie się porządku biologicznego, więc uczony się zastanawia, czy potrafi przyjąć istnienie takiego świata, w którym Pan Bóg jest suwerenem, który decyduje o wszystkim i jest teoretycznie dobry, ale dopuszcza do tego, że jego matka umiera w – jego zdaniem – niezasłużonych męczarniach. Bohater nie umie przyjąć takiej konstrukcji świata. To klasyczny problem teodycei, prawda? W efekcie mówi, że jedyny świat, w którym potrafi żyć, to świat, w którym przyjmie się silną rolę przypadku. Jeżeli to on jest sprawcą śmierci jego matki, to ten świat jest jeszcze do zniesienia. Gdyby jednak miała być ona spowodowana przez czyjąś wolę, na przykład boską, to taki świat byłby nie do przyjęcia. No i skutkiem tego badacz zaczyna się zajmować probabilistyką.

Jako wybitny specjalista w zakresie tej dyscypliny zostaje wezwany do pracy nad tajemniczym sygnałem kosmicznym. Ponieważ nie wiadomo, w jaki sposób się do niego dobrać, rodzi się myśl, że może właśnie on da sobie radę z przekazem, który wygląda na produkt przypadku. Zarówno wyłowienie go, jak i natrafienie na właściwy sposób jego odczytania też mogą być dziełem przypadku. I faktycznie on się pojawia i towarzyszy badaczom aż do samego końca, bo przecież okazuje się, że w dyskusjach między uczonymi nad tym, czym jest sygnał z kosmosu, przypadek okazuje się bardzo istotnym elementem. Motyw ten na różne sposoby wplątuje się w akcję, która ujawnia nam przeszłość bohatera, mającego w związku z tym określone cechy. Jak widzimy, Hogarth jest konfrontowany z problematyką przypadku na różnych poziomach. Dlatego myślę, że literatura, i to właśnie fantastyczna, w której można kształtować świat w taki sposób, aby był on wiarygodną areną do takich rozważań, jest dobrym substratem naszego myślenia. Moim zdaniem fantastyka Lemowi bardzo dużo dała i dlatego pisarz nie opuścił jej terenu. Nie wiem, co na ten temat państwo sądzicie…

Małgorzata Szpakowska: Pozwólcie państwo, że jeszcze przez chwilę pozostanę przy przypadku. Lem, jak wiadomo, miał faktycznie problem z literaturą fantastycznonaukową, choć w zasadzie jego wybór tego gatunku – przynajmniej tak to tłumaczył – był wyborem świadomym. W jego przekonaniu świat znajduje się w sytuacji, w której nauka odgrywa coraz większą rolę i może całkowicie zmieniać bieg dziejów, w związku z czym obowiązkiem pisarzy i humanistów jest podjęcie tej problematyki. Wydawałoby się zatem, że w tej sytuacji literatura science fiction to gatunek, który zajmie miejsce centralne. Tymczasem sam Lem napisał grubą i uczoną księgę Fantastyka i futurologia, z której wynika niezbicie, że literatura fantastyczna w ogóle nie podejmuje tych wszystkich wątków lub ich nie dostrzega.

Lem pisał w niej, że jeśli idzie o rozwój nauki, znaleźliśmy się w takim punkcie, w którym w sposób realny można wpływać na ludzką biologię i ludzką ewolucję, można zmieniać człowieka na przykład drogą eksperymentów genetycznych. Z antropologiczno-filozoficznej perspektywy należałoby wobec tej sytuacji zająć jakieś stanowisko i szczególnie predestynowana jest do tego literatura. A tymczasem literatura SF wyraźnie tego unika. Sam Lem próbował to robić albo w wersji groteskowej, albo w wersji poważnej, miał bowiem przekonanie, że literatura służy do znacznie poważniejszych celów, niż jej samej się zdaje. A czy jest w stanie je spełnić, zależy w gruncie rzeczy od przypadku.

Inna teoretyczna książka Lema, Filozofia przypadku, jest – jak państwo wiecie – krytyką istniejących teorii literatury oraz próbą zbudowania własnej teorii. Koncepcja Lema, jeśli idzie o kształtowanie się wartości literatury i prawdopodobnie aksjologii jako takiej – bo mam wrażenie, że on te rzeczy identyfikuje – jest taka: dzieło literackie nie istnieje jako byt samoistny. Istnieje wyłącznie wtedy, gdy ma odbiorcę, a zatem dziełem staje się w momencie, kiedy jest odbierane. Przy czym jego początkowy odbiór jest bardzo zróżnicowany i charakteryzuje się dużym rozrzutem: jedni czytają tak, inni czytają inaczej – i dopiero w dłuższym procesie historycznym wartość dzieła i jego sens się stabilizują. Po jakimś więc czasie rozbieżne głosy krytyki jakoś tam znajdują wspólny ton – albo go nie znajdują – i ustala się, powiedzmy, że coś jest genialne, coś innego do niczego, a pośrodku znajdują się rozmaite możliwości. Później to ustalanie trwa nadal albo ustaje. Znamy przecież mnóstwo arcydzieł, które na początku nie były rozpoznane jako arcydzieła. Jest również sporo tekstów rozpoznanych jako arcydzieła, o których po latach nikt nie pamięta. Coś takiego się dzieje, zdaniem Lema, jeśli chodzi o wartości, które stabilizują kulturę. Czy to tłumaczy jego zainteresowanie literaturą i wejście na jej grunt – tego nie wiem. Mam jednak wrażenie, że ona mu przez cały czas nie wystarczała, bo z jednej strony – jak państwo słusznie mówiliście – była sposobem wyrażenia tego, czego się wprost wyrazić nie dawało, ale z drugiej strony ciągle okazywała się niewystarczająca i wymagała dopisywania tekstem dyskursywnym tego, co Lem miał do powiedzenia.

Maciej Płaza: Pytanie, dlaczego Lem zaczął uprawiać fantastykę i nie wrócił do pisarstwa realistycznego, kiedy już można było to zrobić, jest faktycznie ciekawe. Roboczo przyszło mi do głowy kilka możliwych odpowiedzi. Po pierwsze: skąd fantastyka? Jak wiemy, pokazuje ona człowieka w sytuacjach granicznych, z założenia więc dotyka kwestii możliwości poznawczych człowieka, które Lema zawsze interesowały. W prozie realistycznej jest to możliwe do pociągnięcia tylko do pewnej granicy, dalej nie da się zbadać tego, co człowiek może napotkać w swojej przygodzie poznawczej ze światem, nie da się pokazać tych zagadnień z takim rozmachem i perspektywą, jaka interesowała Lema. Nie zapominajmy przy tym, że on lubował się nie tylko w fantastyce naukowej, ale też w formach pisarstwa, które powszechnie są uważane za podrzędne, ułomne i kalekie, czyli w fantastyce grozy i literaturze kryminalnej. To są formy literackie prezentujące trochę odmienne sposoby myślenia o człowieku, bo pokazują go w sytuacjach sztucznych, nieprawdziwych, niezgodnych z ustalonym ususem myślenia o tym, jak działa świat. Fabuła kryminalna jest strukturą sztuczną, bo przecież nie dzieje się tak, że każde morderstwo rodzi fascynującą zagadkę, a ta musi doczekać się rozwiązania, i to jeszcze w określony sposób, prawda? Fantastyka grozy zaś z definicji pokazuje człowieka w sytuacji granicznej, w obliczu czegoś niepoznawalnego, bo kompletnie obcego. Widać to na przykład w Solaris, dziele, które w pewnym sensie jest też przecież powieścią grozy.

Wydaje mi się, że ważna jest tutaj również kwestia historyczności. Lema interesował człowiek jako jednostka i jako ludzkość, natomiast nie miał on zupełnie skłonności do myślenia o człowieku w perspektywie historycznej. O historii pisał niewiele, a jeśli już, to podkreślał, że jest to domena procesów losowych, z natury dość chaotyczna.

Jerzy Jarzębski: Z tym bym się nie do końca zgadzał. Przecież on wręcz nałogowo zajmuje się historią społeczeństw i jej mechanizmami, tyle że najbardziej lubi sytuacje, w których te społeczeństwa pokazuje się zminiaturyzowane, na szkiełkach laboratoryjnych (na przykład w opowiadaniu Kobyszczę z Cyberiady). I drwi z tych, którzy myślą, że są w stanie przewidywać skutki ich rozwoju. Więc historyczność tak! Ale mnóstwo podejrzeń wobec historiozofii. To zrozumiałe, zważywszy, że totalitarni przywódcy mieli zawsze ambicje profetyczne i twierdzili, że trafnie i nieomylnie przewidują przyszłość. I na te ich mrzonki spada u Lema młot w postaci przypadku. Ale historyczność jako problem nie znika. Zresztą nawet żarty na ten temat brzmią często całkiem poważnie.

W pierwszej części Wizji lokalnej pojawia się Instytut Maszyn Dziejowych, co ma naturalnie podłoże żartobliwe, ale jednak jest w tym pomyśle również treść serio: że na podstawie tego, co znamy z autopsji, można zaprojektować dzieje na następne, powiedzmy, sto lat. Tym z państwa, którzy nie pamiętają tej powieści, przypomnę, że mamy w niej do czynienia z sytuacją, w której ludzkość prowadzi rozmowy z kosmitami, ale ponieważ „listy” między Ziemią a obcą planetą wędrują długo, przez kilkadziesiąt, a nawet sto lat, więc nie wystarczy im tylko odpowiedzieć, ale trzeba także zaprojektować stan, w jakim znajduje się oraz znajdzie się nasza cywilizacja, gdy nadejdzie odpowiedź. Jest to niezbędne, żeby oni byli w stanie nas zrozumieć i żeby nastąpiła jakakolwiek sensowna komunikacja między Ziemią a obcą planetą. Ten pomysł jest oczywiście pewnego rodzaju kpiną z typowej science fiction, w której komunikacja między cywilizacjami przebiega jak w urzędzie telegraficznym: po prostu wysyłamy list i zaraz dostajemy odpowiedź. W Wizji lokalnej tak nie jest – z przyczyn czysto fizycznych.

Maciej Płaza: Dodałbym jeszcze słowo o historyczności. Lem zaczynał swoją twórczość literacką w okresie powojennym, gdy dominowała u nas agresywna i zwulgaryzowana wersja marksizmu, według którego historia jest celowa i ma sens. Lem natomiast od początku był przekonany, że tak nie jest. Uważał, że jeśli nawet jest możliwy do pomyślenia jakiś cel przed ludzkością, to nie zrealizuje się on w perspektywie historycznej, ponieważ historia stanowi sferę procesów losowych, które trzeba co prawda przewidywać i próbować okiełznać, ale których zanadto przewidzieć i zaprogramować się nie da. Być może da się coś powiedzieć o przyszłych dziejach rozumu, ale nie o tym, co zdarzy się między społeczeństwami.

Sądzę, że proza realistyczna jest w dużej mierze uwikłana w historyczność, ponieważ człowiek jest w niej ukazywany w kontekście społecznym lub mikrospołecznym. Nie ma w niej więc tej perspektywy, która Lema najbardziej interesowała: wyobrażenia miejsca człowieka w kosmosie i w przyszłych dziejach gatunku. Te kwestie zupełnie wymykają się możliwościom prozy realistycznej. Stąd fantastyka.

Agnieszka Gajewska: Warto zapytać też o to, kiedy i jaką książką Lem debiutował. Za jego pierwszą powieść można uznać Człowieka z Marsa, choć drukował ją w czasopiśmie w odcinkach[490]. Za pierwszą powieść można uznać także Szpital Przemienienia, do którego dopisał dwie kolejne części[491], ale który przeleżał w urzędzie cenzorskim siedem lat. Potem dopiero powstali Astronauci, powieść wydana w 1951 roku. Do tego dochodzą zatrzymane przez cenzurę tomy opowiadań i zaginiona powieść Kula czasu z 1948 roku. Na jej ślad natrafiła profesor Kamila Budrowska, przeszukując archiwum wydawnictwa Gebethner i Wolff[492]. Być może jeszcze niejedno odkrycie przed nami.

Jerzy Jarzębski: W każdym razie wiemy, że w archiwum domowym fizycznie jej nie ma.

Agnieszka Gajewska: Nie ma po niej żadnego śladu oprócz listu Lema do wydawnictwa Gebethner i Wolff, do którego dotarła Budrowska. Wynika z niego, że równocześnie złożył w tym wydawnictwie także powieść zatytułowaną Areanthropos, czyli starał się o książkowe wydanie Człowieka z Marsa. W dodatku Lem nie od razu wybrał prozę. Pisząc krótkie opowiadania, jednocześnie tworzył wiersze, publikował też artykuły w „Życiu Nauki” i brał udział w pracach konwersatorium naukoznawczego, co oznacza, że w latach czterdziestych jeszcze nie zdecydował, czy zostanie pisarzem, czy naukoznawcą.

Niemniej gdy już podjął decyzję, że będzie pisarzem, napisał powieść fantastycznonaukową, ponieważ jego proza realistyczna utknęła w cenzurze. Ten wybór konwencji literackiej nie był więc w moim przekonaniu taki oczywisty, jeśli wziąć pod uwagę tematy jego wczesnych opowiadań. Nie mogę oprzeć się też wrażeniu, że to właśnie cenzurze zawdzięczamy, że Lem dopisał do Szpitala Przemienienia dwie kolejne części[493]. Gdyby tego nie zrobił, pewnie nigdy nie dowiedzielibyśmy się, jak z jego perspektywy wyglądało powstanie w getcie lwowskim. Dla mnie te dwie części to beletryzowany dokument osobisty. Socrealistyczne wątki tych powieści także dokumentują zmiany w polityce kulturalnej PRL-u i zaostrzający się nadzór nad twórcami. Nie do wszystkich ingerencji cenzury mamy jednak dostęp, często były to ustne wytyczne na temat tego, co należy zmienić lub dopisać. Tak przynajmniej zapamiętała to nieżyjąca już Barbara Lem[494]. Powieść Powrót to rodzaj dokumentu, który pokazuje, w jaki sposób władze PRL-u zawłaszczyły cierpienie ofiar żydowskich i zacierały pamięć o obozach zagłady.

Mam jeszcze drugą hipotezę – na temat tego, dlaczego Lem wybrał science fiction. Przedstawiłam ją w książce, więc tu tylko przypomnę ją krótko, wyjaśniając od razu, że dużo zawdzięcza ona pracy Polski teatr Zagłady profesora Grzegorza Niziołka, który wykazał, że teatr realistyczny w latach czterdziestych i pięćdziesiątych nie cieszył się wśród widzów popularnością. Natomiast wszystkie formy zniekształcenia czy groteski wywoływały niezwykle silne emocjonalne reakcje publiczności. Trylogia Lema była spóźniona o kilka lat, ukazała się dopiero w czasach odwilży, a ówcześni krytycy żałowali, że głosu Lema zabrakło w debacie wywołanej przez prozę rozrachunkową. Oznacza to, że realistyczna opowieść o wywózce lwowskich Żydów do obozów zagłady i ukrywaniu się nie przebiła się do czytelników w odpowiednim czasie. Tymczasem poprzez parabolę czy groteskę można było opowiedzieć o doświadczeniu grozy wojennej w sposób, który poruszał odbiorców.

Kolejny pomysł, jaki przychodzi mi do głowy, gdy zastanawiam się, dlaczego Lem wybrał konwencję science fiction, to pojawienie się pacyfistycznej prozy związanej z zagrożeniem nuklearnym. Posiadała ona przedwojenne wzorce w literaturze światowej w postaci nurtu katastroficznego. Myślę tutaj chociażby o Herbercie G. Wellsie[495] czy o Karlu Čapku[496]. Kiedy Lem ukrywał się w czasie okupacji, czytał Wojnę światów Wellsa. Możliwe więc, że groza opisanej w tej powieści inwazji Marsjan, której nie można się w żaden sposób oprzeć, uświadomiła mu, że to jest dobry sposób na opowiedzenie wydarzeń lwowskich.

Ciekawy jest też zbiór Sezam i inne opowiadania z 1954 roku. Ze względu na gry z cenzurą można go czytać jako zbiór tekstów odwilżowych. Jest wśród nich na przykład opowiadanie Topolny i Czwartek, w którym Lem ukazał Polskę jako potęgę atomową. Cenzura raczej nie mogła tego zakwestionować, ale dostrzegam w tym pomyśle prześmiewczą intencję. Z mojego punktu widzenia warto wracać do wczesnych utworów Lema, zwłaszcza tych publikowanych zaraz po wojnie, które ukazywały się chociażby w „Żołnierzu Polskim”, „Kuźnicy” czy „Tygodniku Powszechnym”. To są naprawdę ciekawe opowiadania, w których widać, jak powstawała jego koncepcja artystyczna.

Stanisław Bereś: Chciałbym wyrazić swój sceptycyzm co do rzekomych – moim zdaniem – gier Lema z socrealizmem. Takich odważnych wtedy nie było. Co najwyżej niekiedy odważano się milczeć. Tymczasem od jakiegoś czasu obserwuję tendencję, by traktować jego utwory z początków lat pięćdziesiątych jako niemalże walkę z cenzurą, podczas gdy wcale tak różowo nie było. Zacznę od krótkiego wspomnienia, które nie ma z tym na pozór żadnego związku. Pod koniec lat siedemdziesiątych wraz z profesorem Jackiem Łukasiewiczem, wybitnym literaturoznawcą, wprowadziliśmy się w instytucie po zajęciach w stan pewnego ożywienia alkoholowego, po czym wyszliśmy z budynku. Było to lato, okna były otwarte, więc z jednego z nich na parterze usłyszeliśmy dziwną i głośną dyskusję. Podeszliśmy bliżej i szybko zorientowaliśmy się, że było to zebranie partyjne, a ponieważ mówiono rzeczy zastanawiające, więc usadziliśmy się pod parapetem i podsłuchiwaliśmy. Było to dla nas niezwykle intrygujące, bo nie byliśmy członkami tej organizacji, więc to, co słyszeliśmy, wydawało nam się rodzajem teatru groteski. Uderzający był przede wszystkim język, jakim mówiono do siebie – sztuczny i niezrozumiały, jakby pochodził z innej planety, a przecież mówili nim, i to całkowicie serio, nasi koledzy. Generalnie wygadywali rzeczy tak horrendalne, że zaczęliśmy się pod tym oknem zaśmiewać. Skutek był taki, że nas zdemaskowano i odbyła się nieprzyjemna scena, o której wolę dalej nie opowiadać. Zdradzę tylko, że Łukasiewicz był ode mnie starszy, więc na niego spadł główny grom, ale mnie też się zdrowo dostało. To jednak nieistotne, ważne jest to, że do dziś nie umiem się otrząsnąć ze zdumienia nad językiem, jakim posługiwali się członkowie Podstawowej Organizacji Partyjnej naszego wydziału w trakcie tego zebrania partyjnego.

Mówię o tym, bo mam wrażenie, że pani Gajewska czyta socrealistyczne teksty Lema zupełnie inaczej niż ja. Mam na myśli zarówno jego jadowite groteskowe satyry na kapitalizm, które znajdują się we wspomnianym tomie Sezam i inne opowiadania, jak i popularnonaukowe artykuły z „Nowej Kultury”, w których Lem grzmiał jak pogromca imperializmu. Nie jestem pewien, czy dla pani mają one taki sam smak jak dla profesor Szpakowskiej, profesora Jarzębskiego i dla mnie, bo jesteśmy od pani starsi i jeszcze mieliśmy nieszczęście czytać teksty socrealistyczne nie jako zabytki literatury, ale jako teksty bieżącego „użytku”. Tymczasem coraz częściej mam wrażenie, że pokolenia młodsze od nas traktują utwory z tego okresu jako programowo niepoważne, nieledwie żarty z doktryny, która była przecież śmiertelnie poważna. Pamiętam, że kiedy analizowaliśmy ze studentami na ćwiczeniach jeden z utworów Lema z pierwszej połowy lat pięćdziesiątych, byli oni absolutnie przekonani, że mają do czynienia z groteską lub satyrą na socrealizm. Czyli uważali, że Lem napisał go na złość socrealizmowi. Niestety tak nie było, choć dziś może się tak zdawać.

Małgorzata Szpakowska: A co im pan dał do lektury?

Stanisław Bereś: Jacht „Paradise”. Daję państwu słowo, że studenci polonistyki byli święcie przekonani, że Lem z Romanem Hussarskim napisali pastisz socrealizmu. Gdzieś na samym dnie takiej supozycji tkwi oczywiście jakaś prawda, bo oni jechali po bandzie, ale na pewno nie przekroczyli granicy, bo dobrze wiedzieli, że za to grozi kryminał czy represje UB. Dramat był zresztą grany z pełną powagą na polskich scenach. Lem na pewno miał precyzyjne wyczucie, zwłaszcza po sowieckim epizodzie we Lwowie, gdzie zaczyna się niebezpieczeństwo, a nikt wtedy nie chciał ryzykować głową. Nie sądzę więc, aby należało – jak wspomniani studenci – dopatrywać się zabaw z socem tam, gdzie ich być nie mogło. Szczególnie w tekstach publicystycznych drukowanych na przykład w „Nowej Kulturze”, „Życiu Literackim” i „Życiu Nauki”, gdzie nie można było zasłonić się płaszczem konwencji literackiej. Poza pisarzami, którzy milczeli, wszyscy pozostali posługiwali się językiem socrealizmu i opowiadali za jego pomocą kosmiczne androny, bo musieli.

Jerzy Jarzębski: Ja bym jednak aż tak nie dyskredytował tej krytyki amerykańskiej polityki i militaryzmu u Lema. Powojenna Ameryka nie była wcale taka znowu sympatyczna. Wystarczy przeczytać, co pisał o niej Miłosz, i to nie po to, by się wykazać przed swymi ówczesnymi mocodawcami, ale prywatnie – do najbliższych sobie ludzi. A generałowie, którzy właśnie dostali do ewentualnego wykorzystania bombę atomową, z pewnością nie byli kochającymi pokój barankami. Oczywiście Lem ich demonizuje, ale zawsze miałem wrażenie, że robi to po to, by powiedzieć: „No dobrze, nie piszę o sowieckich generałach, bo nie mogę, ale czytajcie to tak, że każdy, kto wywija bronią nad głowami bezbronnych, jest zdemoralizowanym potworem!”. Dzisiaj myślę, że wiele gorzkiej drwiny pod adresem istot dysponujących militarną przewagą nad innymi i robiących z niej użytek, choćby w najlepszych intencjach, skierowane jest w sensie politycznym w obie strony podstawowego konfliktu mocarstw. Pamiętamy, jak to się skończyło w Edenie: wystarczyło mieć działo strzelające antyprotonami, aby urządzić Edeńczykom piekło na ziemi. W obronie pokrzywdzonych oczywiście.

Marek Oramus: To oczywiście wszystko prawda, a także to, co pani Gajewska mówiła o czynnikach, które skłoniły Lema do debiutu, ale ja myślę, że sprawa była chyba prostsza: on po prostu miał rękę do fantastyki. Wiemy przecież, że interesował się tymi zagadnieniami znacznie wcześniej, ale natrafił na sytuację historyczną i osobistą, w której miał zablokowane ruchy. Skoro więc w jedną stronę się nie udaje, a w drugą mnie nie puszczą, to idę tam, gdzie widzę jakieś szanse. No i zdarzyło się, że czystym trafem spotkał się w Zakopanem z Jerzym Pańskim, dyrektorem Czytelnika, z którym rozmawiali o tym, że właściwie nie ma polskiej fantastyki. Bo chyba jej faktycznie wtedy jeszcze nie było. Nie pamiętam, czy były już opublikowane dwie słynne książki tego gatunku Ludzie ery atomowej[497] i Schron na placu Zamkowym[498]. Ponieważ pole było niezagospodarowane, Pański zaproponował Lemowi napisanie takiej książki, na co on się z chęcią zgodził, ponieważ godził się wtedy na wszystkie propozycje, które pachniały jakimkolwiek pieniądzem. To nie były dla niego czasy, kiedy mógł grymasić. Może to mu się zdarzało później, ale akurat nie wtedy. Więc ja myślę, że on poszedł tam, gdzie go wpuszczało życie i gdzie widział jakieś szanse dla siebie. No i dobrze się składało, bo miał do tego rękę. Gdy człowiek bierze się za coś, do czego nie ma ręki, efekty są tragiczne. Ale jak się bierze za coś, do czego ma i rękę, i głowę, to efekty są takie jak właśnie w przypadku Lema.

Jerzy Jarzębski: Ja bym chciał dodać dla porządku, że początkowo u Lema – właściwie później trochę też – nie było sztywnego rozgraniczenia na esej i fikcję. Biorąc na przykład pod uwagę, idąc od początku, Astronautów, to cały ich pierwszy fragment jest eseistyczny. Jest on okropnie nudny, bo wyjaśnia, jak wygląda rakieta, co to jest pierwsza prędkość kosmiczna, co to jest druga prędkość kosmiczna, czyli rzeczy dość elementarne. Później pewnie nikt tego nie chciał czytać. Ale ma on charakter popularnonaukowy. Takie fragmenty napotykamy też w innych utworach. Poza tym zdarzały mu się teksty, które były esejami, ale jak gdyby wtrąconymi w książkę właściwą – na ogół zawdzięczamy je jakimś bohaterom, którzy są ich autorami. Są wreszcie teksty jakby obramowane fikcją swojego powstania, choć wyrażają rzeczywiste stanowisko autora na temat – powiedzmy – ludzkości. Tak jest na przykład z wykładami Golema…

Małgorzata Szpakowska: …i ze wszystkimi apokryfami.

Jerzy Jarzębski: …i ze wszystkimi apokryfami oczywiście. Więc nie ma u Lema wyraźnej granicy. Na przykład sytuacja fantastyczna może się pojawić na jakimś poziomie danego tekstu, ale niekoniecznie na wszystkich. I jeszcze jedno: pewne sprawy, które pochodziły z przeszłości, Lem szyfrował, ale też projektował w przyszłość, modelując. Ta teoria modelowania jako elementu najważniejszego w science fiction pojawia się u niego w Fantastyce i futurologii, gdzie mówi, że porządna fantastyka jest realistyczna dlatego, że modeluje przyszłość taką, jaka mogłaby się zdarzyć. To warto podkreślić: projektuje ją nie w sposób całkowicie dowolny, tylko tak, żeby była prawdopodobna i koherentna.

Błażej Górniak: Czuję się w obowiązku bronić komentarza do pierwszej części Astronautów, ponieważ kiedy ta powieść była pisana, loty kosmiczne nie były jeszcze sprawą oczywistą. Jeszcze nie było wiadomo, czy człowiek taką podróż przeżyje, więc autor musiał dorzucić czytelnikowi sporo kontekstu, żeby mógł uwierzyć w taką możliwość i ze zrozumieniem czytać o wyprawie na Wenus. To było przecież pisane przed Sputnikiem[499]…

Jerzy Jarzębski: Mnie chodzi tylko o obecną perspektywę. Że gdy się to dzisiaj czyta, jest to dość okropne.

Błażej Górniak: Tak, być może, ale ja akurat czytałem z wielką przyjemnością.

Jerzy Jarzębski: Prawdę powiedziawszy, to jest rodzaj steampunku[500], czyli uroczo staroświecki fragment w stylu Eustachego Białoborskiego[501] lub innych klasyków popularyzacji. Z tym że Białoborski został na poziomie popularyzacji, a Lem popłynął dalej.

Marek Oramus: Podobnie jak kolega uważam, że w Astronautach musiała się znaleźć taka rozbiegówka techniczna, ponieważ Lem wchodził nimi na całkowicie nieprzygotowany rynek. Nie było przecież jeszcze czytelników, którzy oczekiwaliby takich książek. Swoje zrobiła okupacja, swoje zrobiła tradycja fantastyki polskiej, więc my właściwie nie mieliśmy tradycji tego typu piśmiennictwa. Nie mieliśmy swojego Wellsa ani nawet Verne’a. Wobec tego on napisał tę rozbiegówkę, żeby po pierwsze, wyspowiadać się z prac rozpoznawczych, które zrobił na potrzeby tej książki, a po drugie, żeby przygotować sobie czytelnika mającego pojęcie, o czym za chwilę będzie czytał. Gdyby ówczesny czytelnik, niezorientowany w sprawach technicznych związanych z astronautyką, czytał powieść bez tego początku, w dużej mierze nie rozumiałby, co czyta. (do Jerzego Jarzębskiego) Nie zgodzę się więc z tobą, gdy mówisz, że to jest dzisiaj nieatrakcyjne. Jest bardzo atrakcyjne, ponieważ ta książka zawiera opisaną w początku lat pięćdziesiątych historię techniki.

Jerzy Jarzębski: Przecież powiedziałem, że to jest jak z Białoborskiego.

Marek Oramus: Tak, pod względem spraw historycznych są pewne zbieżności. Natomiast jeżeli się śledzi trendy rozwojowe w technice, w astronautyce, w technice komputerowej, to w Astronautach są kapitalne fragmenty. Na przykład o tym, że na pokładzie Kosmokratora są całe skrzynie lamp próżniowych. Jakże przepyszny jest opis komputera pokładowego, który jest wzorowany na ENIAC-u[502]! Jak wiemy z historii techniki, było w nim mnóstwo lamp i co piętnaście minut jedna się paliła, przerywając obliczenia. Więc myślę, że to jest w tej chwili egzotyka, która pojawia się w każdej starszej fantastyce. Ona jest fantastyką tylko do pewnego momentu, a potem coraz bardziej staje się zapisem historycznym wyobrażeń ludzi, którzy pracowali wtedy w tej dziedzinie. Oni wówczas tak sobie wyobrażali przyszłość! Innej wartości ta książka właściwie nie ma. Chyba że mówimy o samoistnej wartości dzieła literackiego, jak to często oczywiście u Lema bywało.

Jerzy Jarzębski: Widzę, że muszę szerzej dopowiedzieć, dlaczego nie lubię wstępu do Astronautów. Nie lubię go dlatego, że jest mieszanką informacji technicznych z treściami o charakterze politycznym. Ten ideologiczny wątek, zawierający zarys historii ludzkości w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, jest nieznośny, bo został napisany według najgorszych socrealistycznych wzorów. Więc jest tam oczywiście jakiś Murzyn, który pochodzi ze Stanów Zjednoczonych, gdzie jego rodzice czy dziadkowie byli niewolnikami, a on się wyzwolił dzięki socjalizmowi, itd., itd. To typowa politgramota zmieszana z problematyką techniczną. Zdecydowanie mi dzisiaj nie odpowiada. Tylko tyle.

Małgorzata Szpakowska: Doskonale rozumiem zainteresowanie pani Gajewskiej początkami twórczości Lema, ale chciałabym dodać dwie uwagi. Po pierwsze nie on jeden był poddany naciskowi czynników politycznych i cenzury, w związku z czym nie tylko on wykonywał dziwne zabiegi ucieczkowe. One były raczej powszechne niż jednostkowe, więc niezbyt apetyczne – z dzisiejszej perspektywy – sformułowania, przesadne przestrzeganie zasad socrealizmu i inne jego objawy zdarzały się i innym pisarzom. Po drugie zaś muszę wyznać – w czym bardzo się zresztą z panią różnię – że wyjątkowo nie lubię wczesnych tekstów Lema, które, poza wszystkim innym, są dosyć nieporadne. Jego pierwsza powieść, wydana stosunkowo niedawno, której tytuł w tej chwili mi uciekł…

Jerzy Jarzębski: …Człowiek z Marsa.

Małgorzata Szpakowska: Tak, Człowiek z Marsa! Okropny! Nie da się ukryć. Ale były też jeszcze jakieś opowiadania o czołgach, które Lem drukował w prasie[503]. On w ten sposób uczył się, jak się pisze.

Ale pomijając wszystkie te względy, myślę, że rzeczą ważną byłoby jeszcze uświadomienie sobie, dlaczego Lem miał takie kłopoty z historycznością. Bo ilekroć próbował pisać – o czym mówiłam przed chwilą – jak się kształtują wartości i pojęcia, a także jak kształtuje się odbiór dzieła literackiego, tylekroć dostrzegał procesualność, ale uważał, że nic tu nie jest możliwe do przewidzenia, bo proces ma charakter czysto losowy, a ściśle rzecz biorąc, stochastyczny, co znaczy, że ustala się w stosunku do ostatniego etapu, podobnie jak ewolucja. Natomiast kiedy Lem konstruował fantastyczne wizje historii, to były one z gruntu deterministyczne – i ja nie myślę tutaj o tym przewidywaniu przyszłości, o którym mówił profesor Jarzębski. W Dziennikach gwiazdowych niektóre podróże Ijona Tichego prowadzą do zarania dziejów, gdzie przychodzi mu projektować bądź przebieg ewolucji, bądź historię ludzkości. W tym opowieść, jak pod jego kierunkiem próbowano optymalizować dzieje. To są oczywiście groteski, jak wszystkie jego historie (znaczy nie wszystkie, bo bywają też bardzo smutne i poważne). Jest wśród nich też opowieść o tym, jak próbowano zoptymalizować dzieje, by biegły w sposób zorganizowany, bez wojen, a zatem bardzo przyzwoicie, ale ciągle ktoś w tym przeszkadzał[504], na przykład niejaki P. Latton albo Harry S. Totteles[505]. Ich nazwiska akurat zapamiętałam, choć było tam też wielu innych podobnych szkodników, którzy szalenie bruździli i spowodowali, że dzieje – wbrew dobrym zamiarom – wykoślawiły się, głównie dlatego, że ciągle ktoś w nie ingerował. Coś podobnego zresztą występowało w ewolucji gatunków, w tym gatunku ludzkiego, bo i tam jacyś niegodziwcy wprowadzili zamieszanie.

Jak z tego wynika, Lem chętnie przyglądał się dziejom. Tylko że traktował je jakoś dziwnie, pozaludzko. Żarty na temat owych macherów, którzy zniekształcali bieg dziejów, były po prostu żartami. Natomiast sama historia ludzi chyba mniej do niego przemawiała. Lem – mam wrażenie – miał ogromny kłopot z kreśleniem stosunków międzyosobowych. Proszę zauważyć, że w jego najlepszej powieści realistycznej, czyli w Szpitalu Przemienienia, bohaterowie właściwie nie są w stanie się ze sobą porozumieć lub skontaktować. To są monady. I generalnie bohaterowie Lema mają właśnie bardzo wiele cech monadycznych. Ani nie są w stanie się ze sobą skontaktować, ani nie są w stanie skontaktować się z niczym innym – bo przecież połowa książek Lema dotyczy kontaktu z innymi cywilizacjami. Jak wiemy, wszystkie te próby są nieudane, a wiele z nich jest po prostu niemożliwych, jak na przykład w Głosie Pana, gdzie komunikat niby został rozpoznany jako komunikat, ale istnieje całkowita niewspółmierność między stronami, które miałyby się ze sobą skomunikować. Ta sama niezdolność do kontaktu występuje w Fiasku, gdzie druga strona nie chce się skomunikować z załogą pojazdu kosmicznego, w związku z czym planeta zostaje zbombardowana, ponieważ wysłannicy Ziemi za taką postawę przewidzieli śmierć. U Lema na poziomie relacji prawie zawsze pojawia się jakaś blokada. To naturalnie z mojej strony tani psychologizm, ale u podłoża tej prawidłowości prawdopodobnie tkwią cechy osobiste pisarza. Niewątpliwie brak możliwości ustanowienia relacji z innymi ludźmi jest według mnie jednym z powodów, dla których tak bardzo, powiedziałabym, ustawiał się do historii bokiem.

Jerzy Jarzębski: Tak, oczywiście, u Lema faktycznie pojawia się historia nieludzka, ale tak jak w Kobyszczęciu z Cyberiady, które jest kpiną na temat tego, w jaki sposób stworzyć szczęśliwe społeczeństwo. Trurl, jako jego konstruktor, wielokrotnie powtarza czynność nasypywania na szkiełko mikroskopu elementów, z których ma się rozwinąć ta eksperymentalna cywilizacja, a następnie daje jej rosnąć. To jest oczywiście dość fantastyczne opowiadanie, bo mamy w nim do czynienia z mocno zminiaturyzowaną wersją cywilizacji. Ale jednak nasz bohater w jakiś sposób potrafi zaprojektować te małe istoty, których życiu się przygląda, by sprawdzić, czy będą szczęśliwe. I okazuje się, że niezależnie od tego, jak je zaprojektuje, za każdym razem tworzą społeczeństwo, które nie jest ani bardziej, ani mniej szczęśliwe od średniej losowej. Czyli problem tkwi gdzieś indziej, bo bez względu na to, czy wszystkie te istotki są skłonne do czynienia dobra, czy – jak w pewnym momencie niechcący mu wyszło – są skłonne do zła, ich społeczeństwo jako całość jest właściwie stale w dość podobnym stanie. Oczywiście mamy tu do czynienia z produkcją procesów historycznych, ale przecież nie historia jest tu ważna, tylko aksjologia. A ponieważ tego szczęścia ciągle nie udaje się uzyskać, Trurl wybiera się do swojego starego mistrza, który – wyrwany przez niego ze snu wiecznego (choć nie jest on tak całkiem wieczny, skoro można się z niego obudzić)[506] – zmywa mu głowę, wykazując, że od samego początku rozumuje fałszywie.

Motyw tworzenia społeczeństwa szczęśliwego to jest coś, co u Lema powoduje z reguły wybuchy śmiechu, więc czytający raczej traktują to jako teksty satyryczne – co jest poniekąd prawdą – ale u podstaw leży bardzo poważna kwestia. Ja przypuszczam, że Lem uważał – nawet taką myśl da się znaleźć w jego tekstach eseistycznych, na przykład w Etyce technologii i technologii etyki – pracę nad uszczęśliwianiem ludzkości za psi obowiązek uczonego. W jego przekonaniu naukowiec powinien przynajmniej coś zrobić, żeby świat był szczęśliwy. Oczywiście za każdym razem to się u Lema kończy jakimś kolapsem lub groteskową klęską. Wydaje się więc, że z jednej strony był on zatroskany z powodu przeszłości i tego, że nie jest ona dostatecznie znana, a z drugiej próbował znaleźć na to jakieś remedium. Jeżeli zaglądamy do powieści, takich jak Powrót z gwiazd czy Wizja lokalna, albo do opowiadań, takich jak wspomniane przed chwilą Kobyszczę, dostrzeżemy wszędzie to samo: ich autor chce stworzyć model społeczeństwa, które byłoby, jeżeli nie szczęśliwe, to przynajmniej takie, które zbytnio nie cierpi. No i robi to na rozmaite sposoby: albo eliminując agresję z człowieka, jak w Powrocie z gwiazd, albo tworząc sztuczne bezpieczne środowisko, jak w Wizji lokalnej. Jest to środowisko, o którym trudno właściwie powiedzieć, czy jest ono sztuczne, czy naturalne, bo na poziomie atomowym zostało nabystrzone[507], czyli wstrzyknięto do niego inteligentne cząsteczki, które chronią człowieka przed skutkami jego…

Małgorzata Szpakowska: …agresywności.

Jerzy Jarzębski: Tak, bo agresji się nie wyeliminuje. Ale w psychice mieszkańców części planety[508] została ona zaszpuntowana. Oczywiście oni bardzo przypominają ludzi i ich problemy.

Małgorzata Szpakowska: Pozwól, że ci przerwę i dopowiem. W Wizji lokalnej jest scena, w której Iljon Tichy obserwuje dzieci bawiące się w piaskownicy. W pewnym momencie jedno z nich zostaje sprowokowane, więc chce uderzyć inne dziecko, ale substancje pilnujące porządku hamują to uderzenie i do agresji nie dochodzi. A kiedy potem już wszyscy sobie poszli, dziecko zostało w piaskownicy i zawzięcie rysowało – bodajże szubienicę.

Jerzy Jarzębski: Tam jest rzeczywiście bobas, słabszy od innych dzieci, więc chcą mu dołożyć, bo ich z jakiegoś powodu denerwuje, ale w żaden sposób nie mogą tego zrobić. Więc on siedzi – rumiany i zadowolony z siebie – a wściekłe dzieci, płacząc, zabierają zabawki i odchodzą z tej piaskownicy, bo nie znalazły możliwości wyładowania swojej agresji. To jest zresztą dopowiedź do tego, co zostało powiedziane chyba wczoraj, że agresja i starcia pomiędzy osobnikami są warunkiem powstania cywilizacji. (do Pawła Golika) Czy to pan profesor mówił na ten temat?

Paweł Golik: Chyba tak. Wszyscy biolodzy tak sądzimy. Konflikt w ewolucji jest nieunikniony.

Jerzy Jarzębski: W tym przypadku konflikt został zahamowany lub jego skutki zostały zahamowane. Swoją drogą, ciekawe, czym by się to skończyło. Pewnie niczym dobrym…

Teraz jednak chciałbym państwu dać możliwość włączenia się do naszej rozmowy. Tylko jest skomplikowana kwestia udźwiękowienia sali…

Stanisław Bereś: Jak państwo widzieliście w czasie przerwy, w holu odbywa się szkolenie ratowników medycznych, więc pozwolę sobie wystąpić tutaj w podobnej funkcji, krążąc po sali z tym mikrofonem i długim kablem, by nagrywać państwa wypowiedzi, bo to, co się tutaj dzieje z dźwiękiem, to jest rozpacz. Nawet Lem powiadał, że jak coś się może zepsuć, to się zepsuje. Więc ja spróbuję docierać do osób, które poproszą o głos, zwracając uwagę, że państwa słyszalność jest funkcją odległości mikrofonu od ust i kierunku mówienia. Sam odsłuch pozwoli państwu zorientować się, jak operować sprzętem, by wszyscy słyszeli, a magnetofony mogły rejestrować dźwięk z głośników.

Michał Różyczka: Chciałbym zabrać głos w trzech króciutkich sprawach. Pani profesor Szpakowska zaczęła od mnogości filozofii i słabej przystawalności filozofii do nauki. Akurat mam pod ręką wspaniały cytat z tego, co na ten temat w Cyberiadzie mówi Chloryan Teorycy Klapostoł[509]: „napisałem z natchnienia nagłego Krawca Bytu, gdzie wywiodłem logicznie, iż spory filozofów bezsensowną są rzeczą, każdy bowiem winien mieć filozofię własną, tak do siebie, jak kurta, przykrojoną”[510]. Przypuszczam, że ten tytuł – Krawiec Bytu – to odniesienie do sztuki Mrożka[511].

Druga sprawa dotyczy pytania, dlaczego Lem przywdział szatę fantasty naukowego. Wydaje mi się, że sporą rolę odegrał przypadek, o czym on zresztą sam mówił jasno: był akurat w potrzebie finansowej, a niespodzianie otrzymał wspaniałą propozycję napisania książki z gwarancją wydania. Z tym wiąże się moja trzecia nie tyle uwaga, ile hipoteza. Ja sobie wyobrażam, a właściwie czuję – choć może to niedobrze – że on miał świetną zabawę, pisząc przynajmniej niektóre swoje utwory fantastycznonaukowe. W moim przekonaniu przy tym gatunku utrzymywała go w znacznym stopniu radość tworzenia.

Agnieszka Gajewska: To ja przy okazji poruszę wątek polityczny, ale teraz od innej strony. Książką Lema, która mnie absolutnie zaskoczyła, był Pamiętnik znaleziony w wannie. To wnikliwe studium ustroju totalitarnego, a przy tym jest to też powieść filozoficzna poruszająca wiele problemów epistemologicznych i ontologicznych. Według mnie to jedna z najważniejszych książek w literaturze polskiej.

Jerzy Jarzębski: Wypada się tylko zgodzić. Rzeczywiście Pamiętnik znaleziony w wannie to bardzo ważna książka. Warto więc powiedzieć parę słów na temat, w jaki sposób ją czytano. My, to znaczy jej interpretatorzy, oczywiście zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że to zarówno satyra polityczna, jak i poważna analiza polityczna. Ale wyraźnie mieliśmy skłonność do przeskakiwania tej problematyki, bo szliśmy dalej – w kierunku opisu rzeczywistości ukazanej w tej powieści jako metafora świata i zaszpuntowanego umysłu. Porównywaliśmy ją więc z rozmaitymi tekstami, które wydawały nam się podobne, czyli oczywiście z Procesem Kafki, ze Spiżową bramą Brezy i innymi dziełami. W ten sposób rzeczywiście poświęciliśmy za mało uwagi temu, co w Pamiętniku było na wierzchu i na wyciągnięcie ręki. Mówię „my”, bo byłem jednym z pierwszych interpretatorów tej powieści, którzy uznali ją za propozycję poważną. Dotyczy to też Marcina Wołka[512], który był autorem wnikliwych artykułów na ten temat. Generalnie można powiedzieć, że popełniliśmy taki sam błąd jak Schliemann[513] w Troi, który od razu zaczął kopać głęboko, bo chciał dotrzeć do najgłębszej warstwy, a płytsze pomijał, bo sądził, że mit trojański jest historycznie najstarszy, więc dążył „na skróty” do najstarszej jego zdaniem warstwy. Tymczasem ona wcale nie była najstarsza. Dlatego sam sobie zniszczył materiał archeologiczny.

Jerzy Vetulani: Należę do grona ludzi, którym bardzo podobały się pierwsze utwory Lema, bo było w nich coś ożywczego. Zaznaczam jednak, że jestem pewnie najstarszy spośród osób na tej sali. Nie ma dla mnie też nic dziwnego w tym, że w PRL-u właściwie wszyscy wybitni ludzie – lub prawie wszyscy – wyrąbywali sobie pierwszy stopień w karierze, wchodząc w różne układy z władzą, i nikt nie może im na serio robić z tego zarzutów. Nawet nasza noblistka zaczynała od entuzjastycznych młodzieńczych wierszy o charakterze politycznym. Ale z drugiej strony… (milknie)

Pierwszy utwór fantastyczny, jaki przeczytałem, a na pewno kupiłem, to była powieść Żuławskiego Na srebrnym globie[514]. Muszę stwierdzić, że o ile można go podziwiać na poziomie fabuły, to wszystkie jego aspekty techniczne były absolutnie nie do przyjęcia, nawet w momencie wydania. Na przykład w Starej Ziemi[515] napotykamy pomysł, żeby stworzyć jeden centralny urząd, połączony liniami telegraficznymi z całym światem, dzięki czemu bomby mogłyby wybuchać w poszczególnych miejscach. Czyli projekt pełnej kontroli totalitarnej.

U Lema od początku bardzo mi się podobało absolutnie poważne traktowanie techniki, choć dwie rzeczy wydały mi się zaskakujące: on dużo mówił o ewolucji człowieka, natomiast mało o społeczeństwie robotów. Proszę zwrócić uwagę, że one nie tworzą u niego skomplikowanego układu socjalnego. Zaciekawiło mnie też, że Lem nie czerpał właściwie z badań tego typu, jakie prowadził na przykład Delgado[516]. To uczony psychiatra, który wszczepiał bojowym bykom elektrody w różne części mózgu, po czym – siedząc na widowni – sterował nimi za pomocą radia. W ten sposób potrafił spowodować, że byk rzucał się na torreadora lub się przed nim cofał itd. Na podstawie tych doświadczeń napisał później sławną książkę Psychocywilizacja, która zawiera wizję społeczeństwa totalnego. On traktował ją zresztą zupełnie serio i proponował, żeby wszyscy mieli wszczepione w mózgu elektrody, a dobry i łaskawy rząd zarządzałby tym systemem, co jego zdaniem spowodowałoby, że na świecie nie byłoby agresji, a wszystko funkcjonowałoby dokładnie tak jak w mrowisku albo termitierze. To oczywiście skłania mnie do wniosku, że naukowcom nie należy dawać kluczy do polityki.

Agnieszka Gajewska: W twórczości Lema ważny aspekt stanowi myśl Karola Darwina[517], a szczególnie jej połączenie z cybernetyką w kontekście losowości i przypadkowości, które szczegółowo wyjaśnił Norbert Wiener[518]. Wywarło to znaczny wpływ na twórczość przyszłego pisarza, również dlatego, że jako student medycyny pasjonował się naukami o życiu. Lem studiował przez dwa lata medycynę we Lwowie, a podczas drugiej sowieckiej okupacji był asystentem profesora Anatola Worobjowa[519], ucznia Iwana Pawłowa[520].

Głos z sali: Tak, to była radziecka szkoła psychiatrii, prawda?

Agnieszka Gajewska: Tak, tak.

Małgorzata Szpakowska: Co oznacza, że żadnego burżuazyjnego Freuda tam nie mogło być.

Agnieszka Gajewska: Nie było. Nie możemy jednak zapomnieć, że to Lem namówił Marię Orwid[521], żeby została psychiatrą; fascynowały go książki o melancholii i schizofrenii Antoniego Kępińskiego, co oznacza, że interesował się badaniami nad byłymi więźniami obozów koncentracyjnych. Sam najwyraźniej nie poddał się leczeniu, czego konsekwencją były nawracające stany depresyjne. Skądinąd trudno bez psychoanalizy zrozumieć Solaris. Na pewno interesowały go także takie zagadnienia jak chociażby reakcja psychiczna na długie odosobnienie.

Głos z sali: To było to samo…

Agnieszka Gajewska: Dla mnie ważnym wydarzeniem była wystawa „Kosmos wzywa!”[522], która pokazała twórczość Lema w kontekście sztuki lat sześćdziesiątych. Natomiast odnosząc się do słów profesor Szpakowskiej, chcę powiedzieć, że Pamiętnik znaleziony w wannie przeczytałam jako opowieść o ukrywaniu się po aryjskiej stronie, idąc po prostu za tropami Lema, pozostawionymi w korespondencji z Michaelem Kandlem[523]. Zdaję sobie sprawę z istniejącej w tej powieści warstwy politycznej[524], ale uznałam, że najważniejsze są odniesienia do okupacji. Odnalazłam w Pamiętniku przejmujące fragmenty dotyczące pragnienia śmierci, stresu towarzyszącego ukrywaniu się i nieufności w stosunku do każdej napotkanej osoby.

Maciej Parowski: Chcę się odnieść do pytania, dlaczego Lem uprawiał fantastykę naukową. Ale zacznę od tego, że jechałem tutaj z książką Adama Zagajewskiego i Juliana Kornhausera Świat nie przedstawiony. Jeden z zawartych w niej esejów poświęcony jest właśnie Lemowi. Nosi tytuł Alegoria sparaliżowana. Jego teza jest taka, że poprzez alegorię wchodzimy w groteskę, a wtedy rzecz staje się niezrozumiała. Wniosek z tego jest taki, że Lem ma wielką publiczność, ale za to mało czytelników. W krańcowym przypadku jedynym wnikliwym czytelnikiem Lema jest on sam. Ja długo byłem przekonany, że skoro istnieje wielka społeczność fantastów, która jego prozę czyta i komentuje, to jest to oczywista nieprawda. A dlaczego? Bo wiedziałem, że wielu ludzi, w tym sporo znajomych spoza literackiego kręgu, nie umie Lema czytać, ale my – fantaści – umiemy. Okazało się jednak, że to nieprawda, bo istnieją bariery pokoleniowe. Oto książka pani Agnieszki Zagłada i gwiazdy uświadomiła mi, że nie doczytałem się w powieściach Lema Holokaustu. Z kolei moi młodsi o dwadzieścia lat koledzy nie dostrzegają w nich socrealizmu. Lem sam zresztą wprowadzał nas w błąd, bo na przykład był łaskaw porównać tych idiotów w blachach[525] do postaci z Człowieka, który był czwartkiem Chestertona[526]. U niego ludzie przebrani w blachy bredzą, bo wiedzą, że są podsłuchiwani, a u Chestertona przebrani za anarchistów policjanci realizują swoją misję. Sam Lem się mylił, sam siebie zdiagnozował.

A dlaczego wybrał fantastykę? Proszę państwa, Lem był człowiekiem, który spadł z ukropu we wrzątek. W czasie okupacji sowieckiej i niemieckiej był podwójnie w ukropie – jako Polak i jako Żyd; po wojnie znalazł się z kolei we wrzątku – jako Polak i jako pisarz. I jak tu pisać, gdy człowiek jest poddany tak niesamowitej, ciągle zmieniającej się tresurze? I teraz wracam do pytania: dlaczego on wybrał fantastykę? Profesor Andrzej Stoff w książce Lem i inni[527], analizując Szpital Przemienienia, doszedł do wniosku, że sposób, w jaki Lem traktuje człowieka i naukę, jak sobie to kawałkuje i sprowadza do prostych funkcji, wskazuje na to, że fantastyka była dla niego czymś naturalnym, że nie wybrał jej przez przypadek, bo został do niej stworzony. Jako redaktor „Fantastyki” i „Nowej Fantastyki” od trzydziestu lat współpracuję i spotykam się z ludźmi, którzy wypowiadają się za pomocą fantastyki, więc potrafię rozpoznać, dla kogo jest ona żywiołem takim jak woda dla ryby. Lem na pewno był taką rybą.

Natomiast pan Płaza wypowiedział opinię niebezpieczną: że kryminał jest formą wymyśloną, sztuczną. Ależ przecież nie ma bardziej naturalnej formy niż kryminał. Ktoś kogoś zabił, ktoś coś ukradł, a teraz ktoś próbuje go złapać.

Maciej Płaza: To jest bardzo deterministyczna forma…

Maciej Parowski: Nie, nie, przecież Król Edyp jest kryminałem, Zbrodnia i kara też jest kryminałem. Wiele utworów to kryminały, bo ten gatunek pielęgnuje to, od czego ucieka literatura: opowieść, intrygę, story. A Lem właśnie do tego miał rękę, nie on zresztą jeden. W pewnym znanym plebiscycie w Wielkiej Brytanii za najlepsze powieści w XX wieku uznano książki Orwella i Tolkiena[528]. Pierwsza stawiała czoła złu politycznemu, druga – złu międzynarodowemu, a przede wszystkim wojnom, niszczącym przemianom cywilizacji, koncentrując się na walce dobra ze złem. Lem żył w kraju rządzonym przez mordercze i absurdalne mechanizmy polityczne, więc jedynym językiem, jakim mógł o tym opowiedzieć, była fantastyka. A ponieważ były to też czasy otwierającej się ery kosmicznej, intensywnych badań naukowych oraz ludzkich tęsknot, więc tym bardziej oparcie mógł znaleźć tylko w niej. I on de facto stworzył jej polski model.

Wariant losu, w którym Lem poszedłby gdzie indziej, powinien nas napawać smutkiem lub przerażeniem. Na szczęście właśnie w tym gatunku się odnalazł, znajdując w nim swój język i swoją przyszłość. Ale żeby było zabawniej, po 1982 roku czytelnicy go opuścili, bo jego gry wyobraźniowe okazały się niewspółmierne wobec czołgów i gazów łzawiących na ulicach. Ale potem minęła dekada czy dwie, w trakcie których dokonywały się przemiany wynikające z upadku komunizmu i wejścia w nową epokę technologiczną, więc wynurzyli się autorzy młodsi, którzy odkryli nowe rzeczy wynikające z analizy praw społeczeństwa masowego. Ale to był pewien łańcuch zdarzeń, w którym wcześniej wspaniały przypadek zrządził, że Lem robił to, co powinien był robić. Powinniśmy być przerażeni myślą, że robiłby co innego.

Jerzy Jarzębski: Muszę tylko jednym zdaniem powiedzieć, że Szpital Przemienienia to bardzo dobra książka.

Agnieszka Gajewska: Wysoki Zamek też.

Głos z sali: Mam dwa komentarze: pierwszy – miłośnika fantastyki, drugi – człowieka zajmującego się nauką. Zaznaczam, że często to są zbieżne zbiory ludzkie. Więc po pierwsze, mam niejasne i niepokojące wrażenie, że staramy się tutaj wytłumaczyć Lema z tego, że zajął się fantastyką, a zatem w domyśle gatunkiem niższym niż tak zwana literatura wysoka. A przecież w czasach, kiedy on zaczynał drogę pisarską, de facto fantastyka jeszcze nie istniała. Polska przedwojenna, a potem Polska za żelazną kurtyną nie miały komercyjnej, magazynowej, pulpowej fantastyki anglosaskiej, w związku z tym przypuszczam – chociaż to jest raczej pytanie do historyków literatury – że nie istniało wtedy jeszcze przekonanie, że zabiera się za jakiś niższy gatunek. To przyszło później, kiedy Lem zapoznał się z komercyjną fantastyką amerykańską. Pamiętamy zresztą wszyscy, co o niej sądził oraz pisał. Pewnie niezbyt fortunnie, z jego zresztą walnym udziałem, przylgnęło do niej określenie gatunkowego „getta”. Skądinąd mam obecnie wrażenie, że jego ściany na szczęście zaczynają troszeczkę kruszeć dzięki kolejnym pokoleniom pisarzy. Dla Lema w tamtych czasach, gdy rozpoczął prawdziwe pisarstwo, pójście w fantastykę nie było ani troszeczkę wyborem drogi gorszej czy też mniej ambitnej, tak jak to próbowano odczytywać z perspektywy końca XX wieku.

A teraz druga sprawa, dotycząca archaizmu rozwiązań technicznych prezentowanych w powieściach Lema oraz niezbyt aktualnych przewidywań w jego eseistyce okołonaukowej, takiej jak Summa technologiae. To w zasadzie powinno być zakończenie tego, o czym mówiliśmy wczoraj. Dla mnie jako naukowca to jest kompletnie nieistotne, bo w nauce nie jest ważne, czy mamy dobre rozwiązanie. A właściwie jest ważne, ale nie najważniejsze. Najistotniejsze jest to, czy zadajemy dobre pytania i czy szukamy tam, gdzie szukać należy. A to, czy znajdujemy akurat to, co powinniśmy znaleźć, wydaje się mniej istotne. W wypadku Lema jest to niesłychanie widoczne, bo jego geniusz polegał między innymi na tym, że on dobrze wiedział, o co pytać, nawet jeśli przy ówczesnym stanie nauki nie mógł znać dobrych odpowiedzi. Na przykład pytanie o to, co nastąpi, kiedy dostaniemy do ręki komputery o intelekcie potężniejszym od naszego, jest bardzo ważnym i wciąż aktualnym pytaniem. A to, czy one będą pracowały na lampach próżniowych, tranzystorach, czy na bramkach kwantowych, jest w tym momencie drugorzędne.

Jerzy Jarzębski: Ponieważ ten temat ja sam, nieszczęsny, wywołałem, więc muszę przyznać, że się z panem całkowicie zgadzam: dla literatury to nie ma większego znaczenia. Ale jednocześnie pragnę dodać, że wstęp do Astronautów nie zawiera jakichś szczególnie istotnych pytań, bo nie jest to książka w nie specjalnie bogata.

Głos z sali: Ale komputery z lampami pojawiają się u niego jeszcze o wiele później…

Jerzy Jarzębski: Tak, tak, oczywiście. Na przykład w Przyjacielu[529], który jest bardzo dobrym tekstem, mówiącym właśnie o samotności i o tym, co się dzieje, kiedy…

Głos z sali: Według mnie to jeden z najpiękniejszych tekstów Lema.

Jerzy Jarzębski: Podobnie jak Ciemność i pleśń[530]. Te opowiadania zawierają jedne z najbardziej niezwykłych pomysłów Lema. A co więcej, oba cechuje niesłychanie mocna aura emocjonalna. Niezależnie od tego, co jest ich treścią techniczną, ta aura została wytworzona przez człowieka, który naprawdę przeżył emocje, o których traktują jego fantastyczne fabuły. To jest dobra literatura.

Stanisław Bereś: Jeśli można, chciałbym wrócić myślą do przewrotu w czytaniu Lema, który spowodowała książka pani profesor Gajewskiej. Z podziwem przeczytałem Zagładę i gwiazdy, bo wszyscy, którzy przed panią zajmowali się twórczością Lema, czuli się w jakiś sposób sparaliżowani kwestią Holokaustu, więc nie mieli odwagi rozbierać jego twórczości pod tym kątem, choć na przykład Szpital Przemienienia (ze scenami ukrywania chorych we wszystkich zakamarkach i szafach, a potem egzekucją) na to łatwo pozwalał. Naturalnie ktoś inny mógł łatwo ten trop zdyskredytować i powiedzieć, że przecież chorych umysłowo SS też eksterminowało, więc to nie jest żadna metonimia, ale wprost.

O tym, że o Zagładzie z Lemem w ogóle rozmawiać się nie dało, mogę poświadczyć najświętszym słowem, bo próbowałem na różne sposoby[531]. Bez najmniejszego skutku – ściana. W tym kontekście podjęcie próby wytropienia w jego powieściach fantastycznych parabolicznych nawiązań do zagłady lwowskiego getta było czymś naprawdę śmiałym. To nie jest takie oczywiste, by na przykład traumatyczne przeżycia kosmiczne Hala Bregga w Powrocie z gwiazd uznać za aluzję do przejść holokaustowych. Albo by w przejmującej scenie niszczenia przestarzałych lub wadliwych robotów, które błagają o uratowanie przed spaleniem w piecach martenowskich, ujrzeć obóz koncentracyjny. Oczywiście wszyscy domyślaliśmy się, że pamięć czasów ukrywania się i likwidacji getta musi Lema strasznie dręczyć. Widzieliśmy też, że jego proza zawiera obrazy i sceny, które tylko tym można wytłumaczyć. Ale jakoś nikt przed panią się nie zdecydował, by wejść w tę problematykę frontalnie. Zastanawiam się więc, jak pani diagnozowała ówczesną sytuację badawczą? Ani literaturoznawcy, ani krytycy nie chcą tego w ogóle dotknąć, a tu przychodzi, excusez-moi le mot, młoda babeczka i dokonuje przewrotu w czytaniu Lema. Jak widać, skończyło się to dobrze, ale chyba musiała pani sobie stawiać pytanie: czy to jest bezpieczne przedsięwzięcie, skoro nikt z literaturoznawców nie chciał się dotąd w to bawić? Jak pani sobie odpowiadała na to pytanie?

Agnieszka Gajewska: Dziękuję panu za docenienie mojej pracy. Przyznam szczerze, że nie planowałam napisania monografii o Zagładzie w twórczości Lema. Gdy postanowiłam wrócić do jego prozy już po doktoracie, zdawałam sobie sprawę, że istnieje obszerna bibliografia na temat jego twórczości. Założyłam, że napiszę o cielesności u Lema, ponieważ podobała mi się wizja męskiego ciała w jego prozie, a także intrygujące postacie Obcych. Interesowała mnie wówczas i interesuje do dzisiaj kwestia martwej ewolucji, której przykład spotykamy w Niezwyciężonym, i nawiązania Lema do myśli Darwina. Ujęły mnie cierpiące, chore i głupie roboty, które stworzył. Dostrzegałam w jego twórczości wątki postkolonialne, kwestie rasowe i reifikowanie obcych.

Na początku zakładałam więc, że napiszę inną książkę. A potem pojechałam do Lwowa, by poszukać dokumentów dotyczących biografii Lema. Zaplanowałam kwerendy, uzbrojona w Wysoki Zamek i wywiady rzeki. Kiedy przez tydzień nie znalazłam dokumentów potwierdzających wersję pisarza, zaczęłam się zastanawiać, co robić. Mój niepokój wzrósł, gdy zamówione przeze mnie teczki nagle trafiły do konserwacji. Cała ta przygoda, trwająca trzy tygodnie, zaintrygowała mnie. A wtedy pomagająca mi w poszukiwaniach koleżanka, która przejrzała kilka roczników akt parafialnych związanych z chrztami, odnalazła dokumenty gminy żydowskiej i w niej dane ojca Lema, Samuela. Potem jeszcze dotarłyśmy do akt, w których były podpisy jego przodków: Mojżesza i Izraela. Nie chodziło więc o brak dokumentów, ale o to, że trzeba było ich szukać w innych miejscach. Gdy już się tego dowiedziałam, nie mogłam się wycofać, zwłaszcza że sama niewiele z tego jeszcze wówczas rozumiałam. Gdybym z góry wiedziała, że w końcu powstanie z tego publikacja o Zagładzie Żydów lwowskich, to nigdy bym jej nie napisała, bo nie wystarczyłoby mi na to odwagi.

Po powrocie ze Lwowa wysłałam list do rodziny Lemów, dzieląc się swoimi ustaleniami. Spotkałam się z życzliwością, a pani Barbara Lem udostępniła mi spisane przez siebie świadectwo Lema dotyczące pogromu w Brygidkach. Wróciłam więc do pierwszych powieści Lema i podążyłam szlakiem utartym już przez profesora Michała Głowińskiego, który zwracał uwagę, że utwory powojenne można przeczytać jak dokument osobisty. I dzięki temu zobaczyć w nich coś, co do tej pory było niewidoczne. Lem zawarł wiele informacji na temat wątków autobiograficznych w swojej prozie w korespondencji z Kandlem, trzeba było więc pozbierać te wskazówki i po raz kolejny przeczytać powieści.

Nieoczekiwanie moja książka zaczęła zmierzać w zupełnie inną stronę, niż to zaprojektowałam. To nie był żaden z góry przemyślany plan. Zapewne ci z państwa, którzy czytali Zagładę i gwiazdy, zauważyli, że musiałam skrupulatnie zrekonstruować kontekst historyczny, by moje argumenty interpretacyjne były przekonujące. Potrzebowałam na przykład aż dwóch rozdziałów, żeby umotywować zasadność porównania opisu selekcji robotów do selekcji odbywających się na rampach w obozach koncentracyjnych. Napisałam znacznie więcej niż to, co znalazło się w książce. Nie towarzyszyła mi chęć udowodnienia komukolwiek czegokolwiek. Zadziałał tu przypadek: otrzymałam finansowanie, mogłam spędzić dużo czasu we Lwowie, poznałam badaczkę, która pomogła mi przebrnąć przez prace archiwalne, i tak się to potoczyło. Kosztowało mnie to więcej wysiłku, zwłaszcza emocjonalnego, niż mogłam sobie wyobrazić, także dlatego, że nie byłam przygotowana do rekonstruowania tak trudnych wydarzeń.

Małgorzata Szpakowska: Dlaczego nikt z lemologów nie zajmował się wątkami holokaustowymi u Lema? Z dość prostego powodu: my pisaliśmy swoje teksty wtedy, kiedy Lem żył, a on – co pan Bereś przypomniał – wyraźnie nie życzył sobie mówić na ten temat. Gdyby ktoś spróbował to zrobić, z miejsca by znalazł się w sytuacji propagandystów z 1968 roku, wynajdujących ludziom żydowskie korzenie. To doświadczenie, które się przydarzyło w historii kultury polskiej, było na tyle śmierdzące, że nikt nie miał ochoty wchodzić w te buty.

Dziś, gdy dochodzi do pewnego nadwartościowania postpamięci, tropienie pogłosów Holokaustu nie rodzi takich kontrowersji. Ja oczywiście nie myślę o Lemie jako o kimś, kto żywi się postpamięcią, ale o pani Gajewskiej, która odkrywa i opisuje pewien typ doświadczenia. Zresztą nie chodzi przecież tylko o panią, ale również o Niziołka[532] czy jeszcze kilku innych autorów podobnych publikacji.

Wydaje mi się, że dla pokolenia Lema i pokolenia trochę od niego młodszego pamięć ta była na tyle oczywista, że nie podlegała tropieniu. A u Lema, oczywiście, wątków holokaustowych jest mnóstwo. Ale żeby nie szukać drzew w lesie, chciałam przede wszystkim zwrócić uwagę na Prowokację, która jest dokładnie o tym – i tyle.

Stanisław Bereś: Choć nie mamy już wiele czasu, mam jeszcze pytanie do pani profesor Szpakowskiej – jako autorki Światopoglądu Stanisława Ignacego Witkiewicza oraz Dyskusji ze Stanisławem Lemem. Obecność tych dwóch pisarzy w pani książkach jest na pewno nieprzypadkowa. Wiemy, że Lem miał podziw dla Witkacego, bo niejednokrotnie z dużą empatią i szacunkiem o nim pisał, choć jednocześnie drażniło go jego błaznowanie. Choć sam też nie stronił od surrealistycznych żartów i ekstrawagancji. Ale przede wszystkim łączył ich niewiarygodny w swojej skali pesymizm i wyobrażenie jakiegoś upiornego tańca ludzkości na gruzach świata. Lem mówił wprost: ja tej cywilizacji mogę wystawić tylko testament, a Europa i świat powinny jak najprędzej wezwać grabarza i zamówić sobie porządną trumnę, bo nie mają zbyt wielu dziesiątków lat do przeżycia. Witkacy też uważał, że świat się już skończył, choć ludzkość będzie jeszcze jakiś czas istniała dalej, ale w jakiejś tępej, otumanionej i wypranej z metafizyki postaci, prawda? Ponieważ każdy będzie miał swoją kobietę, łóżko i szczotkę do zębów, więc jakoś będzie sobie elementarnie egzystował.

Jerzy Jarzębski: I dom z ogródkiem, tak.

Stanisław Bereś: Lem nie dawał ludzkości nawet takiej nadziei, bo uważał, że ona się zachowuje jak małpa z brzytwą, więc prędzej czy później zrobi sobie krzywdę, a wcześniej zrobi ją innym. Chciałem więc zapytać o to, co pani dziś myśli, porównując ze sobą te dwa katastroficzne umysły. Czy były współbieżne?

Małgorzata Szpakowska: Mam głębokie przekonanie, że obaj cierpieli z powodu tego samego problemu filozoficznego. Usiłowali połączyć przekonanie o autonomicznej wartości kultury z przekonaniem o materialności świata, innymi słowy, dręczyło ich to, że wartości nie są wprost wywodliwe z biologii, tylko kształtują się w jakiś inny, skomplikowany sposób (u Lema inaczej, u Witkiewicza inaczej). Dla obu był to problem właściwie nieprzekraczalny. Lem konstruował więc pewnego rodzaju socjobiologiczne koncepcje kultury, ale mu się w pewnym momencie załamywały, ponieważ kultura zawsze okazywała się nadmiarowa. Witkacy z kolei usiłował budować dualną ontologię, która się w ogóle nie trzymała kupy. Obaj mieli zatem ten sam problem, z gruntu modernistyczny, w tym wąskim sensie, jaki Wyka nadawał poglądom z przełomu XIX i XX wieku. Więc oni są do siebie podobni, i to nie tylko w warstwie językowej – szaleństwa językowe Lema i Witkiewicza rzeczywiście mają pewne cechy zbieżne – ale również w głębokiej warstwie filozoficznej. To tyle.

Olga Konstantinowa: Moje pytanie kieruję w stronę doktora Macieja Płazy, bo nurtuje mnie temat poznania i komunikacji w twórczości Lema. Ponieważ nie miałam możliwości przeczytać pana książki, pragnę niejako na skróty dowiedzieć się, w jaki sposób Lem ujmuje poznanie. Jakie ono jest? Mam o tym pewne pojęcie, dlatego czytając Głos Pana, miałam głębokie wrażenie, że tam zostało ukazane koło hermeneutyczne, o którym Gadamer[533] mówi, że trzeba do niego wejść i mieć pewne intuicyjne przeczucie sensu. Jeżeli sens tego pozaziemskiego przekazu, który badają uczeni w tej powieści, jest pozaludzki, to nie możemy go ani zrozumieć, ani do niego się włamać. Właśnie dlatego zachwyciło mnie zakończenie książki: badacze nie są w stanie rozpoznać, o co chodzi w tym posłaniu, ale główny bohater jakby odczuwa, czego ono dotyczy. Stąd chciałam zapytać pana, czy poznanie i komunikacja u Lema są do końca racjonalistyczne. Czy taki koncept nie świadczy o tym, że są u niego pewne wątki intuicji?

Maciej Płaza: Moim zdaniem aspekt intuicyjności poznania rzeczywiście jest dla Lema ważny. Jest zresztą mocno związany z tym, jak rozumiał on powieść, czy mówiąc szerzej: literaturę. W jego eseistyce bowiem ten problem nie występuje, nie zostaje nawet dotknięty. Natomiast w prozie na pewno jest obecny. Na przykład Solaris też kończy się w bardzo charakterystyczny sposób – dotknięciem czy próbą dotknięcia przez Kelvina oceanu. Oczywiście, to nie jest prawdziwe poznanie czy komunikacja, ale jakieś intuicyjne poczucie tożsamości z Obcym. Ale na jakimś bardzo głębokim i podstawowym poziomie. Że „on” i ja istniejemy. Poza tym nic nie wiadomo, ale w danym momencie Kelvinowi nic więcej chyba nie jest potrzebne.

Widać tu mocno egzystencjalny aspekt poznawczych przygód bohaterów Lema. Jest to bowiem dla nich przygoda egzystencjalna – mierzenie się z obcością, prawda? Stawanie twarzą w twarz z czymś, co jest niepoznawalne. Taka przygoda poznawcza przemieniana ich na zawsze; gdy z niej wychodzą, nie są już tacy sami. Czasem oczywiście przypłacają to życiem, jak Pirx w Fiasku. Ale zawsze kontakt z obcością jest przejściem na wyższy albo inny poziom rozumienia świata – nieraz naturalnie intuicyjny. Takie kwestie można jednak pokazać tylko w powieści, na przykładzie jednostkowej przygody poznawczej bohatera, posiadającego określoną biografię, emocje i w niepowtarzalny sposób odczuwającego swoje istnienie. Dlatego między innymi Lemowi była potrzebna literackość.

Jerzy Jarzębski: Chciałbym wtrącić parę słów, bo akurat na ten temat wiem coś od samego Lema, któremu oczywiście zadałem pytanie, jak rozumieć zakończenie Głosu Pana. W pewnym momencie Hogarth wybiera koncepcję, według której gdzieś tam w kosmosie, skąd nadchodzą zagadkowe „listy”, są istoty, które opiekują się Ziemią lub mają wobec niej intencję opiekuńczą. A zatem pytam Lema: „Czy pan na czymś opiera to przekonanie Hogartha?”. Rozumiemy przecież, że on jest w jakiś sposób tym Hogarthem. A Lem na to: „Nie, oczywiście, że nie. To jest po prostu ludzka tęsknota za tym, żeby ktoś się nami opiekował”. Można dopowiedzieć, że to tęsknota właściwa wszystkim, którzy wierzą czy są wyznawcami jakiejś religii. Z tym że tutaj mamy do czynienia ze świecką wersją tej wiary. I to jest istotne: u Lema nie ma tylko i wyłącznie racjonalnego podejścia, bo – jak widzimy – zostawił on również otwartą furtkę przed emocją, która często jest zupełnie nieracjonalna. A więc chyba tak należałoby to czytać.

Maciej Płaza: Wczoraj, słuchając wypowiedzi w panelu siódmym, czułem głęboki sprzeciw, kiedy profesor Mikołejko odczytywał Lema po linii egzystencjalnej, ale w sposób niezwykle pesymistyczny: że jego twórczość jest właściwie lamentem nad skończonością i śmiertelnością człowieka oraz cywilizacji. W pewnym sensie tak jest, ale takie odczytanie Lema byłoby banalne, bo są przecież u niego literackie projekty człowieka i jego przyszłości (właściwie nie tyle człowieka, ile rozumu), które można określić jako próbę zbudowania świeckiej eschatologii. Tak jest na przykład w Golemie XIV, gdzie Lem wykracza poza najdalszy horyzont poznawczy, konstruując wizję przyszłości, w której człowieczeństwo zostanie porzucone, ale ostanie się to, co jest najistotniejsze – rozum. Moim zdaniem jest to próba wejścia w świecki, niemetafizyczny absolut, bo Lem wyobraża sobie – za pomocą literacko potraktowanego wykładu, teorii czy hipotezy naukowej – jak może wyglądać nasza najdalsza przyszłość, ale też zbawienie. Otóż Golem XIV prognozuje, że być może rozum w pewnym momencie przejdzie na poziom bytowania, w którym utożsami się z kosmosem. Albo mówiąc inaczej – zamieszka w kosmosie, prawda?

Jacek Dukaj: A Non serviam?

Maciej Płaza: Opowiadanie Non serviam jest przeciwne tej idei. To utwór pisany spod tego samego „sufitu”, ale bez próby przebicia go, ponieważ jest próbą docieczenia, kim są ci, którzy nas stworzyli – zakładając oczywiście, że ktoś nas faktycznie stworzył, że jest nad nami, słucha nas i być może kieruje naszymi poczynaniami. To próba docieczenia, w sposób czysto rozumowy czy logiczny, jakie są jego (czy ich) motywacje i czy my – nie mogąc się do niego (nich) ani zbliżyć poprzez rozmowę, ani nawet przenalizować czy dociec jego (ich) motywów – mamy wobec niego (nich) jakieś powinności etyczne, czy mamy obowiązek mu (im) służyć. Lem już w samym tytule stawia tezę, że nie mamy takiego obowiązku, prawda? Możemy wypowiedzieć posłuszeństwo, bo Stwórca, dając nam rozum, ale nie pozwalając nam rozumowo pojąć swoich motywacji, dał nam wolność. Wolność myślenia i wolność niewiary.

Jerzy Jarzębski: Natomiast on musi płacić za prąd.

Maciej Płaza: Ale musi płacić za prąd.

Jerzy Jarzębski: Bo ma obowiązki w stosunku do stworzenia, a nie odwrotnie.

Maciej Płaza: No tak, bo obowiązek moralny jest właśnie po stronie tego, kto stwarza i znajduje się na wyższym poziomie, a nie tego, kto nie jest w stanie przebić sufitu poznawczego odgradzającego oba poziomy. Jeśli nie jest w stanie, w pewnym sensie jest wolny – może i smutna to wolność, ale wolność. Natomiast w Golemie XIV Lem zbudował inną wizję: że być może da się przebić ten sufit i wejść na wyższy poziom poznania, przełamując ograniczenia naszego rozumu. Ale wtedy nie będziemy już ludźmi, tylko czystym rozumem – w postaci, której nie potrafimy sobie nawet wyobrazić.

Debata IX-A

LEM
jako ojciec polskiej fantastyki

PANELIŚCI

Jacek Dukaj
Marek Oramus
Wojciech Orliński
(moderator)
Maciej Parowski
Andrzej Zimniak

Jacek Dukaj (ur. 1974) – twórca literatury fantastycznej (science fiction i fantasy), publikował w „Nowej Fantastyce”, „SFinksie”, „Miesięczniku”, „Framzecie”, „Fantomie”, „Feniksie” „Science Fiction”, „Super Fantastyce”, „Czasie Fantastyki”, autor Innych pieśni (2003), Lodu (2007), Wrońca (2009), redaktor antologii PL+50, laureat Nagrody Fundacji im. Kościelskich (2008), Nagrody Literackiej im. Janusza A. Zajdla (2000, 2001, 2007, 2010) i Europejskiej Nagrody Literackiej (2009).

Marek Oramus (ur. 1952) – twórca literatury fantastycznej, krytyk, publicysta, redaktor działu recenzji w „Przeglądzie Technicznym” (1983–1986), kierownik działu publicystyki w „Nowej Fantastyce” (1990–2004), autor cyklu felietonów Piąte piwo (drukowanych na łamach „Fenixa”, później „Nowej Fantastyki”), a także książek: Dzień drogi do Meorii (1990), Bogowie Lema (2007) i Trzeci najazd Marsjan (2010).

Wojciech Orliński (ur. 1969) – chemik, dziennikarz, pisarz, publicysta, działacz związkowy, od 1997 r. redaktor „Gazety Wyborczej”, gdzie koncentruje się m.in. na kulturze masowej, pracował w „Sztandarze Młodych”, „Biuletynie Polskiej Akademii Nauk” i „Wiadomościach Kulturalnych”, jeden z założycieli pisma „Lewą Nogą”, publikował również w „Krytyce Politycznej”, autor książek: Co to są sepulki? Wszystko o Lemie (2007), Lem. Życie nie z tej ziemi (2017) i Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości. Na podstawie korespondencji Stanisława Lema (2021).

Maciej Parowski (1946–2019) – pisarz, krytyk, scenarzysta komiksów, w latach 1969–1981 felietonista tygodnika studenckiego „Politechnik”, w latach 1982–2002 kierownik działu literatury polskiej w miesięcznikach „Fantastyka” i „Nowa Fantastyka” (redaktor naczelny 1992–2003), w latach 2004–2015 prowadził kwartalnik „Czas Fantastyki”, autor książek: Bez dubbingu (1979), Burza (2010), Małpy Pana Boga – Słowa (2011), Obrazy (2013), Retrospekcje (2017).

Andrzej Zimniak (ur. 1946) – fizykochemik, autor literatury fantastycznonaukowej, doktor chemii w Zakładzie Technologii Leków na Wydziale Farmaceutycznym Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, członek Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, pomysłodawca i spiritus movens Nagrody Literackiej im. Jerzego Żuławskiego, autor książek: Łowcy meteorów (2000), Śmierć ma zapach szkarłatu (2003), Biały rój (2007).

Wojciech Orliński: Witam państwa! Będziemy dyskutować o tezie zawartej w tytule dzisiejszego panelu, a zatem o tym, czy Stanisław Lem jest ojcem polskiej fantastyki. Czy gdyby istniała możliwość zrobienia jej testu DNA, to faktycznie potwierdziłby on ojcostwo Lema?

Uważam, że tak, i mam dwa zasadnicze argumenty: obiektywny i subiektywny. Zacznę od pierwszego: kiedy mówimy „fantastyka”, używając tego pojęcia w rzeczowniku, najczęściej mamy skojarzenia popkulturowe, obejmujące gatunek, który ma swoją utrwaloną konwencję. Kiedy więc widzimy napis „fantastyka” na okładce, oczekujemy gatunku, który został wymyślony przez amerykańskich redaktorów, takich jak John Campbell[534], w latach trzydziestych.

Oczywiście w literaturze polskiej napotkamy różne Świtezianki i Balladyny, bo pisarze lubowali się niekiedy w fantastyce, szczególnie w poezji czy dramacie, gdzie jeden bohater rozmawiał na przykład ze zmarłym, a drugi trafiał na inne ciało niebieskie. Mieliśmy przecież Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki Ignacego Krasickiego i Na srebrnym globie Jerzego Żuławskiego. Ale Astronauci Lema są pierwszą napisaną w Polsce powieścią, która została zamówiona – przez wydawnictwo Czytelnik – jako przedstawicielka fantastyki. Zdarzały się więc wcześniej przypadki wplatania w akcję elementów fantastycznych, ale przed Astronautami Lema nie było przypadku, żeby ktoś zabrał się do pisania z założeniem, że stworzy popkulturową powieść w tym właśnie gatunku.

A teraz argument subiektywny: moja miłość do fantastyki zaczęła się właśnie od Lema. Dziś naturalnie uśmiecham się, wspominając swój dziecięcy, naiwny zachwyt Dziennikami gwiazdowymi. Fascynację jego książkami przez długie lata odchorowywałem, zwłaszcza jako krytyk literacki, bo krytykom nie wypada się niczym zachwycać. Wyznam państwu nawet, że przez pewien czas większość pisarzy fantastycznych oceniałem w skali Lema, czyli zastanawiałem się, czy dany utwór to jest jeden do stu, czy jeden do tysiąca w jego skali. (żartobliwie) Teraz, kiedy już dorosłem, potrafię spoglądać na autora Solaris z większym dystansem, bo wiem, że istnieje inna literatura z Hobbitami[535] na czele, Lem jednak nadal jest dla mnie mistrzem.

Ale tu przychodzi czas na postawienie pytania naszym gościom. Jak wyglądały wasze pierwsze spotkania z prozą Lema i jaki wywarły na was wpływ? Czy był to wasz pierwszy kontakt z fantastyką, czy mieliście już za sobą lektury innych pisarzy tego gatunku?

Andrzej Zimniak: Ponieważ wczoraj moi znakomici przedmówcy rozważali kwestię wpływu Lema na polską fantastykę, nie będę wypowiadał się na ten temat; nie przystoi mi to, gdyż nie jestem literaturoznawcą. Mogę za to powiedzieć, co jego twórczość znaczy dla mnie jako pisarza i człowieka. I na tym poprzestanę.

Czytelnikiem książek Lema byłem od szczeniaka, bo zacząłem go czytać w szkole, więc można powiedzieć, że wychowałem się na jego prozie. Co on mi dał? Ogląd pełnego kanonu science fiction, bo uznałem, że to, co on pisze, definiuje cały gatunek. Do dziś zresztą tak uważam, ponieważ wszystkie utwory, które kojarzę z prawdziwą fantastyką, porównuję intuicyjnie z prozą Lema. Mało kto teraz pisze tak jak on.

Co jednak ciekawe: choć Lem był dla mnie wyrocznią i instancją, nigdy się na nim nie wzorowałem. Gdy zaczynałem czytać jego książki, nie sądziłem jeszcze, że sam w ogóle będę pisał. Ustalony przez niego wzorzec umieszczony był bardzo wysoko. Nie porównywałem więc do niego ani kolegów po piórze, ani innych pisarzy współczesnych. Ich książki, owszem, porównywałem ze swoimi, ale nie z jego utworami. On był kimś ponad. W związku z tym moja twórczość zupełnie do niego nie nawiązywała, nie ma w niej żadnych konotacji ani prób naśladownictwa. A to wynika też z tego, że jestem dość upartym autorem, który idzie własną drogą, więc świadomie nie sięgałem po inspiracje do Lema. Bardziej zależało mi na tym, co ja mam czytelnikowi do powiedzenia, niż na tym, co on chce ode mnie usłyszeć.

Nie mogę jednak utrzymywać, że Lem nic mi nie dał jako pisarzowi. Przede wszystkim postawił mnóstwo pytań, na które do dzisiaj szukam odpowiedzi. Wprawdzie cybernetykę i fantomatykę[536] zastąpiły inne dziedziny, ale pytania pozostały aktualne. On stworzył pewną kulturę literacką, w której my wszyscy, czytelnicy i pisarze, jesteśmy zanurzeni. W tym sensie jego twórczość podświadomie wciąż na mnie oddziałuje.

Jacek Dukaj: Chciałbym wyraźnie odróżnić wpływ Lema na mnie od jego wpływu na fantastykę jako taką, a polską w szczególności. Termin ten jest bardzo obszerny i mylący, więc dzisiaj przeciętny człowiek nie kojarzy fantastyki z Lemowskim modelem science fiction, tylko z niskim, popkulturowym, hollywoodzkim wzorcem fantasy. Nie ma między nimi żadnego związku, przepływu idei, wspólnoty tradycji. Ten typ myślenia o świecie i literaturze, jaki prezentował Lem, jest obcy współczesnej fantastyce. Dotyczy to w szczególności najmłodszych twórców, czytanych i naśladowanych, rozchwytywanych na konwentach, wpisujących się w żywe trendy kultury masowej. Oni są bowiem absolutnie wolni od jakichkolwiek wpływów Lemowskich. Wzorują się na tym, co się rozumie przez fantastykę w popkulturze globalnej, czyli w standardzie amerykańskim, a mówiąc dokładniej – hollywoodzkim. Jeżeli więc ktoś czasem odwołuje się jeszcze do science fiction, to tylko na tej zasadzie, że zapożycza z niej elementy należące do ogólnie rozumianej scenografii gatunku. Fantastykę najłatwiej dziś rozpoznać po tym kodzie popkulturowym, który jest efektem hybrydyzacji fantasy z estetyką nowoczesnych technologii.

Nie mogę sobie przypomnieć ani jednego nazwiska wśród młodych polskich pisarzy fantastycznych, którzy czerpaliby z Lema. Jeśli komuś się to zdarzy, to właśnie ludziom z mojego pokolenia lub starszym.

A tak w ogóle, jeśli podzielimy fantastykę na fantasy i science fiction (pomijam w tym momencie spory metodologiczne o dokładny przebieg tej granicy), to SF stanowi obecnie najwyżej dwa, trzy procent światowej fantastyki. Cała reszta – czyli fantastyki część główna, jej mainstream – to są mieszanki fantasy z licznymi typami literatury.

Jeśli zaś chodzi o sam styl, konwencję prozy Lema, to należy on już do niszy nisz, w której naukowcy piszą dla naukowców, zresztą coraz częściej wydając książki w systemie self-publishingu.

Wojciech Orliński: A Peter Watts[537]?

Jacek Dukaj: On jest najlepszym przykładem tego zjawiska. To przecież naukowiec, który zarabia, pisząc nowelizacje gier komputerowych, a Ślepowidzenie to jego wybryk, projekt-hobby. Napisał je sobie a muzom, a teraz dziwi się, że ta powieść najlepiej sprzedaje się właśnie w Polsce.

Wojciech Orliński: To świadczy o tym, że mamy w Polsce wyedukowanego czytelnika?

Jacek Dukaj: Ja bym powiedział inaczej: nie mamy w Polsce autora takiego jak Watts, za to mamy niemało ludzi w wieku „czytelniczym”, którzy zachowali pamięć o Lemie. Dzięki temu są w stanie przyswoić Wattsa.

Wojciech Orliński: Wawrzyniec Podrzucki[538] jest trochę jak Watts.

Jacek Dukaj: Spójrzmy na sposób, w jaki kategoryzowana jest obecnie fantastyka. Young adult, czyli science fiction dla młodzieży, stała się defaultem. Do tego stopnia, że jeśli dana książka SF nie jest adresowana do młodzieży, to anglosascy wydawcy czują się w obowiązku ostrzegać, że jest to „science fiction for adults” – co nie oznacza pornografii, tylko ten rodzaj SF, który porusza poważniejsze tematy, używa bardziej skomplikowanego języka i nie stosuje sztamp popkulturowych.

Oczywiście przyznaję się do zaczytywania się Lemem od najwcześniejszych lat. Śledztwo było pierwszą książką, która mnie zaraziła intelektualnie. Nie wpłynęło to jednak na pesymizm moich prognoz. Następne pokolenia nie będą zaczytywały się w prozie Lema, odbiją się od jego intelektualnej, rozbuchanej stylistycznie literatury.

Wojciech Orliński: Tym, którzy przeczytali wszystkie powieści oraz felietony Lema i szukają czegoś w podobnym stylu, polecam wspomniane przed chwilą Ślepowidzenie Wattsa.

Andrzej Zimniak: Na którymś z konwentów debatowaliśmy na temat tej książki. Byłem zdziwiony, że liczna młodzież tak żywo na nią reagowała. Na pewno znała Lema, choć nie dałbym głowy za to, czy go czytała, natomiast Ślepowidzenie na pewno tak. Myślę, że to optymistyczne spostrzeżenie: nasza młodzież jest być może bardziej otwarta na utwory tego typu. Literacki i intelektualny profil Lema poszedł w zapomnienie lub przeniósł się do działu klasyki. Interesujemy się nim my, pisarze i badacze literatury, ale nikt już go nie czyta. Natomiast na prozę Wattsa młodzież wciąż jest otwarta.

Jacek Dukaj: Bywanie na konwentach, gdzie spotyka się mocno preselekcjonowana grupa czytelników, znacznie skrzywia twoją ocenę. Jeśli spośród pięćdziesięciu osób dwadzieścia dyskutuje tam z zaangażowaniem o Peterze Wattsie, to ta dwudziestka najpewniej jest podstawą jego czytelnictwa w Polsce.

Głos z sali: Ale akurat Ślepowidzenie było bestsellerem Uczty Wyobraźni[539].

Jacek Dukaj: Podaj liczbę czytelników.

Głos z sali: Pewnie trzy tysiące, więc w skali bezwzględnej niewiele. Ale więcej niż dwadzieścia procent i tak wydaje mi się dobrym procentem w takim pejzażu czytelniczym jak nasz.

Jacek Dukaj: Spośród czterdziestu milionów osób czytających po polsku?

Głos z sali: Bestseller zaczyna się od dziesięciu tysięcy czytelników. A może Ślepowidzenia sprzedano więcej? Gdyby tak było, nie można by narzekać, choć oczywiście zawsze mogłoby być lepiej.

Paweł Golik: Teda Chianga[540] realizuje Hollywood.

Głos z sali: Spośród tych czterdziestu milionów osiem procent czyta książki kucharskie.

Maciej Parowski: Lekturę dzieł Lema zacząłem od Solaris, później sięgnąłem po Dzienniki gwiazdowe i Opowieści o pilocie Pirxie. Potem, jako student politechniki, poszukiwałem szkiców o humanistyce, dlatego po prozie porwała mnie eseistyka Lema: co prawda Summa technologiae okazała się dla dwudziestolatka trochę za trudna, natomiast podczytywałem Fantastykę i futurologię, a od Cyberiady nie mogłem się oderwać.

Ale dzisiaj rozmawiamy o artystycznym ojcostwie Lema. Wyróżniam dwie możliwości. Pierwsza to taka, w której pisarze posiadają styl zdradzający, że inspirują się Lemem i piszą pod jego wpływem, chociaż żaden z nich specjalnie się z tym nie afiszuje. Są to: Adam Hollanek[541], Krzysztof Boruń[542], Andrzej Trepka[543], Czesław Chruszczewski[544], Konrad Fiałkowski[545]. Inni, tacy jak Adam Wiśniewski-Snerg[546], Janusz Zajdel[547], Edmund Wnuk-Lipiński[548], których dzieli od nich różnica piętnastu, dwudziestu lat, przyznają, że są jego „dziećmi”. Każdy z nich w jakiś sposób powiedział: „Jestem z Lema”. Co zaś najciekawsze, gdy czyta się ich książki, można odnieść wrażenie, że idą o krok dalej od niego i lepiej niż on rozumieją czas, w którym przyszło im żyć, więc w konsekwencji łatwiej do nas trafiają. Kolejne pokolenie zauroczonych jego stylem pisarzy to Marek Oramus, Andrzej Zimniak, Marek Baraniecki[549], Marcin Wolski[550], ja też.

Jesteśmy jego „nieślubnymi dziećmi”, do których się nie przyznawał. Nie starał się nawet z nami zaprzyjaźnić. Zdarzało się co najwyżej, że sobie kogoś spośród nas wybierał, choć rzadko, czego przykładem jest Jacek Dukaj, od którego przyjął zaproszenie do antologii PL +50. Ciekawe pytanie: Dlaczego tak postępował? Może współpracę z innymi pisarzami uważał za swoiste zagrożenie, tak jakby mogło mu odebrać zasługi? A może wolał być sam ze swoim światem? My staliśmy po drugiej stronie, ale sam fakt, że mogliśmy czerpać z jego twórczości, sprawiał, że byliśmy bogatsi. Bez niego polska literatura fantastyczna nie byłaby taka sama, mogłaby pójść w inną stronę – może gorszą, głupszą, pozbawioną ambicji. Nie byłoby nas bez niego. Lem funkcjonuje jako punkt odniesienia dla autorów, wydawców i czytelników. Wszystko jest automatycznie kojarzone z nim. On przyspieszył nasze dojrzewanie.

Jacek Dukaj stwierdził, że wraz z pojawieniem się fantasy skończył się wpływ Lema na fantastykę. To bardziej skomplikowane. Wystarczy przypomnieć, co Andrzej Sapkowski, mistrz polskiej, a może i światowej fantasy, powiedział o Geralcie w czasach, gdy zaczął pisać cykl o Wiedźminie. Porównał go do Pirxa. To pokazuje, że Lem był obecny – nawet w tych odmianach fantasy, które nie miały nic wspólnego z science fiction.

W pewnym momencie science fiction zaczęła wyrastać ze swoich gatunkowych butów. Wystarczy przypomnieć Kieszonkowy komputer dreszczowców science fiction, czyli zabawny diagram typowych gatunkowych fabuł, który znalazł się na wewnętrznych stronach okładek Fantastyki i futurologii. Zauważmy, że w czasach, kiedy Lem rzucił tę książkę na rynek, wcale nie pisał historii, w których naukowcy „wynajdują nową broń” zamieniającą ich „w ohydne bryły (koniec)” albo w których przychodzi „tłum chłopów z pochodniami (koniec)”[551] czy „pewien sprytny kociak przekonuje ich (obcych), że ludzie są OK”. My takich fabuł też już nie śmieliśmy pisać.

Aktualnie środowisko literackie jest pod wrażeniem książki Agnieszki Gajewskiej, która przypomina, że Lem cudem przeżył Holokaust, i pokazuje, jak bardzo to doświadczenie przeniknęło do jego utworów[552]. Moja generacja odczytywała te utwory jednak inaczej, bo żyliśmy w PRL-u, więc miały one dla nas inny wydźwięk. Na przykład Dzienniki gwiazdowe czytaliśmy jako idealny przykład naigrawania się z zakłamanego języka tego czasu. Często pojawiał się w prozie Lema motyw ludzi udających (pod wpływem wymuszenia) kogoś innego, niż są – niby oddychają pod wodą lub przebrani w blachy udają roboty. Janusz Zajdel naśladował tę metodę w Grze w zielone, przebierając swoich bohaterów za chlorofilowców.

Ta metoda pseudonimowania PRL-u była więc skuteczna i do przyjęcia, zabawne, że także dla władzy. Po Marcu 1968 stała się podejrzana, kiedy zaś w 1981 roku sytuacja zmieniła się drastycznie, bo władza wyprowadziła na ulice czołgi i rzucała protestującym ludziom pod nogi gaz, a w prasie i telewizji bezczelnie szalała cenzura, obnażając prawdę o tym systemie, zabiegi Lema stały się passé. Polemika z komunistami za pomocą opowieści o ludziach – mówiąc skrótowo – przebierających się za ryby, trąciłaby anachronizmem, stawała się nieadekwatna. Lem to uznał, bo przecież jakoś wtedy zaczął pisać do paryskiej „Kultury”. Młodym też pewne triki przestały wystarczać, a trudno było im naśladować pisarza tak mądrego, wyrafinowanego i oczytanego. Tak więc fantastyka skali makro rozbiła się na dziesiątki mikroświatów, czyli na utwory rozlicznych autorów, z których jeden opisywał, jak ku Ziemi leci złota galera napędzana milionami złotych wioseł[553], a inny opowiadał, jak się leczy zespołowym seansem telepatycznym rannego kosmonautę w rakiecie znajdującej się na orbicie[554]. W ten sposób logiczny i spójny świat tego gatunku rozbił się na dziesiątki wersji personalnych. Często nie była to już fantastyka naukowa, ale surrealistyczna, socjologiczna, w stylu punk, bliskiego zasięgu, religijna czy alternatywna. A do tego pojawił się cyberpunk, transhumanizm, fantastyka wielkich liczb i zjawisk masowych.

I tu rzecz zaskakująca: fantastyka, jaką napotykamy w Śledztwie i Katarze, o której poważni krytycy mówili, że jest „ślepą uliczką”, bo rozmywa problem winy czy sprawstwa politycznych draństw, nagle okazywała się atrakcyjna – jako inny typ gry z rzeczywistością i jej prawami, czyli regułami prawdopodobieństwa. To było odkrycie autorów takich jak Michał Protasiuk (Święto rewolucji)[555] czy Jacek Dukaj (Extensa). Oto okazało się, że Lem znowu może być pomocny, a do jego książek niejeden powraca. To dziedzictwo jest tak bogate i różnorodne, że sięgają do niego coraz to nowsi spadkobiercy.

Zatem Lem „nie wszystek umarł”[556]. Gdy po 1982 roku wycofał się z twórczości fabularnej, a typ prozy, który uprawiał, stracił na znaczeniu, Stanisław Bereś zaczął publikować na łamach „Odry” swoje rozmowy z pisarzem, co spowodowało ponowną falę zainteresowania. Zamiast fantazji dostaliśmy potężną pigułę historii tkwiącej za kulisami fantastyki. Posiadanie kolejnych numerów „Odry” stało się w redakcji „Fantastyki” snobistycznym i praktycznym obowiązkiem. Tam dobrze widać nie tylko to, jak się robi, ale i to, z czego się robi fantastykę. A potem przyszły inne rozmowy rzeki, no i wspomnieniowe felietony samego Lema. Czyli nie było sposobu, aby pozbyć się Mistrza ze swojego autorskiego kodu genetycznego. Jeszcze długo będziemy się do niego odwoływać, czytać na nowo jego pozornie przestarzałe dzieła i widzieć w nich odbicie aktualnych wydarzeń.

Marek Oramus: Mówimy o Lemie jako ojcu, ale musimy pamiętać, że Lemów było kilku. Jeden uprawiał beletrystykę, drugi szkice składające się na dzieła teoretyczne, a jeszcze inny groteskę – a wszystko na najwyższym poziomie. To na pewno po nim pozostanie. Było więc kilku Lemów i nie wiadomo, którego z nich jesteśmy potomstwem. A kto jest w takim razie naszą matką? (śmiechy) To są bardzo niepokojące pytania, zważywszy, że Lem nie pretendował do jakiegokolwiek ojcostwa.

Było raczej tak, jak powiedział Maciej Parowski, że Lem się od nas dystansował, nie otaczał się akolitami i nie miał uczniów. Uważał, że nasze utwory są marne, więc ich nie czytał lub z satysfakcją wytykał nam błędy. Jego zachowania wobec potencjalnego potomstwa były mocno zniechęcające. Do ruchu fanowskiego w ogóle się nie włączał.

Swego czasu w Krakowie odbywał się konwent, bodajże Eurocon 1991, podczas którego organizatorzy postanowili przyznać Lemowi nagrodę. A ponieważ doskonale wiedzieli, że po nią nie przyjedzie, zawieźli mu ją do domu. Lem skomentował to wydarzenie następująco: „Przywieziono mi coś, co wyglądało jak tłuczek do bicia świń i co natychmiast odniosłem do kuchni”.

Z jego twórczością zetknąłem się w siódmej klasie szkoły podstawowej, kiedy wpadła mi w ręce powieść Astronauci. To była pierwsza powieść fantastyczna, którą przeczytałem. Nie rozumiałem z niej wtedy zbyt wiele i traktowałem ją jak książkę przygodową. Nastroiła mnie bardzo pozytywnie do kolejnych utworów jej autora i uznałem, że warto je czytać oraz interesować się taką literaturą. Przypominam, że wtedy nie było tylu książek co teraz, więc nie mieliśmy za bardzo do czego sięgać. Każdą pozycję czytało się długo, celebrując przyjemność, a potem czytało się ją po raz drugi i godzinami dyskutowało o wrażeniach ze znajomymi. Nierzadko czytało się po raz trzeci, ale wtedy na szczęście wychodził już nowy tom Lema, więc czwartą lekturę można było odpuścić.

Andrzej Sikorowski[557], który jest moim rówieśnikiem, przyznał niedawno w wywiadzie, że to był pusty czas. Poniekąd zgadzam się z nim. Nie było wówczas telewizji, gier, nie było niczego. Były naturalnie filmy, ale nie wszędzie. Zostawały nam więc tylko książki i uprawianie sportu. Ponieważ poza pływaniem w rzece żadnej dyscypliny nie uprawiałem, pozostawało mi czytanie. Z miejsca zorientowałem się, że Lema warto czytać, bo każda jego książka jest inna i frapująca, że dzięki nim coś się we mnie zmienia, że szerzej rozumiem świat i zmuszam się do wysiłku intelektualnego.

Wzrastałem w tej literaturze, dopóki Lem nie rozpoczął literackich eksperymentów. Opowiadał mi, że po publikacji Doskonałej próżni dostał od rozwścieczonego czytelnika egzemplarz z mnóstwem skreśleń i obelg. Zachował go, żeby – jak wyznał – nie przewróciło mu się w głowie. Środowisko czytelnicze najwyraźniej oczekiwało, że Lem nie będzie się zmieniał, tylko pisał więcej i w taki sam sposób. Czyli że więcej będzie Edenów, Pilotów Pirxów i Niezwyciężonych. Prawdą jest, że na to czekaliśmy. Sam napisałem do Lema list protestacyjny w tej sprawie. Byłem na tyle bezczelny, żeby sugerować mu, co i jak ma dalej pisać. W odpowiedzi przeczytałem, że jego praca polega na pisaniu rzeczy różnorodnych, a książki wysypują się z niego przypadkowo, tak jak chcą. Wiele wskazuje, że tak w istocie było. Nie planował swojego literackiego rozwoju, po prostu jego metabolizm artystyczny się zmieniał, co w oczywisty sposób odzwierciedlają jego utwory.

Dopiero gdy sam zająłem się pisarstwem, zrozumiałem najważniejszą kwestię: Lem zasypywał na naszych oczach przepaść, która dzieliła nas od fantastyki światowej. Kiedyś to pojęcie odnosiło się tylko do science fiction, a dzisiaj obejmuje fantasy, horror i inne gatunki. Trzeba sobie uświadomić, że tradycji takiej literatury w Polsce nie było. Antoni Smuszkiewicz w swojej monografii gatunku pod tytułem Zaczarowana gra za wszelką cenę starał się znaleźć w naszym piśmiennictwie coś dającego się zakwalifikować do tradycji powieści fantastycznonaukowej, więc wymienił Historię przyszłości Mickiewicza, co jest przywołaniem cienia, ponieważ książka zaginęła[558]. Nie ma w tym braku tradycji niczego zaskakującego, bo z powodu wojen i innych przypadłości historycznych zostaliśmy oddzieleni od świata, co uniemożliwiło rozwój tego typu pisarstwa. Ten brak Pan Bóg wynagrodził nam jednak wielką osobowością artystyczną Lema. Jego twórczość zapełniła tę lukę, a ponieważ była późniejsza od Verne’a i Wellsa, dała nam znacznie więcej; ponadto nikt nam nie bronił sięgać również po ich książki. To jest zasługa Lema, że w ciągu tak krótkiego czasu, bo w gruncie rzeczy kilkunastu lat, wypełnił swoimi książkami kilkusetletnią pustkę i doprowadził rodzimy nurt do poziomu fantastyki światowej w najlepszym znaczeniu tego słowa. Otwarcie dostępu do niej pokazało nam, że pośpiech nie był aż tak konieczny, ponieważ na literackim sicie rzadko zostawał okruch szlachetnego kruszcu, a standardem była fantastyka niewysokich lotów.

Inną zasługą Lema było otwarcie nam bram do świata fantastyki. Śmiem twierdzić, że to on dał nam do niego paszporty. Weszliśmy tam bez kompleksów i lęków, pilnowaliśmy tylko warsztatu, bo mieliśmy takie zaplecze mentalne, że byliśmy w stanie sprostać poziomowi pisarzy zachodnich. Nie tylko rozumieliśmy ich dzieła, nie tylko wprawiały nas one w zachwyt, ale też byliśmy w stanie podejść do nich krytycznie. Mam na myśli takie utwory, na jakich Lem oparł się w Fantastyce i futurologii. Nie były one najwyższych lotów, więc słusznie je zdemolował, ale do takich właśnie książek miał w tamtym czasie dostęp, głównie dzięki Franzowi Rottensteinerowi[559].

Jeszcze inna zasługa Lema to stworzony przez niego i uprawiany model realistycznej fantastyki. Wszystko w niej zgodne było z prawami fizyki – proporcjonalnie do poziomu jego wiedzy. Czyli jeśli pojawiała się w jego utworze rakieta lub jakiekolwiek inne urządzenie czy przedmiot, to nie działały przeciw prawom fizyki. U Lema było to niedopuszczalne. Wszelkie odstępstwa od tej reguły, bo czasem się zdarzały, były u niego nieświadome. Starał się, na tyle przynajmniej, na ile mu jego wiedza na to pozwalała, żeby przedstawione sytuacje wyglądały na autentyczne: kosmonauci prawdziwi, statki rzeczywiste, a kosmos tak samo realny jak otaczający nas świat. Żeby to można było czytać jak rodzaj realizmu fantastycznego.

Wojciech Orliński: W takim razie wszystkie wasze głosy potraktuję jako uznanie tego ojcostwa. Nieważne, kto głosuje, ważne, kto liczy, jak powiedziała jedna z osób, która bardzo przyczyniła się do tego, że życie Lema przebiegło, tak jak przebiegło[560]. Możemy więc już teraz wystawić mu zaświadczenie ojcostwa. Jest ono potrzebne nam do tego, by przywołać jego ducha i zadać mu pytanie, czy czuje się ojcem polskiej fantastyki, bo jak słusznie zauważyliście, w zależności od nastroju poczęstowałby nas albo uprzejmym, ale potwornie złośliwym szyderstwem, albo po prostu by nas zwymyślał. W każdym razie jako autor wielu książek fantastycznych nigdy nie poczuwał się do tego ojcostwa. Dlatego właśnie, co może się wydawać dziwne, mimo że był kokietowany i dopieszczany, odrzucał zaproszenia na konwenty, na których miał być ważnym gościem.

Maciej Parowski: Nie chciał płacić alimentów! (ogólny śmiech)

Wojciech Orliński: Właśnie do tego dążę. Lem był ojcem rzeczywiście wyrodnym, zwłaszcza że fantastykę począł z przypadku. Fascynująca jest zresztą liczba tych przypadków. Sam pisarz, czując, że jego życie jest ich pełne po brzegi, stworzył słynny apokryf o niemożności życia, w którym opisał opryskliwego czeskiego filozofa Cezara Kouskę, mając na myśli siebie i wiele niecodziennych perypetii z życia własnej rodziny[561]. Nie chciałbym jednak w ten prozaiczny sposób dojść do wspomnianej książki Agnieszki Gajewskiej Zagłada i gwiazdy, więc przerywam wątek i gryzę się w język. W późniejszej twórczości autora można dostrzec więcej dowodów potwierdzających moje zdanie. Przypomnę na przykład, że decyzja o napisaniu Astronautów, która uczyniła Lema Lemem, jakiego znamy i pamiętamy, zapadła w nieprzyjemnym dla niego okresie, kiedy zablokowano Szpital Przemienienia. Ukazał się on dopiero po książce, którą Lem napisał jako reakcję na owe problemy.

Wyobraźmy sobie, że te dwie daty zamieniają się miejscami. Jak pamiętamy, Szpital Przemienienia nie mógł się ukazać, ponieważ w drugiej połowie lat czterdziestych zaczęto przykręcać literaturze śrubę, wprowadzono obowiązek przestrzegania norm ideologicznych i narzucono autorom obowiązek pisania w duchu realizmu socjalistycznego, cokolwiek miałoby to znaczyć. Jak wiemy, nie zostało to nigdy do końca wyjaśnione, co Lem świetnie pokazał w różnych opowiadaniach. Ale wyobraźmy sobie, że dostarcza Gebethnerowi maszynopis trochę wcześniej albo że wspomniane restrykcje zostają wprowadzone trochę później. W tej alternatywnej rzeczywistości Szpital Przemienienia ukazałby się w 1949 roku, a Lem stałby się sławnym pisarzem, ale „sławnym inaczej”. Miałby zupełnie inny życiorys i dostałby Nobla, co wróżył mu Władysław Bartoszewski (pod warunkiem że napisze realistyczną powieść o swoich przeżyciach holokaustowych). Wtedy zapewne napisałby ją szybciej. W związku z tym cała jego twórczość fantastyczna skończyłaby się na tomiku wczesnych opowiadań, które ukazałyby się w „Nowym Świecie Przygód”[562] i stały się czymś takim jak powieść science fiction Czesława Miłosza, wydana niedawno w Wydawnictwie Krytyki Politycznej[563]. A zatem zbiorem płochych ciekawostek, które wielki pisarz, moralista i filozof XX wieku napisał w młodości.

Powiedzmy przy tym otwarcie: Lem spłodził fantastykę przypadkowo, lecz nie była to wielka miłość, choć żył z nią długo i szczęśliwie do końca życia.

Ale ponieważ był to jednocześnie okrutny i zły ojciec, zapraszam niniejszym panelistów na kozetkę psychoterapeutyczną, by opowiedzieli nam, w jaki sposób rozwijali się w jego cieniu. Mam pewną tezę, którą kilka razy wyrażałem jako publicysta i jako krytyk, na przykład w wywiadzie z Andrzejem Sapkowskim[564], który przyznał mi skądinąd rację, być może po to, żebym szybko porzucił ten temat… Mówi ona, że Lem wywarł bardzo silny, a zarazem negatywny wpływ na polskich autorów fantastyki, którzy ze strachu umyślnie unikali pewnych tematów.

Przyjrzyjmy się przykładowo zagadnieniu kontaktu z inną cywilizacją. Co nowego da się jeszcze powiedzieć na ten temat? Lem zaserwował nam taką galerię różnych kosmitów, że wymyślił już chyba wszystko. Kosmita, który jest jedną wielką planetą? Było! Kosmita, który stanowi dwa organizmy, żyjące w symbiozie jak porosty? Było! Kosmici, którzy mają dowolnie wyglądające ciała, bo kształtują je zgodnie ze swoją wolą, więc mają tyle rąk, nóg i macek, ile w danym sezonie jest modne? Też było! Jakiego zatem kosmitę da się jeszcze wymyślić? Moim zdaniem skomplikowane zabiegi narracyjne Jacka Dukaja, przedstawiającego, w jaki sposób ów kontakt opisywaliby starożytni Grecy, gdyby pisali o nim powieść, biorą się z desperacji. Musiał wymyślić powieść napisaną przez starożytnego Greka, bo powieść współczesnego Polaka o kontakcie już była – oczywiście Lema. Nie da się tu – jak widzimy – wcisnąć nawet szpilki.

Lem był ojcem tyranicznym także dla Sapkowskiego, który z rozpaczy pisał o elfach, hobbitach… Nie, przepraszam, nie o hobbitach, ale o niziołkach. Generalnie pisał o fantastycznych krainach rodem z Tolkiena, bo są one jeszcze niewykorzystane przez Lema. Wy również uciekliście, najczęściej w fantastykę socjologiczną, co moim zdaniem jest…

Maciej Parowski: Co znaczy „uciekliście”?

Wojciech Orliński: Jeśli macie na to bardziej adekwatne określenie, to proszę, oddaję wam głos. Ale nie ukrywam, że moim zdaniem polscy pisarze fantastyczni właśnie z powodu tego despotycznego ojca uprawiają niczym chińscy rolnicy poletka na stromych zboczach wszystkie możliwe odmiany fantasy (a więc socjologiczną, religijną, New Weird czy urban fantasy) po prostu z rozpaczy. Dlaczego? Bo fantastyki w stylu Lema nie sposób dziś uprawiać, gdyż on sam wyeksploatował jej wszystkie możliwości do dna.

Maciej Parowski: Nie piszemy jednak powieści dumasowskich, nie piszemy też utworów o Dzikich Polach. Jeśli młodzi unikali jakichś tematów, to ze strachu przed cenzorem i redaktorem, a nie przed Lemem. Zacznijmy od kwestii Holokaustu. Lem na pewno opisałby zagładę lwowskich Żydów, gdyby mógł otwarcie pisać o Sowietach. Ale nie było to możliwe z ich pominięciem, prawda? Mógłby na pewno taką książkę napisać, gdyby wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Nawet tam jednak w latach pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych nikt nie chciał słuchać o ludobójstwie, a w Izraelu wręcz wstydzono się Zagłady. Tematyka Holokaustu rozpowszechniła się później, co z kolei zrodziło biznes holokaustowy, który jest kolejnym skomplikowanym problemem. Lem pisał o tym… to po pierwsze… (pogubiony) Ale co było po drugie…?

Wojciech Orliński: Tyraniczny ojciec…

Maciej Parowski: Nie, nie. Dowcip polega na tym, że każda generacja i każda jednostka są wierne tematom, które ich dotyczą. Szukają klucza do swego pokoleniowego przeżycia (a przy okazji źródeł utrzymania) i nie wiedzą, czy go znajdą. Tylko czasem dotyczy to spraw osobistych. Mistrz podpowiedział im metodę, nie tematy, ale i on sam nie wybrał fantastyki dlatego, że był jakoś szczególnie nastawiony na swoje przeżycia wojenne, ale dlatego, że dojrzewał intelektualnie razem z rodzącą się erą kosmiczną. Startowały pierwsze rakiety, on sam studiował prace z zakresu cybernetyki, próbował pisać wielką pracę o funkcji mózgu. Po prostu fascynowały go takie rzeczy. Odwołam się jeszcze raz do książki Andrzeja Stoffa Lem i inni. Szkice o polskiej science fiction. Po szczegółowej analizie tego, jak Lem postrzega życie, funkcje myślowe i zachowania człowieka, stwierdził on, że Szpital Przemienienia ujawnia osobowość autora gotowego do pisania fantastyki. Stoff nie dezawuował tej książki, tylko sygnalizował, że widać w niej kogoś, kto być może lepiej rozumie robota niż człowieka. Widać to w podejściu Lema do ciała, w tym, jak się zastanawia, co można z człowiekiem zrobić, dotykając jego mózgu, w tym, jak sobie go „kawałkuje” i uważnie mu się przygląda, studiując jego biologiczne tropizmy.

Powstanie fantastyki Wojciech Orliński uznaje za przypadek, tymczasem Stanisław Lem był wręcz predestynowany do uprawiania tego gatunku: miał szerokie horyzonty, pojmował w lot kwestie filozoficzne i astronomiczne, interesowała go medycyna, fizyka, a także kosmologia. Te cechy pomogły mu wczuć się w nastrój prozy typu kosmicznego, a właściwie ją stworzyć.

Dochodzimy do pytania, czy ustrój Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej przeszkodził mu w rozwoju. Moim zdaniem nie, bo jego fantastyka stała się przez to bliższa życiu i naturze człowieka. Nie ma Bajek robotów bez tej gry grozy i fałszu komuny oraz bez jej paskudnej retoryki, o której mówił Staszek Bereś. Towarzysze partyjni komunikujący się między sobą podczas zebrania kompletnie nieludzkim językiem to sedno tamtej epoki. Ludzie przebrani za roboty, deklarujący niechęć do bladawców, to idioci z zebrania POP[565] manifestujący wierność linii partii. Doświadczenie komunizmu dostarczało pisarzom potężnej anegdotycznej wiedzy na temat tego, jak zachowuje się człowiek w sytuacji krańcowej. Orwellowi wystarczyła do tego Hiszpania[566], Swiftowi choleryczny temperament mizantropa[567]. Sytuacja nie wyglądała tak, że na Lema czekały wspaniałe przestrzenie do uprawiania prozy realistycznej, a on mimo to wybrał fantastykę. Miał pisać jak Hłasko?

Fantastykę socjologiczną, którą Wojtek Orliński traktuje jako krainę ucieczki, pisaliśmy z rozpaczy. Tak, z rozpaczy! Bo oto żyjemy w państwie totalitarnym i jesteśmy niewolnikami. Nie uczą nas historii własnego kraju, nie rozpoznajemy wczorajszego dnia w TVP czy w gazetach, musimy używać sowieckich komputerów, zajmujących pięć szaf, zamiast polskiej Odry[568], która mieści się w jednej, ale jej produkcja zostaje zablokowana. Lem pisał fantastyczne raporty z podobnie absurdalnych krain, by wymierzać im sprawiedliwość za pomocą groteski, aluzji, karykatury, szyderstwa. I w jego, i w naszym przypadku to nie była ucieczka, tylko praktyczna lekcja tego, co robić, żeby nie zwariować.

Stanisław Lem był dla nas też przykładem dynamiki, alchemii rozwoju artystycznego. Przypomniałeś, Marku, że jakiś gość przysłał mu pokreśloną książkę. To wspaniała sprawa, pokazująca, że niektórzy czytelnicy po prostu odpadają, na co nie ma rady. Śledząc twórczość Lema, obserwowaliśmy działanie schematu: pisarz coś tworzy, więc czytelnicy za nim podążają, ale w pewnym momencie nadchodzi punkt, w którym on wdrapuje się na wyższy poziom. I w konsekwencji niektórych czytelników musi utracić.

Choć nie mam wykształcenia humanistycznego, mogę wymienić inną osobę będącą przykładem funkcjonowania takiego właśnie mechanizmu, czy – jeśli ktoś woli – fatalizmu: Czesław Niemen-Wydrzycki! W pewnym momencie kompletnie oddalił się od słuchaczy, bo zdecydował się tworzyć inną muzykę. W tym byli do siebie z Lemem podobni: byli zmieniającymi się artystami, a nie wyrobnikami.

Pamiętam, z jakim zachwytem czytałem wstęp do Doskonałej próżni, gdzie Lem przyznawał, że nie wynalazł formuły fikcyjnych recenzji, bo wykoncypował to przed nim Borges[569], którego Fikcje zaliczyłem już wcześniej, mogłem więc ocenić, z jak wspaniałym połączeniem wielu kultur mamy do czynienia. Borges odsyłał nas do klasyków literatury, by wspomnieć – na zasadzie pierwszego skojarzenia – Roberta Louisa Stevensona i jego słynną nowelę Dr Jekyll i Mr Hyde, pisał o Poem, Vernie, Kafce, Wellsie. Lem był więc naszym pośrednikiem między takimi pisarzami i utworami, ale w Doskonałej próżni wojował ze współczesnością, polemizował ze strukturalizmem, szydził z nouveau roman, snuł pomysły na fabuły rodem jakby z Buñuela, przewidywał samobójcze sekty. Coś wspaniałego. Jeśli czytelnik chciał pójść tą erudycyjną drogą, to Lem tu był, łączył różne porządki, długo zastępował wielu innych trudnych albo niedostępnych pisarzy. Bez Lema nie robiłbym tego, co robię. Ale znam wielbicieli SF, dla których Lem skończył się właśnie po Doskonałej próżni.

Dwukrotnie prosiłem czołówkę polskich autorów o wypowiedzi na temat Stanisława Lema do „Czasu Fantastyki”. Nieżyjący byli poza zasięgiem, ale niekiedy wiedziałem, co o nim sądzą, bo gadało się o tym wcześniej, jak na przykład ze Snergiem czy Zajdlem, którzy Lema cenili. W sondzie rozpisanej zaraz po śmierci Mistrza w numerze 4 (9) z 2006 roku znalazło się wzruszające wyznanie Jarosława Grzędowicza: „Pamiętam objawienie i niedowierzanie, kiedy w wieku dziesięciu lat skonstatowałem, że jest Polakiem. Czytałem go wcześniej i podejrzewałem, że to niestety Rosjanin. Takie były czasy. Wydawało się nie do pomyślenia, żebyśmy mogli mieć na własność coś tak wielkiego”. Chodziło o fizyczną wprost radość, że Lemowi ta polskość i polska niedola nie zaszkodziły, a istnieje wręcz podejrzenie, że mu nawet pomogły, bo wiedział o świecie więcej niż ludzie żyjący w normalnych, dostatnich krajach albo gdzieś na „wyspach szczęśliwych”, jak w Wielkiej Brytanii, gdzie pewne rzeczy się nie zdarzają, prawda? Myślę o krajach, które nie mają po lewej i prawej stronie sąsiadów ludożerców. Tymczasem w naszej historii powracały momenty, jak na przykład 17 września 1939 roku, kiedy ci ludożercy się spotykali i już po chwili się okazywało, że w jakimś więzieniu są trupy, więc trzeba je wynosić, ale ci, którzy je wynoszą, też za chwilę staną się trupami, chyba że światło się popsuje, nie będzie można tego filmować, więc wygoni się ich do domu[570].

Osiem lat później z sondy opublikowanej w specjalnym numerze lemowskim (3/40/2014) wynikało, że uznanie nie słabnie. Marcin Podlewski nazwał pisarza „polskim Yodą w okularach”, z kolei według Janusza Cyrana „pełnił Lem rolę Pewexu[571] z ideami i pomysłami”. A zatem był autorem najwyższej, światowej jakości.

Jacek Dukaj: Zgadzam się z tobą, Maćku, ta teza jest mocno przesadzona. Tak w ogóle będę polemizował z większością rzeczy, które powiedział Wojtek, natomiast to, co mówili Marek i Maciek, uznaję za wiarygodny raport o recepcji Lema i stanie lemologii w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Ale pytanie dotyczyło stanu rzeczy dziesięć lat po śmierci Lema.

Dla mnie testem, który mógłby to sprawdzić, byłaby alternatywna historia świata polskiej kultury, w której nie ma Lema. Mówię o wyobrażonej sytuacji, w której Lem się nie urodził, nigdy niczego nie napisał, w ogóle go nigdy nawet nie było. A zatem mamy rok 2016, wchodzimy do empiku, przeglądamy prasę, otwieramy Internet… I co, czy widzimy jakąkolwiek różnicę? Moim zdaniem nie.

Maciej Parowski: Ależ tam leżą na półce twoje antologie: Science Fiction i Głos Lema.

Jacek Dukaj: Niełatwo je dostrzec. Ja sam nie znalazłbym ich nawet z lupą w ręku. Są to rzeczy absolutnie pomijane.

Maciej Parowski: Wybacz, że ci się wcinam, ale muszę opowiedzieć pewną anegdotę. W roku 1990, a więc dawno temu, Marek Oramus zorganizował w Krakowie spotkanie ze Stanisławem Lemem. Odbywało się u franciszkanów, tak?

Marek Oramus: U kapucynów na Loretańskiej. Ja go nie organizowałem, zostałem jedynie na nie zaproszony. Bracia z pobliskiego klasztoru, którzy opiekowali się młodzieżą z sąsiadującej z nimi szkoły, urządzili dla uczniów spotkanie z Lemem.

Maciej Parowski: Czyli ty mnie tylko doprosiłeś, aha. Nie macie państwo pojęcia, jak tam alumni na niego patrzyli i jak szczere okazywali Lemowi uwielbienie. A to była przecież, przypuszczam, dobra formacja katolicka. Akceptowali go, mimo że rozpoznali w nim ateistę i relatywistę. To jednak nie wszystko, bo on też był nimi zafascynowany, nie dostrzegał, że to jeszcze dzieci. No i wybaczał im sutanny, choć przecież kiedyś je wyśmiewał. Oni mu coś dawali, ale i on im coś dawał, był im potrzebny. To nie jest takie proste.

Jacek Dukaj: Nie polemizuję z tym, jaki był odbiór Lema dwadzieścia, trzydzieści czy czterdzieści lat temu. Zastanawiam się jedynie, czy autor Solaris jest nadal ważny dla dzisiejszego konsumenta kultury polskiej i czy ten konsument w ogóle go zna lub kojarzy. Czy Lem ma na niego choćby pośredni wpływ, to znaczy poprzez konsumpcję tych dzieł, których twórcy zostali nim (czyli Lemem) zarażeni. Moim zdaniem jeśli nawet takie oddziaływanie istnieje, jest ono bardzo znikome.

A teraz odniosę się do tego, co mówił Wojciech Orliński o zamknięciu dróg i pól tematycznych. Zgodzę się, że w latach siedemdziesiątych, a nawet osiemdziesiątych coś takiego dawało się zauważyć. Ale twórcy, którzy pojawili się w latach dziewięćdziesiątych, zerowych i obecnych, wybierali określone trendy, tematy, style, gatunki i konwencje nie dlatego, że uciekali przed Lemem, ale dlatego, że są one aktualnie na topie w kulturze światowej, że są im bliskie. Ich wrażliwości odpowiadają nowe sposoby opowiadania świata, bo ich rzeczywistość jest już inna. Nie unikają mistrza; oni go nawet nie zauważyli, a jeśli zauważyli, to pozostawił ich obojętnymi.

Osobiście przyznaję się do tego, że jestem zarażony jego twórczością, i nie wypieram się artystycznego pokrewieństwa, ciągłości. Nie uważam jednak, żeby moje doświadczenie było uniwersalne i dobrze świadczyło o tym, w jaki sposób obecni twórcy i odbiorcy kultury polskiej rozpoznają i traktują Lema. W tym sensie my, zebrani przy tym stole, jesteśmy podróżnikami w czasie przybyłymi z lat osiemdziesiątych.

Marek Oramus: Mówisz, Jacku, że dziś nic po Lemie nie zostało. Ależ w ten sposób można zdezawuować właściwie każdego. Za pięćdziesiąt lat też będzie można powiedzieć, że nie zostało nic po tobie.

Jacek Dukaj: Tak, ale mówimy z obecnej perspektywy.

Marek Oramus: Wskazuję tylko na uniwersalność metody, którą się posługujesz.

Jacek Dukaj: To się zmienia w czasie, nie przeczę. Ale pytanie było właśnie o to, jaki jest odbiór Lema dzisiaj, a nie w ciągu recepcji dążącym do nieskończoności.

Marek Oramus: Pozwól, że odniosę się do wcześniejszego wątku naszej debaty, a mianowicie do tego, jak trudno było debiutować w cieniu Lema. Byliśmy nim przytłoczeni, nie czuliśmy żadnej zachęty z jego strony, pisaliśmy więc niejako wbrew niemu. Aby to unaocznić, opowiem zdarzenie z 1978 roku, którego byłem świadkiem i poniekąd uczestnikiem. Były to – jak niektórzy z nas pamiętają – początki organizowania się ruchu fanowskiego, został właśnie założony Ogólnopolski Klub Miłośników Fantastyki i Science Fiction. Działałem w nim, ze wszystkich sił starając się z kolegami o pozwolenie na wydawanie pisma „Fantastyka”, ale władze nie udzielały nam zgody. Powstała więc koncepcja, żeby wydawać je w postaci kwartalnika, a zatem jakby serii oddzielnych zeszytów. Zajmowałem się akurat przygotowaniem takiego numeru, więc oprawiałem teksty, zamówiłem okładkę i wszystko było już prawie gotowe, gdy – ku swemu zdziwieniu – wśród artykułów natknąłem się na krótki felieton lub tekst publicystyczny pod tytułem Czy Lem szkodzi polskiej fantastyce?. Zacząłem go czytać i czułem, jak oczy robią mi się coraz większe, bo autor twierdził, że pisarz realnie szkodzi polskiej fantastyce, ale co ciekawe, nie przez to, że – powiedzmy – nakłady jego książek są wysokie, więc zabiera innym autorom deficytowy papier, ale przez to, że ogromem swojego talentu i eksploatacją wszystkich pól problemowych nie pozwala wyrosnąć nowym kiełkom, czyli swoim następcom. Byłem tym zaszokowany, nie wiedziałem bowiem, że można w ten sposób myśleć, a co więcej, pisać. Uważałem, że cokolwiek by myśleć o Lemie, to przecież wzbogaca on naszą literaturę, zatem upatrywanie w nim problemu i przeszkody dla innych uznałem za czysty absurd.

Napisałem więc polemikę, która miała ukazać się razem z tamtym tekstem jako dwugłos, ale w wyniku różnych zawirowań do wydania numeru nie doszło. A szkoda, bo dziś chętnie bym do niego zajrzał. Teksty ktoś później zabrał czy pożyczył, więc i mój szkic zniknął z pola widzenia. Aż tu nagle, po wielu latach, ujrzałem go w jakimś fanzinie. Został opublikowany, ale bez artykułu, który go zrodził. Przeczytałem go i – szczerze mówiąc – nie rozpoznałem, bo minęło wiele czasu. A ponieważ doszło wtedy do spotkania z Lemem, opowiedziałem mu tę historię, a on niepomiernie dziwił się, że można postawić sprawę w ten sposób. Skwitował ją z właściwą sobie lapidarnością: to tak, jakby się zastanawiać, czy Carl Benz[572] szkodzi motoryzacji.

Istniała więc kategoria osób, które uważały, że Lem im przeszkadza, (kpiąco) bo jest zbyt wielki i przesłania im słońce. Skoro zaś nie chce z niego zejść ani nawet się przesunąć, w jego cieniu nie można urosnąć. Takie myślenie pojawiało się, więc wiernie sygnalizuję je w formie anegdoty.

Maciej Parowski: Opowiedz jeszcze o drugiej manipulacji…

Marek Oramus: Ten sam Ogólnopolski Klub Science Fiction i Fantastyki przy wsparciu „Expressu Wieczornego” zorganizował z okazji trzydziestolecia PRL-u plebiscyt na najlepszą polską powieść fantastyczną. Nie byłem obecny, więc nie wiem, czy nie doszło do manipulacji, bo wygrała powieść Snerga-Wiśniewskiego Robot. Jest to książka wybitna, ale nie sądzę, aby była lepsza niż na przykład Solaris. Laureat wyraźnie dystansował się wobec tego werdyktu, nawet nie wiem, czy w końcu poszedł odebrać nagrodę. W każdym razie Lema pominięto w rozgrywkach i rzekomo zrobili to czytelnicy gazety. Mam co do tego grube wątpliwości.

Ponieważ jednak mówimy o wyrastaniu w cieniu Lema, chcę powiedzieć, co mnie w nim zawsze urzekało. Przede wszystkim język. I to od samego początku. Był jednym z najlepiej piszących polskich autorów. Mam świadomość, że zabrzmi to banalnie, ale jako redaktor miałem do czynienia z tekstami pisarzy o wielkich nazwiskach i nieraz dziwiłem się, jak marnie zostały napisane. Bardzo często wymagały przeróbki i naprawdę głębokiej redakcji. Tymczasem to, co tworzył Lem, było eleganckie. Oczywiście nie w formie zapisu, bo zapełniał arkusze papieru od lewego do prawego brzegu, na najmniejszym odstępie maszyny. W każdym razie ja widziałem tylko takie maszynopisy. Można zapytać kolegów, czy zawsze tak pisał[573]. (cisza na sali)

Tak czy owak, możemy powiedzieć, że tych poprawek było bardzo mało. Lem miał bowiem dużą łatwość pisania, która – jak twierdził – z czasem przeminęła. Co zabawne, utrzymywał też, że taka cecha uniemożliwia tworzenie dobrych tekstów, z czym na pewno można by dyskutować.

Dam przykład. W Powrocie z gwiazd napotykamy następujący cytat: „Ciastogłowi kwaśną swą fermentację wzięli za wzloty ducha, mięs prucie za historię, środki rozkład odraczające – za cywilizację”[574]. To brzmi jak aforyzm, i to taki, który pamięta się po latach, bo jest jednocześnie prawdziwą diagnozą cywilizacji. Lem miał o niej jak najgorsze zdanie, podobnie zresztą jak o ludzkości. W pewnym momencie powiedział, że chętnie zamieniłby ją na inną, lepszą, ale nikt mu tego nie zaproponował. Jeśli jednak ktoś pisze takimi zdaniami, to trudno mu dorównać.

Druga sprawa, którą chciałbym podkreślić: Lem miał niesamowite pomysły, obok których nie dało się przejść obojętnie. Człowiek musiał się nad nimi zastanawiać, bo czuł się trafiony jak siekierą w głowę. W Doskonałej próżni znajduje się na przykład opowiadanie Nowa Kosmogonia, gdzie pojawia się koncepcja wszechświata, który rodzi się z Big Bangu, jak nasz, ale jest to wszechświat „łaciaty” – w jego różnych połaciach panują odmienne prawa fizyczne. W pewnym momencie rodzą się w nich rasy rozumne, które przystępują do sterowania procesami, i zaczyna się gra między fizykami ich wszechświatów. Tymczasem na granicach tych światów szaleją wielkie kataklizmy kosmiczne połączone z emisją ciężkiego promieniowania. Autor błędnie utożsamiał je z kwazarami, o czym mówili już fizycy podczas swojego panelu, co dowodzi, że próbował naginać kosmologię do swoich wizji. Stworzył w ten sposób kosmologię alternatywną, w której obecność ras kosmicznych wpływa na fizykę uniwersum. A zatem oznacza to, że istoty rozumne, panujące nad swoimi obszarami, kształtują postać i dzieje wszechświata. Pisał, jak pamiętamy, że gdy ktoś bada werk zegara, obecność w nim bakterii nie ma znaczenia, bo nie wpływa na jego dokładność. Ale w przypadku wszechświata, o jakim mówię, wpływ tak zwanych psychozoików – jak Lem nazywał te kosmiczne rozumy, bo miał do tego swoją własną onomastykę – ma znaczenie decydujące.

Jeśli ma się śladowe pojęcie o kosmologii, po takiej lekturze chodzi się jak po uderzeniu obuchem, bo nie sposób myśleć o niczym innym. On to pisał w latach siedemdziesiątych, gdy kosmologia wyglądała zupełnie inaczej i można było sobie pozwolić na swobodniejsze dywagacje. Był to jednak pomysł niesamowity, choć nierealny i po dziś dzień za taki go uznaję.

Wreszcie ostatnia sprawa, która mnie u Lema urzekła: potrafił wszystko. Pisał z wielką łatwością różne rzeczy, przerzucał się z gatunku do gatunku i z formy do formy. Sprawność tę zauważył sam Philip K. Dick, posądzając, że jego dzieła są tak naprawdę produktem ciała zbiorowego, które występuje pod pseudonimem Stanisław Lem. Potrafił wszystko, i to na najwyższym poziomie. Umiał się zmieniać, a do tego być atrakcyjnym dla czytelnika, ale nie dla płochego mizdrzenia się, tylko dlatego, że taką właśnie czuł potrzebę artystyczną. Nie wykluczam, że sam siebie nudził, więc postanowił się zmieniać, gdy zainteresowało go coś nowego.

Byłem pod dużym wrażeniem tych trzech czynników: języka, pomysłów i wysokich umiejętności. Do tego dochodziła różnorodność wykonania w rozmaitych dziedzinach. To trzymało mnie przy nim i trzyma do tej pory. Oczywiście widzę, że jego twórczość zestarzała się – zwłaszcza w warstwie scenograficznej – jeżeli jednak czyta się ją umiejętnie, jest w dalszym ciągu żywa.

Andrzej Zimniak: Zgodzę się z Maciejem Parowskim, że Lem tak czy owak byłby fantastą. Gdyby nawet jego Szpital Przemienienia wyszedł wcześniej, fakt ten nie zmieniłby biegu spraw. On miał w sobie gen fantastyczności, więc najlepiej wyrażał się w tej konwencji. Był naukowcem, może domorosłym, ale na pewno dobrze wyedukowanym. To, o czym pisał, nie było możliwe do wyrażenia w innej literaturze. Jego przeznaczeniem była fantastyka.

Wspomniałem wcześniej, że Lem miał znikomy wpływ na moją twórczość, ale nie dodałem, że przez długie lata formował moje myślenie o świecie jako naukowiec popularyzator (w tej paradoksalnej kolejności). Czytałem go, gdy byłem młody, i nauczyłem się od niego bardzo wielu rzeczy. Do dziś podziwiam jego zdolność przewidywania i trafność diagnoz. Nieraz zastanawiałem się nad tym, jaka była ich geneza, bo zajmuję się nauką, więc mam liczne powody, żeby o tym poważnie myśleć. Po jakimś czasie doszedłem do wniosku, że tak naprawdę miał ułatwione zadanie, bo jak sam twierdził, niczego nie można przewidzieć z dużym wyprzedzeniem, dlatego że istnieją wynalazki zwrotnice, które niespodziewanie kierują bieg dziejów i nauki w inną stronę, trafnie więc można przewidywać tylko na krótki dystans. Przed Edisonem[575] nikt nie miał szans, by przepowiedzieć wynalezienie elektryczności, podobnie jak przed Hahnem i Oppenheimerem[576] żaden umysł ludzki nie był w stanie ujrzeć perspektywy zbudowania bomby jądrowej.

Jestem jak najdalszy od Fukuyamy[577] i uważam, że końca nauki nie będzie. Zawsze nowe rozwiązanie przynosi więcej pytań niż odpowiedzi. Uważam też (i nie jestem w tym osamotniony), że od sześćdziesięciu lat nie było wielkich, przełomowych wynalazków ani odkryć. Rozwijamy się, ale dzięki ulepszaniu, miniaturyzacji i nowym zastosowaniom wynalazków, które zostały dokonane wcześniej. James D. Watson i Francis Crick dokonali na przykład przełomu w badaniu DNA[578], ale potem trwało już tylko ulepszanie. Lem ładnie wpasował się w tę niszę i dokonywał na ogół liniowych ekstrapolacji, co przy jego stosunkowo bystrym i przenikliwym umyśle było dosyć łatwe. Jego słynne jasnowidztwo ma zatem logiczne i merytoryczne uzasadnienie.

Wojciech Orliński: Jestem zachwycony propozycją Jacka Dukaja, gdyż też lubię wyobrażać sobie różne niemożliwe rzeczy, na przykład takie, jak wyglądałaby polska fantastyka bez Stanisława Lema. Fascynujące jest to, że – podobnie jak smoki – mógłby nie istnieć, i to na wiele sposobów.

Jak zatem wyglądałaby fantastyka bez Lema? Bo przecież – jako klasyk fantastyki – mógłby nie istnieć. Załóżmy na przykład, że padł ofiarą Holokaustu. Nigdy wtedy nie dowiedzielibyśmy się, że ktoś taki w ogóle był.

Jak pamiętamy, do osiemnastego roku życia jego największym marzeniem były studia na politechnice i kariera inżyniera. Nie miał wtedy jeszcze marzeń literackich. Miał za to zeszyt wypełniony pomysłami na wynalazki, w którym znajdowało się pięć projektów na perpetuum mobile. Były tam również inne, dość sensowne plany, choćby na przeniesienie napędu w rowerze. Moim zdaniem więc prawdopodobny jest scenariusz, w którym tak jak w powieści Burza Macieja Parowskiego, czyli w konwencji fantastyki alternatywnej, Lem kończy politechnikę i staje się, powiedzmy, Steve’em Jobsem[579]. Mogę sobie też wyobrazić, że jesteśmy w empiku, w którym nie ma książek Lema, ale jest za to cała ściana z jego gadżetami, na przykład smartfonami, które nazywają się trionami[580].

Zresztą wydaje mi się, że scenariusz, w którym dowiadujemy się, co by się stało, gdyby Lem pracował w wolnym kraju jako inżynier czy naukowiec, odpowiada biografii doktora Rappaporta lub profesora Petera E. Hogartha z Głosu Pana. Tam właśnie Lem pokazuje siebie hipotetycznego, jakim zapewne zostałby, gdyby jako młody człowiek znalazł się w Stanach. Wtedy spełniłoby się jego marzenie o tym, żeby być inżynierem.

Możliwy jest także scenariusz, w którym rodzina Lemów, zamiast trafić do Krakowa (co było nietypowe dla repatriantów), wylądowałaby we Wrocławiu, bo wsiadła nie do tego transportu co trzeba. Choć tak naprawdę Kraków nie był przypadkowy. Ale załóżmy, że rodzina Lemów dojeżdża do Wrocławia, gdzie Samuel Lem znajduje na tyle sensowne miejsce zawodowego zaczepienia, że nie chce już jechać do Krakowa. Tu otworzyłaby się zupełnie inna droga życia, bo wiemy, że dwa zdarzenia mocno ukształtowały Lema: po pierwsze, spotkanie w Krakowie doktora Mieczysława Choynowskiego, a po drugie, wejście w środowisko „Tygodnika Powszechnego”. Synteza tych wpływów wyprodukowała jego stosunek do nauki. Pokochał ją, ale jednak nigdy nie przyjął zimnego technokratyzmu. Wydaje mi się, że w ówczesnej Polsce tym modelem personalizmu i humanizmu można było nasiąknąć tylko w Krakowie – na ulicy Wiślnej[581]. Tylko tam hołdowano takiemu myśleniu filozoficznemu.

Jacek Dukaj: A ja proponuję, by dla odmiany wyobrazić sobie Lema takiego, jakim był, czyli piszącego to samo, co pisał, ale w sytuacji, gdy w wyniku drugiej wojny światowej Polska znajduje się po „dobrej” stronie żelaznej kurtyny i staje się częścią zachodniego systemu kultury, gdzie Lem zostaje pisarzem funkcjonującym w światowym obiegu science fiction…

Wojciech Orliński: Niemożliwe, on był przecież wtedy tylko lekarzem… A ponieważ nie musiałby już iść na całe życie do wojska…

Jacek Dukaj: Ale rozważmy ten mój wariant: Jak Lem poradziłby sobie w obiegu światowym, funkcjonując na równych zasadach z pisarzami języka angielskiego? Kim by się stał, gdyby nie zamknięto go – niczym w więzieniu – w eksperymencie socjopolitycznym pod nazwą PRL? Gdzie by zawędrował, gdyby mógł wtedy robić w fantastyce wszystko, co by zechciał, ale rozwijał się od początku także ze świadomością globalnej kultury, rynku, science fiction...?

Paweł Golik: Tak jak na przykład pisarze niemieccy, którzy nie poradzili sobie na rynku światowym.

Wojciech Orliński: Moim zdaniem znalazłby się w okropnym świecie, ponieważ – jak wiadomo – tam, gdzie można nieźle zarobić na literaturze, pisarz, który stworzy dobry pomysł, będzie się go trzymał kurczowo i nie wymyśli nowych. Po co wymyślać coś nowego, jeśli to, co już jest, sprzedaje się dobrze? Jedno jest pewne: Lem, którego znamy, mógł zaistnieć tylko w Krakowie.

Wojciech Zemek: Mam pytanie do Jacka Dukaja. Głosi pan konsekwentnie tezę, że Lem jest co prawda autorem wybitnym, ale mało kto go teraz czyta, więc jego wpływ na kulturę jest znikomy. Proszę powiedzieć, na ile pan szacuje ilość sprzedanych egzemplarzy książek Lema w ciągu ostatnich dziesięciu lat.

Jacek Dukaj: Nie mam pojęcia, nie śledzę wyników czytelnictwa.

Wojciech Zemek: W samej Polsce jest to grubo ponad milion egzemplarzy.

Wojciech Orliński: Przez dziesięć lat?

Wojciech Zemek: Przez ostatnie dziesięć lat.

Wojciech Orliński: Piękna śmierć!

Wojciech Zemek: A pan głosi tezę, że Lema jako autora już właściwie nie ma…

Jacek Dukaj: Nie jako autora. Jako mistrza, wzorca, żywej części kultury. On nie ma naśladowców. Młode pokolenie go nie czyta i nie tworzy w jego duchu.

Wojciech Zemek: Więc kto to wszystko kupuje?

Jacek Dukaj: Moim zdaniem mamy nadal szeroki przedział wiekowy czytelników, którzy wychowali się na Lemie. Darzą go wielkim sentymentem i są w stanie do upadłego bronić tezy o jego znaczeniu w kulturze – bo tak sami szczerze czują.

Wojciech Zemek: Nie sądzę, by to właśnie ci czytelnicy byli nabywcami książek Lema. Przecież oni jego książki mają od dawna. Teraz na przykład ukazała się antologia Fantastyczny Lem, wydana w konwencji The Best of Stanisław Lem. To jest już jej trzecie wydanie. Wcześniej sprzedawała się w bardzo wysokich nakładach, choć większość opowiadań z tego zbioru jest dostępna na rynku. Tymczasem w ciągu jednego miesiąca sprzedano dziesięć tysięcy egzemplarzy. Podkreślam: w ciągu pierwszego miesiąca!

Jacek Dukaj: Nie będę na siłę obalał pańskiej tezy. Przypomnę jednak jako kontrprzykład, że ogromne ilości książek Henryka Sienkiewicza czy Elizy Orzeszkowej sprzedają się wyłącznie z tego powodu, że autorzy ci są klasykami, więc znajomość ich książek jest wymagana, na przykład w szkołach. Rozumie pan? Tutaj działa inny mechanizm. To nie jest naturalne ssanie kulturowe. Istnieje takie zjawisko jak Lem w naszej historii kultury, więc musimy jego utwory przeczytać z takich czy innych powodów. Dlatego się je drukuje i sprzedaje.

Głos z sali: Ale jak pisze Pilch, posiadanie książek jest formą czytelnictwa.

Jacek Dukaj: (ironicznie) Tak jest! Zwłaszcza w formie elektronicznej, prawda? Można przeczytać książkę, kupując ją jednoklikiem w Amazonie. (śmiech sali)

Wojciech Orliński: Chciałbym wrócić do intrygującej mnie kwestii związanej ze światami alternatywnymi, w których Lem istnieje albo nie istnieje. Wyobraźmy sobie raz jeszcze Polskę po drugiej wojnie światowej – demokratyczną i kapitalistyczną. I załóżmy, że Lem nie podążałby drogą politechniczną. Był moment w jego życiu, na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, w którym bardzo chciał się przebić jako filozof, co w PRL-u z tysiąca powodów było niemożliwe. Historia opowiedziana przez niego ezopowym językiem w Dialogach dowodzi, że normalnego eseju filozoficznego – ze względu na cenzurę – napisać nie mógł[582]. Jak wiemy, miał wystarczająco dużo problemów z ostatnią wersją tej książki. Choć pisał ją już na fali październikowej odwilży 1956 roku, z punktu widzenia ustroju politycznego była to i tak herezja. Cud, że się w ogóle ukazała.

Otóż gdyby wyobrazić sobie taki nienapisany tekst jako prawdziwy esej filozoficzny, bez żadnego udawania, że jesteśmy na innej planecie, a ludzie to roboty, prawdopodobnie byłby to niezwykle ciekawy traktat, zapełniający lukę intelektualną w ciągłości polskiej myśli filozoficznej. Byłoby to prawdopodobnie dzieło w stylu Społeczeństwa otwartego Karla Poppera[583]. Albo coś w rodzaju prac Izaaka Berlina[584] czy Josiaha Royce’a[585]. Gdyby bowiem krótko scharakteryzować filozofię polityczną Lema, była to obrona jednostki przed systemem politycznym, czyli śrubki przed machiną. Zapewne łatwo zgodzimy się co do tego, że Lem konsekwentnie potępiał wszystkie podejścia, które utrzymywały, że aby powstał ustrój idealny, musi zginąć określona liczba ludzi. A był to pogląd wyznawany wówczas nie tylko po naszej stronie żelaznej kurtyny, bo w Stanach też uważano, że jeśli społeczeństwu jest potrzebna na przykład jakaś autostrada, to należy zburzyć znajdujące się na jej drodze domy, wyrzucić z nich ludzi i nie zawracać sobie głowy tym, gdzie zamieszkają. Taką postawę prezentował na przykład kontrowersyjny budowniczy Nowego Jorku – Robert Moses[586]. Wybudował on wiele arterii, z którymi dzisiaj kojarzymy to miasto, ale jego podejście do ludzi, na których domy rzucał buldożery, było straszne. Lem od początku potępiał takie zachowania i konsekwentnie bronił jednostki ludzkiej, w czym bywał osamotniony. Taki światopogląd był swoją drogą charakterystyczny dla środowiska „Tygodnika Powszechnego”.

Jacek Dukaj: (do Wojciecha Orlińskiego) Przypominam sobie naszą rozmowę z początku tego roku, podczas debaty w Krakowie, gdy zadałem ci pytanie, czy z lektury nieopublikowanych prywatnych tekstów Lema można wywnioskować, że on nigdy nie wierzył w komunizm i że wszelkie tego typu utopie polityczne były mu obce. Odpowiedziałeś mi, że absolutnie tak. Natomiast podczas poprzedniego panelu zdążyłem już usłyszeć, że Jan Józef Szczepański twierdził, że Lem był zarażony komunizmem.

Wojciech Orliński: Tak naprawdę istnieje tylko jeden zapis tego typu. Właśnie w Dzienniku Jana Józefa Szczepańskiego[587]. Został sporządzony po jego pierwszej rozmowie z Lemem. Nie pamiętam dokładnego sformułowania, ale świadczy ono o tym, że autor Butów poczuł się nawracany na marksizm.

Ponieważ Lem zaczął pisać listy przez kalkę dopiero w 1954 roku, istnieje dziura w jego korespondencji. Z okresu wcześniejszego nie mamy żadnych listów, a mówiąc precyzyjniej, jego korespondencja jest zachowana losowo. List do Ścibora-Rylskiego, właśnie z 1954 roku, jest jednym z najstarszych listów i został napisany przez kalkę, co znaczy, że Lem nie chciał się już dać więcej nabrać na to, że ktoś pamięta jego słowa lepiej niż on sam – klasyczny problem z dyskusji internetowych.

Listów Lema na temat tego, co on myśli o komunizmie, niestety nie ma. Jest tylko ten zapis Szczepańskiego, który z powodu swego głębokiego katolicyzmu pewnie każdego w tych latach uznawał za marksistę. Tak mi się przynajmniej wydaje. Gdyby więc w czasie tej rozmowy z nim Lem zdradził się nawet ze zwyczajnym klasycznym scjentyzmem w stylu Bertranda Russella[588], Szczepański też mógłby to odebrać jako deklarację marksisty. Interpretację tego zapisu w jego dzienniku opatruję więc dużym znakiem zapytania.

Natomiast kiedy czytamy zapiski Lema o zaczynającej się odwilży i słynnym referacie Chruszczowa[589], widzimy, że nie są to myśli kogoś, kto wierzył w komunę. Bardzo często napotykamy wtręty w stylu: „A nie mówiłem ci?”. Kiedy jeden z przyjaciół Lema był strasznie zdumiony tym, że Stalin wiedział o wszystkich okropnych sowieckich zbrodniach i nic z tym nie robił, autor Astronautów bezlitośnie z niego szydził, bo jemu z kolei nie mieściło się w głowie, że ktoś mógł być tak głęboko przekonany, że Stalin jest niewinny, a zbrodnie jeżowszczyzny[590] zostały dokonane za jego plecami. Moim zdaniem to jest pośredni dowód na to, że Lem miał znacznie wcześniej wyrobione zdanie na temat Stalina i że nie było ono dla niego przychylne.

Głos z sali: Jak to Polacy…

Wojciech Orliński: No, ja tu trajkoczę, ale zanim oddamy głos sali, mam pytanie, czy ktoś z panelistów chciałby jeszcze coś dodać do tego, o czym mówimy.

Maciej Parowski: Lem nie jest ani pierwszym, ani ostatnim porządnym człowiekiem w Polsce, który próbował uwierzyć w komunizm. Myślę, że nawet na tej sali są ludzie, którzy również tego próbowali, a być może nawet uwierzyli, ale się otrząsnęli. Rozmawiałem z takim człowiekiem: opowiadał mi, że prawda o wydarzeniach z Października ’56 dotarła do niego dopiero w 1958 roku. Ja sam pamiętam, jak próbując się w tej PRL-owskiej rzeczywistości odnaleźć, racjonalizowałem sobie, że skoro Anglia jest najwspanialszą demokracją w Europie, mimo że Henryk VIII ścinał żony, mordował i wywłaszczał katolików, to może i komuna się ucywilizuje? Może Stalin jest kimś takim jak Henryk VIII? Szybko zrozumiałem, że jednak nie, bo ten ustrój nie funkcjonuje, nic w nim normalnie nie działa, a co najgorsze, w imię tego systemu popełnia się straszliwe zbrodnie. Zresztą jeśli nawet Stalin byłby Henrykiem VIII, to ja pozostawałem (tak czy owak) tępionym przezeń… Irlandczykiem. Zanim więc ruszył drugi obieg wydawniczy, uważałem, że należy dać komunizmowi szansę i normalnie w nim funkcjonować.

Lem jako twórca również musiał kombinować i dostosować się do sytuacji. Pod wpływem nacisków ze strony aparatu państwowego przestał publikować wiersze w „Tygodniku Powszechnym”, ale w lepszym czasie powrócił. Jako ateista nie miał oparcia w wierze katolickiej, która wymaga heroizmu. Wielu jego znajomych było katolikami, ale nie musiał podzielać ich wiary, żeby docenić ich postawę. Nawet jeżeli Szczepański miał rację i Lem naprawdę wierzył w komunizm, nie ma to już dziś znaczenia. Dawno mu to darowaliśmy. Jako obywatel podbitego kraju, a w dodatku członek tępionego narodu, który cudem przeżył Hitlera i drugą wojnę światową, na pewno ogromnie cierpiał, że nie może opowiedzieć całej prawdy o swoich przeżyciach, bo wątek sowiecki wszystkich tych spraw był nie do ruszenia. Jednocześnie próbował dotknąć nauki, zgłębiać naturę świata. I chciał zaistnieć, być kimś.

Marek Oramus: W takim razie wracam do pytania, jak by wyglądał świat, gdyby Lem został inżynierem. Wydaje mi się, że nic by się nie zmieniło. Nie pojawiłyby się urządzenia elektroniczne z napisem „Lem”, bo jak stwierdziła w poprzednim panelu profesor Szpakowska, z czym absolutnie się zgadzam, pisarz miał głównie intuicję ślusarską, więc znał się przede wszystkim na śrubkach i prostych mechanizmach. Może ciągnęło go też do elektroniki, ale skończyło się na zbieraniu dynam.

Maciej Parowski: Pewnie douczyłby się.

Marek Oramus: Nie. W jego twórczości widać, że to była dla niego przepaść mentalna. Jego Golem XIV miał chyba z dziewięćdziesiąt pięter[591]. Sprawia to wrażenie, jakby Lem zasnął i nie widział rozwoju elektroniki oraz informatyki. Wydawało mu się, że wraz z mocą mózgów elektronowych będzie rosnąć ich objętość. Obudził się dopiero w połowie lat osiemdziesiątych. Dopiero wtedy w jego książkach te ogromne komputery, kolubryny wręcz, zmniejszyły się do kieszonkowych rozmiarów i stały się urządzeniami, w których sygnały przekazywane są z prędkością światła.

Myślę, że on by tej przepaści nie przeskoczył. Nie czuł elektroniki ani tendencji rozwoju technologicznego. Zresztą nie on jeden miał ten problem. Nikt na przykład nie przewidział pojawienia się tranzystora ostrzowego, który został wynaleziony w USA w 1947 roku, choć był to czas, kiedy w amerykańskich instytutach co kilka lat zbierały się gremia futurologów i debatowały nad przyszłością. Ale jakoś żaden z tych futurologów nie przewidział tranzystorów, a z nich wzięła początek cała dzisiejsza elektronika.

Jacek Dukaj: Ale przecież to właśnie ten retrotechnofuturyzm jest tym, co czyni Lema atrakcyjnym dla współczesnych nastolatków, którzy jakimś cudem sięgają po jego książki. Właśnie te piętrowe kalkulatory i komputery z lampami próżniowymi ich kręcą. Ta stara, kompletnie archaiczna scenografia przemawia do ich wyobraźni.

Głos z sali: Steampunk.

Jacek Dukaj: Tak, po części steampunk, a po części już cała współczesna kultura, która w swoich wizjach przyszłości nie korzysta z dzisiejszego stanu wiedzy, nauki, technologii, tylko z wizji przyszłości poprzednich pokoleń. Dzisiejsze wyobrażenia o przyszłości są bardzo podobne do tych sprzed dwudziestu, trzydziestu czy nawet czterdziestu lat. Imperia galaktyczne, gwiezdne wojny, cyberpunk – to wszystko się zdezaktualizowało, ale ciągle żyje w popkulturze. Dla obecnego pokolenia tego typu fascynacje retro są naturalne. Ten rodzaj zabaw wyobraźni, opartych na wizjach z minionych epok, które nie są już brane serio, a jedynie jako atrakcyjny setting, kod estetyczny, jest bliski młodym ludziom.

Głos z sali: To może oni wykupili ten milion egzemplarzy? (śmiech sali)

Wojciech Orliński: Nie mogę się zgodzić z twierdzeniem, że Lem nie czuł techniki. Jeśli czytamy opis triona w Obłoku Magellana, to łatwo rozpoznamy w nim iPhone. Lem niesłychanie dokładnie przewidział, jak będzie działać. Co więcej, w tym fragmencie beztrosko rzuca, że podstawą pamięci triona są kryształki. Nie precyzuje wprawdzie, o jakie kryształki chodzi, ale w 1955 roku, kiedy o tym pisał, nikt nie wiedział, jakie nośniki pamięci się przyjmą. Między fachowcami dopiero toczyły się spory o to, co stanie się przyszłością półprzewodników: lepszy (ale drogi) german czy gorszy (ale tani) krzem. Z tego, co pamiętam, Lem od razu wiedział, że przyszłością będzie krzem. Jest parę momentów, w których Lem lepiej od fachowców i futurologów przewidywał przyszłość techniki.

Dla mnie absolutnie szokujący był prywatny, nieopublikowany list z lat pięćdziesiątych, w którym Lem pisze, że nie wierzy w przyjęcie się pasażerskiego transportu ponaddźwiękowego, ze względu na koszty eksploatacji i związane z tym problemy. Bezbłędnie przewidział, że odrzutowce latające z niską szybkością, czyli właśnie takie, jakimi dzisiaj latamy, się przyjmą, natomiast do koncepcji komercyjnego transportu ponaddźwiękowego był nastawiony sceptycznie. Dzisiaj wiemy, że miał rację. A w czasach, kiedy to pisał, ludzie wierzyli, że wystarczy zbudować Concorde’a albo Tu-144 i z miejsca dojdzie do jakiegoś odkrycia, dzięki któremu loty tymi maszynami staną się opłacalne. Jak wiadomo, do takiego odkrycia nie doszło. Niczego nie wymyślono. Gdyby firmy lotnicze słuchały Lema, nie straciłyby miliardów na projektowanie tych samolotów.

Paweł Golik: Chciałbym wrócić do wizji świata alternatywnego, w którym Lem rozwija się po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Według mnie wiele by się w takim wariancie nie zmieniło, ponieważ nadal byłby on pisarzem tworzącym w peryferyjnym, mało popularnym języku, który jest bardzo trudny w przekładzie. Zauważmy, że w popkulturze fantastycznej praktycznie nie zaistnieli pisarze niemieckojęzyczni ani nawet francuskojęzyczni – mimo powszechnie uznawanej pozycji Francji jako europejskiego centrum kultury. Na palcach jednej ręki można policzyć twórców nieanglojęzycznych, którzy przebili się w tym gatunku. Aby Lem stał się autorem światowym, musielibyśmy stworzyć świat, w którym mówiłby i pisał po angielsku, na takiej zasadzie, jak robił to Conrad. Niestety, Lem chyba nie przepadał za tym językiem, wolał niemiecki.

Jerzy Vetulani: Ale jego angielskie przekłady są bardzo popularne.

Wojciech Orliński: Spójrzmy na problem z innej strony. Lem zapisuje się w historii literatury w wieku co najmniej dwudziestu pięciu lat. Wcześniej, kiedy umysł człowieka się kształtuje i jest najbardziej zdolny do nauki, Lem musiał się ukrywać przed Niemcami we Lwowie. Z tego powodu po tym okresie jego życia nie pozostały żadne ślady. Natomiast wiemy, że w wieku dwudziestu pięciu lub dwudziestu sześciu lat był jeszcze zdolny do rzeczy, do której nikt spośród osób obecnych na tej sali nie byłby zdolny – i to niezależnie od wieku. Otóż kiedy doktor Choynowski ze zgorszeniem dowiedział się, że Lem nie zna angielskiego, zganił go, dał mu do ręki słownik i kazał wrócić następnego dnia z opanowanym angielskim. I Lem faktycznie to zrobił! Co prawda nie na następny dzień, ale nauczył się tego języka dosłownie w ciągu kilku dni. Ta historia brzmi nieprawdopodobnie, wiele źródeł ją jednak potwierdza. Również to, że na zawsze pozostała Lemowi skaza osoby, która języka uczy się ze słownika – wszystkie angielskie słowa czytał bowiem z polską wymową. Dla niego to był wyłącznie język pisany, nie był w stanie nim mówić.

Co prawda do swojego syna, gdy był studentem, mawiał żartem: „Co tam, Tomaszu, u ciebie na tym Princetonie?”, ale faktycznie wszystko, co mówił po angielsku, było jakby przeczytane po polsku. Lem nigdy bowiem nie nauczył się porządnie angielszczyzny mówionej, ale to nie przeszkodziło mu na przykład korespondować wcale nie najgorszym językiem z Philipem K. Dickiem. Jeśli więc był w stanie nauczyć się angielskiego na takim poziomie w kilka dni, korzystając tylko ze słownika, to jestem przekonany, że gdyby wyemigrował do Stanów, po miesiącu mówiłby płynnie po angielsku.

Paweł Golik: Gdyby wyemigrował do Stanów, rzeczywiście pewnie by tak było. Ale ja rozważam scenariusz, w którym Polska znajduje się po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Wtedy pisałby po polsku.

Wojciech Orliński: (z uporem) Gdyby chciał się nauczyć angielskiego, toby mógł.

Paweł Golik: Gdyby go wywieźli do Stanów, to owszem.

Jerzy Vetulani: Kiedy byłem w Stanach, pracowałem z technikiem laboratoryjnym, który był zafascynowany Lemem. Dostałem od niego angielski przekład Lema. Był fantastyczny! Tłumaczył jakiś Jugosłowianin…

Wojciech Orliński: Może Michael Kandel?

Paweł Golik: Nie, Michael Kandel nie tłumaczył Solaris.

Jerzy Vetulani: To był na pewno ktoś inny. Dokonał czegoś niesłychanego: przełożył sonet tak, że wszystkie słowa w nim zaczynały się na literę „t”.

Paweł Golik: W takim razie to był na pewno Kandel. Nikt inny by tego nie potrafił.

Jerzy Vetulani: A na jaką literę zaczynały się wersy w tym sonecie?

Głos z sali: Na „c”. Cyprian, cymes…

Wojciech Orliński: Jeśli po angielsku, to musiało być na „s”.

Jerzy Vetulani: Tak, zgadza się, na „s”! I był tam na pewno Samson.

Wojciech Orliński: Pamiętam pierwsze słowa: „Seduced Samson…”[592].

Jerzy Vetulani: Tak czy inaczej, wydaje mi się, że gdyby tłumaczeń Lema było więcej, miałby on wielką szansę na karierę światową.

Ale wraca nam pytanie, czy faktycznie był ojcem polskiej fantastyki. Chyba był. Może nie rodzonym, tylko na przykład przyrodnim, bo przecież fantastykę uprawiano już przed nim.

Głos z sali: Sukces ma wielu ojców! (śmiechy)

Jerzy Vetulani: Ja zaczynałem od Wellsa. Natomiast jeśli chodzi o Lema, to sądzę, że nie jest specjalnie ważne, w jaki sposób jest w tej chwili odbierany, ale to, że ci, którzy odżegnują się od jego pisarstwa, wciąż korzystają z jego doświadczenia. Sądzę, że zawdzięcza to swojemu wizjonerstwu. Naturalnie może czasem popełniał jakieś błędy technicznie, ale jego wizje rozwoju cywilizacyjnego nie rodzą dziś uśmieszków politowania. Tymczasem futurologia niemal z zasady służy do tego, żeby rozbawiać Pana Boga i tych, którzy pięćdziesiąt lat później czytają, jak ma wyglądać przyszły świat. Jej idee są bowiem zawsze proste. Chciano stworzyć superkonia, ale skonstruowano samochód. Potem była idea, żeby zrobić łódź podwodną – technicznie nie było czegoś takiego. Natomiast Lem z góry odrzucał to, jak powinny wyglądać pewne rzeczy, więc zdarzały mu się chwile szczęśliwej intuicji, które sprawiały, że nośnikami informacji były u niego kryształki albo że przewidział coś innego, równie fantastycznego. Kapitalne było to, że wiele z jego idei zostało zrealizowanych – i to wielokrotnie.

Natomiast czymś innym jest pytanie, czy Lem faktycznie szkodził rozwojowi polskiej fantastyki. Mnie się wydaje, że nie. Natomiast w historii nauki obserwujemy ciekawy mechanizm: jeżeli hipoteza jest za dobra, z miejsca blokuje rozwój, bo nauka rozwija się przez obalanie kolejnych hipotez. W momencie gdy Pasteur obalił teorię samorództwa[593], badania naukowe nad powstaniem życia na Ziemi zostały wstrzymane na pięćdziesiąt lat.

Paweł Golik: Nawet dłużej, bo na sto.

Jerzy Vetulani: A więc to była za dobra hipoteza, bo dobra hipoteza naukowa to taka, która zostaje obalona w elegancki sposób po około dziesięciu, piętnastu latach i pozwala na kolejny krok do przodu. Najgorszym więc grzechem uczonego jest zakochanie się we własnej hipotezie. Wydaje mi się, że w literaturze tak nie jest, bo literatura nie ewoluuje liniowo, więc sądzę, że Lem bardzo pomógł rozwojowi fantastyki, nawet jeśli kilku młodych ludzi zadebiutowało później albo nie zadebiutowało wcale.

Jacek Dukaj: Ja również mam uwagę w kwestii ojcostwa Lema i blokowania przezeń możliwości rozwoju jego artystycznych „dzieci” lub – odwrotnie – zarażania ich swoją osobowością. Jeśli spojrzymy, jak rozwija się literatura w krajach anglosaskich, łatwo zauważymy, że rzeczywiście funkcjonuje tam model, w którym gdy pojawia się mocna osobowość twórcza, ludzie są nią tak bardzo zafascynowani, że pojawiają się całe masy naśladowców – lepszych lub gorszych. Później przychodzi kolejne pokolenie, tych, którzy naśladują naśladowców, itd. Dlatego w efekcie mamy nieskończone wysypy na przykład fantasy tolkienowskiej, bohaterów postconanowskich, lovecraftowskich horrorów czy motywów metafizyczno-urbanistycznych. Mamy wiele przykładów „rodzin” literackich, które rozwinęły się od jednego, bardzo wyrazistego twórcy, który narzucił całym rzeszom swoich kontynuatorów sposób myślenia i widzenia świata. W Polsce ostatni przykład to byłaby chyba Masłowska. Nic takiego jednak nie stało się u nas z Lemem.

Maciej Parowski: Ponieważ od pewnego momentu on nie był nauczycielem konwencji, ale koncepcji fantastyki jako języka, z którego pomocą badamy i przedrzeźniamy rzeczywistość. Można było być jego uczniem i robić coś, czego on sam nie robił, nawet wejść w inne dziedziny.

Paweł Golik: Pozwolę sobie na osobisty komentarz, ponieważ wiąże się on wyłącznie z moim doświadczeniem. Lem nie był ojcem wiernym tylko jednej rodzinie. Poruszał się pomiędzy fikcją (poważną), groteską, humoreską, filozofią, eseistyką itd., próbując wszystkiego, co się da, więc jego dzieci należy szukać nie tylko w literaturze. Nie brakuje bowiem u nas ludzi, którzy zainteresowali się nauką (w sensie science), zaczynając od czytania w dzieciństwie science fiction. W moim pokoleniu jej najważniejszym przedstawicielem był Lem, więc mogę śmiało powiedzieć, że właśnie te dziecięce lektury tak na mnie wpłynęły. Kiedy zaś zorientowałem się, że grubych okularników nie wsadzają jako pilotów do rakiet, pomyślałem, że może przynajmniej będę Tarantogą[594].

Jacek Dukaj: Jest jeszcze jedna pozaliteracka dziedzina, która może poszczycić się sporym procentem potomków Lema: ateizm polski. Jest sporo ateistów, którzy w nieprzyjaznym dla siebie środowisku polskim odważyli się przyznać do ateizmu, ponieważ czytali właśnie Lema.

Olga Konstantinowa: Odnosząc się do wałkowanej w tej debacie wte i wewte metafory dzieci i ojca, mam wrażenie, że tylko pierwsze pokolenie, a zatem dzieci pisarza, mają potrzebę, aby odciąć się od niego i najzwyczajniej w świecie się usamodzielnić. Natomiast jeśli mówimy o kolejnym pokoleniu, czyli o wnukach, w nim ten mechanizm już zanika. Prawdopodobnie dlatego – o czym mówił Wojciech Zemek – że druga generacja wciąż interesuje się Lemem. Dla niej jego twórczość jest wciąż inspirująca, a „żywienie się” nią nie jest już czystym naśladownictwem, ale raczej zobaczeniem jej w zupełnie inny, własny sposób. Sądzę, że za jakiś czas zobaczymy, jak przełoży się to na kolejne projekty naukowe i dzieła artystyczno-literackie. Moim zdaniem należy to widzieć w kontekście naturalnego następstwa pokoleń.

Wojciech Orliński: Mnie to pasuje. Czuję się bardziej rozpieszczanym wnuczkiem.

Zbigniew Mikołejko: Dokonujecie tu państwo od jakiegoś czasu zabiegu, przeciwko któremu mam zamiar się zbuntować. Twierdzicie bowiem, że nagle wybuchła gwiazda, która pojawiła się znikąd. Wcześniej natomiast istniały według was jakieś romantyczne półtrupki, jacyś Mickiewicze z zagubionymi utworami, jacyś Kraszewscy. A potem nic. I nagle – wybuchł Lem. A teraz z kolei – logicznie rzecz biorąc – pojawiają się pytania: zgasł czy nie zgasł?

Otóż chcę powiedzieć, że Lem wcale nie pojawił się znienacka. Jeśli skoncentrować się tylko na technologicznym aspekcie jego myślenia, to taki punkt widzenia może wydać się słuszny, ale tylko w jakiejś mierze. Jest bowiem spora gromada pisarzy przełomu XIX i XX wieku, z których Lem wyrasta. Mamy Stefana Grabińskiego[595], na którego Lem często się powoływał, mamy Adama Bełcikowskiego[596], Antoniego Marczyńskiego[597]…

Głos z sali: Stefana Themersona[598]…

Zbigniew Mikołejko: …Kornela Makuszyńskiego[599] oraz publikującego równolegle z Lemem Alfreda Szklarskiego[600] z jego Sobowtórem profesora Rawy. To cała chmara rozmaitych autorów.

Istnieje jednak inny, ważniejszy rodzaj wielkości, którą należałoby widzieć u kolebki Lema. Wielkości, do której Lem przyznaje się bardzo chętnie. Mianowicie Witkacy. Reprezentuje on całą formację katastroficzno-pesymistyczną, która w Polsce w latach dwudziestych i trzydziestych bardzo dobrze funkcjonowała, wyróżniając się swoistą groteskowością i przerażeniem bezwzględnością rodzących się totalitaryzmów. A przecież istniał nie tylko Witkacy, bo był także Gombrowicz.

Jak widzimy więc, możemy narzekać na różne zerwania ciągłości w kulturze polskiej, ale mamy też do czynienia z kontynuacjami, które chciałbym mocno wyakcentować. Jedną z nich dostrzegamy, właśnie mówiąc o Lemie, bo nie jest on przypadkiem i nie pojawia się w naszej literaturze na zasadzie rozbłysku czy jakiegoś wyłomu od reguły. Jego fenomen to rezultat długiej pracy kultury – wieloaspektowej i o wiele bogatszej, niż mogłoby się zdawać.

Kolejna sprawa to dziedzictwo i ojcostwo, o którym tyle mówimy. Ktoś zasugerował, że dziedzicami Lema są nie tylko twórcy fantastyki. Bardzo się cieszę, że to zauważył, bo spadkobiercy tego pisarza są rozsiani w różnych miejscach: i w naukach ścisłych, i w ateizmie, o którym wspominałem wczoraj. A Lemowski ateizm jest dość szczególny – to ateizm złakniony obecności transcendencji.

Lem nie jest w tym oczywiście odosobniony ani na mapie Polski, ani na mapie świata. Przykładem może być chociażby Julia Kristeva[601], która próbuje pogodzić własny ateizm z perspektywą religijną, traktując etykę jako punkt wspólny między ateizmem a bliskimi jej nurtami chrystianizmu.

Jest cała masa takich ateistów. Dlaczego? Bo runęła axis mundi, czyli oś świata, która mogłaby spinać, jak to ongiś bywało, rzeczywistość i wyzwalać ją z chaosu – a wyzwanie chaosu informacyjnego jest przecież tak dojmujące, tak ze wszech miar miażdżące, niepokojące.

Dziedzictwo filozoficzne, które przypisuje się na ogół Lemowi, to personalizm, identyfikowany ze środowiskiem krakowskim. Tymczasem Lem przyznaje się do innej tradycji, która wydaje mi się równie ważna, a mianowicie do warszawskiej szkoły historyków idei, czyli do kręgu Leszka Kołakowskiego, który – podobnie jak Lem – był przykładem ateisty złaknionego Boga. Tutaj więc widziałbym więzi pomiędzy nimi. I dlatego właśnie paradoksalnie zaliczałbym Lema do warszawskiej szkoły historyków idei[602], a nie do krakowskiego personalizmu. Widzę go w tym, a nie innym miejscu – w nurcie tradycji racjonalizmu, utopizmu i ateizmu, który czuje się okaleczony przez śmierć Boga. Lem w związku z tym ma swoje dzieci nie tylko w fantastyce, ale również wśród filozofów młodszej generacji.

Jacek Dukaj: A nie wydaje się panu, że wśród najgłębszych źródeł ateizmu Lema, wychowanego przecież w duchu chrześcijańskiej etyki, jest antagonistyczny biologizm i rozpoznanie katastrofy żywych istot jako koniecznego elementu mechanizmu ewolucyjnego? Czyli refleksja, która pojawia się już u Darwina: jak mogę zawierzyć Bogu, gdy widzę, że świat przyrody – z powodów tkwiących w samej naturze ewolucji – morduje się nawzajem i zadaje sobie nieskończone ilości bólu? Z tego rozpoznania wywodzi się bardzo dużo następnych intuicji Lema. Cała rama estetyczna i argumentacyjna jest u niego biologiczna, nawet jeśli Lem faktycznie schodzi w historiozofię.

Zbigniew Mikołejko: Źródło ateizmu Lema jest takie właśnie, ale mają w nim też udział zafundowane nam cierpienia i związane z nimi poczucie katastrofy bardzo wielu starszych osób, reprezentujących pokolenie nauczycieli Lema, których poraziło okrucieństwo XX wieku. Poza tym zapominamy często, że Lem należy do generacji Kolumbów, a zatem ludzi doświadczonych katastrofizmem w pełnej skali. Wpłynęły więc na niego te same elementy, o których mogłoby opowiedzieć wielu ludzi od niego starszych. Przykładem mógłby być Marian Zdziechowski – jeden z zapomnianych, a jakże ważnych polskich myślicieli. Będąc heretyckim katolikiem czy też bezwyznaniowym chrześcijaninem, wydał broszurę o okrucieństwie[603], w której napotykamy obrazy zwierząt rozszarpywanych w zupełnie bezsensowny sposób. Oto okazuje się, że ewolucja jest czymś, co pożera i jest nieustannym procesem katastrof. Żywa istota rodzi się, ale zmierza ku przerażającemu cierpieniu. Nie da się tego zracjonalizować.

To poczucie cierpienia dopadło nas w wieku XX na rozmaitych obszarach, bo i w obszarze historii, i wielkiej rzezi, jaką był Holokaust, i zbrodni systemów totalitarnych. A do tego zaczęliśmy szerzej otwierać się na rzeczywistość przyrodniczą, którą przestaliśmy widzieć jako świat wielkich odkryć, dający się opanować za pomocą nauki, zrozumieć i wyjaśnić. Okazaliśmy się kompletnie bezradni wobec niebywałego okrucieństwa, jakie nią rządzi.

Bezradna okazała się również wiara Francisa Bacona, który twierdził, że pozbędziemy się idoli przysłaniających sens świata[604] i będziemy rozcinać przyrodę oraz panować nad nią. Nagle okazało się, że nie da się opanować nawet tego, co w przyrodzie z punktu widzenia ludzkiego jest najważniejsze. Mam na myśli przemijalność, cierpienie i zło, które rodzi się ot tak i niekoniecznie wynika z ludzkiego sprawstwa.

Mam wrażenie, że Lem rzeczywiście był głęboko rozczarowany. To zresztą najłagodniejsze słowo, jakiego można tutaj użyć. Był zawiedziony tragizmem procesu ewolucyjnego. Z wiekiem jego pesymizm urastał do niebywałych wprost rozmiarów, wręcz zalewała go fala czarnej goryczy i zniechęcenia. Wyrazem tego rozczarowania było moim zdaniem odejście od fabuły w kierunku myśli spekulacyjnej, a nawet par excellence teologicznej, ale bez Boga. Najpóźniejszy Lem jest właśnie taki.

Stanisław Bereś mówił w Tako rzecze… Lem o kompozycyjnym pęknięciu Golema, w którym fabularność przegrywa z myślą spekulowaną. To prawda, ale to pęknięcie zrodziło się w Lemie głębiej – powstało z bezradności wobec świata, który zaistniał z przypadku i z konieczności.

Jacek Dukaj: Intuicja podpowiada mi, że odejście Lema do krótkiej afabularnej formy eseistycznej wynikało z coraz większej trudności w empatyzowaniu z bohaterami.

Małgorzata Szpakowska: Mam krótką uwagę w związku z tym, co powiedział profesor Mikołejko. Oczywiście zgadzam się, że Lem jest katastrofistą, i to w bardzo wielu sensach. Jego pokrewieństwo ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, którego nazwisko padało już w poprzednim panelu, także dla mnie jest bardzo wyraźne. Ale obaj pisarze mają cechę, która moim zdaniem uniemożliwia powiązanie ich z warszawską szkołą historyków idei – nie mają cienia zmysłu historycznego.

Bardzo bym lubiła widzieć Lema w kręgu tej szkoły, ale jest z tym trudność. Dla historyków z tego środowiska historia nie była procesem, który dzieje się sam z siebie i do czegoś zmierza, do katastrofy mianowicie, co twierdzili właśnie Witkacy i Lem, ale stanowiła proces wytwarzany przez ludzi, który się bada, a nawet jest najważniejszym przedmiotem zainteresowania. Więc powiadam: bardzo bym chciała widzieć Lema w tym kręgu i nawet zauważam pewne zbieżności, przede wszystkim pokoleniowe, oraz rodzaj sceptycyzmu, który cechuje Lema mimo jego czarnego pesymizmu, ale jednak zauważam brak zmysłu historycznego w takich zestawieniach.

Zbigniew Mikołejko: Ton błazeństwa, a nie kapłaństwa.

Małgorzata Szpakowska: Raczej splątanie obydwu. Ale wśród historyków idei akurat to też się zdarzało.

Jacek Dukaj: Istnieje bardzo fajne powiedzenie Lema, które przewija się w wielu wywiadach i w eseistyce: „Technologia jest zmienną niezależną”. Dotyczy to również historiozofii. Dla niego wszystkie konceptualizacje historii rozgrywają się na niepodległym podłożu technologii, która jest odkrywana jako obiektywna rzeczywistość: rzeka odkryć naukowych płynie takim, a nie innym korytem, nie mamy na nią wpływu. Lem prezentuje więc inne spojrzenie na historię: nie może ona być rozpatrywana jako coś, co człowiek wytwarza swoim przemysłem.

Natomiast w związku z tym, co profesor Mikołejko mówił o etyce rozpoznania katastrofy w etykosferze, wydaje mi się, że istnieje w twórczości Lema obraz, który jest symboliczną próbą przezwyciężenia tragizmu ewolucji. Chodzi mi o wizualizację ewolucji informacji – blok zawiesiny koloidowej, w której mechanizmy ewolucyjne są zaprzęgnięte wyłącznie do generowania informacji i produkowania wiedzy. To jest właśnie Lemowskie wyobrażenie eschatologii ewolucji, czyli sposobu, w jaki można odkupić mechanizm ewolucji. Nie wiem, na ile to było świadome, ale na poziomie symboliki i wizualnego oddziaływania na czytelnika wydaje mi się to zwieńczeniem tych zmagań myślowych.

A dlaczego Lem odszedł od formuł fabularnych w stronę eseistyki i wypowiedzi afabularnych? Moja intuicja – a nie ma ona żadnego podparcia naukowego, opiera się tylko na wczuciu się w jego sytuację – mówi mi, że odszedł od beletrystyki dlatego, że w prozie beletrystycznej smutną koniecznością jest wysoki stopień empatyzowania z bohaterem, czyli przeżywania kogoś, kto jest kimś innym niż autor. Kiedy próbuję sobie we wnętrzu głowy zaemulować jego przeżycia, widzę – przebiegając w myślach przez jego twórczość – że przychodziło mu to z coraz większą trudnością.

Zbigniew Mikołejko: Lem gorzkniał.

Jacek Dukaj: Tak, tej bariery nie potrafił już przekroczyć. Z jednej strony spadały mu łańcuchy, bo wyzwalał się i wzbijał na orbitę czysto teoretycznych rozważań, ale z drugiej – męczył się z kwestiami prostego uwiarygodnienia bohatera: Ale co on sobie pomyślał? Co czuje? Co zrobi? I to już go wyłączało z trybu fabularnego.

Wojciech Orliński: Jacku, dajmy jeszcze szansę zabrania głosu paniom, które bardzo cierpliwie czekają, a to już ostatnie minuty naszego spotkania.

Anna Głowacka: Dziękuję serdecznie, dzień dobry. Jestem przedstawicielką młodszego pokolenia poniżej trzydziestego roku życia, które czyta Lema. Chociaż może powinnam mówić tylko za siebie. Cieszę się, że zorganizowano Kongres Lemologiczny i że mam zaszczyt w nim uczestniczyć.

Czytam Lema, ale w jego utworach nie widzę socrealizmu ani Holokaustu. Tych wszystkich odniesień do historii, o których tu słyszę, po prostu nie dostrzegam. Widzę za to Lema – diagnostę społeczeństwa, analityka kondycji ludzkości. Dostrzegam też jego marzenie, żeby rozwój ludzkości wziąć na hol i zapanować nad nim. Żebyśmy nie przepadli w otchłani, żeby rodzaj ludzki mógł nadal się rozwijać i prosperować.

Lem odwoływał się przede wszystkim do przyszłości. Tymczasem w trakcie dzisiejszych i wczorajszych paneli zagłębiamy się głównie w przeszłości. Zastanawiamy się, co by było, gdyby Lem coś napisał, a co, gdyby tego nie napisał. Te wszystkie rozważania są oczywiście bardzo ciekawe i wartościowe z punktu widzenia historii literatury, ale jeżeli zastanawiamy się, czy Lem jest ojcem polskiej fantastyki i czy ma szansę przetrwać, to niestety wydaje mi się, że dzisiejsza debata i w dużej mierze cały kongres zabijają ideę Lema.

Mam odważne tezy i pozwalam sobie stawiać je tutaj, w tak szanownym gronie, bo wydaje mi się, że jeśli chcemy, aby Lem przetrwał, powinniśmy odejść od przeszłości. Powinniśmy zastanowić się nad tym, które z jego wizji dotyczących przyszłości, szczególnie tych związanych z techniką, mają szansę na realizację.

Możemy się zachwycać, że Lem przewidział smartfony i kindle, ale… jak jego idee i wizje mają się do obecnej polskiej fantastyki? Nawet w panów dziełach. To właśnie moje pytanie do panelistów. Jakie są prognozy na przyszłość i co zrobić, żeby te wizje nie zaginęły, a młodzi czytelnicy, którzy są przyszłością narodu i ludzkości, nadal sięgali po książki Lema?

Maciej Parowski: Spróbuję odpowiedzieć na pani pytanie, może nie tylko w swoim imieniu. Marek Oramus napisał swego czasu opowiadanie, które jest kontynuacją Lemowskiego Powrotu z gwiazd[605]. Wszedł w historię opowiedzianą przez Lema i próbował się zastanowić, co by działo się dalej, czego autor już nie napisał, czego nie mógł napisać, czego mógłby nie wiedzieć o swoim bohaterze.

Jacek Dukaj pracował przy dwóch antologiach: Science Fiction i Głos Lema. Chłopcy młodsi o czterdzieści, pięćdziesiąt lat od autora Solaris stworzyli antologię, w której złożyli hołd jego poetyce, próbując sprawdzić, na ile żywe są jego sposoby pisania i jego konwencje. Dukaj ułożył ponadto antologię PL+50, w której pokazał czołówkę pisarzy polskich, nie tylko fantastycznych. Udało mu się zaprosić nawet samego Lema, żeby napisał prognozę najbliższej przyszłości Polski.

Z kolei Wojciech Orliński napisał do tomu Głos Lema opowiadanie Stanlemian, gdzie napotykamy wirtualny kraj, którego nazwa pochodzi od nazwiska pisarza. Przeprowadził też z nim parę wartościowych rozmów, napisał scenariusz filmu dokumentalnego i pracuje nad książką o Lemie.

W mojej Burzy, co sygnalizował Wojtek, występuje młody Lem, który gościom zagranicznym opowiada o przestrogach Čapka i o wizjonerstwie politycznym w Buncie Reymonta, krytykuje fantastykę amerykańską, a także inspiruje George’a Orwella do napisania Folwarku zwierzęcego.

Tak więc Lem żyje w naszych lekturach oraz w naszych umysłach. Owszem, może pisał bardziej fantastyko- i scjentonaukowo niż my, ale w pewnym sensie nadal jesteśmy świadectwem jego żywotności.

Wspominała pani o buncie przeciwko ojcu. Tak, to prawda. Niektórzy z nas traktują go jak rodzica, którego trzeba było odrzucić i przeciwko którego tyranii trzeba się było zbuntować, żeby po dziesięciu, dwudziestu latach stwierdzić, że to, co robimy i mówimy, powstało w sporej części z jego inspiracji, z lektury jego książek, z jego czułości i z jego rózg. Nawet Adam Wiśniewski-Snerg, dla którego ukradziono Lemowi tytuł najlepszej książki trzydziestolecia PRL-u, wyznał mi w wywiadzie: „Wychowałem się na tym pisarzu. Jak wszyscy”.

Niedawno, sprawdzając jakieś fakty, zajrzałem do Cyberiady i niechcący znalazłem dowód, że pomysł, który uważałem za stricte swój, był konsekwencją lektury tej książki. Każdy z nas na czymś takim się złapie. Lem żyje w nas, chcemy tego czy nie. Tak mi się wydaje.

Wojciech Orliński: Maćku, pięknie to podsumowałeś. To dobry moment, by zakończyć nasz panel, bo tak dalece przekroczyliśmy czas, że pozostaje mi już tylko podziękować.

Debata IX-B

LEM
w oczach rywala

PANELIŚCI

Salvador Bayarri
Wojciech Orliński
(moderator)
Andrzej Sapkowski

Salvador Bayarri (ur. 1967) – hiszpański pisarz science fiction, fizyk i filozof, badacz problematyki wirtualnej rzeczywistości, autor książki na temat Philipa K. Dicka El profeta americano (2013) oraz cyklu opowiadań fantastycznych La Ciudad de las Esferas (2013).

Wojciech Orliński (ur. 1969) – chemik, dziennikarz, pisarz, publicysta, działacz związkowy, od 1997 r. redaktor „Gazety Wyborczej”, gdzie koncentruje się m.in. na kulturze masowej, pracował w „Sztandarze Młodych”, „Biuletynie Polskiej Akademii Nauk” i „Wiadomościach Kulturalnych”, jeden z założycieli pisma „Lewą Nogą”, publikował również w „Krytyce Politycznej”, autor książek: Co to są sepulki? Wszystko o Lemie (2007), Lem. Życie nie z tej ziemi (2017) i Lem w PRL-u, czyli nieco prawdy w zwiększonej objętości. Na podstawie korespondencji Stanisława Lema (2021).

Andrzej Sapkowski (ur. 1948) – najwybitniejszy polski pisarz fantasy, z wykształcenia ekonomista, autor kultowego cyklu o Wiedźminie (Wiedźmin, 1990; Miecz przeznaczenia, 1992; Ostatnie życzenie, 1993; Krew elfów, 1994; Czas pogardy, 1995; Chrzest ognia, 1996; Wieża Jaskółki, 1997; Pani Jeziora, 1999; Sezon burz, 2013), leksykonu Rękopis znaleziony w Smoczej Jaskini (2001), trylogii husyckiej (Narrenturm, 2002; Boży bojownicy, 2004; Lux perpetua, 2006), powieści Żmija (2009), zbioru opowiadań Maladie (2012). Na podstawie cyklu o Wiedźminie powstały komiksy, seriale, filmy i bestsellerowe gry fabularne (Wiedźmin: Gra wyobraźni, 2001; Wiedźmin, 2007; Wiedźmin 2: Zabójcy królów, 2011; Wiedźmin 3: Dziki Gon, 2015).

Andrzej Sapkowski nie mógł wziąć udziału w debacie Lem jako ojciec polskiej fantastyki, która odbyła się w trakcie Kongresu Lemologicznego 2016 we Wrocławiu, ale ponieważ na temat autora Solaris obszernie wypowiedział się trzy tygodnie wcześniej, w dyskusji na Euroconie w Barcelonie (5 XI 2016), życzliwie zgodził się na włączenie zapisu tej rozmowy do niniejszego tomu. Podobnie jak w trakcie wrocławskiego kongresu, debatę prowadził Wojciech Orliński, publiczność hiszpańską reprezentował zaś Salvador Bayarri.

Salvador Bayarri: Za chwilę przedstawię państwu naszych gości, ale wcześniej przypomnę, że spotkaliśmy się z okazji dziesiątej rocznicy śmierci Stanisława Lema. Przed nami sporo paneli, konferencji i filmów, a wczoraj mieliśmy przyjemność zobaczyć nowy film dokumentalny pod tytułem Autor Solaris, którego scenariusz stanowi dzieło jednego z naszych gości, obecnie piszącego biografię Lema[606]. Oczywiście wszyscy znamy Andrzeja Sapkowskiego, słynnego autora fantasy, najbardziej znanego z sagi o Geralcie z Rivii, czyli Wiedźminie. To najwybitniejszy po Lemie polski twórca fantastyki, przynajmniej w Hiszpanii. Dziś podzieli się z nami swoimi przemyśleniami i osobistymi doświadczeniami związanymi z Lemem. Tuż obok mnie siedzi wspomniany już Wojciech Orliński, którego dokument obejrzeliśmy wczoraj w Filmotece. Na potrzeby filmu przeprowadził on szerokie badania na temat osobowości Lema oraz historycznych aspektów jego życia i pracy, więc na pewno ma do powiedzenia wiele interesujących rzeczy. Kto chciałby zacząć?

Andrzej Sapkowski: Starsi przodem, jak to się mówi. Panie i panowie, zebraliśmy się tu, aby odpowiedzieć na pytanie, dlaczego kochamy Lema, tymczasem moja odpowiedź jest bardzo prosta: nie kochamy go! Jest znany na całym świecie, ale mało kto potrafi poprawnie napisać jego imię. Wszyscy uznają go za filozofa, ba, za mędrca nawet czy wręcz proroka. A był jedynie opowiadaczem historii – prawda, że opowiadaczem wspaniałym, genialnym po prostu, umiejącym opowiadać w sposób pasjonujący i z użyciem niezwykle wyszukanego, kunsztownego języka. I owszem, za to go uwielbiam. Za zdolność opowiadania i za język. Odcisnął ogromne piętno na mnie i na moich książkach. Moja przygoda z nim zaczęła się, gdy miałem dziewięć lat, a jego opowiadania pojawiły się w czasopiśmie „Przekrój”. Zrobiły na mnie wielkie wrażenie. Pierwszym tekstem Lema, który przeczytałem, był drukowany we fragmentach Szczur w labiryncie[607]. Później pochłonąłem Obłok Magellana i Śledztwo – którego to Śledztwa zresztą nie zrozumiałem, bo oczekiwałem klasycznego kryminału z klasycznym rozwiązaniem, a nie dostałem go i nie pojmowałem dlaczego.

Wiecie państwo, dziś już jestem poważnym i niemłodym człowiekiem, więc rzadko coś „kocham”, bo to duże i ważne słowo, nie należy przyzywać go nadaremno. Ale gdy po raz pierwszy przeczytałem przygody Trurla i Klapaucjusza[608], to w samej rzeczy doznałem uczucia bliskiego zakochaniu. Było to doznanie tak szczere i dojmujące, że wciąż je pamiętam i będę pamiętał po kres swych dni.

Wojciech Orliński: A ja kocham zarówno Sapkowskiego, jak i Lema. To znaczy nie kocham ich romantycznie… A właściwie tak, kocham ich… (śmiechy) No dobrze, to był kiepski start, przepraszam. Tak, Lema kocham na pewno. Zakochałem się w nim jeszcze jako dziecko. Czytając książki, z miejsca czujemy, która z nich jest dobra, a która – co zdarza się niestety rzadziej – jest dziełem geniusza. Są bowiem książki dobre i dzieła mistrzowskie. Dlatego do dziś pamiętam moment, kiedy uświadomiłem sobie, że podobnym geniuszem jest także Sapkowski. To było wtedy, gdy zaczął pisać opowiadania dla „Fantastyki”[609]. Tę pewność uzyskałem, czytając jego Granicę możliwości[610], opowiadającą o Złotym Smoku. Wówczas stwierdziłem, że to coś znacznie więcej niż dobry tekst literacki. To był po prostu wyśmienity utwór.

A co do Lema… Gdy czytałem książki Sapkowskiego, byłem już dojrzałym czytelnikiem, o ile kiedykolwiek nim się stałem. Moja miłość do jego prozy jest więc miłością dojrzałą, emocjonalnie stabilną, podczas gdy w Lemie zakochałem się miłością dziecka, czytając Dzienniki gwiazdowe[611]. U obu autorów spodobało mi się to samo – poczucie humoru. Być może to was łączy jako pisarzy. Lem częściej bywał w ponurym niż pogodnym nastroju, a i Sapkowski rzadko się śmieje, choć obaj mają świetne poczucie humoru, które wychodzi poza proste opowiadanie dowcipów. (do Andrzeja Sapkowskiego) Pańskie dowcipy dotyczą na ogół spraw życia i śmierci (choć częściej śmierci), a u Lema jest podobnie. Gdy z jego historii o Trurlu i Klapaucjuszu wyciągnie się humor, zostaną nam okropne historie o tyranach mordujących własny naród. Tylko czarny humor powoduje, że są one strawne i można sobie z tym horrorem jakoś poradzić. W sadze o Wiedźminie, która bywa tak samo okrutna, również króluje humor, aczkolwiek trudny do przetłumaczenia. Nie wiem, czy zdajecie sobie państwo sprawę z tego, ile ironii spotykamy w sadze Sapkowskiego oraz w jego opowiadaniach. Obiektem żartów jest w nich zwykle jakiś głupi tyran, który zatrudnia Wiedźmina, licząc na to, że go przechytrzy i mu nie zapłaci, ale na końcu… Nie, nie chcę wam psuć lektury, choć na pewno znacie już te książki. Powiem tylko, że nawet Wiedźmin nie jest w stanie uciec przed potężnymi siłami polityki, które w powieściach Sapkowskiego są pospolitą przemocą przebraną w jej kostium. Podobnie zresztą jest u Lema.

Obaj pisarze zdradzają podobną wrażliwość, co jest zupełnie zrozumiałe na zamieszkałym przez nas skrawku ziemi, czyli w Polsce, gdzie co dwadzieścia, trzydzieści lat wydarza się coś okropnego, więc instynktownie czekamy na kolejne wydarzenia tego typu. A zatem tak, są między Lemem a Sapkowskim niemałe podobieństwa.

Salvador Bayarri: Wczoraj, po obejrzeniu filmu Autor Solaris, ustaliliśmy, że osobowość i utwory Lema są niezwykle złożone. Przypominają test Rorschacha[612], w którym każdy widzi coś innego. Dla mnie oczywiście humor książek Lema jest również bardzo ważny, zwłaszcza że w Hiszpanii dość szybko pojawiły się przekłady Dzienników gwiazdowych czy Bajek robotów, które są szalenie zabawne. Ale obcując z nimi, czytelnik nie od razu uświadamia sobie, że w tych opowieściach tkwią o wiele głębsze myśli, które na początku trudno zauważyć lub w ogóle zrozumieć.

Na przykład Lem często żartuje z ludzkiej natury i fizjologii, z ewolucji naturalnej, a nawet z samego wszechświata, który uważa za zaśmiecone, zapomniane miejsce w kosmosie. Jego zdaniem człowiek i jego historia w żadnym wypadku nie mogą być dziełem inteligentnego projektanta. A dlaczego? Bo są pełni błędów i ślepych zaułków. Krytyka pisarza jest jednak tak zabawna, że nie ma się pewności, czy jest na serio i dlaczego on ją uprawia akurat w takiej postaci. Czy poważnie twierdzi, że roboty mogą być istotami lepszymi niż ludzie? Od innych pisarzy, których cenię, takich jak Philip K. Dick[613] czy Frank Herbert[614], równie trudno dowiedzieć się, dlaczego pisali w określony sposób lub jaka jest naprawdę ich filozofia. Oczywiście zgadzam się z Andrzejem, że Lem był fantastycznym narratorem, ale czasami – zwierza się z tego w oglądanym przez nas filmie – zaczynał coś pisać, bo wpadał na świetny pomysł, jak w Solaris, ale nie wiedział, jak skończyć, bo nie miał planu, tylko eksplorował jakieś pytanie filozoficzne. W tej książce, jak pamiętamy, zastanawiał się, jak by to było, gdybyśmy napotkali obcą planetę, a na niej ocean, który zachowuje się w tak dziwny sposób, że nie wiemy, czy jest to jakaś nieznana nam forma przewyższającego nas inteligentnego życia, z którym nie możemy się porozumieć, czy po prostu zjawisko naturalne, które instynktownie reaguje na naszą obecność. W tym miejscu jesteśmy blisko ważnej kwestii: gdzie przebiega granica między życiem, inteligencją a automatyczną reakcją?

Lem musiał odłożyć pisanie Solaris na cały rok, aby odnaleźć jej zakończenie. Dla mnie ten naukowy i filozoficzny aspekt jego pisarstwa jest bardzo ważny, zwłaszcza że uważam Lema za geniusza w ścisłym znaczeniu tego słowa. Miał wszystkie cechy człowieka genialnego: IQ powyżej 180, już jako chłopiec był introwertykiem, który czuł się dziwnie w otaczającym go świecie, dusząc w sobie wiele gniewu wobec samego siebie, bo widział, że nie pasuje do otoczenia. Wielki wpływ miały na niego tragiczne wydarzenia w jego rodzinnym Lwowie w czasie drugiej wojny światowej. Mimo to Lem zachował witalność i czuł potrzebę tworzenia oraz wyrażania idei, które zdecydowanie wyprzedzały jego epokę. Obserwował nowe wówczas kierunki, takie jak cybernetyka, fizyka kwantowa, kosmologia czy ewolucyjna teoria poznania, tworząc w swych książkach mieszankę myślową, która moim zdaniem wyprzedzała dzieła „standardowych” naukowców i filozofów jego czasów.

W Hiszpanii niestety nie mamy dostępu do jego trudniejszych prac, bo po prostu nie zostały przetłumaczone, a w przekładzie angielskim funkcjonuje jedynie Summa technologiae, napisana w 1964 roku. Czytając ją, można dowiedzieć się niesamowitych rzeczy, na przykład na temat dzisiejszych wyszukiwarek, algorytmów Facebooka, służących do filtrowania informacji, na temat wirtualnej rzeczywistości i symulacji oraz wielu innych rzeczy, które Lem w przenikliwy sposób przewidział. Dla mnie ten intelektualny aspekt jego prac jest absolutnie ważny.

Andrzej Sapkowski: Muszę wyjaśnić, że w moich ustach słowo „narrator” czy „opowiadacz” nie jest niczym uwłaczającym. To komplement. Lem był mistrzem opowieści, mało znam równych mu „opowiadaczy”. Ale – wybaczcie – filozofem nie był. Nie można w jego książkach znaleźć niczego, co nie istniałoby wcześniej. Był jednak narratorem, i to wielkim. Wystarczy spojrzeć na opowiadanie Terminus, na jego konstrukcję, zarysowanie fabuły, wielką tajemnicę i na zakończenie, które powalało na kolana. Uczyć się, uczyć młodym adeptom pisarstwa.

Pod koniec życia i kariery Lem stał się jednak zgorzkniałym i marudnym dziaduniem, nieakceptującym niczego, co nowe i nowoczesne. O takich mawiają, że mają młodym za złe, że – dla przykładu – mają zielony groszek gotowy w puszkach, a oni musieli w pocie czoła łuskać ze strąków. Lem, przykładowo, pogardzał Internetem i tępił go, bo, cytuję, roi się tam od przestępców i idiotów. Trudno się nie zgodzić, ale czemu ograniczać się li tylko do Internetu? Podobnie jest wszak w kinach, pociągach podmiejskich i dalekobieżnych, kawiarniach i centrach handlowych. Wszędzie podobnie – roje idiotów. Do tego doszła na koniec science fiction, z którym to gatunkiem literackim mistrz nagle przestał się identyfikować, zaprzeczył związkom z nim i wręcz zaparł się go, niczym św. Piotr Jezusa. Interesująca i zabawna paralela: obaj, św. Piotr i Lem, zaparli się tego, bez czego wszak w ogóle by nie zaistnieli i nikt by o nich nie pamiętał.

Wojciech Orliński: Andrzej ma rację pod jednym względem: Lem nigdy nie był „prawdziwym” filozofem. Gdy przyglądałem się jego życiu, pisząc o nim książkę, czytałem jego listy do przyjaciół, które dowodzą, że jeszcze pod koniec lat pięćdziesiątych miał nadzieję, że nim zostanie. To ważna konstatacja, pod warunkiem że ją właściwie zrozumiemy: został pisarzem science fiction, bo to była dla niego jedyna możliwość!

W tamtych czasach pisał wiele opowiadań, w których – mówiąc krótko – potępiał ideę dyktatury i dowodził, że system, w którym rządzi jedna osoba, musi upaść. Ale w Polsce tamtych czasów, czyli w kraju komunistycznym, takie rzeczy można było napisać wyłącznie w tekście literackim, umieszczając akcję w dziwnym, odległym miejscu, gdzie zamieszkują roboty. To miejsce nie mogło mieć oczywiście nic wspólnego z naszą planetą. Tylko tak można było ominąć cenzurę.

Lem włożył na przykład sporo pracy w quasi-filozoficzną książkę Dialogi, która chyba nie była przetłumaczona na hiszpański…

Salvador Bayarri: Nie, nie była.

Wojciech Orliński: To bardzo dziwna książka, której bohaterami są dwaj filozofowie. Znajdują się oni w antycznej Grecji, a może na innej planecie (to bardzo skomplikowana sprawa), gdzie debatują na tematy filozoficzne, a przy okazji rozważają kwestię cech i trwałości dyktatury. Ich wnioski są kategoryczne: ona musi upaść.

Lem miał spore problemy z opublikowaniem tego utworu w Polsce, więc zaczął wyrażać swoje koncepcje filozoficzne za pomocą science fiction, bo był to wtedy jedyny bezpieczny sposób. Oczywiście mógł próbować wyjechać z ojczyzny i publikować w innym języku, ale nie jest to łatwa decyzja dla pisarza, więc pozostało mu tworzyć „w przebraniu” autora fantastyki. Można więc powiedzieć, że został nim poniekąd wbrew sobie. To był zresztą jeden z powodów, dla których – co jest świętą prawdą – nie znosił SF (nienawidził nawet tego określenia) i napisał wiele książek oraz esejów, gdzie wyśmiewał się z tego gatunku. Z tego też powodu jego kariera w Stanach Zjednoczonych była bardzo krótka, bo amerykański fandom najpierw go pokochał, a po przeczytaniu jego jadowitych wypowiedzi o science fiction zupełnie go odrzucił[615]. Oczywiście konflikt z Philipem K. Dickiem[616], o którym mowa w filmie Autor Solaris, również mu nie pomógł. Z drugiej strony twierdzenie, że Lem nie lubił science fiction, jest sporym uproszczeniem. Gdyby naprawdę jej nienawidził, nie musiał jej uprawiać, bo mógł przecież zarabiać na życie, pisząc książki na inne tematy.

A teraz dwa słowa o problemie z Solaris, o którym mówił przed chwilą Salvador Bayarri. Dlaczego Lem nie mógł skończyć tej powieści i odłożył jej pisanie na rok, wiemy z jego korespondencji, gdzie wyjaśniał swoim przyjaciołom przyczynę swojej blokady. Ten list zacytowałem w eseju, który napisałem do książki na Eurocon 2016[617], w tej chwili jeszcze jej nie otrzymałem, może niektórzy z was już ją mają, więc przypomnę, co wiem, z pamięci. Pisarz uważał, że finałem jego powieści powinien być jakiś monolog, który ocean wygłasza do astronauty. Jest rzeczą ciekawą, że napisał Solaris już w 80 procentach i nie zdawał sobie sprawy, że stworzył najwspanialszą w historii gatunku historię miłosną umiejscowioną w kosmosie. Uważał, że jest ona zabiegiem literackim, który prowadzi do końcowego monologu, ale uświadomienie sobie, że jest on niepotrzebny, bo zepsułby tę historię, zajęło mu cały rok. Przepraszam, jeśli psuję komuś lekturę książki ujawnieniem jej zakończenia, ale skoro tu jesteście, to raczej znacie Solaris. Lem chciał stworzyć monolog niesamowitego, ogromnego umysłu, który zdradza malutkiemu człowieczkowi, że został źle zaprojektowany. W końcu stworzył ten monolog, ale opublikował go dopiero jako Golema XIV[618]. Znacie go tu?

Salvador Bayarri: Tak.

Wojciech Orliński: Jeśli więc chcecie poznać alternatywne zakończenie Solaris, znajdziecie je w Golemie XIV.

Andrzej Sapkowski: Warto może też przypomnieć konflikt Lema z Andriejem Tarkowskim, do którego doszło podczas realizowania filmu, radzieckiej wersji Solaris. Obaj panowie często nie zgadzali się co do koncepcji. Lem świetnie znał rosyjski, więc wzajemne teksty: „Wy krietin!”, „A wy idiot!”, „A wy bołwan!” rozbrzmiewały na planie wcale często.

Salvador Bayarri: (filozoficznie) No cóż, dwóch geniuszy z przeciwstawnymi poglądami… Coś podobnego wydarzyło się między Clarkiem[619] a Kubrickiem[620] w trakcie pracy nad 2001: Odyseją kosmiczną, ale im koniec końców udało się dogadać. Przy tego typu osobowościach porozumienie bywa trudne. Pesymizm i gniewy starszego pana można rozumieć jako frustrację marudnego geniusza, który ma jasną wizję tego, jak ludzkość mogłaby wykorzystać technologię. Lem w Summie technologiae błyskotliwie opisał, jak za pomocą technologii obejść nasze ograniczenia. Są tam bardzo radykalne pomysły, które pozostają kontrowersyjne nawet dzisiaj, bo przecież autor utrzymuje, że ludzkość wykorzystuje kulturę jako przykrywkę dla ograniczeń i błędów w ewolucji. Służą do tego między innymi mitologia i religia.

Lem już w latach sześćdziesiątych uświadamiał sobie rzeczy, które my zaczynamy uzmysławiać sobie dopiero dziś. Na przykład to, że technologia rozwija się tak szybko, iż tracimy nad nią resztki kontroli. W przeciwieństwie jednak do innych pisarzy nie odgrywał przy tym moralizatora. Nie tworzył utopii czy dystopii, by nam powiedzieć: „Jeśli zrobicie tak, będzie źle, a jeśli tak – dobrze”. Nie robił tego, więc czasem trudno nam adekwatnie zrozumieć jego przesłanie. Przekonywał za to, że byłoby dla nas znacznie lepiej, gdybyśmy byli bardziej świadomi procesów zachodzących w toku ewolucji, bo to pozwoliłoby nam zrozumieć, że ewolucja biologiczna, kulturowa i technologiczna są tym samym, a zatem elementami jednego procesu. Lem nie tworzył podziału na rzeczywistość naturalną, sztuczną i wirtualną. U niego to wszystko składa się na ten sam proces. On doskonale wiedział, że nie możemy powstrzymać technologii ani jej kontrolować, ale że możemy spróbować ją wykorzystać, aby pchnąć ewolucję w kreatywnym, pozytywnym kierunku, który poszerzy możliwości i potencjał rasy ludzkiej. W późnych latach powiedział, że chociaż nigdy nie był przeciwny postępowi, nie podoba mu się sposób, w jaki ludzkość korzysta z narzędzi technologicznych. Zauważał wiele możliwości, o czym niejednokrotnie pisał, ale dostrzegał też, że ludzkość ich nie wykorzystuje, aby rozwinąć swój potencjał, lecz po to, by zabijać i niszczyć. Był z tego powodu naprawdę wściekły.

Wojciech Orliński: Gdyby Lem urodził się w kraju demokratycznym, pewnie pracowałby w katedrze filozofii i rozwijał swoje pomysły na polu akademickim. W Polsce komunistycznej było to niemożliwe. Możemy z grubsza domyślać się, jaka byłaby jego filozofia, czytając jego eseje, które zwykle są świetnie napisanymi historiami. W niczym nie przypominają one twardej, akademickiej filozofii.

Podstawowe przekonanie Lema wyrażało się w stwierdzeniu, że gatunek Homo sapiens został źle zaprojektowany. Autor Solaris był specyficznym humanistą, który w centrum swoich zainteresowań umieszczał człowieka, ale był wobec niego tak krytyczny, że doszedł do wniosku, iż składamy się głównie z błędów. Gdybyście państwo spojrzeli na siebie okiem Lema (a on patrzył tak na siebie i na nas wszystkich), musielibyście ujrzeć, że od dołu do góry jesteśmy źle zaprojektowani, bo mamy na przykład szkielet stworzony do poruszania się na czterech kończynach, a ewolucja postawiła nas do pionu. Ponieważ to jednak są wciąż te same kości, dwunożność jest ewolucyjną prowizorką. Dlatego właśnie, osiągając na przykład mój wiek, zaczynamy odczuwać jej skutki w wielu partiach kręgosłupa. Dlaczego? Bo nasze rusztowanie nie jest przeznaczone do poruszania się na dwóch nogach, tylko na czterech. Nie możemy już jednak wrócić do poprzedniego stanu…

Andrzej Sapkowski: Dlaczego nie?

Wojciech Orliński: Bo nasze kości się do tego nie nadają! Nie mogą obsłużyć obu rozwiązań. Lem tworzył nawet żartobliwie alternatywne projekty, takie jak w czytelnikowskich Dziennikach gwiazdowych, gdzie znajduje się fantastyczne opowiadanie z rysunkami alternatywnych szkieletów, które zapewne byłyby lepsze i bardziej funkcjonalne, ale skoro już mielibyśmy zamieniać je na lepsze, czemu nie poprawić jeszcze paru innych rzeczy… To naprawdę zabawna historia o tym, jak można by skorygować błędy natury.

Tej samej kwestii dotyczy główna oś myślowa Summy technologiae – jak wykorzystać do takich zmian technologię. Lem dążył bowiem do transhumanizmu w czasach, gdy to słowo jeszcze nie istniało. Tu przy okazji warto zasygnalizować spory problem, jaki sprawiają wymyślone przez niego nazwy wielu współcześnie funkcjonujących pojęć. Propozycje Lema były czasem znacznie lepsze od tych, które ostatecznie się przyjęły. Na przykład „fantomatyka” jest bez wątpienia celniejsza niż ogólnie używana dziś „rzeczywistość wirtualna”, ale ponieważ „fantomatyki” nikt poza Lemem (i to tylko w jednej książce) nie używał, nigdy się nie przyjęła. Do dziś uważam, że „wirtualna rzeczywistość” to niefortunny termin. A wracając do poprzedniej myśli: w Summie, która powstała we wczesnych latach sześćdziesiątych, Lem pisze o perspektywie transhumanistycznej – oczywiście znów nie używając tej nazwy – co oznacza, że wyprzedził swój czas, a nawet, jeśli mogę tak powiedzieć, ludzkość.

Ponieważ Lem nie miał katedry na uniwersytecie, z której mógłby głosić swoje poglądy, ani instytutu, w którym mógłby promować doktoraty swoich wychowanków, napisał opowiadanie, w którym wyśmiał taką wizję. Oto wielkiemu konstruktorowi robotów Trurlowi brakowało czasu, by rozwiązać wszystkie problemy, jakie przychodziły mu do głowy, więc stworzył wirtualną rzeczywistość pełną alternatywnych Trurli, którzy mieli pisać na te tematy prace doktorskie[621]. To oczywiście satyra na środowisko akademickie: wielki uczony nie może wszystkiego zrobić sam, dlatego stwarza wielu nieistniejących naukowców i filozofów, którzy zajmą się tymi koncepcjami za niego. Jednakże podstawowa obserwacja, jaka się za tym ukrywa, jest wciąż ta sama: jesteśmy źle zaprojektowani, więc gdy tylko wyłoni się taka możliwość, powinniśmy coś z tym zrobić. Ale skoro nasza matryca konstrukcyjna jest nieudana, czyli jesteśmy złymi i podłymi stworzeniami, to pewnie wykorzystalibyśmy te ulepszenia w niecnych celach. Mamy zatem paradoks: człowiek jest zły, ale ponieważ jest zły, nie może stać się lepszy. Jak wydostać się z tej pułapki, to moim zdaniem podstawowe pytanie, które Lem zadaje w swojej filozofii. Nigdy jednak nie napisał książki, która byłaby po prostu o tym i o niczym innym.

Andrzej Sapkowski: W centrum Lemowskiej krytyki amerykańskiego i anglosaksońskiego modelu science fiction często znajdowali się znani i cenieni pisarze, co dla fanów fantastyki w Stanach musiało być bolesne. Kiedyś na przykład wziął Lem pod lupę powieść Philipa José Farmera[622] opowiadającą o seksualnym związku Obcej z człowiekiem[623]. Owa Obca, z prymitywnej rasy Lalitha, mogła począć wyłącznie wtedy, gdy podczas stosunku patrzyła w oczy swojego partnera. Lem wydrwił to okrutnie. We wszystkich kulturach pierwotnych, oświadczył, zwyczajową metodą uprawiania seksu była pozycja „na pieska”. Zatem pani z innej planety – chcąc zajść w ciążę z Ziemianinem – musiałaby używać lusterka wstecznego[624].

Salvador Bayarri: Teraz możemy na piętnaście minut przekazać mikrofon publiczności z prośbą o zadawanie pytań naszym gościom.

Głos z sali: Jestem ze Szwajcarii i czytałem sporo utworów Lema, choć nie wszystkie. Mam za to przyjaciela z Polski, profesjonalnego programistę, który zna całą jego twórczość – oczywiście w oryginale. Kiedyś opowiedział mi o negatywnych komentarzach Lema na temat Internetu, twierdząc kategorycznie, że ma rację.

Salvador Bayarri: Tak, to ważna kwestia. W pewnym momencie wszyscy sobie uświadomiliśmy, że Internet jest pełen śmieci, a co gorsza, staje się narzędziem walki. Lem pierwszy stwierdził, że technologia to część naszej drogi ewolucyjnej. Carl Sagan[625] rozwinął następującą myśl: tworzymy systemy przechowujące coraz więcej informacji – w genach, mózgu, książkach, telewizji, Internecie – mamy więc coraz więcej zewnętrznych systemów informacyjnych, które zwiększają zasięg naszej kultury. Lem martwił się tym już w latach sześćdziesiątych (co dokumentuje Summa technologiae), czym zresztą przypomina Thomasa Malthusa[626], który w XVIII wieku zadręczał się problemem geometrycznego wzrostu populacji. Polski pisarz był świadom, że ilość informacji, które jesteśmy w stanie wychwycić różnymi czujnikami, zarejestrować lub przekazać dalej, również wzrasta geometrycznie. Stąd jednym z istotnych tematów jego książek było to, jak w przyszłości będziemy zarządzać tymi informacjami. Pamiętamy, że pisał o „wyszukiwarkach”, które rozumiał jako filtry, działające w podobny sposób jak dziś Facebook czy Google, a zatem w celu selekcjonowania informacji, które są dla nas przydatne. Przecież nie potrzebujemy wszystkiego, tylko to, co jest dla nas interesujące. To zaś oznacza konieczność umieszczenia w środku tej lawiny – jako mediatora informacji – sztucznej inteligencji, która musi stać się inteligentniejsza od nas. Jest jasne, że wykreowana zostanie ona przez technologie informacyjne, więc kwestia tego, jaka ona będzie (skoro ma nam umożliwić interakcję), jest dla Lema arcyważna. Bo wspomniany wzrost informacyjny naprawdę odbywa się w zastraszającym, geometrycznym postępie.

Wojciech Orliński: Wybitni naukowcy o dużym autorytecie ostrzegają dziś ludzkość, że stworzenie SI[627] może być naszym największym (i ostatnim) błędem. Nawet Stephen Hawking[628] o tym wspominał, a ja przypominam, że Lem mówił to od lat pięćdziesiątych XX wieku, tylko nikt go nie słuchał. W Godzinie przyjęć profesora Tarantogi[629] pojawia się profesja „zakrywcy”, a zatem kogoś, kto biega za głupimi i nieodpowiedzialnymi odkrywcami, zakrywając ich odkrycia, zanim stanie się coś złego i będzie za późno na interwencję.

Proszę sobie wyobrazić, jak by wyglądał dziś świat, gdyby ktoś „zakrył” energię nuklearną przed Hiroszimą. Jaki pożytek dla ludzkości! Lem oczywiście nie był odkrywcą, ale o tym marzył. Jego podejście do Internetu było generalnie słuszne. W późnych latach dziewięćdziesiątych wszyscy zachwycali się Internetem (ja też, nie jestem bez winy) i upajali się wyobrażeniami o tym, jakie niezwykłe korzyści odniesie ludzkość dzięki tej nowej technologii. Naprawdę, nikt w tych czasach – poza Lemem – nie pytał, co może się przez nią stać złego. Teraz jednak o tym myślimy, szczególnie po aferze ze Snowdenem[630] i po atakach rosyjskich hakerów, którzy wpłynęli na wynik ostatnich wyborów w Stanach Zjednoczonych. Dopiero dziś zaczynamy zadawać sobie pytania, które Lem stawiał już dwadzieścia lat temu. Widzimy, jak głupi byliśmy w wielu sprawach – Internet został zbudowany bez podstawowych zabezpieczeń. Przecież można było zaprojektować pocztę elektroniczną w sposób, który uniemożliwiłby spam, ale oczywiście nikt o tym nie pomyślał. Więc to Lem miał rację, a my – ignorując jego ostrzeżenia – myliliśmy się.

Andrzej Sapkowski: W jednym z opowiadań Trurl i Klapaucjusz wpadają w ręce zbójcy Gębona, który chce ich obrabować z informacji[631], więc – aby się wymknąć – obdarzają go taką ilością informacji, że wprawiają go w stupor i paraliż. Mówiąc dokładnie, spuszczają na niego wodospad głupich, bezsensownych i nikomu niepotrzebnych danych, które powodują, że zostaje ich masą dosłownie przytłoczony. Czyż to nie zaiste przeczucie Internetu, który dziś zatapia nas kaskadami głupoty i bezsensu?

Głos z sali: Lem zawsze powtarzał: nie możemy się obronić przed złem, wszystkiego zrozumieć, skomunikować się z Obcymi i odróżnić sztucznego od naturalnego. Ale jednocześnie, mówiąc o tych smutnych sprawach, tryskał humorem. Był na tyle inteligentny, że wiedział, jak nas zainteresować poważną problematyką i pokazać nasze ograniczenia w sposób komediowy. To jeden z powodów, dla których wsiąkłem w jego dzieła.

Kiedy zobaczyłem, że w programie konwentu jest film Kongres, luźno oparty na Kongresie futurologicznym[632], z miejsca go obejrzałem. Ponieważ to jedna z najzabawniejszych książek Lema, spodziewałem się, że bez przerwy będę się śmiał, ale okazało się, że twórcy poszli w odwrotnym kierunku i nakręcili dramat. To bardzo dobry i piękny film, ale okropnie depresyjny. To nie był Lem, którego szukałem.

Salvador Bayarri: Myślę, że to świetny przykład na różnicę między podejściem Lema do opowiadania o przyszłości a klasyczną metodą tworzenia dystopii. W finale Kongresu futurologicznego dowiadujemy się, że wszystko, co zdarzyło się w trakcie tytułowego kongresu, było halucynacją na temat przyszłości, spowodowaną halucynogennymi substancjami znajdującymi się w powietrzu, więc z całej serii katastrof zrobił się wielki dowcip. To spora różnica, być może spowodowana chęcią dotarcia do szerszej publiczności, która doceni podejście moralizatorskie, oparte na wartościowaniu: „To jest dobre, a to niebezpieczne”. Ale Lem nie podchodził do opowiadanych historii w ten sposób, bo nie pokazywał spraw tylko z jednej strony. Często krytykował nawet własne koncepcje i pomysły.

Idea stworzenia lepszego świata pojawia się w opowiadaniu o Ijonie Tichym, w którym powołano do życia Instytut Czasu, pozwalający cofnąć się w czasie (jak w hiszpańskim programie Ministerstwo Czasu) i naprawić to, co sfuszerowano w sprawach rasy ludzkiej i wszechświata. Ale za każdym razem gdy bohaterowie próbują coś skorygować, powodują kolejną katastrofę. Okazuje się bowiem, że współczesne katastrofy są efektem oddziaływania instytutu na historię, a nie że mamy do czynienia z jej wersją „oryginalną”. Jak widzimy, to bardzo lemowski pomysł, ujawniający, że nasza rzeczywistość to tyleż utopia, co dystopia. Nie istnieje jakiś wielki spisek, który ma na celu to, żeby na świecie było gorzej, nie ma też łotrów, którzy kontrolują wszystko z ukrycia i pogarszają bieg spraw. Przyczyną jest ludzka głupota lub błędy natury – one sprawiły, że jesteśmy tacy, jacy jesteśmy.

Andrzej Sapkowski: To ważna myśl, która do mnie przemawia: Lem właściwie we wszystkim, o czym pisał, był skrajnym pesymistą. Jesteśmy bezsilni – głosił – wobec natłoku informacji, presji innych kultur, a przede wszystkim wobec wszechświata. Jesteśmy w nim tacy mali i dziecinni. Ten otaczający nas świat ciągle próbuje nam coś powiedzieć lub czegoś nas nauczyć, ale jesteśmy zbyt niemądrzy i prymitywni, by to zrozumieć. Takie miałem zawsze odczucie, obcując z dziełami Lema. Czasem mówił nam to w zabawny sposób, jak w przypadku Trurla i Klapaucjusza, a czasem w poważny, jak w Solaris, którą uważam za wielką powieść o bezsile niedojrzałego intelektu i niemożności zrozumienia tego, co ten prymitywny intelekt przerasta. Powtarzam, Lem swój pesymizm serwował nam w różnych formach, nierzadko ukryty pod maską wisielczego humoru, ale pesymistą pozostawał zawsze i niezmiennie.

Głos z sali: Mówicie panowie sporo o filozofii i przestrogach Lema, jest jednak coś jeszcze, o czym chciałbym napomknąć. Otóż w filmie Autor Solaris ktoś wygłasza opinię, że jego religią była w pewnym sensie nauka, co z kolei powodowało, że uczył swoich czytelników myśleć w ten właśnie sposób. Zapewne tego nie planował, ale przyznacie, że czytając jego utwory, nie tylko eseistyczne, można nauczyć się analizy naukowej. Myślę, że dzięki temu czytelnicy zostali zaszczepieni przeciwko myśleniu magicznemu, które dziś jest tak popularne. Dość łatwo więc zauważyć różnice między ludźmi, którzy czytali książki Lema, a tymi, którzy ich nie czytali. W tym dostrzegam niewątpliwą przewagę pisarza nad innymi autorami fantastyki. Analizujemy bowiem jego prace, co jest ważne, ale zapominamy o tym, w jaki sposób wpływał na swoich czytelników. Ponieważ go czytałem, w sposób naturalny jestem przekonany, że jego czytelnicy są lepsi. Warto pamiętać, że to właśnie dzięki Lemowi patrzymy na naukę właściwie. Historia miłosna w Solaris była – owszem – tylko narzędziem narracyjnym, ale jak ważnym!

Salvador Bayarri: Pewnie w ten sposób Lem przekazuje nam też coś o sobie samym… Proszę o ostatnie pytanie.

Głos z sali: Większość z nas nie mówi po polsku, a książki Lema znamy z angielskich lub hiszpańskich tłumaczeń. Czy moglibyście panowie powiedzieć nam coś na temat jego języka i stylu? Jak jego proza brzmi po polsku? Bo możemy sobie to jedynie wyobrażać.

Wojciech Orliński: Niestety nie znam hiszpańskiego, więc nie mogę ocenić tych tłumaczeń. Nigdy nie próbowałem ich czytać, ale mogę za to zapewnić, że angielskie przekłady Michaela Kandla są naprawdę dobre. Polski, podobnie jak hiszpański, to stare języki, mamy długą i bogatą tradycję literacką, sięgającą średniowiecza i renesansu. To zresztą wspólny element twórczości Lema i Sapkowskiego, którzy sięgają do odległych wzorców językowych. Dla obu na przykład ważnym źródłem inspiracji był dziewiętnastowieczny polski pisarz Henryk Sienkiewicz. (do Andrzeja Sapkowskiego) Nie zaprzeczy pan, prawda?

Andrzej Sapkowski: Nie, nie zaprzeczę. Skłamałbym, gdybym zaprzeczył.

Wojciech Orliński: Ponieważ Sienkiewicz umiał inspirować czytelników i rozpalać ich wyobraźnię, istnieje pojęcie sienkiewiczowskiej frazy, czyli narzędzia narracyjnego, za pomocą którego pisarz oddziaływał na swoich miłośników, przenosząc ich do siedemnastowiecznej Polski. Aby tego dokonać, korzystał z dawnej, między innymi renesansowej oraz barokowej, tradycji polskiej. Angielscy czytelnicy mają szczęście, bo tłumacz Lema napisał doktorat z renesansowej literatury polskiej, więc przedarł się przez historię polskiej filologii, tropiąc jej ślady u Lema i cofając się w przekładach do siedemnastowiecznej literatury angielskiej. Tak zrobił choćby w przekładzie Bajek robotów. Tłumaczył zatem książki Lema, naśladując jego metody działania, korzystając z narzędzi językowych, jakie odnajdował w literaturze renesansu, baroku i XIX wieku. Pisząc bowiem swoje utwory SF, Lem korzystał z całego bogactwa polskiej literatury, od renesansowego Jana Kochanowskiego do tworzącego na przełomie XIX i XX wieku Henryka Sienkiewicza. Jak udowodnił, jest to dobry sposób, by wyobraźniowo przenieść czytelnika na inną planetę. Sapkowski w swojej twórczości postępuje podobnie, wykorzystując języki tradycji do kreowania „never-never landu”, jak choćby w Wiedźminie.

Andrzej Sapkowski: Jego opanowanie języka polskiego było naprawdę mistrzowskie, najwyższych lotów, można mu go pozazdrościć. Wysublimowany język był wadą – dla tłumaczy Lema. Miałem przyjemność poznać trzech: Michaela Kandla, tłumacza na angielski, oraz nieżyjących już niestety Pavla Weigla i Jewgienija Wajsbrota, z których pierwszy tłumaczył Lema na czeski, a drugi na rosyjski. Przekłady wszystkich trzech były najwyższej próby, ale wszyscy mówili, że to była tortura, a nie tłumaczenie. Dobrze ich rozumiałem, nawet powiedziałem, że im tego nie zazdroszczę.

Salvador Bayarri: Bardzo dziękuję gościom z Polski i wszystkim zgromadzonym. Do zobaczenia dziś wieczór w Filmotece na Kongresie.

Debata X

LEM
w przekładach

PANELIŚCI

Tatjana Jamnik
(Słowenia)
Wiktor Jaźniewicz
(Białoruś)
Michael Kandel
(Stany Zjednoczone)
Katarzyna Mołoniewicz
(Hiszpania)
Abel Murcia
(Hiszpania)
Mitsuyoshi Numano
(Japonia)

Ayano Shibata
(Japonia)
Elżbieta Skibińska
(Polska, moderatorka)

Tatjana Jamnik (ur. 1976) – poetka, pisarka, redaktorka, tłumaczka literatury polskiej i czeskiej na język słoweński (m.in. dzieł Stanisława Lema, Doroty Masłowskiej, Michała Witkowskiego, Ladislava Fuksa, Alexandry Berkovej, Radki Denemarkovej), organizatorka wydarzeń kulturalnych (m.in. Festiwal „Złota Łódź” w Polsce), nauczycielka języka słoweńskiego jako obcego.

Wiktor Jaźniewicz (ur. 1957) – tłumacz opowiadań i prozy dyskursywnej Stanisława Lema na języki rosyjski i białoruski (Bomba megabitowa, Tajemnica chińskiego pokoju, Okamgnienie, Tako rzecze… Lem, Mój pogląd na literaturę, Sex Wars, DyLEMaty, Lata czterdzieste), doktor nauk technicznych (informatyk), autor kilkudziesięciu artykułów o twórczości Lema, publikowanych na Białorusi i Ukrainie, w Polsce, Rosji, Bułgarii, Izraelu oraz Wielkiej Brytanii, autor książek o życiu Lema i jego dziedzictwie filozoficznym (Stanisław Lem, 2014), a także o przekładach jego dzieł (Stanisław Lem na świecie, 2021; Stanisław Lem non fiction. Bibliografia i personalie, 2021).

Michael Kandel (ur. 1941) – autor fantastyki, slawista, tłumacz, doktor nauk humanistycznych; wybitny tłumacz polskiej prozy fantastycznej, m.in. dzieł Stanisława Lema (Kongres futurologiczny, Cyberiada, Dzienniki gwiazdowe, Głos Pana, Pokój na Ziemi), Jacka Dukaja, Marka S. Huberatha, Andrzeja Sapkowskiego, autor książek: Strange Invasion (1989), In Between Dragons (1990), Captain Jack Zodiac (1991), Panda Ray (1996), adresat licznych listów pisarza (S. Lem, Sława i fortuna. Listy do Michaela Kandla 1972–1987, 2013).

Katarzyna Mołoniewicz (ur. 1958) – tłumaczka literatury polskiej na język hiszpański, współautorka słowników polsko-hiszpańskich i hiszpańsko-polskich, tłumaczka (wraz z Ablem Murcią) Astronautów (2016) i Głosu Pana (2017); w latach 1981–1995 mieszkała i pracowała w Hiszpanii, a w latach 1996–2014 była związana zawodowo z Instytutem Cervantesa w Warszawie i Krakowie.

Abel Murcia (ur. 1961) – poeta, powieściopisarz i tłumacz utworów Wisławy Szymborskiej, Tadeusza Różewicza, Ryszarda Kapuścińskiego i Stanisława Lema na język hiszpański, współautor (z Katarzyną Mołoniewicz) słowników polsko-hiszpańskich i hiszpańsko-polskich, a także obszernej antologii wierszy polskich poetów urodzonych po 1960 r.; wraz z Katarzyną Mołoniewicz przełożył m.in. Astronautów (2016) i Głos Pana (2017).

Mitsuyoshi Numano (ur. 1954) – profesor związany z Wydziałem Slawistyki i Literatury Słowiańskiej Uniwersytetu Tokijskiego, tłumacz twórczości Czesława Miłosza i Stanisława Lema, inicjator japońskiej serii wydawniczej obejmującej dzieła wybrane Lema; przełożył Astronautów (1981), Doskonałą próżnię (1989), Solaris (2004), Wysoki Zamek – Rozprawy i eseje (2004, wraz z Takayukim Tatsumim, Ayano Shibatą, Ariko Kato¯ i Satoko Inoue) i Głos Pana – Katar (2005, wraz z Danem Fukamim, Sho¯zem Yoshigamim).

Ayano Shibata (ur. 1964) – fotografka, projektantka grafik (absolwentka Wydziału Sztuk Pięknych Państwowego Uniwersytetu Tsukuba), tłumaczka Stefana Grabińskiego, Leszka Kołakowskiego, Sławomira Mrożka, Stanisława Lema (Wysoki Zamek, 2004).

Elżbieta Skibińska (ur. 1956) – romanistka, polonistka, profesor w Instytucie Filologii Romańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego, do 2000 r. kierownik Zakładu Translatologii; zajmuje się problemami przekładu w ujęciu językoznawczym, kulturowym i socjoliterackim; autorka licznych prac dotyczących tłumaczeń jako formy pośredniczenia międzykulturowego, współredaktorka (wraz z Jackiem Rzeszotnikiem) tomu Lem i tłumacze (2010).

Elżbieta Skibińska: Dzień dobry państwu, zwłaszcza tym, którzy dotrwali do dzisiejszej, przedostatniej debaty Kongresu Lemologicznego. Poświęcamy ją tłumaczom, czyli osobom, które sprawiły, że Stanisław Lem jest znany i rozpoznawalny na całym świecie. Oczywiście zgromadzenie tutaj wszystkich autorów przekładów Lema na języki obce jest niemożliwe, udało nam się jednak zaprosić bardzo interesujące grono tłumaczy. Niestety trzy osoby, zamieszkałe poza Europą, nie mogły przybyć osobiście, więc wezmą udział w naszej rozmowie, nie opuszczając swoich krajów: głos Michaela Kandla, amerykańskiego tłumacza Lema, usłyszymy za chwilę z głośników[633], wypowiedzi panelistów z Japonii, Ayano Shibaty oraz Mitsuyoshiego Numano, otrzymamy drogą mejlową.

W książce Lem i tłumacze znajduje się bibliografia przekładów Lema na języki obce. Sięgnęłam do niej, chcąc pokazać za pomocą wybranych danych liczbowych, jak bardzo Lem jest obecny na świecie. Zanim jednak przejdę do prezentacji, zatrzymam się przy dwóch sprawach.

Pierwsza z nich jest może oczywista, ale oczywistości warto czasami przypomnieć. Mianowicie gdy mówi się o tłumaczeniu, często przypomina się to, co św. Augustyn powiedział o czasie: „Czymże […] jest czas? Jeśli nikt mnie o to nie pyta, wiem. Jeśli pytającemu usiłuję wytłumaczyć, nie wiem”. Podobnie nie wiemy, co to jest przekład. Przekładoznawcy, a także i sami tłumacze, kiedy próbują wyjaśnić, czym jest tłumaczenie, uciekają się często do metafor. Jest ich bardzo wiele, bo powstawały od bardzo dawnych czasów, ale jedną lubię szczególnie. Pochodzi z XVIII wieku i porównuje proces tłumaczenia do przesadzania rośliny z jej naturalnych warunków w nowe środowisko, do którego musi się przystosować – albo się w nim zaaklimatyzować. Są oczywiście osoby pomagające roślinie przyjąć się w odmiennych warunkach – są to przede wszystkim tłumacze.

W XXI wieku ta metafora jest nadal używana, choć przekładoznawcy nie stronią od wymyślania kolejnych. Wśród nich znalazłam dwie, które także podkreślają zmianę środowiska. Mianowicie mówi się, że dzieło w przekładzie to dzieło przemieszczone – zmieniło terytorium, zostało przeniesione w nowe miejsce i warunki. Według drugiej z metafor utwór przełożony to utwór przybysz albo utwór imigrant. Za imigrantem stoi zaś ktoś, kto go zaprasza, udziela mu pozwolenia na wjazd, daje mu wizę. A któż jest – w przypadku przekładu – jej dawcą, zapraszającym albo zezwalającym na wjazd? Oczywiście: tłumacze. Ale oprócz nich z pewnością także wydawcy. Jeśli bowiem tłumaczenie nie zostanie opublikowane, nie wejdzie w obieg literacki, nie trafi do czytelników. Dlatego dzisiaj będziemy mówić o tłumaczach, ale i wydawcom poświęcimy uwagę. Publikowanie przekładów może być dla nich bowiem ogromną satysfakcją: otwierają przed czytelnikami ze swych krajów możliwość poznania nieznanych dotąd autorów (w naszym przypadku – Lema), którzy dzięki nim stają się obywatelami światowej republiki literackiej. Ale oprócz satysfakcji – niejako niematerialnej – wydawcy, jako przedsiębiorcy-producenci dóbr kulturowych, mają również nadzieję na to, że dokonują inwestycji, która się zwróci. Zresztą aspekt finansowy z całą pewnością także tłumaczom nie jest obojętny.

Drugą kwestię streszcza wypowiedź samego Lema, którą traktuję jako motto dzisiejszego spotkania:

Zdaję sobie sprawę z tego, że niezwykle utrudniam, a czasem wręcz uniemożliwiam robotę swoim tłumaczom, kiedy faszeruję swoje książki określeniami, do których język polski wydaje się szczególnie powołany, ale nic na to nie poradzę[634].

A teraz przejdźmy do liczb. Wspomniałam o bibliografii stanowiącej część książki Lem i tłumacze. Opracowanie jej było niezwykle żmudne, ale nie mogło przynieść w pełni satysfakcjonujących, profesjonalnych rezultatów. To tylko przybliżenie, a nie wyczerpujący obraz stanu rzeczy. Nasza praca opierała się na danych z katalogów Biblioteki Narodowej, w której znajduje się specjalny zbiór przekładów literatury polskiej na różne języki. Instytucja ta jednak pracuje zgodnie z zasadą, że opisy należy robić z autopsji, czyli na podstawie książki, którą opisujący ma w ręku. Jest bardzo prawdopodobne, że nie do wszystkiego, co zostało w świecie wydane, dało się dotrzeć, więc zapewne przekładów Lema i ich wydań jest więcej. Oprócz tego mogą istnieć przekłady, o których nie wiemy albo do których nie mamy dostępu, ponieważ krążą w nieoficjalnym obiegu, na przykład w Internecie, więc nigdzie nie zostały zarejestrowane.

Koleżanka rusycystka, która interesuje się przekładami w rosyjskiej sieci, powiedziała mi kiedyś: „Słuchaj, to jest kopalnia, ale nie do zgłębienia”. Może więc i Lem ma tam swoje miejsce? Pewnie za chwilę dowiemy się czegoś więcej na ten temat. Wreszcie – bibliografia zamknęła się na 2010 roku, zatem przekładów przybyło, bo od tego czasu minęło już sześć lat. A więc: co mówią liczby? Przede wszystkim to, że w listopadzie 2016 roku baza Biblioteki Narodowej rejestruje prawie tysiąc dwieście wydań utworów Lema w przekładzie. Kryje się za nimi czterdzieści osiem krajów, czterdzieści pięć języków, około dwustu pięćdziesięciu wydawców, około trzystu tłumaczy. To spostrzeżenie ogólne jest punktem wyjścia do bardziej szczegółowych obserwacji na temat obecności Lema w świecie od 1954 roku, kiedy powstał pierwszy przekład jego utworu na język obcy.

Zacznijmy od chronologii. Wykres 1 pokazuje rozkład liczby przekładów w kolejnych pięcioleciach. Konieczne są tu dwa uściślenia. Po pierwsze, dane odnoszą się nie do tytułów, lecz do liczby ich wydań w kolejnych pięcioleciach. Po drugie, jeśli chodzi o skrajne słupki, pierwszy obejmuje tylko jeden rok – 1954 – kiedy to ukazuje się pierwszy przekład Astronautów na język niemiecki[635], ostatni zaś obejmuje nie pięć, tylko sześć lat. Taki sposób przedstawienia danych wynika z uwarunkowań technicznych, a wykres służy przede wszystkim pokazaniu, jak rosła liczba wydań utworów Lema w świecie.

Wykres 1. Liczba wydań przekładów Lema w latach 1954–2016

Uwagę zwracają lata 1974–1984: w tym dziesięcioleciu liczba przekładów osiąga szczyt, w następnym pięcioleciu maleje i już nigdy nie odzyska poprzedzającego poziomu. Taki skok w stosunku do lat poprzedzających musi oczywiście wywołać pytanie o jego przyczyny. Uwzględniając inne jeszcze elementy, widoczne na pozostałych wykresach, można uznać (oczywiście to tylko hipoteza), że ten wzrost liczby przekładów koresponduje z fascynacją Lemem w Niemczech.

W latach dziewięćdziesiątych liczba przekładów – jak widzimy – spada. Interesujące byłoby poznanie przyczyn tego zmniejszenia się zainteresowania przekładami wśród wydawców. W pewnym momencie (po śmierci pisarza w 2006 roku) zamknął się też zasób tekstów do tłumaczenia. Pojawiają się więc tylko nowe wydania istniejących już przekładów albo nowe tłumaczenia dzieł wcześniej przełożonych na dany język, takie jak japońskie Solaris. Diagram pokazuje również, że po okresie spadku od początku lat dwutysięcznych liczba tłumaczeń znowu wzrosła. Ostatnie sześciolecie przyniosło sto trzy przekłady, również na języki, które nie pojawiały się wcześniej, na przykład na chiński czy gruziński[636]. Świadczy to o stałym zainteresowaniu wydawców twórczością Lema, a także o jej atrakcyjności dla poszerzających się kręgów czytelników.

Wykres 2. Liczba wydań (kraj)

Kiedy popatrzymy na listę krajów, w których ukazało się dziesięć i więcej wydań jakiegoś tytułu Lema (wykres 2), łatwo zauważymy pewne zagadki czy niekonsekwencje. Na wykresie występują obok siebie na przykład RFN i NRD, Związek Radziecki i Rosja, Czechosłowacja, a potem osobno Czechy. Jest to skutek zmian wynikających z przemian politycznych w Europie w ostatnich dziesięcioleciach: niektóre państwa zniknęły, pojawiły się nowe, wykres zaś pokazuje chronologię światowej obecności Lema niejako ponad tymi zmianami. Pierwsze miejsce w liczbie wydań jego prozy zajmuje RFN – absolutny rekordzista, jeśli chodzi o przekładowy import twórczości autora Solaris. Drugie miejsce przypada NRD. Jeśli zsumujemy dane dotyczące tych krajów i uwzględnimy dodatkowo, że książki Lema wychodziły po niemiecku również w Austrii i Szwajcarii, możemy powiedzieć, że właśnie na ten język Lem był tłumaczony najczęściej. Coś sprawia, że jego twórczość w szczególny sposób pociąga niemieckojęzycznych czytelników i jest dla nich atrakcyjna. Ale ten wykres pokazuje jeszcze inne uderzające zjawisko. Za Niemcami sytuuje się Rosja, a na trzecim miejscu plasuje się Hiszpania. W innych zestawieniach przekładów literatury polskiej, a także – szerzej – z języków słowiańskich, które zdarzało mi się robić lub oglądać, rzadko sytuowała się na tak wysokim miejscu. A więc znowu: istnieje czynnik, który sprawia, że Lem jest w niej szczególnie mocno obecny.

Wykres 3, przedstawiający liczbę przekładów na różne języki, ujmuje dane, które dotyczą liczby wydań (odpowiada im biały kolor) i liczby tytułów (kolor czerwony). Od razu wyjaśniam: przy niemieckim i przy rosyjskim nie ma czerwonych słupków z powodów, o których mówiłam wcześniej. Ale sytuację komplikuje jeszcze istnienie wielu wyborów czy antologii opowiadań Lema w przekładach na te języki. Jest ich tak dużo, a zebrane w nich teksty pojawiają się w tak różnych konstelacjach, że dla naszego celu, jakim jest tylko orientacyjne pokazanie obecności Lema w świecie, ich szczegółowe wyliczanie nie wydaje się konieczne, a trąciłoby zbędną pedanterią.

Wykres 3. Liczba wydań (język)

Wykres pokazuje – i potwierdza – zaskakująco intensywną obecność Lema w hiszpańszczyźnie i angielszczyźnie (języku, na który tłumaczy się niewiele, bo to on w światowym obiegu literatury jest głównym eksporterem). Ale widzimy tu także francuski, a obok japoński, bułgarski czy turecki. Uświadamia nam to, że można czytać Lema w bardzo różnych językach, praktycznie na całym świecie. Z pewnością jest on najbardziej znanym na świecie polskim autorem. Albo najbardziej rozpoznawalnym, bo fakt, że jego książki są na półkach, niekoniecznie znaczy, że są czytane.

Ale chciałabym zwrócić jeszcze uwagę na inne uwarunkowania historyczne, zwłaszcza na nowe podziały świata czy Europy i na ich wpływ na sytuację przekładów na takie języki jak litewski czy ukraiński. Wykres uwzględnia to, że powstawały one i były wydawane w czasach ZSRR, a potem – już w niezależnych krajach. Zwraca więc uwagę to, że powstają nowe przekłady na ukraiński czy litewski, ale na łotewski czy estoński już nie. Z miejsca zastanawiamy się, co sprawia, że Łotysze czy Estończycy „nie chcą” Lema. Czytają go nadal po rosyjsku? Czyżby nie było wśród nich tłumaczy z polskiego? A może ten pisarz jest ryzykowną inwestycją? A może ktoś go tam już tłumaczy, tylko my jeszcze o tym nie wiemy?…

Z pewnością bardzo interesujące jest, który spośród utworów Lema jest najbardziej znany na świecie. Absolutny rekordzista to Solaris – ma aż sto dwadzieścia przekładów. Na drugim miejscu znajduje się Niezwyciężony. Ale na końcu listy – przypominam, że to tytuły mające co najmniej dziesięć wydań w różnych językach – pojawia się też Wysoki Zamek, o którym mówiono, że nie jest szczególnie ciekawy dla cudzoziemców. Jak się okazuje – jest.

Wykres 4. Tłumaczone tytuły

Wykres 5. Tłumacze

Kolejny wykres pokazuje, kto wprowadzał Lema w świat. Powiedziałam wcześniej, że jego tłumacze to grono około trzystu osób. Zaznaczam, że nasze zestawienie obejmuje tylko tych, którzy przełożyli cztery lub więcej tytułów (na podstawie bibliografii z 2010 roku). I tu możemy zauważyć rzeczy bardzo interesujące oraz zaskakujące: węgierska tłumaczka Beatrix Murányi z siedemnastoma przekładami jest, można powiedzieć, niemalże monopolistką. Za nią sytuują się amerykański tłumacz Michael Kandel i Pavel Weigel – nieżyjący już czeski „specjalista od Lema” (po trzynaście tytułów). A dalej – po osiem tytułów – mają na koncie japoński tłumacz Dan Fukami i tłumaczka na hiszpański Jadwiga Maurizio.

Jeżeli ktoś przetłumaczył osiem, dziesięć lub trzynaście tytułów, musi być naprawdę dobrym znawcą (wręcz egzegetą) autora. Tak częste obcowanie z nim, poprzez różne utwory, sprawia – tak myślę – że pojawia się między nimi nie tylko więź, ale nawet rodzaj synergii, która owocuje czymś specjalnym, co przejawia się w przekładzie.

Ale trzeba też pamiętać, że tłumacz współpracuje z wydawcą, bo to on zleca przekład, czyli wydaje jego autorowi i utworom wizę wjazdową.

Wykres 6 przedstawia wydawców, którzy opublikowali dziesięć lub więcej wydań przekładów utworów (zbiorów) Lema. W świetle tego, co skonstatowaliśmy, oczywiste jest, że pierwsze miejsca zajmują wydawnictwa niemieckie. Następnie widzimy amerykańskie wydawnictwo Harcourt Brace, a za nim barcelońską oficynę Bruguera, która publikowała przekłady Lema na język hiszpański już w latach siedemdziesiątych. To z nią współpracowała Jadwiga Maurizio. Drugie w kolejności wydawnictwo hiszpańskie – Alianza – przejęło po części dorobek Bruguery, ale wydaje też nowe przekłady. Na końcu listy znajduje się argentyńska oficyna Minotauro, która wprowadziła Lema do Hiszpanii na początku lat siedemdziesiątych. Nowe tłumaczenia jego prozy na hiszpański pojawiają się również poza Półwyspem Iberyjskim, na przykład w Meksyku. Myślę, że poznanie szlaków, jakimi wędrują po świecie hiszpańskojęzycznym, mogłoby się stać interesującym polem badań dla hispanistów.

Wrócę teraz do metafory przekładu widzianego jako roślina przeniesiona z naturalnych warunków w nowe środowisko. Utwór musi być w nim dostosowany do czytelnika, jego możliwości poznawczych, kultury i norm w niej funkcjonujących. Zawsze bardzo mnie ciekawiło – i o tym też traktuje książka Lem i tłumacze – jaki Lem dociera do obcojęzycznych czytelników. Przekład to przecież nie oryginał, z natury rzeczy tylko go reprezentuje, proponuje pewien jego obraz.

Wykres 6. Wydawcy

Lem to pod pewnymi względami autor staromodny, którego styl należy jeszcze do XVIII wieku. Nie zalicza się do literackiej awangardy,  j e g o   d z i e ł a   n i e   z a w i e r a j ą   ż a d n y c h   w i e l o z n a c z n o ś c i,   n i e   o f e r u j ą   ż a d n y c h   j ę z y k o w y c h   e k s p e r y m e n t ó w,   k t ó r y c h   z n a c z e n i e   c z y t e l n i k   m u s i a ł b y   m o z o l n i e   d e s z y f r o w a ć.  Zdania, które buduje, są zawsze przejrzyste i rytmicznie skomponowane, dowcip, jakim się posługuje, to dowcip słowny, odsłaniający przed odbiorcą od razu przynajmniej jedno znaczenie. Lem da się czytać, zdanie po zdaniu, z przyjemnością nawet wtedy, kiedy nie ma się większego pojęcia o głębi, jaką skrywają jego fantazje[637].

Przytaczam wypowiedź jednego z wybitnych znawców twórczości Lema, jego agenta literackiego i popularyzatora na gruncie niemieckim, która pokazuje, w jaki sposób Lem jest czytany za zachodnią granicą. W cytacie wyróżniłam coś, co uważam za zastanawiające, wręcz uderzające. Uwzględniam oczywiście to, że mamy do czynienia ze stwierdzeniem ogólnym, które prawdopodobnie nie jest wynikiem analizy konkretnego dzieła. Ale dowodzi ono, że tak właśnie Lem może być odczytywany po niemiecku: jako językowy konserwatysta, unikający eksperymentów, łatwy do czytania.

Tymczasem wydaje się, że kiedy mowa o języku Lema, słowo „eksperyment” to jedno z pierwszych, które przychodzi na myśl. Głównie dlatego, że polszczyzna jest dla autora Solaris za ciasna i nie wystarcza mu, żeby opisywać różne obce światy, wykreowane istoty, nowe urządzenia oraz nieznane technologie, więc „rozpycha” ją, coś do niej dodaje, tworząc przeróżne, słynne już neologizmy. Sam zresztą opisał taką sytuację, opowiadając o Giesem, badaczu planety Solaris, autorze „dziewięciotomowej monografii”:

Jak długo mógł, posługiwał się po prostu językiem opisu, a kiedy brakło mu słów, radził sobie stwarzając nowe słowa, często niefortunne, nie przystające do opisywanych zjawisk. Ale w końcu żadne terminy nie oddają tego, co się dzieje na Solaris. Jego  g ó r o d r z e w y,  jego  d ł u g o n i e,   g r z y b i s k a,   m i m o i d y,   s y m e t r i a d y  i  a s y m e t r i a d y,   p a c i e r z o w c e  i  c h y ż e  brzmią szalenie sztucznie, dają jednak jakieś wyobrażenie o Solaris nawet tym, którzy oprócz niewyraźnych fotografii i nader niedoskonałych filmów nic nie widzieli[638].

W ten sposób Lem przeniósł swoje doświadczenie na postać powieściową, która – podobnie jak on – stwarza nowe słowa, będące rodzajem protez, pozwalających mówić o zjawiskach, które dotychczas nie były nazywane ani opisywane. Jest to rodzaj eksperymentu na języku, lecz czytelnicy niemieckojęzycznej wersji Bajek robotów czy Dzienników gwiazdowych – zdaniem austriackiego krytyka i wydawcy – tego eksperymentu nie widzą… A może tylko on sam nie widzi?

Ale – to po drugie – u Lema napotykamy jeszcze coś równie fascynującego jak neologizmy, a co on sam dobrze ujął w wypowiedzi, która posłużyła jako motto naszego spotkania: „faszeruję swoje książki określeniami, do których język polski wydaje się szczególnie powołany”. Mowa o możliwościach gramatycznych i leksykalnych, z których może korzystać autor tworzący po polsku prozę artystyczną. Przykładem może być sposób przywoływania barw, szczególnie barwy czerwonej. W Astronautach znajdujemy opis tego, co dzieje się, kiedy Smith wchodzi po raz pierwszy do martwego lasu:

Od dłuższej chwili migały mi w oczach  c z e r w o n a w e   b ł y s k i.  W ulewie bijących zewsząd barw nie zwróciłem na to zrazu uwagi […], lecz nagle  c z e r w o n y   b l a s k  spotęgował się […]. […] w środku matowej kulki zaczynał  s i ę   ż a r z y ć   c z e r w o n y  punkt, który w miarę zbliżania się do źródła promieni rósł coraz bardziej,  j a k   r o z d m u c h i w a n y   w ę g i e l e k.  Teraz wskaźnik  n i e   ż a r z y ł   s i ę,  lecz  p ł o n ą ł  niby olbrzymie krwawe oko, wypełniając wnętrze hełmu  r o z s i a n ą   c z e r w i e n i ą [639].

W pierwszym zdaniu przywołana jest czerwień, co Lem uzyskuje za pomocą przymiotnika „czerwonawy”; to nie neologizm, tylko efekt zastosowania przyrostka – czyli gramatyki, a ściślej słowotwórstwa. Ale co z tym zrobić po hiszpańsku?! W dalszym ciągu tekstu czerwień jest bowiem wyrażona nie tylko za pomocą słów określających barwę, lecz również przez przywołanie zjawisk, które cechuje, jak na przykład „żarzyć” – słowo to konotuje pewnego rodzaju czerwień. „Rozdmuchiwany węgielek” to węgielek, który ma się znowu rozżarzyć – więc po raz kolejny przywołana zostaje czerwień. A dalej czytamy: „wskaźnik nie żarzył się, lecz płonął niby olbrzymie krwawe oko” – czyli barwa ta jest jeszcze mocniejsza, płomienna. I „krwawe oko” – znowu czerwień. Nie wiem, czy to ulubiony kolor Lema, ale pojawia się on dosyć często w różnych opisach, właśnie w taki sposób przywoływany w różnych formach: bezpośrednich i pośrednich.

A teraz przytoczę jeszcze jeden fragment Solaris:

Wysokie okna górnego korytarza wypełniał zachód wyjątkowej piękności.  N i e   b y ł a   t o   z w y k ł a,   p o n u r a,   o b r z ę k ł a   c z e r w i e ń,  lecz wszystkie odcienie  p r z y m g l o n e g o   ś w i e t l i ś c i e,  jakby osypanego najdrobniejszym srebrem  r ó ż u.   C i ę ż k a,   b e z w ł a d n i e   s f a l o w a n a   c z e r ń  nieskończonej równiny oceanu zdawała się, odpowiadając na tę łagodną poświatę, mżyć brunatno-fiołkowym, miękkim odblaskiem. Tylko u samego zenitu niebo było jeszcze  z a w z i ę c i e   r u d e [640].

Występuje tu seria określeń różnych odcieni czerwieni: „czerwień”, ale też „róż” – kolor będący efektem pomieszania bieli z czerwienią, a dalej: „niebo było jeszcze zawzięcie rude”. Celny dobór słów, wzbogacony nowatorskimi zestawieniami: „obrzękła czerwień” i „ciężka, bezwładnie sfalowana czerń […] równiny oceanu”; oksymoron „przymglone świetliście”. Myślę, że taki język Lema – nazwę go poetyckim – rozwija się i wzbogaca, więc dla tłumaczy jest niewątpliwie wyzwaniem. Wynika ono nie z użycia neologizmów czy gier słów, lecz z tego, co sam Lem nazywa „szczególnym powołaniem języka polskiego”: z gramatycznych własności polszczyzny, nie zawsze istniejących w innych językach.

Myślę, że po tym wprowadzeniu najwyższy czas, by oddać głos tłumaczom, którzy mają z pewnością wiele do powiedzenia – i o poruszonych tu kwestiach, i o sprawach, o których nie było jeszcze mowy. Jak widzę, pan Wiktor Jaźniewicz już prosi o głos.

Wiktor Jaźniewicz: Zgłaszam się pierwszy, bo chciałbym uzupełnić pani wprowadzenie, a dokładniej białą plamę dotyczącą Rosji i Związku Radzieckiego. Aby być konkretnym, podam liczby związane z rosyjskimi wydaniami dzieł Lema. W sumie opublikowano trzysta cztery książki. Podkreślam: nie trzysta pięć, nie trzysta, tylko równo trzysta cztery książki. Około dwustu z nich to odrębne utwory Lema, a około stu to antologie, w których znajdują się jego teksty. Daje to publikacjom rosyjskojęzycznym drugie miejsce na świecie, po wydaniach niemieckich. Ale ogólny nakład dzieł Lema jest w nich – podkreślam – najwyższy na świecie, bo wynosi trzynaście milionów egzemplarzy.

Aktualnie największym w Rosji wydawnictwem, które zajmuje się twórczością Lema, jest moskiewska oficyna AST, publikująca jego książki od 2002 roku. Dotychczas pojawiło się ich około stu piętnastu, w różnych seriach i pod różnymi okładkami. Ich nakłady są obecnie niewielkie, bo oscylują w granicach od dwóch do pięciu tysięcy egzemplarzy, ale ukazują się za to często i są stale obecne na półkach w księgarniach.

Ta biała plama w pani exposé nie jest dla mnie oczywiście zaskakująca, bo – jak wiemy – Związek Radziecki całkowicie lekceważył prawa autorskie. Za jego trwania twórczością Lema zajmowało się ponad osiemdziesięcioro tłumaczy, więc istnieją trzy tłumaczenia Solaris, dwa Niezwyciężonego, nie mówiąc już o opowiadaniach, które były tłumaczone nawet po pięć razy. Niestety pisarz często nie wiedział o tych wydaniach. To mój skromny dodatek do pani wystąpienia.

Elżbieta Skibińska: Dziękuję panu za to ważne uzupełnienie. Stwierdziłam już wcześniej, że zebrani tu tłumacze tworzą bardzo interesujące grono. Wypadałoby wyjaśnić, co mam na myśli. Otóż należą państwo do dwóch generacji. Do starszej zalicza się pan Wiktor Jaźniewicz, który z Lemem rozmawiał i korespondował. Podobnie Michael Kandel, którego nie ma tu z nami fizycznie, ale którego będziemy mogli posłuchać. Panie Tatjanę Jamnik i Katarzynę Mołoniewicz oraz pana Abla Murcię można zaś uznać za tłumaczy młodszej generacji: słoweńskie Solaris zostało wydane w 2010 roku; hiszpański przekład Astronautów ukazał się wiosną tego roku, a tłumaczenie Głosu Pana zostało ukończone w ostatnich dniach czy nawet godzinach. Państwo nigdy nie spotkali Lema i nie poznali go osobiście, tłumaczyli więc jego utwory bez możliwości dopytania go na przykład o „zawzięcie rude niebo”. Są to więc zupełnie różne doświadczenia: tłumacza z długim stażem, znającego autora, pracującego w czasach świata podzielonego żelazną kurtyną, oraz tłumacza, który jest jeszcze na początkowych etapach swej drogi, ale nie ma możliwości kontaktu z pisarzem. Przy okazji warto wspomnieć o odmiennych warunkach technologicznych – narzędzia wspomagające pracę tłumacza ogromnie zmieniły się w ostatnich dziesięcioleciach, co też ma wpływ na jej przebieg i efekty.

Poproszę teraz państwa o skupienie się – w takim stopniu, w jakim to możliwe – na następujących tematach: droga do Lema, czyli jak doszło do tego, że przetłumaczyłem (przetłumaczyłam) jego powieść (powieści); czytelnicy Lema w przekładzie, czyli środowisko, do którego przesadzacie rośliny, jakimi są jego utwory; problemy warsztatowe, czyli wspomniane utrudnienia językowe, o których mówił sam pisarz. Jak się tłumaczy sensualistyczny język opisów w Astronautach czy w Solaris? Jak w ogóle przekłada się w dzisiejszych czasach, kiedy „wszystko można znaleźć w Internecie” i kiedy z pewnością można za jego pomocą kontaktować się z innymi tłumaczami? Czy istnieje coś w rodzaju „międzynarodówki tłumaczy Lema”, którzy sobie pomagają, doradzają, dzielą się wątpliwościami?

Interesują mnie również inne kwestie, na przykład funkcjonowanie przekładów Lema i ich odbiór przed upadkiem Związku Radzieckiego i po nim, w Rosji, ale też w dawnych republikach; albo czy – powiedzmy – zainteresowanie państwa powieścią Solaris zrodziło się dlatego, że powstały na jej podstawie znane filmy, zwłaszcza amerykański z George’em Clooneyem? Zacznijmy oczywiście od punktu pierwszego i od pana Michaela Kandla: Czy znał pan twórczość Lema, zanim został jego tłumaczem? Czy to pan proponował konkretne dzieła wydawcy?

Michael Kandel: Wszystko zaczęło się od doktoratu z zakresu literatury polskiej na Uniwersytecie Indiana w Bloomington. Wśród lektur obowiązkowych, których listę otrzymałem na Uniwersytecie Warszawskim, znalazła się powieść Lema Niezwyciężony. Jej lektura była dla mnie bardzo trudna, bo wiele słów ujrzałem po raz pierwszy, a co gorsza, nie znalazłem ich w słownikach. Ale bardzo mi się spodobała, więc zabrałem się do jego kolejnych książek i – jak na fana przystało – napisałem do ich autora list. A wtedy Lem poprosił mnie o pomoc przy przekładach, ponieważ wydawnictwa McGraw Hill[641], a później Harcourt[642] nie radziły sobie z przygotowaniem do druku między innymi Głosu Pana[643].

Elżbieta Skibińska: Czyli to musiał być jakiś coup de foudre[644]? Spadł na pana jak z nieba czy już był pan wcześniej oswojony z fantastyką?

Michael Kandel: Przed pracą nad doktoratem o prozie Lema w ogóle nie znałem jego twórczości. Spodobała mi się między innymi dlatego, że – dorastając – lubiłem science fiction. Byłem pod ogromnym wrażeniem jego pisarstwa.

Elżbieta Skibińska: (do Wiktora Jaźniewicza) A jak było z panem?

Wiktor Jaźniewicz: Moja droga do Lema była typowa. W latach sześćdziesiątych, będąc jeszcze chłopcem, podobnie jak wielu moich rówieśników zainteresowałem się science fiction. Czytałem Isaaca Asimova[645], Clifforda Simaka[646] i Raya Bradbury’ego[647], a więc na moim horyzoncie musiał pojawić się także Stanisław Lem. Przeczytałem jego Astronautów oraz Obłok Magellana, a po filmie Solaris Andrieja Tarkowskiego[648] zainteresowałem się nim na dobre. Tym bardziej że mieszkałem przy granicy w Grodnie, więc znałem język polski.

Pierwszą książką Lema, jaką przeczytałem w oryginale, był zbiór opowiadań Maska z 1976 roku. Największe wrażenie zrobił na mnie Profesor A. Dońda. Widzę w pani oczach pytanie: dlaczego? Bo napotkałem w nim prawo Dońdy: „To, co może mały komputer z wielkim programem, może też wielki komputer z programem małym; stąd wniosek logiczny, iż program nieskończenie duży może działać sam, tj. bez jakiegokolwiek komputera”[649]. Czyli w komputerach najważniejsze są programy. Ponieważ kształciłem się wówczas na programistę, było to dla mnie jak balsam dla duszy. Kartkę z tym prawem zawsze miałem przed sobą.

Dziś wiemy, że komputerowy świat idzie w tym kierunku, bo telefony komórkowe mają obecnie większe możliwości niż komputery z czasów moich studiów na uniwersytecie, gdzie zajmowały około trzystu metrów kwadratowych.

Od 1993 roku Stanisław Lem w czasopiśmie „PC Magazine po polsku” publikował co miesiąc eseje: o sztucznej inteligencji, fantomatyce, Internecie itd. Dla tłumaczy, którzy zajmowali się jego beletrystyką, była to trudna problematyka, ponieważ byli oni przeważnie filologami lub historykami. A ponieważ ja obroniłem już doktorat z nauk technicznych ze specjalnością komputerową, zacząłem tłumaczyć te publikacje, zaczynając od Bomby megabitowej i Tajemnicy chińskiego pokoju, uważając, że lepiej, aby zaistniały moje amatorskie tłumaczenia tych dzieł niż żadnych.

Tatjana Jamnik: Ja też pasjami lubiłam czytać literaturę science fiction. Oczywiście nie uczyliśmy się o niej w szkole, ale znalazłam półkę w szkolnej bibliotece, gdzie leżała seria fantastycznonaukowa publikowana w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przez słoweńskie wydawnictwo Tehniška založba Slovenije, której nigdy nie zapomnę. Podobnie jak pan Wiktor, czytałam też namiętnie Asimova i innych autorów fantastyki.

Z kolei podczas studiów na filologii słowiańskiej dowiedziałam się, że moi profesorowie są tłumaczami Lema. Autorem największej liczby przekładów, skądinąd świetnych, był profesor Janez Zor[650], z kolei profesor Niko Jež[651] przetłumaczył Katar i Cyberiadę. Pierwszy z nich uczył mnie języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, drugi zaś pomagał mi stawiać pierwsze kroki w języku polskim. A w ogóle pierwszego tłumaczenia Lema już pod koniec lat pięćdziesiątych dokonał France Vodnik[652], autor jedynego, lecz wyjątkowo bogatego słownika polsko-słoweńskiego, z którego nadal wszyscy korzystamy. Oni wszyscy, jako moje wzory polonistyczne, na pewno spowodowali, że przyjrzałam się Lemowi bliżej.

Z drugiej strony wiąże się to z pani pytaniem o rolę ekranizacji prozy Lema. Czy miały na mnie wpływ? Oczywiście. Uwielbiam filmy, więc z miejsca obejrzałam Solaris Tarkowskiego, zwłaszcza że jest to dzieło z wyższej półki, a potem wersję Soderbergha, bo byłam ciekawa, co się zmieniło w wersji hollywoodzkiej. A ponieważ najbliższe oryginałowi jest zawsze tłumaczenie, pomyślałam sobie: „Aha, dobrze, to sobie przeczytam tłumaczenie słoweńskie”. I wtedy ze zdziwieniem odkryłam – a był to chyba 2008 rok – że nie ma słoweńskiego przekładu Solaris. Tak się złożyło, że akurat wtedy z grupką przyjaciół założyliśmy Stowarzyszenie Kulturalno-Artystyczne Policy Dubowej, w którego ramach zamierzaliśmy uruchomić także działalność wydawniczą, więc postanowiłam: „Aha, super, Solaris każdy zna z filmu, więc zacznijmy od niego”.

Oczywiście tłumaczenie nie było tak łatwe, jak się spodziewałam, szczególnie w zakresie problematyki naukowej. Inna rzecz, że żadna książka nie jest łatwa w przekładzie. Na szczęście miałam już pewne doświadczenie z tłumaczeniami tekstów technicznych, bo robiłam to czasem dla różnych firm, więc trafiało mi się to i owo z zakresu elektroniki, a co najważniejsze, nauczyłam się szukać terminologii z różnych dziedzin techniki i nauki. Dzięki temu miałam jakąś bazę i orientowałam się z grubsza, o co chodzi. Ale naturalnie i tak zazdroszczę Wiktorowi Jaźniewiczowi, że nie jest tylko filologiem, jak ja. To bardzo pomaga, gdy rozumie się wszystkie niuanse przekładanego tekstu. Nie znając ich, musiałam nieraz zadawać pytania ludziom, którzy lepiej ode mnie znali się na sprawach naukowych, a poza tym konsultowałam się z filozofami. Z fizyki na szczęście udało mi się dokształcić w Internecie (zwłaszcza na portalu Kvarkadabra.net), choć pewne rzeczy sprawdzałam też u ekspertów – fizyków.

Za to prawdziwą radość sprawiały mi sytuacje, gdy mogłam sobie użyć jako filolog. Dobrym przykładem są wymienione przez panią profesor określenia z Solaris: „górodrzewy”, „długonie”, „grzybiska”. Żeby je oddać w języku słoweńskim, używałam dekonstrukcji, czyli rozkładałam je na morfemy, a potem szukałam ich znaczeń. To było bardzo fajne. Kiedy tłumaczenie było już gotowe, znajomi pytali mnie: „Jak to zrobiłaś? To musiało być strasznie trudne!”. Tymczasem dla mnie akurat to było najłatwiejsze, bo przy tworzeniu słoweńskich ekwiwalentów używałam podstawowych zasad słowotwórstwa.

Obecnie tłumaczę Głos Pana, choć trwa to już dłuższy czas, bo mam też mnóstwo innych prac. Nurtuje mnie wiele pytań w związku z tą książką, więc może założymy wspólnie jakieś forum tłumaczy? (do panelistów) Chętnie się z państwem skontaktuję, bo mam sporo wątpliwości. Na razie mam pierwszą wersję…

Głos z sali: Ale to znaczy, że jeśli trafią się państwu jakieś błędy, to powielą się w różnych językach…

Tatjana Jamnik: Dlatego mam nadzieję, że będziemy na tym forum dyskutowali, a nie kopiowali swoje rozwiązania. (ze śmiechem) Zresztą nie znam hiszpańskiego.

Głos z sali: Co się stało, żeście się państwo wzięli za Astronautów?

Katarzyna Mołoniewicz: Ponieważ z Ablem tworzymy tandem translatorski, powinniśmy otrzymać od pani profesor w prezencie dwa razy tyle czasu co inni tłumacze, bo oni działają w pojedynkę, a my we dwójkę, ale nie wiem, czy uda nam się ten deal.

Abel Murcia: (z powątpiewaniem, patrząc na moderatorkę) Nie, nie uda się.

Katarzyna Mołoniewicz: Moja droga do Lema była bardzo krótka, ponieważ sam autor (w osobie wydawcy) zapukał do mnie za pośrednictwem obecnego tutaj Abla Murcii. Do tłumaczenia wzięłam się dosyć późno, bo choć jestem iberystką, mam również wykształcenie ekonomiczne. W Hiszpanii spędziłam wiele lat, ale zawodowo zajmowałam się ekonomią i finansami, więc moje możliwości uprawiania sztuki translatorskiej były ograniczone i nie wiązały się z literaturą. Ale do pewnego stopnia miałam jednak do czynienia z przekładami, bo wspólnie z Ablem opracowaliśmy dwa słowniki: hiszpańsko-polski i polsko-hiszpański. Wykonywałam również inne tłumaczenia, ale gdy się pracuje na odpowiedzialnym stanowisku, pochłania to tyle czasu i energii, że trudno jest jednocześnie zajmować się literaturą. Mówiąc krótko, efekt tej szarpaniny był taki, że nie dałam rady pracować na pełnym etacie, a zarazem tłumaczyć Astronautów. Dlatego od jakiegoś czasu zajmuję się wyłącznie przekładami literatury pięknej. Mogę powiedzieć, że zawdzięczam to właśnie Stanisławowi Lemowi. To była świetna decyzja w moim życiu.

Abel Murcia: W moim przypadku było nieco inaczej. Ale wcześniej muszę wyjaśnić, że sytuacja w Hiszpanii była nieco inna niż w wielu innych krajach. Bardzo ciekawie się słucha, gdy państwo mówicie na przykład „zainteresowałem się Lemem” czy „jego książka trafiła do mnie”, ale u nas było trudniej, bo pod koniec lat siedemdziesiątych w Hiszpanii nie mieliśmy filologii słowiańskiej na żadnym uniwersytecie, a literatura polska była prawie nieznana. Ja byłem już wtedy filologiem, z czego do dziś się cieszę… (śmiechy) Może jednak nie będę opowiadał całego mojego życia, bo nie jest ono dla nikogo poza mną przesadnie ciekawe, ale o jednym momencie warto wspomnieć. Otóż któregoś dnia dziwnym trafem wszedłem do księgarni koło Uniwersytetu Barcelońskiego i zapytałem: „Czy macie może jakieś przekłady z literatur słowiańskich? Ale nie z klasyki rosyjskiej typu Dostojewskiego, Tołstoja czy Gorkiego…”. I wtedy okazało się, że jeden z księgarzy skojarzył autora, który nazywał się Stanisław Lem. „Chyba Polak”, powiedział. „No to dobrze, kupuję”, zdecydowałem.

I wtedy okazało się, że Lemowi przetłumaczono już na hiszpański parę książek. A był to rok 1978 lub 1979. Jak to się stało? Nikt nie był w stanie odpowiedzieć mi na to pytanie. Wiadomo było tylko tyle, że pierwszym wydawcą, który zaryzykował wydanie jego powieści w Hiszpanii, był Carlos Barral[653], który w 1975 roku w swojej dopiero co założonej oficynie opublikował Kongres futurologiczny. Do końca 1983 roku wydano u nas ponad piętnaście książek Lema. Skąd to się wzięło? Odpowiedź jest prosta: właśnie wtedy pojawiło się jedno z czołowych wydawnictw owego czasu – Impedimenta. Do pewnego stopnia Lem był więc dla Hiszpanów pisarzem znanym, ale to wcale nie znaczy, że był kojarzony z Polską. Na ogół nie za bardzo wiedziano, skąd pochodzi.

Jego pojawienie się na rynku hiszpańskim przypada na okres, gdy popularność zyskali u nas Isaac Asimov i Ray Bradbury. Ale niekoniecznie właśnie ich książki były najbardziej znane. Jedną z najpopularniejszych książek tamtego czasu stała się Doskonała próżnia Lema, która nie należy do tego samego nurtu zjawisk literackich.

Tak wyglądał mój pierwszy kontakt z Lemem. Nie mówiłem wtedy jeszcze porządnie w żadnym języku słowiańskim, co najwyżej trochę po bułgarsku, a potem po rosyjsku. Dopiero znacznie później, po paru latach, poznałem język polski. W tym czasie, jak już wspomniałem, wydawnictwo Impedimenta, którego nie widzieliśmy na wykresie pokazanym przez panią na ekranie, podjęło wysiłek wydania całego dorobku Lema, a co więcej, postanowiło tłumaczyć bezpośrednio z polskiego. Dlatego warto zwrócić uwagę na coś, co może nie było dla państwa całkiem jasne, choć jest szalenie zabawne: Hiszpania zajęła czwarte miejsce na liście krajów i języków, na jakie tłumaczono Lema, ale żadnego hiszpańskiego tłumacza na niej nie było. A dlaczego? Głównie dlatego, że większość tłumaczy z literatury polskiej na język hiszpański to Polacy, którzy w niezwykłych nieraz okolicznościach trafili do któregoś z krajów hiszpańskojęzycznych. Charakterystycznym przykładem jest Jadwiga Maurizio[654]. To sytuacja specyficzna, choć prawdopodobnie jest tak nie tylko w przypadku tłumaczy Lema.

Chciałbym zwrócić uwagę, że kiedy mówię o świecie hiszpańskojęzycznym, mam na myśli dwadzieścia krajów, których mieszkańcy posługują się językiem hiszpańskim. Nie wszędzie więc jest to ich język ojczysty. Jeśli zatem – jak pani wspomniała – książki Lema pojawiły się najpierw w Argentynie, to było tak właśnie dlatego, że wydawnictwa publikujące po hiszpańsku istniały właśnie tam, a także w Meksyku, Kolumbii, Peru, Wenezueli i w samej Hiszpanii. Książki kursowały między tymi krajami bez większego problemu. Do tej pory zresztą tak jest. Sądzę, że ten obraz jest ciekawy. Sekundę… (przerywa) Mamy w tej chwili dwadzieścia jeden tytułów tłumaczonych na hiszpański i istnieje dwadzieścia sześć przekładów, ponieważ niektóre tytuły mają więcej niż jeden. Do tego istnieją różne typy tłumaczy – jedni tłumaczą razem, inni indywidualnie…

Jeśli zaś chodzi o Lema, to uważam, że w oczach czytelnika hiszpańskojęzycznego jest on pisarzem światowej klasy. Ale w Hiszpanii niekoniecznie kojarzy się go właśnie z Polską czy z językiem polskim.

A ja? Tłumaczę przede wszystkim poezję. Kiedy więc parę lat temu zadzwonił do mnie wydawca z Meksyku i poprosił, żebym zgodził się na przekład prozy, powiedziałem mu: „Niestety, nie zajmuję się tym gatunkiem, bo nie mam czasu”. On jednak był uparty i w końcu mnie przekonał, więc mimo oporów przetłumaczyłem na język hiszpański powieść Olgi Tokarczuk Prowadź swój pług przez kości umarłych. Był to, można powiedzieć, mój debiut prozatorski. Enrique Redel, właściciel wydawnictwa Impedimenta, wkrótce dowiedział się o tym i z miejsca skontaktował się ze mną, nalegając, żebym zrobił mu nowe tłumaczenie Doskonałej próżni. Ponieważ jednak dobrze pamiętałem przekład tej książki pióra Jadwigi Maurizio, który czytałem w latach osiemdziesiątych, przekonałem go, że jest dobry i nie ma potrzeby dokonywać nowego tłumaczenia. Tu zaznaczam, że czasem zdarza mi się utrzymywać, że jakieś tłumaczenie jest dobre, choć w rzeczywistości trudno mi to stwierdzić, kiedy nie mam okazji porównać go z oryginałem. Ale ja to bezbłędnie czuję, bo taki tekst po prostu dobrze się czyta. Powiedziałem więc, że skoro Doskonałą próżnię świetnie czytało mi się w języku hiszpańskim, to nie uważam, aby warto było robić jej nowy przekład.

W Impedimenta wyszło więc kolejny raz tłumaczenie Jadwigi Maurizio, ale już rok później znów zadzwonił do mnie Redel i mówi: „Słuchaj, teraz nie możesz mi odmówić, ponieważ znalazłem książkę, która nie była tłumaczona na hiszpański”. Okazało się, że chodzi o Astronautów Lema. Nie miałem wyboru, a ponieważ mniej więcej trzy lata temu umówiliśmy się z Kasią, że będziemy tłumaczyli razem – przynajmniej na tyle, na ile będziemy mogli – zaproponowałem jej przełożenie tej powieści wspólnie. I to jest cała moja droga do Lema. (śmiech)

Ale jeszcze epilog. Ledwie skończyliśmy tłumaczyć Astronautów, powiedziałem Kasi: „Słuchaj, jest do zrobienia następna książka – Głos Pana”. I teraz proszę sobie wyobrazić: właśnie dzisiaj – tu, we Wrocławiu – skończyliśmy jej przekład. Jutro mamy go wysłać do wydawcy, bo jest już deadline. Na szczęście nie dzisiaj, ale jutro. (śmiechy)

Katarzyna Mołoniewicz: Kiedy przyjechałam do Hiszpanii w 1981 roku i chodziłam po księgarniach, rozpaczliwie szukając śladów polskości, jakich autorów znalazłam? Tylko trzech. Nie mówię, że inni nie byli tłumaczeni, bo być może jacyś byli, ale w księgarniach napotkać można było tylko książki Sienkiewicza (wiadomo, że to noblista, a Quo vadis było ekranizowane), Gombrowicza (wyemigrował do Argentyny, gdzie został przetłumaczony na język hiszpański przez grupę argentyńskich przyjaciół) i Lema. Spośród autorów piszących i wydawanych w Polsce Ludowej w Hiszpanii istniał tylko Lem. To był naprawdę ewenement! Również dlatego, że po roku 1975, kiedy wydano Kongres futurologiczny, zaczęły ukazywać się jak grzyby po deszczu: Bajki robotów w 1977, w tym samym roku Solaris, rok później Pamiętnik znaleziony w wannie oraz Niezwyciężony. Koniec lat siedemdziesiątych i początek osiemdziesiątych to istny festiwal Lema.

Elżbieta Skibińska: (do Mitsuyoshiego Numano) A jak odkrył pan prozę Lema? Czy jego twórczość znał pan przed ofertą przekładu na język japoński?

Mitsuyoshi Numano: Pierwsze powieści Lema, które trafiły w moje ręce, to Solaris oraz Niezwyciężony. Zawarto je w antologii światowych dzieł gatunku science fiction wydawnictwa Hayakawa. Tłumaczenia na japoński istniały już, choć były to przekłady z języka rosyjskiego. Miałem wtedy prawdopodobnie piętnaście lub szesnaście lat, a więc musiał być to rok 1969 lub 1970. Już jako chłopiec pasjonowałem się fantastyką naukową, więc czytałem kolejne tomy ze wspomnianej serii, kiedy tylko mogłem je dostać, i w ten sposób doszło do mojego przypadkowego, nieoczekiwanego spotkania z Lemem. Czytywałem wówczas głównie amerykańskie powieści SF, na przykład autorstwa Heinleina[655], Asimova czy Bradbury’ego, więc nazwisko Lema czy tytuł Solaris słyszałem po raz pierwszy i myślę, że nie wiedziałem nawet wówczas, gdzie leży Polska ani co to za język – polski.

Kiedy tylko zacząłem czytać Solaris, z miejsca zrozumiałem, że to, z czym mam do czynienia, różni się diametralnie od powieści science fiction, które znałem do tej pory. Sam tytuł powieści brzmiał intrygująco, można było pomyśleć, że jest zapowiedzią czegoś tajemniczego, ale w miarę lektury zdałem sobie sprawę, że to dzieło, które wciąga z ogromną siłą, nie tyle nawet ciekawe, ile raczej wywołujące lęk. Byłem jeszcze nastolatkiem i nie wiedziałem, jak zdefiniować owo wrażenie, teraz pokusiłbym się o nazwanie go metafizycznym niepokojem (Witkiewicz określał je mianem „metafizycznego poczucia dziwności istnienia”, a pisarz Yutaka Haniya[656] – „nieprzyjemnością zasady tożsamości”; naturalnie jako piętnastoletni chłopiec nie znałem ani Witkiewicza, ani Hanii). Było to uczucie, które wywołują w nas próby weryfikacji i przekraczania granic ludzkiego poznania. Bohaterowie Solaris, a razem z nimi czytelnicy, zostają skonfrontowani z Nieznanym, w jego obliczu zaczynają sobie zdawać sprawę z ograniczeń własnego rozumienia, zarazem zaczynają się przed Nieznanym otwierać i zanurzać w swojej bezradności.

To doświadczenie czytelnika można nazwać ontologicznym lub epistemologicznym. Żyjemy na świecie niejako siłą rozpędu i nie zastanawiamy się na ogół nad tym, jak jest skonstruowany, czym jest uniwersalna zasada, która nim rządzi, wreszcie czym właściwie jest ten świat i dlaczego powstał. A wydawałoby się, że najważniejszym pytaniem dla ludzkości jest to, czym my (a więc i ten świat) jesteśmy, skąd pochodzimy i dokąd zmierzamy! Krótko mówiąc, potrzebne nam szersze spojrzenie, uwzględniające nie tylko nasz teraźniejszy byt, ale także nasz początek (skąd?) i cel (dokąd?), których nie jesteśmy w stanie zobaczyć na własne oczy, a Lem był jednym z niewielu pisarzy posiadających taką perspektywę. Po przeczytaniu Lema świat nie wydaje się taki sam. Odbiorcy Solaris są popychani do doświadczenia epistemologicznej transformacji.

Ostatecznie pod wpływem lektury przekładu Lema zacząłem się uczyć języka polskiego i równolegle ze specjalizacją z literatury rosyjskiej podjąłem studia nad literaturą polską na Uniwersytecie Tokijskim. Szczęśliwie dla mnie w 1973 roku wykładał tam pionier japońskiej polonistyki, profesor Shōzō Yoshigami[657]. Później miałem też okazję uczyć się u wspaniałego profesora Stanisława Barańczaka podczas studiów na Harvardzie.

Nie będzie przesadą stwierdzenie, że zacząłem się uczyć języka polskiego, bo pragnąłem czytać Lema w oryginale. Popchnęła mnie więc do tego ciekawość intelektualna, chęć zrozumienia, jak ten niezwykły świat został przedstawiony w oryginalnym tekście. Później zacząłem czytać również poetów i pisarzy takich jak Gombrowicz, Mrożek, Herbert, Miłosz, Kołakowski czy Szymborska, ale wszystko zaczęło się od Lema.

Elżbieta Skibińska: Czy przekłady prozy Lema wpłynęły na pana pozycję zawodową? A może to pan sam zaproponował wydawcy konkretne jego dzieło?

Mitsuyoshi Numano: Po ukończeniu uniwersytetu zająłem się przekładem Astronautów oraz Kataru, dzięki którym zostałem doceniony jako tłumacz Lema. Przekłady te powstały na zlecenie wydawnictwa, ale później sam zaproponowałem również publikację Doskonałej próżni i Wielkości urojonej, które mimo swej doniosłości nie doczekały się wcześniej tłumaczenia na język japoński. Obydwa przekłady są owocem wspólnej pracy kilku osób, Doskonałą próżnię wydano w 1989 roku, a Wielkość urojoną w 1998, lecz dzięki znacznej liczbie czytelników są wznawiane do dzisiaj.

Następnym niezwykle ważnym zadaniem było dla mnie stworzenie nowego tłumaczenia Solaris, tym razem bezpośrednio z języka polskiego. Jak wspomniałem wcześniej, czytałem jego wersję japońską już w wieku piętnastu lat, ale było to tłumaczenie z rosyjskiego. Nie można mu zarzucić złej jakości i czyta się je jednym tchem, ale zwróciłem później uwagę na zasadniczy problem. Mianowicie zostało ono oparte na najwcześniejszym radzieckim tłumaczeniu, w którym dokonano wielu skrótów, będących prawdopodobnie rezultatem ingerencji cenzury. Nie tylko liczba skrótów była znacząca – usunięto również ważne fragmenty opisujące ocean na Solaris oraz przedstawiające historię solarystyki, w związku z czym dzieło straciło na wartości.

Mimo to przekład japoński, który czytałem, nie zawierał informacji o tym, że tłumaczenie opiera się na wersji rosyjskiej ani że został skrócony. Sam zdałem sobie z tego sprawę znacznie później, kiedy czytałem oryginalny tekst w języku polskim, więc postanowiłem dokonać ponownego tłumaczenia. Dlatego zaproponowałem wydawnictwu Kokushokankōkai[658] wydanie nowego przekładu, tym razem z oryginału. Przy okazji publikacji wynikły problemy z prawami autorskimi, ale udało się je rozwiązać i ostatecznie w 2004 roku wydano moje tłumaczenie. Przez blisko czterdzieści lat japońscy czytelnicy znali przekład oparty na języku rosyjskim i poddany licznym skrótom.

Elżbieta Skibińska: (do Ayano Shibaty) W rozmowie z Małgorzatą Suzuki mówi pani: „Zaczęłam się uczyć polskiego, by móc poznać jeszcze jego inne powieści”[659]. Kiedy przeczytała pani pierwszy utwór Lema?

Ayano Shibata: To były powieści Niezwyciężony i Solaris, które znalazłam w bibliotece liceum na początku lat osiemdziesiątych. Znajdowały się w jednym tomie z trzydziestopięciotomowej kolekcji światowej fantastyki naukowej, opublikowanej przez wydawnictwo Hayakawa Shobo w latach 1968–1971.

Elżbieta Skibińska: Co w tych lekturach było dla pani szczególnie intrygujące czy ważne?

Ayano Shibata: W swojej prozie Lem prowadził eksperymenty myślowe, które kierowały się ścisłą logiką, ponieważ przed rozpoczęciem pisania ustalał niezbędne parametry i warunki brzegowe, a potem zaczynał pisać, nie zawsze wiedząc dokładnie, jaki będzie koniec. Ten sposób tworzenia przypomina mi notatnik laboratoryjny, improwizację jazzową lub kaligrafię japońską.

Na szczęście my, Japończycy, mogliśmy poznawać dzieła Lema prawie na bieżąco, bo nasi tłumacze z miejsca spostrzegli innowacyjność i wyjątkową wartość jego utworów.

Elżbieta Skibińska: A jakie inne powieści Lema poznała pani później? Co w nich pani odkryła dla siebie?

Ayano Shibata: Po Niezwyciężonym i Solaris przeczytałam po japońsku – już nie pamiętam, w jakiej kolejności – powieści: Powrót z gwiazd, Eden, Śledztwo, Pamiętnik znaleziony w wannie, Głos Pana, Katar, Fiasko, Wizja lokalna, Kongres futurologiczny, a także opowiadania z tomów: Cyberiada, Dzienniki gwiazdowe, Bajki robotów, Opowieści o pilocie Pirxie, Doskonała próżnia, Wielkość urojona. Oczywiście za każdym razem podziwiałam wszechstronną wiedzę Lema. Bardzo mi się też podobały jego humor, groteska i ironia.

Elżbieta Skibińska: Czy pani polskie lektury ograniczają się do Lema oraz Mrożka, którego pani także tłumaczyła? Czy jakiś inny polski pisarz wywołał u pani podobną fascynację? Jeśli tak – kto i dlaczego?

Ayano Shibata: W latach siedemdziesiątych Wydawnictwo Literackie w Krakowie rozpoczęło wydawanie serii książek „Stanisław Lem poleca”, zawierającej utwory wskazane przez jej patrona. Ukazały się w niej cztery pozycje, wśród których były Niesamowite opowieści Stefana Grabińskiego. Prawdę mówiąc, horrory mnie wówczas nie interesowały, nudziły mnie, a poza tym miałam im za złe, że straszą czytelników. Ale skoro Lem polecał ten utwór, pomyślałam, że może coś w nim jest. W ten sposób zaczęłam czytać opowiadania z tomu Demon ruchu. Od razu zauważyłam, że nie są banalnymi, staroświeckimi opowieściami grozy, lecz pełnymi niezwykłych i dziwnych pomysłów opowiadaniami w stylu Edgara Allana Poe lub Howarda Phillipsa Lovecrafta, nawiązującymi do ówczesnej (pseudo)nauki i konwencji dramatu psychologicznego.

Ostatnio przełożyłam na język japoński cztery tomy opowiadań Stefana Grabińskiego: Demona ruchu, Na wzgórzu róż, Szalonego pątnika oraz Księgę ognia. Teraz tłumaczę po kolei opowiadania z tomu Niesamowita opowieść.

Elżbieta Skibińska: Czy Lem jest dla pani najważniejszym pisarzem polskim? A może był tylko pierwszą (młodzieńczą) fascynacją literacką, po której przyszły następne?

Ayano Shibata: Lem zawsze pozostanie dla mnie najważniejszym pisarzem na świecie. On zmienił moje życie.

Elżbieta Skibińska: A jak doszło do tego, że podjęła się pani przekładu Wysokiego Zamku?

Ayano Shibata: Około roku 2000 z inicjatywy profesora Mitsuyoshiego Numano w wydawnictwie Kokushokankōkai zrodził się projekt serii wydawniczej „Dzieła wybrane Stanisława Lema”. Ponieważ profesor wiedział, że znam tę powieść, a nawet zaczęłam ją sama dla siebie tłumaczyć, zwrócił się z tą propozycją właśnie do mnie.

Elżbieta Skibińska: Dziękuję bardzo. Przejdźmy teraz do tematu kontaktów z Lemem – bezpośrednich lub korespondencyjnych. Jak wyglądała i rozwijała się wasza relacja? Jak wpływało na nią czytanie i tłumaczenie dzieł Lema? Z tym pytaniem zwracam się do pana Michaela Kandla.

Michael Kandel: Myślę, że jedną z kluczowych spraw w naszym kontakcie było to, że miałem pewną wiedzę z zakresu matematyki i nauk ścisłych, co pozwoliło mi lepiej rozumieć jego dzieła – choćby w zakresie cybernetyki. W związku z tym istniało między nami pewne porozumienie, szczególnie na tym poziomie.

Elżbieta Skibińska: A jak wasze relacje wpływały na pana pracę?

Michael Kandel: Przez lata bardzo dużo korespondowaliśmy, bo ja wysyłałem mu fragmenty tłumaczeń, na przykład poszczególne opowiadania, chcąc, żeby je skomentował, a on w różnych przypadkach zgadzał się lub nie, po czym odsyłał swoje komentarze. Naturalnie o ile uznawał to za uzasadnione.

Gdy Lem sytuował swoje pisanie w jakiejś dziedzinie, badałem tę dziedzinę dokładniej, poznawałem terminologię i dopiero wtedy podejmowałem próbę tłumaczenia przy wykorzystaniu tych terminów. Kiedyś zwierzyłem mu się, że była kwestia matematyczna, którą nie do końca rozumiałem, ale znalazłem książkę, gdzie znajdowały się właśnie ich angielskie odpowiedniki. Nie wiedziałem, co oznaczają, ale dobrze brzmiały po angielsku. Lem odparł, że zrobił dokładnie to samo po polsku. (śmiech) Zarówno w oryginale, jak i w tłumaczeniach znajduje się sporo oszustw.

Elżbieta Skibińska: Czy Lem często się z panem nie zgadzał bądź sugerował inne rozwiązania?

Michael Kandel: Mieliśmy różny gust. Nie wszystko, co napisał, mi się podobało – niektóre teksty były rewelacyjne, ale inne nie były moim zdaniem tak dobre. Było między nami sporo różnic.

Elżbieta Skibińska: Skoro były różnice, to jak dochodziliście do porozumienia?

Michael Kandel: Tak się zdarzało tylko czasami, ale w zasadzie Lem akceptował moją wolność jako tłumacza. Powiedział nawet pewnego razu, że w tym zakresie jest niezwykle liberalny. Doskonale zdawał sobie sprawę, że wierność słowo w słowo nie przynosi dobrych rezultatów. Podam jednak przykład tego, kiedy się ze mną nie zgodził. Zdarzyło się to, gdy zmieniłem imię bohatera w Fiasku. Lem uznał, że wtedy zniknie spójność z przekładami funkcjonującymi w innych językach. Natomiast w przypadku niektórych imion uważałem, że są złe po angielsku, i je zmieniałem, a on się na to zgadzał. Być może ujawniały się tu osobiste gusta albo różnice kulturowe. W przypadku imion i nazwisk bohaterów on często używał gier słów, więc z oczywistych powodów zmieniałem je w przekładach.

Elżbieta Skibińska: Wiadomo, że Lem był bardzo zadowolony z tej współpracy, domyślam się, że pan też. A w czym się różniliście?

Michael Kandel: W gustach literackich. Jemu podobało się jedno, a mnie drugie. Dotyczyło to również jego twórczości. Niektóre jego książki uważałem za fantastyczne, inne nie. Oczywiście nie mówiłem mu tego. Ale on doskonale rozumiał, że mogą wywoływać we mnie różne reakcje. Należeliśmy przecież do różnych kultur, doświadczyliśmy odmiennych historii…

Elżbieta Skibińska: Czy jako tłumaczowi było panu trudniej ze względu na to, że autor pochodził z Polski – kraju tak bardzo kulturowo i politycznie odległego?

Michael Kandel: No tak. To niewątpliwe wyzwanie – jest wiele rzeczy, których amerykański czytelnik nie doceni, bo nie wie nic na temat polskiej historii czy polityki, ale niewiele z tym się da zrobić. Można próbować zakomunikować pewne kwestie, zbudować pomost między dziełem a odbiorcą, ale nigdy nie będzie idealnie, ludzie nie zrozumieją wszystkiego.

Elżbieta Skibińska: A czy nie miał pan jednak poczucia, że Lem jako autor science fiction jest bardziej uniwersalnym pisarzem niż inni polscy autorzy prozy?

Michael Kandel: Dla ludzi, którzy lubią science fiction, zrozumienie dzieła tego gatunku nie jest wielkim wyzwaniem, bo go znają i rozumieją. Wiedzą na przykład, że autorzy tworzą własne słowa i mają oryginalne pomysły, więc nie są to dla nich obce koncepcje. Lem jednak się wyróżnia i moim zdaniem nie można go zaklasyfikować do żadnego gatunku – jest artystą sui generis – nie należy do jednej klasy czy grupy. Pisał poważne science fiction, satyry, eseje… Wiele elementów nacechowanych obcością to u niego wyraz tego, co jest obce w ludziach. Wydaje mi się, że dla Lema była to kwestia tego, czym jesteśmy na poziomie biologicznym. Na przykład w Solaris mamy obcy ocean, ale tak naprawdę jest on połączony z najgłębszymi obszarami naszej psychiki. W Fiasku jest podobnie – ogólnie Obcy jest jak lustro, w którym przeglądają się ludzie. Myślę, że w pewnym sensie nie mówi on o obcych światach, tylko o naszym świecie – o tym, czym my, ludzie, jesteśmy. To dlatego jego dzieła mają taką moc.

Elżbieta Skibińska: Powiedział pan, że autorzy science fiction tworzą własne słowa i że jest to element konwencji gatunkowej. Czy pana zdaniem Lem ma jakieś specjalne metody językowego stwarzania cywilizacji technicznych, o których pisze? Jakie są różnice między pracą pisarza i tłumacza na tym polu?

Michael Kandel: Cóż… Gra słów w językach słowiańskich często opiera się na gramatyce i korzysta z jej właściwości, więc tworzy się w niej gierki. W języku angielskim odbywa się to bardziej na poziomie leksykalnym – tu bawimy się wyborem słów. Gramy więc w różne gry. W językach słowiańskich mamy wiele przypadków, wiele końcówek, więc korzysta się z nich, by być kreatywnym. Tego nie ma w języku angielskim. Są tu inne zjawiska, dlatego działa się w trochę innym trybie. Niestety zauważyłem, że niektórzy tłumacze próbują tworzyć gry słów, korzystając ze zjawisk gramatycznych, a to zwykle nie działa najlepiej po angielsku, jest raczej żałosne i nudne. I może łatwiej rozmawiać właśnie o takich kwestiach – o tym, co jest widoczne, na powierzchni, choć prawdziwe problemy tkwią głębiej: w kulturze i polityce, sposobie myślenia – stąd szczególne trudności z tłumaczeniem traktatów filozoficznych Lema. Trudno dokładnie wyjaśnić powody, dla których trudno jest je dobrze przetłumaczyć. To nie kwestia słów czy gier słów, to coś o wiele głębszego i bardziej subtelnego. A poza tym różnice kulturowe między nami były spore. Istotne też były różnice w doświadczeniu życiowym.

Elżbieta Skibińska: A czy miał pan wpływ na wybór dzieł do tłumaczenia?

Michael Kandel: Tak, to się zdarzało. Kiedy rozmawiałem na przykład z wydawcą, który planował tłumaczenie wielu dzieł Lema, a ja mu mówiłem, że interesują mnie Cyberiada czy Bajki robotów, on zgadzał się, żebym przełożył te właśnie książki. Podobnie było z Dziennikami gwiazdowymi.

Elżbieta Skibińska: Czy rozmawiał pan z Lemem o tym, które z jego książek warto przełożyć na angielski?

Michael Kandel: Nie, Lem komentował raczej moje przekłady, a zatem to, co już zrobiłem.

Elżbieta Skibińska: (do Wiktora Jaźniewicza) A jak było z panem?

Wiktor Jaźniewicz: Za życia Stanisława Lema dla moskiewskiego wydawnictwa AST przetłumaczyłem na język rosyjski Bombę megabitową, Tajemnicę chińskiego pokoju, Okamgnienie i Tako rzecze… Lem. No a potem jeszcze Sex Wars, liczne artykuły i parę innych rzeczy. Z przekładami nie miałem specjalnych problemów, więc nie musiałem prowadzić obfitej korespondencji. Była ona zatem skromna i odbywała się głównie za pośrednictwem sekretarza Lema Wojciecha Zemka.

Kiedy ukończyłem tłumaczenie Bomby megabitowej, Tajemnicy chińskiego pokoju i Okamgnienia, miałem do ich autora w zasadzie tylko pytanie, jaki dać im wszystkim tytuł, bo miały wyjść w jednym tomie. No i otrzymałem odpowiedź: Moloch. Pod nim zresztą ukazał się potem również w Polsce, ale weszły doń tylko dwa pierwsze utwory.

A jeśli chodzi o moje osobiste spotkania z Lemem, to pierwsze z nich miało miejsce w 1999 roku w Krakowie, podczas promocji Bomby megabitowej. Byłem wtedy głównie jego czytelnikiem i początkującym tłumaczem, ale licząc na spotkanie z nim – pojechałem. Niestety podczas tego pierwszego spotkania, przy niewielkim zresztą audytorium, wywołałem międzynarodowy skandal… (śmiechy)

W jaki sposób? Ponieważ poprosiłem o dedykację w białoruskim wydaniu Solaris. Jak okazało się, Lem nic o nim nie wiedział, a to było wydanie pirackie. On w ogóle nie miał pojęcia, że na Białorusi funkcjonują jego książki. Trudno więc, aby nie był zainteresowany tym, jak w ogóle do tego doszło, zwłaszcza że potem dosłałem mu jeszcze Pirxa, który również został wydany tym samym – pirackim – sposobem. Potem wkroczył w to Wojciech Zemek i polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, skutkiem czego wkrótce na Białorusi ukazał się artykuł Stanisław Lem przeciwko białoruskim piratom. (śmiechy na sali)

Moje drugie spotkanie z Lemem miało miejsce pamiętnego 11 września 2001 roku, w czasie tzw. Cybernetic Party, zorganizowanego z okazji jego osiemdziesiątych urodzin. Po tej uroczystości, której program został zresztą z powodu zamachu w Nowym Jorku poważnie okrojony, przez kilka dni odbywały się jeszcze w Krakowie spotkania z czytelnikami. Na jednym z nich zaprezentowałem Lemowi najnowszy wówczas rosyjskojęzyczny słownik filozoficzny, który ukazał się w Mińsku w 1999 roku, a później w Moskwie. Znajdowało się w nim hasło „Lem”, co pisarzowi sprawiło ogromną przyjemność. Do mnie powiedział: „Bolszoje wam spasibo”[660], a zwracając się do publiczności, dodał: „W tym wydanym po rosyjsku słowniku jestem wymieniany jako filozof”. Dotąd Lem wiedział, że jego nazwisko (jako osobne hasło) pojawiło się jedynie w niemieckiej encyklopedii filozoficznej opublikowanej w 1999 roku. A tu zobaczył inny, tym razem rosyjskojęzyczny słownik – niezależny od niemieckiego, a co ciekawe, wydany w tym samym roku. Lem był dumny z tego, bo uznano go w ten sposób za filozofa. Wspominał o tym później w paru wywiadach oraz w artykule w „Odrze”, gdzie pochwalił się tym „prezentem” na jego osiemdziesięciolecie.

Ostatni raz spotkaliśmy się z Lemem na poprzednim Kongresie Lemologicznym w 2005 roku, który się odbył w Krakowie w ramach Międzynarodowego Kongresu Tłumaczy Literatury Polskiej.

Elżbieta Skibińska: (do Mitsuyoshiego Numano) Wspomniał pan o swoim przypadkowym, nieoczekiwanym spotkaniu z Lemem. Domyślam się, że miał pan na myśli spotkanie z jego utworami. A czy miał pan z nim kiedykolwiek kontakt osobisty lub korespondencyjny? Jakie były tego skutki?

Mitsuyoshi Numano: Lema miałem okazję spotkać dwukrotnie. Za pierwszym razem odwiedziłem jego dom w Krakowie 22 września 1995 roku, gdzie rozmawialiśmy przez ponad dwie godziny. Wywiad został przetłumaczony na język japoński i wydrukowany w jednym z ważniejszych japońskich miesięczników literackich „Shinchō”, w drugim numerze z 1996 roku (polski tekst do tej pory nie został opublikowany). Lem miał wówczas chore gardło, ale mimo to odpowiadał na wszystkie pytania, mówiąc szybko i z wielkim zapałem. Zaskoczyło mnie, jak rozległą posiadał wiedzę, szczególnie gdy na początku wywiadu, niepytany przeze mnie, poruszał tematy z japońskiej historii i kultury, wykazując się bardzo dobrą ich znajomością. Wszystkie z omawianych przez nas wątków były niezwykle ciekawe, ale szczególnie zapamiętałem słowa, które padły w następstwie naszej rozmowy o trzęsieniu ziemi w Japonii, zawierające prawdę o XX wieku: „Nie tylko ziemia rusza się nam pod nogami, ale i ustrój społeczny, stosunki, ludzie, wszystko, w ogóle wszystko, wszystkie wartości padają […]. To było dane nam właśnie w naszym stuleciu, to właśnie esencja dwudziestego wieku”.

Drugi raz miałem zaszczyt spotkać pisarza 14 maja 2005 roku w Krakowie, na Kongresie Lemologicznym, czyli konferencji zorganizowanej przez krakowskie Wydawnictwo Literackie w celu uczczenia zakończenia edycji jego Dzieł zebranych. Kongres odbywał się w historycznej sali Józefa Mehoffera, w obecności małżeństwa Lemów. Jako gość z dalekiej Japonii wygłaszałem długą przemowę w języku polskim, która miała uświetnić otwarcie sympozjum. Przemawianie w języku polskim, a zwłaszcza przed Lemem, którego twórczość była dla mnie punktem zwrotnym w życiu, decydującym o podjęciu przeze mnie badań literackich, przed jego żoną, nie wspominając o sali wypełnionej po brzegi polską publicznością, było z mojej strony doprawdy niebywałą śmiałością (nie mam nawet pewności, czy moje wystąpienie w niedoskonałej polszczyźnie zostało dobrze zrozumiane). Zrobiło mi się ciepło na sercu, gdy po mojej przemowie Lem, będący już w zaawansowanym wieku, wstał i ukłonił się w moim kierunku.

Wciąż mam jego postać przed oczami. Wtedy widziałem go po raz ostatni.

Elżbieta Skibińska: (do Ayano Shibaty) A czy pani miała też jakieś kontakty – osobiste lub korespondencyjne – z Lemem?

Ayano Shibata: Stanisław Lem zwrócił się kiedyś do mnie z pytaniem o reakcje czytelników na jego twórczość w Japonii. Niestety nie umiałam mu odpowiedzieć konkretnie, bo sama tego nie wiedziałam. Oczywiście, powinnam była spodziewać się takiego pytania, ale jakoś wcześniej nie przyszło mi do głowy, że Lem interesuje się recepcją swoich książek w Japonii.

Elżbieta Skibińska: Kiedy we Wrocławiu pojawił się Hiroshi Kojima – jeden z najwybitniejszych twórców japońskich mieczy, znany kolekcjonerom broni na całym świecie jako Keiun Naohiro[661] – spotkał się przypadkiem z profesorem Stanisławem Beresiem. Gdy dowiedział się, że jest on autorem rozmów z Lemem, wyraził najgłębsze uszanowanie i dał mu (jako wyraz szacunku) szesnastowieczny miecz japoński. Jak się okazało, czytał wszystkie przełożone na język japoński powieści Lema. Czy to dowód powszechnej znajomości jego powieści w Japonii, czy przypadek indywidualny? Kto czyta Lema i dlaczego?

Ayano Shibata: Widocznie Hiroshi Kojima był wielkim wielbicielem Lema, bo przecież nie każdy Japończyk czyta jego powieści. Ale wśród fanów SF jego twórczość jest uznawana za lekturę obowiązkową. Zwłaszcza Solaris zawsze znajduje się na wysokim miejscu w rankingu japońskich czytelników fantastyki. Nie tylko fani tego gatunku, ale i miłośnicy „literatury wysokiej” zdumiewają się innowacyjnym pomysłem zrealizowanym w Doskonałej próżni i w Wielkości urojonej. Niektórzy porównują Lema z Borgesem.

Elżbieta Skibińska: A czy można mówić o realnym wpływie prozy Lema na japońskich czytelników?

Ayano Shibata: Tak, to widać nawet wśród pisarzy. Niektórzy japońscy autorzy fantastyki nowego pokolenia w sposób widoczny są pod jej wpływem, a nasz wybitny pisarz EnJoe Toh, laureat wielu nagród, między innymi Nagrody im. Akutagawy[662], nie ukrywa, że jest fanem Lema.

Elżbieta Skibińska: (do Mitsuyoshiego Numano) Czy uważa pan któreś utwory Lema za szczególnie ważne dla przyswojenia Japończykom? Czy stoją za tym tylko racje ogólnoludzkie, czy również narodowe (bo na przykład któryś z nich wydaje się panu bliski duchowości Japonii)? Czy jakiś utwór Lema wydaje się panu tak obcy kulturze Japonii, że wyklucza go pan jako „kandydata do przekładu”?

Mitsuyoshi Numano: Uważam, że wśród dzieł Lema Solaris jest najwybitniejsze – i rzeczywiście cieszy się ogromną popularnością wśród japońskich czytelników. W przeprowadzonej w 2014 roku ankiecie czytelniczej jedynego japońskiego magazynu poświęconego science fiction („SF magajin”) zatriumfowało wśród światowych powieści tego gatunku wszech czasów. Co więcej, właśnie teraz w najważniejszej japońskiej stacji telewizyjnej NHK nadawany jest czteroodcinkowy cykl moich wykładów na temat tej powieści. Potem mówić będę o Doskonałej próżni oraz Wielkości urojonej – dziełach bardzo popularnych w Japonii, a niezwykle ważnych w literaturze światowej.

Natomiast nigdy nie myślałem o dziełach Lema jako o utworach duchowo bliskich lub też, odwrotnie, trudnych do zrozumienia dla Japończyków. Ponieważ nie są to powieści historyczne Sienkiewicza, a science fiction, które wykracza poza tło historyczne Polski, mają wymiar uniwersalny i są zrozumiałe dla odbiorców na całym świecie.

Oczywiście proces przekładu nie jest pozbawiony trudności. Spośród znanych dzieł Lema zarówno duże, jak i małe formy literackie są w większości przetłumaczone na język japoński, ale istnieją utwory, nad którymi jeszcze nie pracowano. Po pierwsze, są to eseje i monografie, takie jak Summa technologiae, Filozofia przypadku czy Fantastyka i futurologia. Ze względu na charakter tych utworów spodziewane grono odbiorców jest raczej wąskie, ponadto są one na tyle zawiłe, że przekładu mógłby się podjąć tylko tłumacz doskonale znający język polski. Ponieważ jednak pozycja Lema jest dziś w Japonii ugruntowana, można mieć nadzieję, iż ktoś z młodego pokolenia zdolnych tłumaczy podejmie się tego zadania. Po drugie, prawie nie ma przekładów felietonów pisanych po 1987 roku. Po części dlatego, że ich realia są odległe od japońskiej rzeczywistości, po części dlatego, że straciły one na aktualności, chociaż wśród nich są teksty ciekawe, pełne błyskotliwej erudycji. Stąd myślę, że sensowne byłoby dokonanie selekcji tekstów najciekawszych dla japońskiego czytelnika i wydanie ich w formie wyboru.

Elżbieta Skibińska: (do Katarzyny Mołoniewicz i Abla Murcii) Ponieważ państwo nie znali Lema bezpośrednio, zapytam o Astronautów. Czy czytając ten utwór przed tłumaczeniem, znaleźliście w nim coś, co odebraliście jako zupełnie wam obce? Mam na myśli przede wszystkim elementy socrealistyczne, na przykład wielką pochwałę postępu i nauki:

Nauka nigdy już nie miała wytwarzać środków zniszczenia. W służbie komunizmu była najpotężniejszym z wszystkich narzędziem przemiany świata. Wydawało się, że nawodnienie Sahary i rzucenie wód Morza Śródziemnego w turbiny elektryczne jest dziełem, które przez długi czas pozostanie nieprześcignione, lecz już rok później rozpoczęto prace nad projektem tak nieporównanej śmiałości, że w cień usunął nawet Gibraltarsko-Afrykański Zespół Hydroenergetyczny. Międzynarodowe Biuro Regulacji Klimatów przeszło od skromnych prób lokalnej zmiany pogody, od kierowania chmur deszczowych i poruszania masami powietrza do frontowego ataku na głównego wroga ludzkości[663].

Celem tego projektu miało być… roztopienie Grenlandii i archipelagów Oceanu Lodowatego, czyli to, co dziś – pół wieku później – stanowi przedmiot obrad światowych konferencji klimatycznych, traktujących globalne ocieplenie jako jedno z poważniejszych zagrożeń. Uderzająca jest zresztą – ktoś już o tym wspomniał w którejś z pierwszych debat – ta zmiana wartościowania pewnych zjawisk.

Ale „wyjściowo” to aluzja do gigantycznych sowieckich projektów przekształcania przyrody i budów kosztem życia milionów więźniów gułagu. Czy te nawiązania do komunizmu odczuliście jako bliskie, czy dalekie wobec hiszpańskiego doświadczenia totalitaryzmu?

Katarzyna Mołoniewicz: Lem pojawił się w Hiszpanii, jak mówił Abel, w roku 1975. Był to ostatni rok życia generała Franco[664]. Przez mniej więcej czterdzieści lat Hiszpania była – na własną prośbę – odizolowana z przyczyn politycznych od reszty Europy. Nie było więc oczywiście żadnych stosunków dyplomatycznych między nią a Polską, bo wszystko, co pochodziło z bloku wschodniego, automatycznie opatrywano przymiotnikiem rojo, czyli „czerwony”, bez wchodzenia w głębsze analizy. Polska była więc w Hiszpanii bardzo mało znana.

Zwracam uwagę na to uwarunkowanie historyczne, bo Polskę, jeżeli w ogóle ją sobie Hiszpanie jakoś wyobrażali, to wyłącznie jako miejsce smutne i ponure. Nie przypadkiem popularny bard hiszpański Joaquín Sabina śpiewał w znanej piosence: „Jestem dzisiaj smutniejszy niż torreador za żelazną kurtyną”. W takim właśnie momencie Lem pojawił się na Półwyspie Iberyjskim – jako bodaj jedyny autor z powojennej Polski.

Abel Murcia: Na pytanie, czy rzeczywistość socjalistyczna dziwi Hiszpanów, odpowiem, że nie. Wy mieliście jeden totalitaryzm, a my mieliśmy drugi – co do tego nie ma wątpliwości. Zawsze mnie jednak zdumiewa, kiedy ktoś pyta: „Kto był gorszy – Stalin czy Hitler?”. Dla mnie obaj są koszmarni.

W przypadku Hiszpanii mamy do czynienia z realiami, które posiadały u nas swoje odpowiedniki, więc nikogo nie dziwią totalitarne rozwiązania socjalne, polityczne, nawet techniczne. Nikogo to nie dziwi, dlatego sądzę, że nie jest to największym problemem dla tłumacza. Nawet nurt socrealistyczny w sztuce miał pewne cechy wspólne z rozwijającym się w Hiszpanii w latach pięćdziesiątych tzw. realizmem społecznym nawiązującym do realistycznej prozy dziewiętnastowiecznej. O tych twórcach powiedziano potem: wygrali wojnę (chodzi naturalnie o hiszpańską wojnę domową), ale przegrali historię literatury.

Oczywiście należy też pamiętać, że w tłumaczeniach nie sposób oddać w pełni rzeczywistość. Jest ona taka, jaka jest, więc jeżeli tłumacz nie ma pewnego doświadczenia, będzie mu znacznie trudniej odzwierciedlić ją w innym języku. Każdy będzie ją interpretował według własnych doświadczeń, ponieważ nie ma innych możliwości poznawczych jak tylko przybliżenie sobie tego, co tam się dzieje. Ale nie sądzę, żeby właśnie to było największym problemem w odbiorze Lema.

Czytając dzieła napisane we własnym języku, nie dostrzegamy, że istnieją w nim o wiele trudniejsze rzeczy, nad którymi tłumacz musi się nieraz głęboko zastanawiać. Bo na przykład co zrobić, gdy w hiszpańskim nie ma słów, które mogłyby oddać zawartość słów „szeleścić” czy „zgrzytać” o charakterze onomatopei. Tłumacz może oczywiście wymyślać cuda, tylko że jeżeli tych określeń nie ma, to musi znaleźć na nie sposób – i często nie będzie to sposób o charakterze leksykalnym, ale składniowym. A wtedy tworzy się problem, bo powstają zdania, które są zupełnie inne.

Katarzyna Mołoniewicz: Spośród kwestii tłumaczeniowych dotyczących Astronautów największym problemem była dla nas zmysłowość języka polskiego. Może to zabrzmieć zaskakująco, bo zwykle myślimy o Lemie jako o pisarzu-erudycie, filozofującym i zafascynowanym technologią. Ale ta powieść zaskakuje nas głównie bogactwem języka zmysłów – szczególnie w przywoływaniu kolorów i dźwięków. Autor opisuje w niej lot kosmiczny, lądowanie na Wenus i jej wygląd, który musiał sobie przecież wymyślić. W sukurs przyszedł mu język polski z całym bogactwem przymiotników i imiesłowów, opisujących barwy oraz wyrażających dźwięki. Niestety w tym zakresie hiszpański jest znacznie uboższy od polskiego. Na przykład u Lema chmury „pobłyskują”, „połyskują”, „rozbłyskują”, „skrzą się”, „żarzą się”, „rozżarzają” i „płoną”. Tego nie da się po hiszpańsku oddać tak zwięźle, więc często jedno słowo trzeba tłumaczyć za pomocą trzech.

Podobnie dzieje się z dźwiękami. Wielkim bogactwem leksykalnym języka polskiego są wszelkie „trzaski”, „poskrzypywania”, „pochrapywania”, „szelesty”, „brzęczenia”, „gwizdy” czy „jazgoty”. To również słowa bardzo trudne do oddania w języku hiszpańskim.

Natomiast jeśli chodzi o erudycyjność prozy Lema, to nie widzę tu specjalnych problemów, ponieważ wszystko z tej sfery osadzone jest w kulturze, można powiedzieć, uniwersalnej, bo dotyczy historii, filozofii, religii czy nauki. Akurat to nie jest u Lema, jak myślę, najtrudniejsze.

Abel Murcia: Dla mnie tłumaczenie prozy Lema na język hiszpański było trudnością dość zabawną. Ponieważ przez długi czas prowadziłem zajęcia na romanistyce w Warszawie i na iberystyce w Łodzi, doskonale pamiętałem, jak mówiono mi: „Zdania po hiszpańsku są zawsze długie”. Ja oczywiście też wiedziałem, że zdania w moim języku są zwykle dłuższe niż po polsku, ale jak bardzo, przekonałem się dopiero, tłumacząc Lema… Tu były one naprawdę długie, bo fleksyjność języka polskiego daje możliwości, których w języku hiszpańskim nie ma. Dlatego właśnie, tłumacząc Lema, jest się skazanym na zdania o wiele dłuższe niż zwykle.

Katarzyna Mołoniewicz: Policzyłam kiedyś, że średniej długości zdanie w Głosie Pana liczy czterdzieści sześć słów, a w języku hiszpańskim sześćdziesiąt osiem. Podaję z pewnym przybliżeniem. W oryginale pojawia się dużo imiesłowów, na przykład „ogrzawszy się”. Żeby je oddać po hiszpańsku, trzeba było użyć od czterech do pięciu słów.

Abel Murcia: Z punktu widzenia tłumacza to nie jest źle, bo proszę pamiętać, że on dostaje pieniądze za to, co tłumaczy, a nie za to, co widnieje w oryginale. Więc to nie jest najgorsza sytuacja. (śmiechy)

Elżbieta Skibińska: Zwracam się znowu do Michaela Kandla. Co w prozie Lema stanowiło dla pana jako tłumacza największe wyzwanie?

Michael Kandel: Zawsze uważałem, że najtrudniejsza do przetłumaczenia jest jego proza filozoficzna. Po polsku ma ona moc, wciąga czytelnika i zawłaszcza go, a przy tym ma dziewiętnastowieczny klimat, który wspaniale kontrastuje z ideami rodem z XXI wieku. Niestety w przekładzie na angielski to wszystko gdzieś ginie. Bardzo trudno uchwycić te elementy, a przekłady tych dzieł na angielski zwykle są po prostu nudne.

Elżbieta Skibińska: Czy ma pan jakieś rozwiązanie? Czy te prace są w ogóle przetłumaczalne?

Michael Kandel: (śmiech) Wydaje mi się, że są raczej nieprzetłumaczalne. To nawet nie jest kwestia języka, tylko przepaść kulturowa między Stanami Zjednoczonymi a Polską czy też – dokładniej mówiąc – między moimi Stanami a Polską Lema. Styl współczesnej prozy amerykańskiej jest zdecydowanie bardziej linearny, mniej dramatyczny i emocjonalny, a Lem w swoich esejach naprawdę pisał w dziewiętnastowiecznym stylu, co niestety nie jest dziś dobrze odbierane przez Amerykanów. Wydaje mi się, że w tym może tkwić problem, choć nie jestem tego pewien. Niewykluczone, że wraz ze zmianą pokoleniową, zmianą gustów ten problem zostanie rozwiązany. Może wtedy pojawi się tłumacz, który przełoży te teksty w sposób, który się sprawdzi? Lem uwielbia bawić się stylem, który po polsku często odwołuje się do konwencji nawet dawniejszych niż dziewiętnastowieczna. Praca nad takimi tekstami sprawia wiele radości, ale jest jednocześnie bardzo trudna. Najtrudniejsze są jednak właśnie eseje filozoficzne – ze względu na ich naukowość tłumacz musi mieć naukowe podstawy, bo w przeciwnym wypadku jego wysiłek nie będzie miał sensu. Jeśli brakuje mu tej wiedzy, od razu to widać, a angielski przekład nie jest najlepszy.

Elżbieta Skibińska: A jakie trudności w tłumaczeniu stwarzały żartobliwe groteski Lema?

Michael Kandel: Traktowałem to nie jako trudności, tylko raczej jako interesujące wyzwanie. Były tam oczywiście dowcipy, których absolutnie nie byłem w stanie przełożyć, więc starałem się stworzyć dowcip analogiczny do tego, co zrobił Lem. Czasem gubiłem humor na jednej stronie, a na następnej dodawałem inny, żeby to zrównoważyć. Zrekompensować brak tego pierwszego. Dla mnie to, czym się zajmowałem, było interesujące, było dobrą zabawą. Nie myślałem o tym jak o „trudności”, wiedząc, że i tak nie jest możliwe idealne przetłumaczenie czyjegoś dzieła.

Elżbieta Skibińska: (do Ayano Shibaty) Pracowała pani nad Antologią 10 opowiadań, na którą złożyły się też przekłady Mitsuyoshiego Numano, Tokimasy Sekiguchiego, Koichiego Kuyamy. Jaki był pani wkład w tę publikację? Jakim doświadczeniem okazała się ta współpraca?

Ayano Shibata: Przełożyłam pięć opowiadań: Trzej elektrycerze, Tragedię pralniczą, Profesora A. Dońdę. Ze wspomnień Ijona Tichego, Bajkę o królu Murdasie oraz Jak Erg Samowzbudnik bladawca pokonał. Ponieważ my, japońscy tłumacze, działaliśmy w pojedynkę, konsultując się osobno z redaktorem, dopiero po opublikowaniu dowiedziałam się, jak inni tłumacze je zinterpretowali i przełożyli.

Elżbieta Skibińska: Proza Lema nasycona jest silnie pierwiastkiem poetyckim (na przykład metafory i porównania oparte na zjawiskach percepcji) i często wykorzystuje języki specjalistyczne oraz neologizmy. Co jest sprawą najtrudniejszą dla tłumacza z Japonii?

Ayano Shibata: Neologizmy i gry słów, zwłaszcza kalambury. W ogóle wierszyki i rymowanki trudno się przekłada.

Elżbieta Skibińska: Czy w czasie pracy nad tłumaczeniem sięgała pani do przekładów na inne języki? Czy to pani w czymś pomogło?

Ayano Shibata: Tłumacząc Wysoki Zamek, musiałam niekiedy zerknąć na przekład angielski, bo redaktor wydawnictwa, nieznający polskiego, porównywał je z moim tłumaczeniem. Czasem to pomagało. Natomiast prawie w ogóle nie sięgałam do wcześniejszych japońskich przekładów pięciu wymienionych opowiadań. Nie chciałam, żeby ich styl wpływał na mój tekst.

Elżbieta Skibińska: (do Mitsuyoshiego Numano) A co dla pana było największą trudnością w tłumaczeniu prozy Lema? Co przyniosło zawodową radość i satysfakcję?

Mitsuyoshi Numano: Zamiast odpowiedzieć na to pytanie, cofnę się pamięcią do Kongresu Lemologicznego w Krakowie, gdzie tłumacze Lema z całego świata (w tym Michael Kandel ze Stanów Zjednoczonych, Pavel Weigel z Czech i Wiktor Jaźniewicz z Białorusi) zebrali się wieczorem, aby wziąć udział w publicznym konkursie na najlepiej przełożony fragment z Cyberiady. Brzmiał on następująco:

Cyprian cyberotoman, cynik, ceniąc czule

Czarnej córy cesarskiej cud ciemnego ciała,

Ciągle cytrą czarował. Czerwieniała cała,

Cicha, co dzień czekała, cierpiała, czuwała…

…Cyprian ciotkę całuje, cisnąwszy czarnulę!!

Jak wiadomo, jest to fragment wiersza z opowiadania Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla ze zbioru Cyberiada, który miał zostać błyskawicznie stworzony przez komputer na podstawie instrukcji: „Niech ułoży wiersz o cyberotyce! [...] Żeby tam było najwyżej sześć linijek, a w nich o miłości i o zdradzie, o muzyce, o Murzynach, o wyższych sferach, o nieszczęściu, o kazirodztwie, do rymu i żeby wszystkie słowa były tylko na literę C!!”.

Pracowałem nad swoim tłumaczeniem ponad dziesięć godzin, podczas lotu z Japonii do Krakowa, dzięki czemu odniosłem zwycięstwo, ale zarazem poniosłem porażkę, bo język japoński różni się od polskiego nie tylko gramatycznie, lecz również pod względem znaków używanych do zapisu, a więc wersy nie mogą zaczynać się od litery C, bo jej w języku japońskim zwyczajnie nie ma. Narzuciłem sobie jednak podobną zasadę i stworzyłem rym, który był zarazem zabawny i absurdalny. Niestety osoby nieznające japońskiego nie mogą raczej zrozumieć zawartego w moim przekładzie humoru. Warto jednak dodać, że choć zadanie jest pozornie łatwiejsze przy przekładzie na języki bliższe polskiemu, zwłaszcza słowiańskie, to przypuszczam, że pojawiają się wtedy inne, może bardziej subtelne problemy, więc nie powinno się autorytatywnie twierdzić, że trudniej jest tłumaczyć na japoński.

Elżbieta Skibińska: To brzmi optymistycznie, zważywszy na to, że różnice gramatyczne między japońszczyzną a polszczyzną są ogromne: wystarczy wspomnieć brak w japońskim czasu przyszłego, brak podziału na rodzaj męski, żeński i nijaki czy też istnienie tzw. klasyfikatorów – innych dla osób, innych dla dużych i małych zwierząt czy wreszcie dla przedmiotów nieożywionych. Z pewnością także różnice leksykalne powodują rozmaite trudności. Czy jako tłumacz Solaris mógłby pan podzielić się z nami doświadczeniami w przekładzie poniższego fragmentu, w którym pojawiają się bardzo liczne odesłania do kolorów?

Pod koniec drugiej doby znajdowaliśmy się już tak blisko bieguna, że gdy prawie cała tarcza błękitnego słońca chowała się za horyzontem, purpurowe obrzmiewanie chmur po jego przeciwnej stronie zwiastowało wzejście słońca czerwonego. Czarny ogrom oceanu i puste niebo nad nim wypełniała wówczas oślepiająca swą gwałtownością walka kolorów twardych, metalicznie rozżarzonych, łyskających jadowitą zielenią – ze stłumionymi, głuchymi płomieniami purpury, a sam ocean przerzynały odblaski dwu przeciwstawnych tarcz, dwu gwałtownych ognisk, rtęciowego i szkarłatnego; trzeba było wówczas najmniejszego obłoku w zenicie, aby światła spływające wraz z ciężką pianą po skosach fal wzbogaciły się o nieprawdopodobne, tęczowe migotania. Tuż po zachodzie błękitnego słońca na północno-zachodnim widnokręgu ukazała się, zrazu zwiastowana sygnalizatorami, stopiona prawie nie do odróżnienia z rudo zbroczoną mgłą i wyłaniająca się z niej tylko pojedynczymi, zwierciadlanymi łyśnięciami jak wyrastający tam, na styku nieba i gleju, gigantyczny kwiat ze szkła – symetriada. […] po jakimś kwadransie drgający czerwienią jak przygasająca lampa z rubinów kolos schował się na powrót za horyzontem[665].

Co japońszczyzna pozwala przenieść z niego do tekstu przekładu?

Mitsuyoshi Numano: Rzeczywiście, różnice gramatyczne przy tłumaczeniu często sprawiają problemy, ale na ogół można je do pewnego stopnia obejść, stosując metody takie jak ubieranie myśli w inne słowa, parafrazowanie, uzupełnienia czy zmianę szyku na japoński. To problemy, z którymi mierzyli się Japończycy w trakcie tłumaczenia przeważającej liczby dzieł literackich, nie tylko Lema, ale i literatury europejskiej w ogóle, od starożytności po literaturę współczesną, od Homera po Ulissesa Jamesa Joyce’a.

Jeśli chodzi o różnice leksykalne, to przytoczony fragment zawiera niezwykle interesujące epitety, ale niestety, moja odpowiedź może panią rozczarować. A to dlatego, że tradycyjnie zasób słów opisujących kolory w języku japońskim jest zbliżony, a właściwie – proszę o wybaczenie – prawdopodobnie bogatszy niż w języku polskim. W średniowiecznej japońskiej poezji waka[666] kolory pełniły istotną funkcję, a poeci korzystali w swoich dziełach z przeróżnych precyzyjnych określeń odcieni. Być może to osobliwe skojarzenie, ale przytoczony fragment Solaris przywodzi mi na myśl opowiadanie dla dzieci Noc na galaktycznej kolei (Ginga tetsudō no yoru) wielkiego dwudziestowiecznego poety japońskiego Kenjiego Miyazawy[667]. W dziele tym używa on najróżniejszych określeń kolorów do opisania nieba i kosmosu. Reasumując, tłumaczenie nazw kolorów – oczywiście po dokładnym sprawdzeniu każdego wyrazu w słownikach i znalezieniu najlepiej dopasowanego odpowiednika, co wymaga czasu i pracy – nie sprawia ponadprzeciętnej trudności.

Gdybym miał wskazać problemy związane z przekładem nazw, powiedziałbym, że zapewne więcej kłopotów sprawiają neologizmy. Lem bez ograniczeń korzystał z wymyślnych nowych słów, co jest utrapieniem tłumaczy. Aby przetłumaczyć neologizm, wskazane jest znalezienie słowa, które będzie zbliżone do oryginału nie tylko pod względem znaczenia; niestety, ze względu na różnice w strukturze gramatycznej pomiędzy językami proces słowotwórczy (derywacja) również przebiega inaczej, a więc jest to często niemożliwe. Lem, opisując ocean na Solaris, posługiwał się wieloma neologizmami i przetłumaczenie ich na język japoński może się wydawać zadaniem niewykonalnym. Kilka lat temu w moim gabinecie pojawiła się dziewczyna z Polski ucząca się języka japońskiego. Z rozmowy z nią wynikało, że pisała pracę dyplomową właśnie o sposobach tłumaczenia neologizmów Lema na język japoński. Krótko mówiąc, moje tłumaczenie stało się dla niej przedmiotem badań. Chociaż sam do tej pory nie mam pewności, czy właściwie przełożyłem neologizmy Lema.

Elżbieta Skibińska: Patrzę na zegarek i z przykrością stwierdzam, że powinnam oddać już głos publiczności, ale jednak chciałabym jeszcze poprosić panią Tatjanę, żeby opowiedziała nam coś o swoich trudnościach warsztatowych albo o wyzwaniach, jakie stawia Lem. Skoro polszczyzna jest taka „zmysłowa”, a język słoweński należy do tej samej rodziny, to może tłumacz słoweński nie natyka się na takie problemy, jakie pojawiają się w przekładzie na język hiszpański.

Tatjana Jamnik: Chyba tak, choć języki słoweński i polski są słowiańskie, a ich struktura jest podobna. Lem używa bardzo „lemowskich” zdań, najeżonych wspomnianymi imiesłowami, które cechują jego indywidualny styl. W języku polskim są one naturalne, więc wiem, że to jest to, ale muszę się przyznać, że potem – już tłumacząc jego kilometrowe zdania – siedzę i biedzę się: „Ale jak mam je teraz napisać po słoweńsku tak samo stylowo jak on?”. Po polsku książki Lema czyta się z niezwykłą łatwością, więc tu właśnie rodzi się problem: jak je przetłumaczyć, żeby przekład nie sprawiał wrażenia zrobionego na siłę, a przy tym żeby brzmiał tak samo dobrze jak w oryginale?

Abel Murcia: Moim zdaniem często zapominamy o tym, że prawdziwy problem tłumaczenia nie leży w języku wyjściowym, lecz w języku, na który przekładamy. To w nim dane dzieło ma brzmieć właściwie.

Nie jest rolą tłumacza, by oceniać, czy po polsku jest ono piękne czy dobre. On dostaje utwór, który już istnieje i w którym nie można nic zmienić. Najwyżej można go nie zrozumieć. Ale być może polscy czytelnicy też go nie rozumieją. Proszę pamiętać, że tłumacz to nikt inny jak pierwszy czytelnik w języku obcym. Właśnie on daje swoim rodakom możliwość przeczytania tekstu w ich języku. Sztuką jest zatem, aby wrażenia, jakich doświadczało się, czytając tekst oryginalny, odtworzyć w innym języku. Ja nie mam większych kłopotów ze zrozumieniem polskiego tekstu, a jeśli już mi się zdarzą, to po prostu pytam: „Kasiu, co to znaczy?”.

Na czym polega więc problem? Na tym, że muszę napisać coś, co będzie zrozumiałe dla innych. Oryginał nie stwarza tłumaczowi tego rodzaju przeszkód, bo w nim wszystko jest, jak jest, natomiast rolą tłumacza jest, by powiedzieć to odpowiednio po hiszpańsku, słoweńsku, rosyjsku, białorusku, angielsku, fińsku, a nawet po katalońsku…

Tatjana Jamnik: (do Abla Murcii) Dużą trudnością jest nie tylko to, że nie wolno zmieniać tekstu, lecz również to, że należy stworzyć jego ekwiwalent. Jednakże podpisuję się pod tym, co powiedziałeś.

Elżbieta Skibińska: Dziękuję, teraz głos oddaję państwu obecnym na sali. Czy są pytania?

Julita Urbaniak: Podczas pierwszego panelu, poświęconego biografii Stanisława Lema, padła opinia, że mógł on – jako geniusz i pisarz – czuć się samotny, bo jego powołaniem było pisanie. I z tego właśnie, a zatem z samotniczej pracy, wynikały jego – delikatnie to ujmując – wybuchy złości, kiedy dochodziło do kontaktu z innym człowiekiem.

Jakiś czas temu polska tłumaczka zajmująca się beletrystyką powiedziała mi, że jej praca jest żmudna i stresująca, bo samotność to jej nieodłączna część. Państwo natomiast wydajecie się bardzo zadowoleni z tego, co robicie, i radośnie nam o tym opowiadacie, więc trudno mi nie zapytać: co z tą samotnością podczas tłumaczenia?

Wiktor Jaźniewicz: Ja nie tłumaczę prawie w ogóle beletrystyki Lema, tylko jego prozę niefabularną. Odczuwam zadowolenie, bo w ten sposób stale zdobywam nową wiedzę. Ponieważ Lem był specjalistą od biologii, cybernetyki, fizyki, kosmologii i wielu innych dyscyplin, znajduję u niego sporo ważnych wiadomości. Nie muszę, podobnie jak on, czytać stosów czasopism, żeby je uzyskać, bo otrzymuję je wprost od niego. Dlatego też odczuwam dużą satysfakcję z każdego nowego tłumaczenia. A do przetłumaczenia jest jeszcze dużo, bo Lem opublikował ponad półtora tysiąca artykułów. Tak można by chyba najkrócej to wyjaśnić.

Tatjana Jamnik: Ja z kolei – trochę żartem – powiem, że w trakcie prac przekładowych przez cały czas „dyskutuję” z autorem, więc jest tak, jakbym się z nim spotykała. Najchętniej „rozmawiam” z Lemem filozofem, bo w tej postaci najbardziej mnie kręci. Kiedy pracuję nad książką, zawsze się w nią wgłębiam. Analizuję tekst – nie tylko racjonalnie, ale również intuicyjnie, podświadomie – i próbuję odtworzyć jego efekt w języku docelowym. Choć odczuwam też podobne przyjemności jak pan Wiktor. Gdybym musiała tłumaczyć coś, co mnie nie interesuje, wolałabym tego nie robić.

Katarzyna Mołoniewicz: My z Ablem tłumaczymy co prawda w duecie, ale w rzeczywistości nie jest on stuprocentowy. Najpierw przygotowujemy wersję roboczą. Na ogół jest ona przygotowywana przez Abla albo przeze mnie (tak bywa częściej), a potem pracujemy nad nią wspólnie, aż dochodzimy do wersji ostatecznej. Taki system pracy ma olbrzymie plusy, gdyż w tłumaczeniu wciąż ścierają się ze sobą dwie tendencje. Pierwszą reprezentował Nabokov, twierdząc, że tłumaczenie powinno być dosłowne i wierne, a każde inne jest niedopuszczalne, dlatego gdy przekładał Eugeniusza Oniegina, wprowadził tyle przypisów, że zajmowały one więcej miejsca niż samo tłumaczenie. Druga tendencja zakłada, że najważniejsze jest to, żeby tekst w języku docelowym czytało się dobrze i swobodnie. W związku z tym tłumacz może sobie pozwalać na pewną dowolność. W naszym przypadku obie koncepcje przekładu się ścierają. Raz górę bierze jedna, raz druga, przy czym podział jest u nas dosyć przejrzysty: Abel uważa, że powinnością tłumacza jest wierność, ja zaś nie mam nic przeciwko pewnej dozie swobody. Myślę jednak, że z punktu widzenia efektu tłumaczenia ten podział jest bardzo pożyteczny. Pomijam fakt, że dla mnie językiem ojczystym jest polski, a dla Abla hiszpański. Ale jeśli chodzi o rozumienie tekstu i transponowanie go na język hiszpański, jest to bardzo korzystne.

Abel Murcia: Nie wiem, czy faktycznie największym problemem tłumacza jest samotność. Myślę, że równie ważna jest dla niego pewna gra czy zabawa. Uprawia ją każdy tłumacz. Polega ona na tym, że bawi się on granicami własnego języka, bo określa, jak ma być coś powiedziane, choć nie on zdecydował, co ma powiedzieć, bo to zostało już powiedziane – w oryginale. Dodałbym również, że to zabawa, w której nie zawsze bawi się z innymi, ponieważ część pracy wykonuje się w samotności. Tak jest przynajmniej w moim przypadku: dzieje się to na ogół o godzinie trzeciej nad ranem, kiedy mam czas na tłumaczenie i nie muszę obcować z innymi ludźmi.

Z samotnością nie mam problemu, przynajmniej na razie. Natomiast oczywiście istnieje taka część pracy tłumacza, której nie da się wykonać inaczej niż samemu. Nawet pracując we dwoje, nie siedzimy z Kasią przez cały czas razem i nie dyskutujemy o każdym wersie. Tak jak nam powiedziała przed chwilą, pierwsze wersje wykonujemy w pojedynkę. Ale ja w tym nie widzę żadnego problemu. W ogóle nie wiem, czy da się to nazwać samotnością. Prawdopodobnie większość osób na tej sali w pewnych momentach pracuje osobno. Nie wyobrażam sobie, by było inaczej.

Julita Urbaniak: Bardzo mnie to cieszy. Widocznie tłumaczka, o której mówiłam, minęła się z powołaniem. A być może to jest też kwestia wyboru tego, co się tłumaczy.

A przy okazji drugie pytanie, dotyczące poprzedniej prezentacji: czy te wszystkie tłumaczenia na pewno były dokonywane z języka polskiego, czyli z oryginału?

Elżbieta Skibińska: Nie, na pewno nie… Pierwsze przekłady na język hiszpański powstawały na podstawie tłumaczeń angielskich. Na inne języki też tłumaczy się z drugiej ręki, przede wszystkim z przekładu angielskiego, ale również z innych, choćby z rosyjskiego. Albo z francuskiego, jak pierwszy przekład Solaris na angielski… Nie jest tak, że wszystko jest od razu tłumaczone z polskiego.

Katarzyna Mołoniewicz: Głos Pana, którego przekład właśnie z Ablem zakończyliśmy, był wcześniej tłumaczony na hiszpański przez Rubéna Maserę dla wydawnictwa Edhasa, ale przypuszczalnie z języka angielskiego. Nikt tego dokładnie nie wie. Przeanalizowaliśmy ten pierwszy przekład. I co się okazało? Jest on tak precyzyjny, że porównując nasze tłumaczenia, odkryliśmy, że często dochodziliśmy do tych samych konstrukcji, struktur, a nawet terminologii. Czasami teksty pokrywają się w osiemdziesięciu, dziewięćdziesięciu procentach, pomimo że pierwsze tłumaczenie nie było dokonywane bezpośrednio z polskiego, ale z języka angielskiego. To zaskakujące.

Wiktor Jaźniewicz: Pozwolę sobie na drobny przykład, który pokaże, jakie mogą być skutki tłumaczenia nie z oryginału, ale poprzez język angielski. W Cyberiadzie znajduje się kilka zabawnych wierszy napisanych przez Elektrybałta Trurla[668], a wśród nich wspomniany niedawno przez pana Numano wiersz do rymu, zamówiony przez Klapaucjusza, na temat między innymi cybernetyki, erotyki, zdrady, Murzyna, wyższych sfer i kazirodztwa, który powinien mieć nie więcej niż sześć linijek i w którym każde słowo ma się zaczynać na literę C. Dla przypomnienia zacytuję go jeszcze raz:

Cyprian cyberotoman, cynik, ceniąc czule

Czarnej córy cesarskiej cud ciemnego ciała,

Ciągle cytrą czarował. Czerwieniała cała,

Cicha, co dzień czekała, cierpiała, czuwała…

…Cyprian ciotkę całuje, cisnąwszy czarnulę!!

Michael Kandel lubił tłumaczyć Lema, więc zmierzył się z Cyberiadą, a zatem i z tym wierszem. Przełożył go świetnie na język angielski, ale literę C zamienił na S, a opowieść o Cyprianie na historyjkę o biblijnym Samsonie, który – ostrzyżony – kończy życie dzikim, spektakularnym samobójstwem. I tak oto anglojęzyczny świat czyta nie o cybernetycznej erotyce, lecz o dramacie łysego Samsona samobójcy. Co więcej, czytają o nim też Chińczycy, Koreańczycy, Włosi i Norwegowie, bo ich Cyberiada była tłumaczona nie z polskiego, ale właśnie z angielskiego.

Ktoś wcześniej postawił pytanie o odpowiedzialność wydawcy, a tu okazuje się, że to Kandel jest winny temu, jak odbierają Cyberiadę Chińczycy, Koreańczycy, Norwegowie i Włosi.

Stanisław Bereś: Mam dwa pytania, bo na więcej pewnie czas nie pozwoli. Pierwsze adresuję do Wiktora Jaźniewicza. Lem dobrze znał język rosyjski, bo w czasie okupacji sowieckiej był studentem Lwiwskogo Dierżawnogo Medycznogo Instytuta. Zresztą pamiętam jego barwne opowieści o wizytach w Związku Radzieckim, z których wynikało, że bardzo dobrze radził sobie w rozmowach z Rosjanami. Nie wiem, w jakim stopniu, ale pan to pewnie potrafi najlepiej ocenić.

Wiemy też, że potrafił być w kontaktach z ludźmi trudny, gdyż miał cechy weredyka. Gdy się zezłościł, autorytet rozmówcy nie miał dla niego żadnego znaczenia. Kiedy więc uznał, że Andriej Tarkowski nie rozumie jego twórczości albo ją przeinacza, wypalił mu prosto w oczy: „Wy durak!”. Zastanawiam się zatem, jak to było, kiedy Lem czytał pańskie przekłady po rosyjsku. Nie jest możliwe, aby wszystko dało się zrobić doskonale i czegoś nie przeinaczyć lub nie przekręcić, dlatego jestem ciekaw, w jaki sposób przejawiało się iskrzenie pomiędzy wami.

Wiktor Jaźniewicz: Tak, Lem bardzo dobrze znał język rosyjski, co w latach sześćdziesiątych podczas spotkań w ZSRR jeszcze bardziej zbliżało go z rosyjskojęzycznymi czytelnikami. Z dziennikarzami również rozmawiał przeważnie po rosyjsku, a takich wywiadów opublikowano około siedemdziesięciu. W pewnym momencie chciał nawet kupić maszynę do pisania z rosyjskimi literami, ale w tamtych czasach był to duży problem, więc listy po rosyjsku musiał pisać ręcznie: do wydawców i redaktorów czasopism. Tak też odpowiedział w 1992 roku na list Michaiła Gorbaczowa.

Ja tłumaczyłem książki Lema w XXI wieku, kiedy on już ich nie autoryzował. Natomiast przekłady powieści z lat sześćdziesiątych, takich jak Solaris czy Niezwyciężony, były autoryzowane. Ich tłumacze odsyłali teksty panu Stanisławowi, a on je czytał – dotyczyło to przekładów na języki: rosyjski, niemiecki i angielski. On bardzo dbał o ich jakość, więc niektóre były autoryzowane. Potem nie miał na to czasu, więc musiał ufać tłumaczom. Ja swoje opublikowane już tłumaczenia zawsze mu wysyłałem, ale nigdy żadnej krytyki od niego nie odnotowałem.

Stanisław Bereś: Drugie pytanie kieruję do pani Mołoniewicz i do pana Murcii. Tłumaczenie Głosu Pana, a zatem powieści, której bohaterami są uczeni najwyższego światowego formatu, nieraz nobliści w dziedzinie nauk ścisłych, to wielkie wyzwanie. Jeżeli bowiem oni prowadzą dyskusje fachowe, a jakby mało tego, zwracają się do potomności, to niczego nie upraszczają, tylko posługują się językiem, jakim operuje się na wyżynach tych nauk, a zatem na poziomie najwyższym, prawda? Sam doskonale pamiętam, że kiedy przygotowywałem się do rozmów z Lemem, musiałem się mocno podkształcać – między innymi z kosmologii, fizyki, astrofizyki – mimo że byłem jego uważnym czytelnikiem od dzieciństwa. Ale i tak dzisiaj myślę, że byłem mocno niedouczony.

Zastanawiam się zatem, jak państwo sobie radziliście z Głosem Pana. Przecież tam każde pojęcie ma wiele znaczeń, a definicje nie są proste. Na przykład słowo „singularność”. W języku potocznym możemy je pojąć jako jednostkowość lub pojedynczość, ale kiedy wypowiada je fizyk czy astrofizyk, oznacza to coś zupełnie innego, prawda? Bo myśli o jądrze czarnej dziury, gdzie materia osiąga tak gigantyczną gęstość, że załamują się prawa fizyki. Że jest to obszar zabarykadowany tzw. horyzontem zdarzeń (a to kolejne pojęcie), skąd nie wydostaje się nic – ani obiekty, ani światło, ani żadna informacja. Laik musi mieć kłopot ze zrozumieniem, o czym mowa. To bardzo trudny tekst, bo dyskutuje się w nim o koncepcjach kosmologicznych. Jak państwo sobie z tym radziliście? (żartobliwie) Podzieliliście się pracą na zasadzie: „Ty czytasz prace naukowe z zakresu fizyki, a ja z astrofizyki”?

Katarzyna Mołoniewicz: Na szczęście dla nas zgodziliśmy się na tłumaczenie Głosu Pana przed tym kongresem. Dzisiaj nie bylibyśmy już chyba tacy beztroscy. W ciągu trzech dni paneliści przeanalizowali Lema na wszelkie możliwe sposoby: jako filozofa, futurologa, kosmologa, lekarza, literaturoznawcę, stylistę języka polskiego. Przeprowadzili nawet analizy ilościowe, pokazujące, z jaką częstotliwością w jego prozie pojawia się na przykład słowo „się”. Gdybyśmy chcieli się tak samo solidnie przygotować do przekładu Lema, prawdopodobnie nigdy żaden tłumacz by się nie podjął tłumaczenia jego utworów.

Przychodzi mi na myśl krakowska anegdota o malarzu Janie Styce, który zajmował się głównie tematyką religijną. Pewnego razu malował wielkie płótno przedstawiające Matkę Boską, a ona – sfrustrowana zapewne – nagle przemówiła do niego: „Styka, ty mnie nie maluj na kolanach, ty mnie maluj dobrze”. Lema trudno jest tłumaczyć „na kolanach”. Trzeba się za niego zabrać, mając pełną świadomość, że nie wszystko da się wiernie oddać. Jeśli zaś chodzi o sprawy techniczne zawarte w jego tekstach, z pomocą przychodzi nam Internet i przyjaciel fizyk. To bardzo ułatwia zadanie.

Chciałabym jeszcze zacytować słowa wybitnego krakowskiego tłumacza Ireneusza Kani, tłumaczącego z kilkunastu języków. Swego czasu udzielił on wywiadu Zofii Zaleskiej, który został opublikowany w przepięknej książce pod tytułem Przejęzyczenia. Mówi tam o zawodzie tłumacza w następujący sposób:

W tym zawodzie tkwi taki paradoks: każde tłumaczenie jest niemożliwe, ale jest jednocześnie konieczne. Musimy tłumaczyć, chociaż wiemy, że każdy przekład, nawet najlepszy, jest porażką. Jest klęską, bo nie da się zrobić przekładu w stu procentach wiernego. Jest takie piękne ćwiczenie w geometrii: wpisywanie wieloboków w koło. Wiadomo, że to się nigdy nie uda, bo wielobok nigdy nie pokryje się z kołem, ale jeżeli będziemy zwiększać liczbę jego boków, to będzie się on coraz bardziej zbliżał do kształtu koła. Inne pojęcie z dziedziny matematyki, które dobrze obrazuje pracę tłumacza, to asymptota: prosta linia graficzna, do której krzywa się zbliża, ale z którą nigdy się nie pokryje. Tylko tyle możemy oczekiwać od przekładu. Dlatego, że języki są bytami niewspółmiernymi, tak jak okrąg z kwadratem. Można więc tylko transponować, przybliżając się do oryginału. Nic więcej.[669]

Abel Murcia: Chciałbym dodać coś do tego, co powiedziałem wcześniej: rozwiązaniem wielu problemów zawartych w Głosie Pana zajął się sam Lem. My musimy tłumaczyć to, co w warstwie technicznej niekoniecznie rozumiemy do końca, ale jeśli zrobimy to rzetelnie z punktu widzenia językowego, czytelnik o wiedzy technicznej większej niż nasza będzie to w stanie zrozumieć lub domyślić się, o co może chodzić (to samo zresztą dotyczy oryginalnego tekstu). Być może brzmi to trochę paradoksalnie, ale nie jest paradoksem. Czasami czytamy przetłumaczony tekst osobom, które znają się na danej materii naukowej, i słyszymy od nich: „Jest całkiem dobrze”. Dotyczy to jednak samego tłumaczenia, podczas gdy my nie mamy pewności, czy dobrze zrozumieliśmy to, co miał na myśli autor. Możemy mieć tylko pewność, że wykonaliśmy swoją pracę najlepiej, jak potrafiliśmy. Ja na przykład z zasady nie prowadzę rozmów z autorem w celu wyjaśnienia jego zamysłu. Kiedy skończył pisać tekst, on już nie należy do niego. Tłumacz ma więc do czynienia z samym utworem, a nie z autorem i jego intencjami. Z tego punktu widzenia sądzę, że nam się udało. Inaczej czułbym się źle – w stosunku do samego siebie i do nas obojga, bo nasza praca byłaby okłamywaniem czytelników. Zwłaszcza że większość z nich nie ma wyższego wykształcenia filozoficznego czy fizycznego, a przecież czyta książki Lema.

Oczywiście tłumacze są w tej samej sytuacji, z tą jednak różnicą, że są pierwszymi czytelnikami w języku obcym. Dlatego teoretycznie mogą decydować o pewnych rozwiązaniach, które nie każdy czytelnik interpretuje tak samo. Lecz żeby dowiedzieć się, jak faktycznie jest, musielibyśmy porównać oryginał z tłumaczeniem i ocenić, jak czytelnicy oryginału i czytelnicy tłumaczenia odbierają to, co się za nimi kryje. Ja nie umiem tego powiedzieć. Tak naprawdę nikt nie wie. Dlatego też dziwi mnie sytuacja, kiedy Kandel konsultuje przekład z Lemem. Nie wiem, czy to rozwiązuje sprawę. Przecież Lem nie zna wszystkich możliwych odniesień oraz rozwiązań w języku angielskim. W olbrzymiej większości przypadków nie jest możliwe, żeby autor korygował tłumacza, ponieważ nie ma dostatecznej znajomości języka docelowego, aby to zrobić.

Głos z sali: Przychodzi mi zadać ostatnie, zupełnie nieprofesjonalne zresztą pytanie: czy Lem był tłumaczony na przykład na język arabski? Mam bowiem wątpliwość, czy jego książki da się przetłumaczyć na języki pozaeuropejskie. Czy to w ogóle wykonalne? Czy takie przekłady bezpośrednio z polskiego są wykonalne, czy muszą być przepuszczone przez jakiś inny, powszechniejszy język, na przykład angielski? Polski to język specyficzny, słowiański, natomiast angielski jest uniwersalny…

Tatjana Jamnik: Powiem krótko: myślę, że można przetłumaczyć wszystko, co ludzkie. Bo każdy język na świecie, niezależnie od tego, jak wydawałby się nam obcy i egzotyczny, jest po prostu ludzki – i to je wszystkie wiąże. Tak samo jest u Lema. To, o czym on mówi, i to, co stanowi główny temat jego dzieł, to właśnie człowiek. To są odwieczne pytania: Czy człowiek jest dobry, czy zły? Jaka jest jego kondycja moralna? Ja tak to odbieram. I dlatego twórczość Lema zawsze będzie aktualna, bez względu na to, czy panuje komunizm, kapitalizm, czy inny ustrój.

Wiktor Jaźniewicz: Można też odpowiedzieć konkretnie: istnieją tłumaczenia utworów Lema na języki: arabski, perski, chiński, japoński, wietnamski, gruziński, ormiański. To również „egzotyczne” języki.

Abel Murcia: Ja z kolei zapytałbym odwrotnie: czy można tłumaczyć z arabskiego na polski? Proszę zwrócić uwagę, najmniejsza wątpliwość w tej sprawie uzasadniałaby nietłumaczenie Biblii. A dlaczego? Bo została przełożona z hebrajskiego i aramejskiego, czyli z języków, które nie są bliskie ani polskiemu, ani hiszpańskiemu, ani łacinie.

Głos z sali: Rzeczywiście, to nie ulega wątpliwości: wszystko jest przetłumaczalne. Co najwyżej może być kłopot z odbiorem literatury, która jest specyficzna, partykularna, szczególna.

Abel Murcia: Podzielam opinię Ireneusza Kani przytoczoną przed chwilą przez Katarzynę. Tłumaczenia są niemożliwe, ale są konieczne, więc przekładamy wszystko, co się da. Większość utworów czytanych przez nas, którzy jesteśmy w tej sali, to tłumaczenia. Warto zdać sobie z tego sprawę. Nasza kultura nie istniałaby bez przekładów. Tłumaczenie jest jej podstawą. Bez przekładów po prostu niczego nie ma.

Elżbieta Skibińska: Ogromnie państwu dziękuję. Szczególnie głównym bohaterom naszego dzisiejszego spotkania, którzy bardzo dużo robią dla Lema i zrobią pewnie jeszcze niejedno. Dziękuję wszystkim i do zobaczenia.

Debata XI

LEM
Session

PANELIŚCI

Katarzyna
Batorowicz-Wołowiec
(moderatorka)
Igor Pietraszewski
Wolfgang Reisinger
Joris Teepe
Paweł Tomaszewski
Piotr Wojtasik

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec (ur. 1980) – kierowniczka Sekcji ds. Relacji z Otoczeniem Edukacyjnym Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, wykładowczyni w Dolnośląskiej Szkole Wyższej, członkini Stowarzyszenia PR i Promocji Uczelni Polskich „PRom” oraz Polskiego Stowarzyszenia Public Relations, redaktorka i współpracowniczka Wydawnictwa Czarne i Wydawnictwa W.A.B. oraz serii „Biblioteka Narodowa”, krytyczka literacka, współautorka tomu Wojaczek wielokrotny. Wspomnienia, relacje, świadectwa (2008, ze Stanisławem Beresiem).

Igor Pietraszewski (ur. 1962) – znany saksofonista jazzowy, doktor socjologii, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego; zgłębia muzykę poprzez praktyki zen i praktyki medytacyjne na flecie shakuhachi (praktykował u Ryudo Takahashiego w Yamagacie w Japonii). Wziął udział w nagraniach ponad dwudziestu płyt oraz licznych rejestracjach muzyki filmowej i teatralnej. Współpracował z wieloma wybitnymi artystami, takimi jak Jon Faddis, Al Porcino, José Feliciano, Keely Smith, Wayne Bartlett, Freddy Cole, Benny Bailey, Bill Prince, Piotr Wojtasik, Leszek Możdżer, Wojciech Karolak, Tomasz Szukalski. Autor książki Jazz w Polsce. Wolność improwizowana (2012).

Wolfgang Reisinger (ur. 1955) – wiedeńczyk, jeden z najlepszych perkusistów w Europie. Przez dziesięć lat był członkiem pionierskiej, legendarnej orkiestry awangardowej Vienna Art Orchestra. Współpracował ze znakomitymi zespołami Part of Art i Art Mail. Jego klasyczne wykształcenie muzyczne pozwalało mu na wspólne projekty z wieloma współczesnymi kompozytorami. Tworzy i produkuje muzykę filmową oraz teatralną.

Joris Teepe (ur. 1962) – światowej rangi basista jazzowy, przez dziewięć lat koncertował w wielu krajach z Rashiedem Alim (ostatnim perkusistą Johna Coltrane’a), z którym nagrał cztery albumy studyjne. Uznany kompozytor, autor ponad stu utworów na orkiestrę symfoniczną, zespół jazzowy, big band i chór. Urodzony w Amsterdamie, od 1992 r. mieszka w Nowym Jorku, gdzie jest liderem swojego big bandu. Wykłada na Wydziale Jazzu w Konserwatorium Prins Claus w Groningen (Holandia) oraz w New Jersey Performing Arts Center (USA).

Paweł Tomaszewski (ur. 1983) – wybitny pianista, aranżer i producent muzyczny, lider zespołu Tomaszewski Trio, w którym gra razem z Andrzejem Święsem (kontrabas) i Pawłem Dobrowolskim (perkusja). Profesor Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach, a od 2019 r. dziekan Wydziału Jazzu i Muzyki Rozrywkowej tej uczelni. Koncertował oraz nagrywał z artystami takimi jak Nigel Kennedy, Eric Marienthal, Dean Brown, Michael „Patches” Stewart, Anna Maria Jopek, Michał Urbaniak, Jarosław Śmietana, Urszula Dudziak, Kuba Badach, Mieczysław Szcześniak, Natalia Kukulska, Grażyna Auguścik, Adam Bałdych i wieloma innymi. Nagrał ponad trzydzieści albumów studyjnych jako muzyk sesyjny. Zdobywca Grand Prix oraz nagród indywidualnych wszystkich najważniejszych konkursów jazzowych w Polsce (m.in. Bielska Zadymka Jazzowa, Jazz Juniors, Jazz nad Odrą). W 2015 r. odznaczony Złotym Laurem Umiejętności i Kompetencji w dziedzinie kultury.

Piotr Wojtasik (ur. 1964) – jeden z najważniejszych muzyków polskiej sceny jazzowej. Wirtuoz trąbki, genialny improwizator i kompozytor, przemawiający własnym, niepowtarzalnym muzycznym językiem. Jest uznanym pedagogiem, prowadzi liczne warsztaty, otrzymał Nagrodę Muzyczną „Fryderyk”, Jazzowego Oscara, a także Nagrodę Muzyczną Programu Trzeciego „Mateusz”. W rankingu magazynu „Jazz Forum” uznano go za najpopularniejszego polskiego jazzmana. Nagrywał i koncertował u boku takich gwiazd jazzu jak Kenny Garrett, Billy Harper, Gary Bartz, Dave Liebman, Victor Lewis, Daniel Humair, Joachim Kühn czy Michel Donato, a na polskim rynku współpracował m.in. z Janem „Ptaszynem” Wróblewskim, Henrykiem Miśkiewiczem, Andrzejem Jagodzińskim, Maciejem Sikałą, Lorą Szafran, Leszkiem Możdżerem i Piotrem Baronem.

Integralną częścią debaty muzyków poświęconej twórczości Lema był ich godzinny koncert jazzowy na scenie Impartu przy ul. Mazowieckiej 17 (miejsce historycznych koncertów Jazzu nad Odrą), osnuty wokół tematów zaczerpniętych z twórczości pisarza. Każdy z instrumentalistów wybrał swoją ulubioną powieść, wątek lub scenę i zaproponował muzyczną interpretację. Dyskusje były przerywnikami i komentarzami do koncertu.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Dobry wieczór państwu. Nasze spotkanie tłumaczyć będzie Katarzyna Janusik[670]. Dzisiejszy wyjątkowy koncert Lem Session jest zwieńczeniem Kongresu Lemologicznego, który trwa we Wrocławiu od poniedziałku. Zaszczyciło nas swoją obecnością wielu wspaniałych gości, z których część jest dzisiaj z nami na tej sali. Przez trzy dni odbyło się dziewięć debat tematycznych i naukowych dotyczących życia i twórczości Stanisława Lema. Idąc za ciosem, postanowiliśmy przepytać również muzyków. Mam nadzieję, że uda nam się porozmawiać na temat inspiracji, zarówno twórczością, jak i osobą Lema.

Panowie, co stanowi wspólny mianownik dla twórczości Lema oraz waszej muzyki, która powstała na potrzeby tego projektu? Dlaczego zgodziliście się wziąć w nim udział?

Piotr Wojtasik: Przede wszystkim uważam, że takie spotkanie – nas, muzyków, państwa i literaturoznawców – to pomysł albo szalony, albo genialny. Nie mam jeszcze jasności, jaka jest prawda, ale ktoś, kto na niego wpadł, musi, tak jak Lem, mieć otwarty umysł…

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Pomysłodawcą projektu jest profesor Stanisław Bereś, więc jego w tym momencie pozdrawiamy.

Piotr Wojtasik: To niezwykłe… Przede wszystkim możemy odpowiadać tylko indywidualnie, ponieważ tak jak w muzyce – a przede wszystkim w jazzie – w tych samych dźwiękach każdy człowiek słyszy coś innego. To jeszcze ulega z czasem przeobrażeniu, podobnie jest w innych sztukach – obojętnie, czy jest to proza, czy poezja – mających więcej niż jeden wymiar albo głębię. Mówię o tym, aby zaznaczyć, że to będzie miało sens tylko wtedy, gdy każdy z nas opowie, jak czuje ten projekt. Moim zdaniem Lem jest bardzo blisko ziemi, a jednocześnie jest w jego twórczości metafizyka – wyszedł ze słowa i poprzez formułowanie swoich myśli zawędrował w kosmos, a my z tego kosmosu zbliżamy się w stronę słów. Dla mnie jest jak lustrzane odbicie i to jest uzasadnienie, dlaczego jego prace są mi bliskie, wręcz naturalne.

Joris Teepe: Pytasz o to, dlaczego zaangażowałem się w ten projekt? Myślę, że jest wiele podobieństw między tym, jak Lem myślał jako pisarz, a naszym sposobem myślenia jako muzyków. Zajmujemy się nieprzewidywalnym: emocjami i uczuciami, sprawami nienamacalnymi, i nie wiemy do końca, dokąd nas to zaprowadzi. Dlatego to tak interesujące – nie z każdym pisarzem można się doszukać takich podobieństw. Zacząłem trochę badać Lema i takie właśnie miałem odczucie tego połączenia.

Wolfgang Reisinger: Tak, u mnie jest podobnie. Kiedy rozmawiamy o muzyce, musimy mieć świadomość, czy rozmawiamy o muzyce skomponowanej, czy całkowicie wolnej, improwizowanej. My pochodzimy ze świata improwizacji. Czytając książki Lema, zrozumiałem, że on także poszukiwał rzeczy nieprzewidywalnych, które wydarzają się przypadkowo. Opisywał niespodzianki, więc nawet jeśli się ich spodziewamy, różnią się od naszych oczekiwań. Pod tym względem twórczość Lema styka się z muzyką. Szukamy utopii, ponieważ każdy kolejny dźwięk może nią być. Są też inne tematy, jak zmiana funkcjonowania mózgu, ale o tym porozmawiamy może później.

Igor Pietraszewski: Zawsze bałem się Lema. Gdy go czytałem już jako dziecko, miałem uczucie, że człowiek jest wrzucony w okrutny, pusty kosmos, i nawet to, co wydawało się w jego dziełach żartem, dla mnie w gruncie rzeczy było też przerażające. My się nie umawialiśmy na to, co będziemy tu mówić, ale muszę potwierdzić, że w sztuce to, co interesuje mnie najbardziej, jest właśnie nieprzewidywalnością, dlatego współczesny jazz, gdy dzieje się między ludźmi, tu i teraz, nie wiadomo, w jaką stronę się potoczy, w jaki sposób ludzie się będą inspirować. To ma duży związek z tymi elementami, które u Lema układają się w jakieś wzory, w zmieniające się całości. To jest u niego piękne.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Wiemy już, że Igor Pietraszewski czytał Lema od dzieciństwa. A czy pozostali panowie także byli zafascynowani tym pisarzem wcześniej? Czy ta inspiracja do muzyki pojawiła się dopiero wraz z narodzeniem się naszego projektu?

Piotr Wojtasik: Czytałem go jeszcze jako chłopiec, a odświeżyłem go sobie teraz, przez ostatnie miesiące. Po tej powtórce uważam, że za pierwszym razem byłem zbyt młody na jego książki.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: A czy możemy się od razu dowiedzieć, co panowie czytali?

Piotr Wojtasik: Czytałem Dzienniki gwiazdowe, Opowieści o pilocie Pirxie…

Igor Pietraszewski: Plus Solaris i kilka książek bardziej socjologicznych, na przykład Summę technologiae czy Filozofię przypadku. Zawsze fascynował mnie fakt, że Lem miał tak ogromną wiedzę na różne tematy. Łączył nauki społeczne, filozofię, wyobraźnię techniczną, futurologię i cały ten mischung, który się tam znajduje. Niesłychane bogactwo.

Joris Teepe: Znałem film Solaris, ale nie wiedziałem, że istniała taka książka. Dopiero ze względu na ten kongres zacząłem badać Lema. Poczułem się bardzo zainspirowany tym, co znalazłem. Artysta woli myśleć o rzeczach, o których on mówił, niż o uczuciu dotykania palcami strun i w ogóle tej całej fizycznej stronie grania na instrumencie. Nie chce myśleć o tym zbyt długo, woli zająć się głębszym sensem muzyki. Dzięki niemu tak się stało.

Wolfgang Reisinger: Ze mną było podobnie, bo także widziałem wcześniej Solaris. Nie jesteśmy Polakami, więc w podobny sposób do niego dotarliśmy. Film widziałem wiele lat temu i było to wyjątkowe doświadczenie, oczywiście również ze względu na Tarkowskiego i jego tempo narracji… Rosyjskie kino jest bowiem zupełnie inne niż filmy z Hollywoodu. Obejrzałem też kawałek filmu wczoraj przed zaśnięciem. Nie mam za bardzo czasu, więc wziąłem ze sobą coś krótkiego – Kongres futurologiczny. Już wcześniej, w trakcie czytania tej książki, odkryłem w niej film, bo czytając ją, czułem się, jakbym czytał komiks. To naprawdę bardzo filmowa opowieść. Opisy, szaleństwo, przybycie głównego bohatera, wojna, kongres, różnie wyglądający ludzie… Chciałem czytać więcej – była to świetna zabawa. Malowane przez niego obrazy przywoływały uśmiech, ale i prowokowały do myślenia. Twórczość Lema wywołuje dziwne odczucia.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Igor Pietraszewski zaczął swoją wypowiedź od wyznania, że bał się prozy Lema. Ja z kolei boję się pytać artystów tej klasy o wrażliwość, ale pozwolę sobie na to. Jakie emocje odnaleźli panowie w jego filmach i książkach, które można było z łatwością przełożyć na muzykę, którą usłyszeliśmy na samym początku koncertu?

Piotr Wojtasik: Nie wiem, czy „emocje” to jest dobre słowo, przynajmniej w moim rozumieniu. Natomiast nastrój… Jesteśmy amatorami w dziedzinie literatury, mam nadzieję, że państwo to wiecie. Mówimy więc o wrażeniach, które na nas wywarły te dzieła. Jedyne, co mi dodaje otuchy, to fakt, że pisarze nie piszą książek dla innych pisarzy…

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: To niestety nie jest takie oczywiste.

Piotr Wojtasik: Nie wiem tego… Trudno mi zacząć, bo pierwszy raz gadam, a nie gram. Lem robi coś niesamowitego, co czułem zawsze. Czułem, że podobnie jak Einstein czy astrofizycy, Lem musiał wiedzieć, że przestrzeń i czas to jedno, że są ze sobą powiązane. Na przykład do opisu, w którym podawał prędkość rakiety, na przykład ileś tam set kilometrów na sekundę, potrafił tak dopasować narrację, że ten czas się rozciągał, wydłużał i przeobrażał. To działało na mój umysł. Umiał też jakieś problemy lub uczucia, na przykład chciwość, strach, przemoc, przybliżyć, ale nie tak, aby się ich bać – tak jak Igor – ale zawiesić je w próżni. Za pomocą kilku słów przenosił mnie w kosmos, gdzie brak grawitacji, opisując na przykład naprawę rakiety czy sterów, a jednocześnie mówił ustami bohatera: „Nie mogłem tego dokończyć, bo mi stygła zupa”. W ten sposób pozostawał tak blisko tego, co jest naszą treścią życia, nadając takim sposobem tempo przekazywania myśli. Ten nastrój…

Chciałbym umieć tak grać, by zatrzymać, rozrzedzić czy zagęścić czas, jak na przykład w Kongresie. Czytanie tej książki było jak oglądanie filmu w przyspieszonym tempie – Lem nie poświęcał uwagi poszczególnym elementom czasu, tylko je pokazywał – a na wszystko lekarstwem była miłość. Wyprowadził taką myśl, że ona potrafi zakryć tysiąc innych złych rzeczy. Aby to zrobić, trzeba być geniuszem albo mistykiem. A ten pomysł, żeby strzelać miłosnymi nabojami… Takiego myślenia wręcz mu zazdroszczę.

Igor Pietraszewski: Z tym strachem to było tak, że ja w jego książkach zawsze czułem ogromną pustkę, bezkres, a co za tym idzie, sytuację człowieka, który jest oderwany od swojego miejsca. Nie jest winny, ale ma poczucie straty i musi coś zrobić ze sobą, patrząc na wirujące elementy wszechświata.

Pamiętam, że kiedyś w liceum kazano nam napisać opowiadanie science fiction, więc z młodzieńczą dezynwolturą starałem się oddać nastrój pustki i beznadziei, który mnie urzekł. Dostałem pałę, ponieważ w moim tekście nic się nie działo – bohater siedział w rakiecie, silniki szumiały, a on pędził w bezkres. Moja polonistka nie doceniła tego braku akcji. Dopiero potem, z wiekiem, zorientowałem się – bo to nie jest tak, że całe życie drżałem z obawy przed książkami Lema – że ta pustka, w której nic się nie dzieje, może być „puchata” i przyjazna. Nie obca i przerażająca, tylko przyjazna. A wirujące w niej elementy to jak abstrakcyjny ekspresjonizm. Lem jest dla mnie Jacksonem Pollockiem[671] literatury.

Joris Teepe: Trudno mi się w tej chwili skupić, bo za naszymi plecami Paweł Tomaszewski robi akurat wspaniałe rzeczy na keyboardzie[672], a ja nie umiem robić dwóch rzeczy naraz. Wracając jednak do Lema, myślę, że w naszym koncercie mierzyliśmy się z jego fantazją, próbując opisać i przekazać ludziom jego fantazje tak jak on w swoich książkach. On był w tym niesamowity, więc usiłujemy zrobić coś podobnego, bo również mamy swoją fantazję. Ale jak to ogóle wyrazić? To było inspirujące wyzwanie. Przełożenie literatury na muzykę – tych uczuć, emocji – nie jest wykonalne w skali 1 : 1. Można się tylko czymś zainspirować.

Któryś z moich przyjaciół nauczających muzyki powiedział mi kiedyś, że miał ucznia, który mu oświadczył: „Nie mogę tego zagrać, nie czuję tego”. A nauczyciel odpowiedział: „Co ty opowiadasz? Życie składa się z uczuć, ty więc to po prostu zrób”. Chciałem zrobić coś przeciwnego – dużo pracujemy nad muzyką, nad dźwiękami, które powinniśmy zagrać. Podobnie jak pisarz – jakie słowa wybrać, jak zamknąć temat, jak go wyrazić. Pisząc utwór, nie miałem pojęcia, jakie będzie jego przesłanie. Wiedziałem tylko, że chcę coś zrobić. A później zauważyłem – zwłaszcza w trakcie koncertu – że najlepsze chwile to były te, gdy coś się działo z nami lub przez nas. One były szybsze od naszych planów. Nie należy więc próbować stworzyć obrazu czy uczucia muzyką, trzeba ją po prostu grać, a uczucie się pojawi samo i będzie mocniejsze oraz bardziej bezpośrednie niż to, co zaplanowaliśmy. Oczywiście można pisać muzykę jak Mahler[673], Penderecki[674] czy inni wielcy kompozytorzy. Ale można też poddać się intuicji. Nie wiem, czy można to połączyć z Lemem.

Czytając jego powieści, miałem poczucie, że on spisywał to, co pojawiało się w jego fantazji, w jego wnętrzu. A to, w połączeniu z jego wiedzą, przyjmowało dziwną formę. Myślę, że filozofia powinna być dorabiana przez publiczność czy krytyków, a artysta powinien pozostać tak pusty, jak to tylko możliwe.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Chcielibyśmy wierzyć, że Stanisław Lem lubił muzykę, ale jego bratanek Michał Zych, obecny na tej sali, zdradził mi, że lubił głównie tę muzykę, którą puszczała jego żona Barbara. Czyli był to Armstrong[675], Beatlesi[676], Ella Fitzgerald[677] i może trochę muzyki poważnej.

Piotr Wojtasik: Czyli nie słyszał nas…

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Zapewne, ale gdyby się nad tym zastanowić, część osób na tej sali wierzy, że słyszy ją właśnie teraz. Poza tym muzyka pojawiała się w jego domu. A czy czytając książki Lema i oglądając filmy zrealizowane na podstawie jego prozy, znaleźli panowie tam muzykę? Co panowie słyszą w jego twórczości?

Piotr Wojtasik: Bardzo dużo, bo jedną z najważniejszych rzeczy w muzyce, oprócz barwy i pulsu (jeśli gramy rytm), jest organizowanie przestrzeni. To jest tak wspólne, że można by z tego robić partytury i grać. Muzycy na poziomie naszej grupy na pewno wiedzieliby dokładnie, co robić. Druga rzecz to coś, czego nie umiem wyjaśnić nawet muzykom: Lem wyczuwa jakiś puls, który nie jest równoznaczny z naszym muzycznym odczuwaniem – metrum, miary czy taktu itd. To jest coś więcej – rodzaj pulsu życia, kosmosu, przeobrażenia gwiazd – one mają jakiś… Nie mogę znaleźć teraz lepszego słowa, więc nazwę to pulsem życia, bo czuję, że podlega mu cały kosmos. Nie chodzi o to, że serce bije sound-cisza-sound-cisza, tylko narodziny, śmierć, cykle, czas, który najprawdopodobniej zawraca, bo coraz więcej się mówi na ten temat, choć nie jesteśmy w stanie tego stwierdzić. W każdym razie po troszeczku, coraz bardziej eliminując elementy, okazuje się, że najprawdopodobniej nie ma „tam” i „tu” ani „wtedy” i „później”. Pozostaje puls. Nie wiem, czy to wszystko, co próbuję opowiedzieć, ma jakiś sens.

Joris Teepe: U Lema na pewno nie słyszę Louisa Armstronga, choć – powiedziałem o tym wcześniej – jest u niego mnóstwo nowych idei. Oczywiście trzeba na nie patrzeć w określonym kontekście. Armstrong był innowatorem, z kolei innowacje w pracach Lema są dokładnie tym, do czego zmierzają muzycy.

Wolfgang Reisinger: Nie słyszę muzyki, gdy czytam Lema, ale szukam jej zawsze i wszędzie, ponieważ staram się mieć nowe pomysły i wprowadzać umysł w twórczy stan. Nie zawsze tak jest, bo czasem umysł jest skupiony na innych rzeczach. W moim przypadku powrót do Lema i jego książek spowodował, że znów poczułem się bardziej kreatywny. To jak wzięcie małej pigułki, która daje zabawę i moc tworzenia nowych rzeczy. Lem budzi we mnie muzykę, której jeszcze nie znam, ale poznam w przyszłości – niedługo, może nawet za parę minut. Czasem szukamy elementów wspólnych między pisarstwem a innymi formami sztuki, ale odkrywamy również różnice. W trakcie gry, wspólnie z pozostałymi muzykami, nawzajem korzystaliśmy ze swojej kreatywności. Lem był jednak samotnikiem, miał swój własny świat, co musiało być dla niego trudne. Szanuję go za to.

Igor Pietraszewski: Czytając Lema, mam wrażenie, że z jednej strony jest tam pełna harmonii kosmiczna pustka, z drugiej – totalny ludzki chaos, z którego czasami udaje się dotrzeć do tej harmonii. A pośrodku tego wszystkiego – maszyny, które próbują wytworzyć jakiś puls, jakąś harmonię.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Myśląc o tej pustce i o tych ludziach, mam pytanie. Zacznę od cytatu z Lema o człowieku we wszechświecie: „Nie szukamy nikogo oprócz ludzi. Nie potrzeba nam innych światów, potrzeba nam luster. Nie wiemy, co począć z innymi światami. Wystarczy ten jeden, a już się nim dławimy”[678]. To dość ponura wizja i diagnoza kondycji człowieka, świadcząca o jego małostkowości. Nie rządzi nami, niestety, ciekawość i skłonność do refleksji, jedynie chęć zdobywania i narzucania swojej woli. Czy panowie się z tym zgadzają? Czy został w waszych głowach jeden obraz, jedna teoria, jedna kwestia, którą poruszył Lem w swojej twórczości, a która szczególnie uderzyła w was swoją mocą?

Piotr Wojtasik: To rzeczywiście pesymistyczny cytat. Moją uwagę zwrócił fakt, że w twórczości Lema refleksje ponure, a czasem tragiczne, uderzają w samo sedno i trudno z tym polemizować. Tak po prostu jest. Dwie rzeczy jednak powodowały, że dla mnie jego teksty nie były depresyjne, mroczne, nie rodziły myśli samobójczych. Pierwsza z nich – Lem jakby pozostawał w ścisłej relacji z samym sobą, ze zwykłymi rzeczami, bardzo łagodnie tylko je sygnalizując, mówiąc na przykład, że coś go uwiera w bucie. Cały czas więc czuje się jego obecność. Zjawiska dotyczące ludzkości – one oczywiście są prawdziwe, ale nie przez podkreślanie, tylko marginalizowanie. Do sfery ducha i wolnego umysłu nie ma dostępu żaden system polityczny, banki, nikt, jeśli się nad tym pracuje. Więc z jednej strony pozostaje człowiek uwikłany w to wszystko i brnie. Tak jak pani powiedziała, to jest pesymistyczne jak cholera. Stawianie jednak na równi ogólnych spraw ludzkości z tym, że kolejna puszka śledzi będzie otwarta, a roboty mogą się zbuntować, pokazuje inny wymiar ludzkiego wnętrza. Druga kwestia, która pozwala na mniej pesymistyczne patrzenie, to obserwowanie Ziemi z kosmosu, z dystansem pozwalającym Lemowi i jego czytelnikom o wiele lepiej widzieć – rozlicza się on bowiem z ludzkością z pewnej bezpiecznej odległości, która nie powoduje reakcji na każdą tezę.

Igor Pietraszewski: Pojęcie luster, które pani przywołała, nie jest specjalnie nowe, bo Lem je zmodyfikował. O jaźni odzwierciedlonej[679] pisał na początku XX wieku Charles Cooley[680], a w latach trzydziestych Florian Znaniecki[681]. Oczywiście wcześniej były również pisma buddyjskie, w których pojawia się czyste lustro – jezioro, w sposób pełny odbijające świat.

Myślę, że często pesymistycznie może być odbierane to, co Lem pisał na temat przypadku – że życie ludzkie jest przypadkiem. To jednak też jest tylko rodzaj interpretacji, dlaczego bowiem ten przypadek, nawet jeśli bolesny, nie miałby być ciekawy i godzien obserwacji?

Piotr Wojtasik: Jeszcze dodałbym humor! On powoduje, że to wszystko nie musi pozbawiać godności ani radości życia, a dzieje się łagodnie, bezinwazyjnie, z dystansem Lema do samego siebie. Nie uznaje, że jest najmądrzejszy na świecie. Jak wpadają w dziurę czasoprzestrzenną i ten z wtorku kłócił się z tym z poniedziałku[682] – genialne!

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Bardzo dziękuję za tę uwagę, bo mam zamiar wrócić do tej kwestii w zakończeniu naszej rozmowy.

Joris Teepe: Myślę, że patrząc na współczesne problemy tego świata, można rzeczywiście popaść w depresję. Zmiany klimatyczne, niszczenie Ziemi, ludzie, którzy myślą bardziej o sobie niż o innych… Potrzebujemy sztuki. Może rozwiązaniem jest religia, ale na pewno odwracanie wzroku nie jest właściwe. Myślę, że sposób, w jaki tu siedzimy, patrząc na wszystko dookoła, jest dobry, zdrowy… Potrzebujemy więcej pisarzy i artystów, ludzi, którzy podejmą ten temat.

Wolfgang Reisinger: Słucham twoich słów i właściwie nic nie chcę do nich dodać – dobrze to ująłeś.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Panowie, na zakończenie proste pytanie. Humor u Lema przybierał formę groteski i ironii, ocierał się o mocny sarkazm. Czy można „zagrać” humor? „Zagrać” humor Lema?

Piotr Wojtasik: A to zależy od kontekstu. Lem był autentyczny, był sobą, więc dla mnie grać jego humor to znaczy grać swój. Robię dokładnie to co on – jestem sobą. A jeśli chodzi o granie… W muzyce jest… – to taki slogan powtarzany od kilkudziesięciu lat – „prawda”. Prawda polega na tym, żeby mieć odwagę grać to, co się czuje w danym momencie. Jeśli ktoś czuje groteskową wesołość – niech ją gra. Natomiast niech nie śpiewa I love you, jeśli nikogo nie kocha. Przekazywanie przeżywanych emocji i praca nad sobą powodują, że ma się bogatsze wnętrze. A jeśli wnętrze jest bogate, to ta muzyka coś znaczy.

Igor Pietraszewski: W pewnym sensie humor byłoby łatwiej formalnie wyrazić w muzyce klasycznej – są takie banały jak na przykład humoreski Dvořáka[683]. Humor Lema odbieram jako zabieg, formę przykrywającą głębsze treści i raczej koncentrowałbym się właśnie na tych treściach, a nie na formie, która się od nich dystansuje, obraca, ironizuje czy prześmiewa. Obłaskawia rzeczywistość.

Joris Teepe: Nie możemy zagrać jego humoru, ponieważ jest jego, nie nasz. Myślę, że tak jak istnieje dobry humor, tak istnieją rzeczy absurdalne, niemające sensu i niezabawne. Jedni ludzie nie są zabawni, inni bardzo. Podobnie jest z muzyką – specjalnie humoru się nie szuka. To tak, jakby ktoś powiedział: „Opowiadaj dowcip, teraz!”. Nie będzie z tego spontanicznego, naturalnego humoru. Chyba mówię rzeczy podobne do tego, co ty przed chwilą, tylko w inny sposób. (do Pawła Tomaszewskiego) Ale skoro już jesteśmy przy humorze, czy możesz, Pawle, zagrać nam – w tle – coś zabawnego?

Wolfgang Reisinger: Zastanawiając się nad humorem w muzyce, stwierdzam, że są ludzie, którzy zrobili z tego biznes. Czasem czuję, że robią to dlatego, że nie mają nic głębszego do powiedzenia. Może to niesprawiedliwe podejście, ale takie mam poczucie. Myślę, że Lem zawarł w swoich książkach mnóstwo humoru. Czytanie ich czasami przypomina czytanie zabawnego paska komiksowego, opisującego zwariowane wydarzenie. Ale moim zdaniem nie da się przetłumaczyć humoru Lema na muzykę. Nie byłbym w stanie tego zrobić nawet z własnym humorem. Oczywiście mogę wydać z siebie zabawny dźwięk, ale to jest bardziej sztuczka cyrkowa. Gdy myślę o Bachu, Mozarcie, Mahlerze, Johnie Coltranie[684], Milesie Davisie[685], nie słyszę humoru, słyszę po prostu muzykę. Myślę, że humor to kwestia mózgu, a za muzykę jest odpowiedzialny zupełnie inny obwód.

Katarzyna Batorowicz-Wołowiec: Panowie, pięknie wam dziękuję za tę rozmowę, zostawiam was z instrumentami, a państwa (do publiczności), mam nadzieję, w świetnym humorze.

[1] Tako rzecze… Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002, s. 220.

[2] Świat na krawędzi. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Tomasz Fiałkowski, Kraków 2000.

[3] Zob. S. Bereś, Lem jako gawędziarz, w: Apetyt na literaturę, red. D. Kozicka, Ł. Tischner, M. Urbanowski, Kraków 2019.

[4] Tekst nieopublikowany (maszynopis w archiwum rodziny Lemów).

[5] M. Oramus, Bogowie Lema, wyd. 2 rozszerz., Stawiguda 2016.

[6] Tako rzecze… Lem, s. 342–343.

[7] Ibidem, s. 215–217.

[8] Ibidem, s. 238.

[9] Ibidem, s. 234–235.

[10] Ibidem, s. 231–232.

[11] Ibidem, s. 196.

[12] P. Michałowski, Babel XXI wieku. Biblioteka Stanisława Lema i Jorge Luisa Borgesa, w: Stanisław Lem – pisarz, myśliciel, człowiek, red. J. Jarzębski, A. Sulikowski, Kraków 2003, s. 341–342.

[13] Liczba łączna jest inna, bo te same osoby niekiedy reprezentują różne kategorie.

[14] Festiwal „Bomba Megabitowa” (11–13 IX 2021), zorganizowany przez Krakowskie Biuro Festiwalowe na stulecie urodzin pisarza, miał również liczną reprezentację, ale ze względu na zupełnie inną formułę nie da się porównać tych imprez.

[15] A. Gajewska, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016; eadem, Stanisław Lem. Wypędzony z Wysokiego Zamku, Kraków 2021; W. Orliński, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec 2017; idem, Lem w PRL-u, czyli Nieco prawdy w zwiększonej objętości. Na podstawie korespondencji Stanisława Lema, Kraków 2021.

[16] Zob. https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=10154698879336963&id=228747086962 (dostęp: 23.11.2021).

[17] Barbara Lem (1930–2016) – lekarz radiolog, żona Stanisława Lema; spędzili razem pięćdziesiąt lat, pisarz dedykował jej Obłok Magellana.

[18] Tomasz Lem (ur. 1968) – fizyk, tłumacz, autor Awantur na tle powszechnego ciążenia (2009).

[19] A. Gajewska, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016.

[20] 8 mm – standard taśmy filmowej wprowadzony w 1932 r. przez Kodaka, produkowany do początku lat dziewięćdziesiątych.

[21] Salon Walendowskich – mieszkanie Tadeusza Walendowskiego i Anny Erdman, wnuczki Melchiora Wańkowicza, przy ul. Puławskiej 10/35 w Krakowie; w latach 1976–1979 funkcjonowało jako miejsce dyskusyjno-artystycznych spotkań opozycyjnej inteligencji.

[22] Mowa o pięciotomowym cyklu Odrodzone królestwo Elżbiety Cherezińskiej: Korona śniegu i krwi (2012), Niewidzialna korona (2014), Płomienna korona (2017), Wojenna korona (2019), Odrodzone królestwo (2020).

[23] Tako rzecze… Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002 (wyd. 1: S. Bereś, Rozmowy z Lemem, Kraków 1987); Świat na krawędzi. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Tomasz Fiałkowski, Kraków 2000.

[24] W. Orliński, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec 2017.

[25] Szpital Przemienienia, reż. E. Żebrowski, Polska 1978.

[26] W powieści Głos Pana, z której pochodzi ta scena, jest to relacja fizyka, doktora Rappaporta.

[27] Marian Eile (1910–1984) – dziennikarz, malarz, założyciel pisma „Przekrój”, które prowadził w latach 1945–1969.

[28] Timothy Snyder (ur. 1969) – amerykański historyk specjalizujący się w tematach dotyczących Europy Środkowej i Wschodniej, autor książki Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem (2011).

[29] Maciej Szczepański (1928–2015) – publicysta i dziennikarz epoki PRL-u, w latach 1972–1980 przewodniczący Komitetu ds. Radia i Telewizji.

[30] PTSD (ang. posttraumatic stress disorder) – zespół stresu pourazowego.

[31] Żydzi – problem prawdziwego Polaka. Antysemityzm, ksenofobia i stereotypy narodowe po raz trzeci, red. I. Krzemiński, Warszawa 2015.

[32] A. Jochelson, Kronika Semipałatyńsk – Wrocław, oprac. i wstęp S. Bereś, Wrocław 1997.

[33] Maria Orwid (1930–2009) – wybitna polska lekarka psychiatra, założycielka Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży w Krakowie, badała traumy ocalonych z Holokaustu, przyjaźniła się ze Stanisławem Lemem.

[34] Janusz Morgenstern (1922–2011) – reżyser i producent filmowy, identyfikowany szczególnie z serialami telewizyjnymi Stawka większa niż życie oraz Kolumbowie, w czasie okupacji się ukrywał, cała jego rodzina zginęła w Holokauście.

[35] Moloch – pogański bożek, któremu królowie Judy składali ofiary z dzieci, umieszczając je w rozpalonym brzuchu jego posągu na południowo-wschodnim narożniku wzgórza świątynnego Gehinom, czyli Gehenna (2 Księga Kronik 28:3, 33:6; Księga Jeremiasza 7:31).

[36] Feci, quod potui, faciant meliora potentes (łac.) – zrobiłem, co mogłem, niech ci, którzy potrafią, zrobią lepiej.

[37] CETI (ang. Communication with Extraterrestrial Intelligence) – międzynarodowy superprogram naukowy dotyczący kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi (wysyłsanie komunikatów oraz analiza sygnałów radiowych i świetlnych pochodzących z kosmosu); realizowany jest od początku lat sześćdziesiątych XX stulecia.

[38] W. Orliński, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec 2017.

[39] Pierwsza prędkość kosmiczna – prędkość niezbędna do tego, aby obiekt mógł pokonać grawitację swojego ciała niebieskiego i wejść na zamkniętą orbitę.

[40] Lucjan Motyka (1915–2006) – dygnitarz epoki PRL-u, minister kultury i sztuki w latach 1964–1971.

[41] Józef Tejchma (1927–1980) – ważny działacz komunistyczny czasów PRL-u, minister kultury i sztuki (1974–1978, 1980–1982) oraz oświaty i wychowania (1979–1980), znany z ludzkiego podejścia do pisarzy i artystów.

[42] Franciszek Szlachcic (1920–1990) – działacz komunistyczny z przeszłością partyzancką, tuż po wojnie oficer bezpieki, potem generał brygady MO, od 1964 r. członek KC PZPR; kierował polskim wywiadem; odpowiedzialny za represje wobec studentów w 1968 r., przez kilka lat prawa ręka Edwarda Gierka, utracił jego zaufanie w 1973 r., zajmując mało eksponowane stanowiska polityczne. Wojciech Orliński ma rację: bohaterem rozmowy był właśnie Szlachcic.

[43] Między czosnkiem a wiecznością. Biesiada literacka Ewy Lipskiej i Stanisława Lema (2003), „Gazeta Wyborcza” 2003, nr z 15 VIII.

[44] Aluzja do wiersza Noc Bolesława Leśmiana.

[45] Krystyna Zaleska – sekretarz redakcji Wydawnictwa Literackiego, redaktor wielu edycji WL-u, m.in. Dzieł zebranych Lema.

[46] Wydawnictwo Literackie w Krakowie (ul. Długa 1) mieści się w zabytkowym kilkupiętrowym domu „Pod Globusem” z dużą, akustyczną klatką schodową.

[47] Rozmowy na koniec wieku – cykl wywiadów Katarzyny Janowskiej i Piotra Mucharskiego emitowanych w TVP 2 oraz publikowanych na łamach „Tygodnika Powszechnego”. Zob. rozmowę z Lemem „o wiedzy i ignorancji” (http://mateusz.pl/rozmowy/lem.htm).

[48] Zespół cieśni nadgarstka – typowa choroba zawodowa pisarzy, muzyków i sekretarek, polegająca na ucisku na nerw pośrodkowy, przebiegający w kanale nadgarstka. Powoduje drętwienie palców i silny ból, który niekiedy nie pozwala spać.

[49] Opublikowany po raz pierwszy w 2001 r. tom Stanisława Lema Dyktanda, czyli… W jaki sposób wujek Staszek wówczas Michasia – dziś Michała – uczył pisać bez błędów zawiera sześćdziesiąt osiem autentycznych dyktand, utrzymanych w tonie czarnego humoru i purnonsensowej makabry.

[50] Scott Adams (ur. 1957) – amerykański rysownik, autor wielu książek, twórca komiksowego Dilberta, uosabiającego udręczonych pracowników korporacji.

[51] Józef Opalski (ur. 1947) – literaturoznawca, teatrolog, muzykolog, reżyser, wykładał na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego i na krakowskiej PWST.

[52] Stanisław Bąk (1900–1981) – wybitny językoznawca, dialektolog, znany ze swych legendarnych dziwactw.

[53] Mieczysław Choynowski (1909–2001) – wybitny psycholog, filozof, założyciel Pracowni Psychometrycznej PAN, preceptor Lema w Konwersatorium Naukoznawczym UJ, znany z nieustępliwego charakteru, w 1970 r. wyemigrował, wykładał na Universidad Pedagógica w Meksyku.

[54] S. Lem, S. Mrożek, Listy 1956–1978, Kraków 2011.

[55] Bohdan Paczowski (1930–2017) – znany emigracyjny architekt i eseista związany z paryską „Kulturą”, przyjaźnił się z Witoldem Gombrowiczem. Jego żona, Maria Paczowska (1932–2019), była autorką powieści Sentymenty.

[56] Tom powstał dwa lata później – zob. S. Lem, E. Lipska, T. Lem, Boli tylko, gdy się śmieję… Listy i rozmowy, Kraków 2018.

[57] Samuel Lehm (1879–1954) – znany i zamożny lwowski lekarz laryngolog, ojciec Stanisława Lema.

[58] A. Gajewska, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016.

[59] A. Janko, Mała zagłada, Kraków 2015.

[60] Andrzej Kurz (ur. 1931) – polityk, działacz PZPR, wydawca, w latach 1971–1981 i 1983–1990 dyrektor Wydawnictwa Literackiego.

[61] Kiedy Lem się rozpędzał, niekiedy wyjmował z ucha aparat słuchowy, więc aby wytrącić go z monologu, czasem pisałem bieżące pytania na małych karteczkach, które przygotowywałem specjalnie na takie okazje.

[62] Norbert Wiener (1894–1964) – genialny amerykański matematyk, twórca cybenetyki, wykładowca Uniwersytetu Columbia, Uniwersytetu Harvarda, Uniwersytetu Maine i Massachusetts Institute of Technology. Jego książka Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine (1948) doczekała się polskiego tłumaczenia dopiero w latach siedemdziesiątych (Cybernetyka, czyli sterowanie i komunikacja w zwierzęciu i maszynie, przeł. J. Mieścicki, Warszawa 1971).

[63] Tommaso Campanella (1568–1639) – włoski filozof, teolog i poeta, dominikanin, autor Miasta Słońca, za poglądy wielokrotnie wtrącany do więzień (spędził w nich w sumie trzydzieści lat).

[64] Część artystyczna odbyła się 17 XII 2001 w siedzibie Wydawnictwa Literackiego.

[65] Albert Speer (1905–1981) – wybitny niemiecki architekt, rzecznik monumentalizmu w sztuce, bliski współpracownik Adolfa Hitlera, zbrodniarz wojenny odpowiedzialny za produkcję broni i amunicji III Rzeszy oraz za rozbudowę obozów koncentracyjnych (np. Auschwitz).

[66] Joseph Goebbels (1897–1945) – minister propagandy III Rzeszy, obok Hitlera jeden z najbardziej wpływowych jej polityków, popełnił samobójstwo w bunkrze w Berlinie wraz z wieloosobową rodziną.

[67] Roland Topor (1938–1997) – francuski pisarz, rysownik i reżyser teatralny polskiego pochodzenia, znany z czarnego humoru, groteski i surrealistycznej makabry.

[68] Lustige Geschichten und drollige Bilder für Kinder von 3–6 Jahren – książka napisana w 1844 r. przez lekarza Heinricha Hoffmanna dla syna, znana też jako Struwwelpeter. Polski przekład: Staś Straszydło. Złota różdżka, czyli Bajki dla niegrzecznych dzieci. Czytajcie dzieci, uczcie się, jak to niegrzecznym bywa źle.

[69] Telewizyjne Wiadomości Literackie – program o literaturze pod redakcją Stanisława Beresia, emitowany w latach 1996–2011 na antenie TVP 2 i TVP Polonia.

[70] Wcześniejszy dom pisarza znajdował się przy tej samej ulicy pod numerem 21.

[71] Tomasz Lec (ur. 1955) – architekt, plastyk, historyk zabytków, autor kilkuset okładek do książek Stanisława Lema, Czesława Miłosza i Jerzego Ficowskiego, współautor wielu projektów upamiętniających granice getta w Warszawie.

[72] Tomasz Niewiadomski (ur. 1971) – grafik i rysownik, twórca postaci Ratmana i Nerwolwera, chętnie współpracował z pismami i wydawnictwami specjalizującymi się w fantastyce.

[73] S. Lem, wstęp w: idem, Rozprawy i szkice, Kraków 1975, s. 5.

[74] T. Lem, Awantury na tle powszechnego ciążenia, Kraków 2009.

[75] Mowa o tytułowym bohaterze opowiadania Profesor A. Dońda. (Ze wspomnień Ijona Tichego) (w: S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2017).

[76] Nazwisko jednego z bohaterów opowiadania Kongres futurologiczny (w: S. Lem, Bezsenność, Kraków 1971) ukrywa grę słów Trottel ‘idiota, kretyn’ i rein ‘czysty’.

[77] Opowiadanie z tomu Bajki robotów (Kraków 1964).

[78] Profesor Tarantoga – bohater kilku utworów Lema ze zbiorów Noc księżycowa (1963) i Powtórka (1979), występuje także w opowiadaniu Kongres futurologiczny oraz w powieściach Wizja lokalna (1982) i Pokój na Ziemi (1987).

[79] M. Krajewska, Polsko-rosyjski słownik Lemowych neologizmów, Toruń 2006.

[80] Najdłuższe hasło w słowniku to „thermomendax spirituosus halucinogenes z rodziny antropofagów”, najdłuższa jednostka leksykalna wielowyrazowa – „dichotomia profunda psychogenes elektrocutiya alternans”, a najdłuższa jednostka jednowyrazowa – „pacionkociewiczarokrzysztofoniczny”.

[81] Jerzy Żuławski (1874–1915) – młodopolski filozof, pisarz i poeta, jeden z prekursorów literatury fantastycznonaukowej, autor cyklu Trylogia księżycowa (1903–1911).

[82] Stefan Grabiński (1887–1936) – prozaik doby międzywojennej, klasyk prozy fantastycznej i nurtu grozy, autor uwielbianego przez Lema zbioru opowiadań Demon ruchu (1919).

[83] S. Lem, Sława i fortuna. Listy do Michaela Kandla 1972–1987, Kraków 2013.

[84] S. Lem, Głos Pana, Warszawa 1968, s. 7.

[85] L.C. [Ćwierczakiewiczowa], 365 obiadów za 5 złotych z dodatkiem 120 obiadów postnych bez ryb, wyd. 8 popr. i powiększ., Warszawa 1871, s. 101.

[86] S. Lem, Głos Pana, s. 26.

[87] Zob. P. Camporesi, Laboratoria zmysłów, przeł. J. Ugniewska, Gdańsk 2005.

[88] S. Lem, Głos Pana, s. 105.

[89] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 1966, s. 243.

[90] S. Lem, Summa technologiae, Kraków 1964.

[91] S. Lem, Bajki robotów, Kraków 2012, s. 24.

[92] Stanisław Rospond (1906–1982) – językoznawca, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, twórca klasyfikacji strukturalnej antroponimów i toponimów, słowotwórstwa onomastycznego oraz prac z zakresu antroponimii i etymologii.

[93] S. Lem, Korzenie. Drrama wieloaktowe, w: idem, Sknocony kryminał, Warszawa 2009, s. 133.

[94] Ibidem, s. 134.

[95] M. Chomik, M. Krajewska, Od nominacji do kreacji. Rzecz o przekładzie neologizmów science fiction, Toruń 2011. „Awruk” – anagram słowa „kurwa”.

[96] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Warszawa 2017, s. 226.

[97] David Lodge (ur. 1935) – brytyjski pisarz, którego powieści w sposób satyryczny przedstawiają środowisko akademickie.

[98] E. Canetti, Auto da fé – pierwsze wydanie: 1935.

[99] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, s. 242.

[100] S. Lem, Korzenie, s. 134.

[101] Ibidem, s. 137.

[102] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, s. 119–120.

[103] S. Lem, Bajki robotów, s. 54.

[104] S. Lem, Cyberiada, Kraków 2012, s. 52.

[105] S. Lem, Bajki robotów, s. 18.

[106] Ibidem, s. 19.

[107] Ibidem, s. 24–25.

[108] Słownik języka polskiego, red. J. Karłowicz, A.A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8, Warszawa 1900–1927.

[109] S. Lem, Opowieści o pilocie Pirxie, Kraków 2012, s. 232.

[110] Ibidem.

[111] Ibidem, s. 96.

[112] Fajdros – filozoficzne dzieło Platona, należące do tzw. dialogów średnich, w którym rozmowa toczy się między Sokratesem a Fajdrosem.

[113] William Gibson (ur. 1948) – amerykański pisarz science fiction, twórca nurtu cyberpunk.

[114] Grzegorz Knapski, Knapiusz (1564–1638) – jezuita, filozof, leksykograf, poeta i dramatopisarz.

[115] Leszek Kołakowski (1927–2009) – wybitny filozof, eseista, publicysta i prozaik; do 1968 r. na Wydziale Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego; w konsekwencji wydarzeń marcowych usunięty z pracy i zmuszony do wyjazdu z kraju; od 1970 r. fellow w All Souls College w Oksfordzie.

[116] S. Lem, Etyka technologii i technologia etyki, „Studia Filozoficzne” 1967, nr 3 (przedr. w: idem, Dialogi, 1972).

[117] S. Lem, S. Mrożek, Listy 1956–1978, Kraków 2011.

[118] Cyt. za: W. Orliński, Lem w PRL-u, czyli Nieco prawdy w zwiększonej objętości. Na podstawie korespondencji Stanisława Lema, Kraków 2021, s. 252.

[119] Tako rzecze… Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002. To edycja poszerzona o dwa nowe rozdziały i o wszystkie wycięcia cenzorskie dokonane w pierwszym wydaniu.

[120] Wydanie to ukazało się w 2013 r.

[121] S. Lem, Wielkość urojona, Kraków 2021, s. 31.

[122] Łysenkizm – pseudonaukowe teorie i poglądy, których autorem był Trofim Łysenko (1898–1976), radziecki agrobiolog i agronom zaprzeczający istnieniu genów.

[123] Lem otrzymał pięć tytułów doktora honoris causa: Politechniki Wrocławskiej (1981), Uniwersytetu Opolskiego (1997), Uniwersytetu Jagiellońskiego (1998), Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego (1998) oraz Uniwersytetu Bielefeld (2003).

[124] Test pilota Pirxa – film z 1978 r. w reżyserii Marka Piestraka, stanowiący ekranową adaptację opowiadania Rozprawa z tomu Opowieści o pilocie Pirxie.

[125] Jan Zieliński (ur. 1952) – historyk literatury, krytyk, tłumacz i dyplomata; wykłada na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

[126] Rainer Maria Rilke (1875–1926) – austriacki poeta, prekursor egzystencjalizmu.

[127] J. Zieliński, Ślady lektury Rilkego w twórczości Lema, w: Stanisław Lem. Pisarz, myśliciel, człowiek, red. J. Jarzębski, A. Sulikowski, Kraków 2003.

[128] Powieść Solaris miała dwie ekranizacje: Andrieja Tarkowskiego z 1972 r. oraz Stevena Soderbergha z 2002 r. Istnieje też radziecka wersja telewizyjna Borisa Nirenburga z 1968 r.

[129] Edward Żebrowski (1935–2014) – reżyser, scenarzysta, aktor, represjonowany przez tajne służby PRL-u (m.in. wielomiesięczne aresztowanie), wykładowca Wydziału Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, twórca filmów Ocalenie (1972), Szpital Przemienienia (1978), W biały dzień (1980).

[130] Andriej Tarkowski (1932–1986) – wybitny rosyjski reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, aktor, laureat nagród w Cannes, Wenecji, BAFTA, od 1982 r. pracował na emigracji, twórca Andrieja Rublowa (1969), Solaris (1972), Stalkera (1979), Ofiarowania (1986).

[131] Przekładaniec (1968) – film Andrzeja Wajdy na podstawie opowiadania Stanisława Lema Czy pan istnieje, Mr Johns? z tomu Dzienniki gwiazdowe (1957).

[132] Steven Soderbergh (ur. 1963) – amerykański reżyser, producent filmowy, scenarzysta, operator, twórca wielu dzieł światowej rangi: Na samym dnie (1995), Traffic (2000), Erin Brockovich (2000), Ocean’s Eleven: Ryzykowna gra (2001), Solaris (2002).

[133] Ari Folman (ur. 1962) – reżyser filmowy i scenarzysta z Izraela, nakręcił słynny dokument Walc z Baszirem (2008, na temat masakry palestyńskich obozów w Sabrze i Szatili w 1982 r., której był świadkiem), a także Kongres (2013).

[134] W realizacji Kongresu uczestniczyły Polska, Belgia, Francja, USA, Niemcy, Izrael i Luksemburg.

[135] Ikaria XB 1 – czeski film science fiction Jindřicha Poláka z 1963 r., którego scenariusz został oparty na Obłoku Magellana Stanisława Lema. Jego anglojęzyczna wersja była pokazywana na Zachodzie jako Voyage to the End of the Universe.

[136] Na festiwalu w Trieście (w 1979) nagrodę dostał Test pilota Pirxa, w 2011 r. na festiwalu filmów animowanych w Warnie Grand Prix otrzymała Maska.

[137] Milcząca gwiazda – polsko-niemiecki film science fiction wyreżyserowany przez Kurta Maetziga w 1960 r. na podstawie Astronautów Stanisława Lema; otrzymał Złoty Asteroid na MFF w Trieście w 1964 r.

[138] Wycieczka w kosmos, reż. K. Dębowski, Polska 1961; Bezludna planeta, reż. K. Dębowski, Polska 1962; Pułapka, reż. K. Dębowski, Polska 1962; Profesor Zazul, reż. M. Nowicki, J. Stawicki, Polska 1965; Przyjaciel, reż. M. Nowicki, J. Stawicki, Polska 1965; Thirty-Minute Theatre: Roly Poly, reż. M. Hart, Wielka Brytania 1969; Solaris, reż. B. Nirenburg, ZSRR 1970; Cyberiada, reż. S. Wohl, Polska 1971; Pirx pilóta kalandjai, reż. A. Rajnai, Węgry 1972; Maszyna Trurla, reż. J. Zitzman, Polska 1975; Victim of the Brain, reż. P. Hoenderdos, Holandia 1988; Skrznaskrz, film TV, reż. O. Kosek, Czechosłowacja 1989; Der unsichtbare Freund, film TV, reż. R. Müller, Niemcy 1992; Wyprawa profesora Tarantogi, reż. M. Wojtyszko, Polska 1992; Marianengraben, reż. A. Bornhak, Niemcy 1994; Przypadek Ijona Tichego, reż. L. Raczak, Polska 1999; Ijon Tichy – gwiezdny podróżnik, reż. R. Chahoud, D. Jacobsen, Niemcy 2007; 1www.imdb.com/name/nm0501015/?ref_=nv_sr_2 można znaleźć czterdzieści tytułów, jeśli liczyć odcinki seriali, i ponad trzydzieści, jeśli serial liczyć jako jeden tytuł.

[139] Waldemar Krzystek (ur. 1953) – reżyser filmowy i scenarzysta, znany z filmów Ostatni prom, Mała Moskwa, 80 milionów.

[140] Doznanije pilota Pirxa (Test pilota Pirxa), reż. M. Piestrak, Polska–ZSRR 1978.

[141] Kurt Maetzig (1911–2012) – jeden z najbardziej znanych niemieckich reżyserów, współautor scenariusza filmu Milcząca gwiazda, zrealizowanego w koprodukcji NRD i Polski na podstawie powieści Astronauci Stanisława Lema.

[142] W 1997 r. powstał trzyodcinkowy serial telewizyjny, którego scenarzystą i współproducentem był Stephen King.

[143] S. Lem, Felieton apologetyczny, „Zdarzenia” 1958, nr 43.

[144] Professor Tarantoga und sein seltsamer Gast, reż. J.P. Proll, NRD 1979.

[145] Wyprawa profesora Tarantogi, reż. M. Wojtyszko, Teatr Telewizji, 1992.

[146] Krótkometrażowy film w reżyserii Marka Nowickiego i Jerzego Stawickiego z 1962 r. na podstawie opowiadania Lema pod tym samym tytułem.

[147] Philip K. Dick (1928–1982) – wybitny amerykański pisarz science fiction, nowator i klasyk gatunku, autor powieści: Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? (1968), Człowiek z Wysokiego Zamku (1962), Ubik (1969), Przez ciemne zwierciadło (1977).

[148] S. Lem, Odruch warunkowy, w: idem, Opowieści o pilocie Pirxie, Kraków 1976, s. 113.

[149] S. Bereś, Tako rzecze… Lem, Kraków 2002, s. 156–161.

[150] Głośny amerykański film noir z 1950 r. w reżyserii Billy’ego Wildera.

[151] Kulparków – dzielnica Lwowa, w której znajdował się powstały w 1875 r. szpital psychiatryczny (stąd popularne miejscowe powiedzenie „Czyś ty się z Kulparkowa urwał?”); eksterminacja 1179 chorych odbywała się sukcesywnie od lipca 1941 do maja 1942.

[152] Bohdan Poręba (1934–2014) – reżyser filmowy i teatralny, aktor, autor Hubala (1973), aktywny działacz ZP „Grunwald” i członek PRON-u, powołanego celem wsparcia stanu wojennego.

[153] Stephen i Timothy Quay (ur. 1947) – amerykańscy bracia bliźniacy, scenografowie filmowi i teatralni, twórcy wielu filmów animowanych (m.in. Ulicy Krokodyli na podstawie opowiadań Brunona Schulza) i reklam telewizyjnych. Ich pełnometrażowe filmy aktorskie to Instytut Benjamenta (1995) oraz Stroiciel trzęsień ziemi (2015). Maska została przez nich zrealizowana w łódzkim Se-ma-forze w 2010 r.

[154] Ulica Krokodyli – krótkometrażowy film animowany braci Quay, zrealizowany w 1986 r. w Wielkiej Brytanii.

[155] Metropolis – słynny ekspresjonistyczny niemiecki film science fiction, wyreżyserowany w 1927 r. przez Fritza Langa.

[156] Francusko-włoski film science fiction Jeana-Luca Godarda z 1965 r. o społeczeństwie kontrolowanym przez komputer.

[157] Śledztwo – film w reżyserii Marka Piestraka z 1973 r., zrealizowany na podstawie detektywistycznej powieści Stanisława Lema pod tym samym tytułem z 1959 r.

[158] Łowca androidów – amerykański film fabularny w reżyserii Ridleya Scotta z 1982 r., oparty na motywach powieści Philipa K. Dicka Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? (1968).

[159] Solaris – najbardziej znana powieść Stanisława Lema, opublikowana w 1961 r.; zaliczana do światowego kanonu fantastyki naukowej, przetłumaczona na wiele języków.

[160] Wszystko na sprzedaż – autotematyczny film Andrzeja Wajdy z 1968 r.

[161] Człowiek z żelaza – legendarny film Wajdy z 1981 r., powstały na podstawie scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego, ukazujący korzenie Solidarności na przykładzie rodziny Birkutów.

[162] Barbara Pec-Ślesicka (1936–2020) – producentka filmów fabularnych i seriali telewizyjnych (m.in. we współpracy z Wajdą: Ziemi obiecanej, Wesela, Człowieka z marmuru, Dantona).

[163] Barbara Hoff (ur. 1932) – historyk sztuki, projektantka mody, publicystka, prywatnie żona Leopolda Tyrmanda, twórczyni licznych popularnych kolekcji w czasach PRL-u.

[164] Pokolenie – film Andrzeja Wajdy z 1955 r., zrealizowany na podstawie powieści Bohdana Czeszki, prezentuje lansowany przez władze obraz podziemia w okresie okupacji.

[165] Bogumił Kobiela (1931–1969) – aktor teatralny i filmowy, znany z ról tragikomicznych, m.in. Jana Piszczyka w Zezowatym szczęściu Andrzeja Munka; zginął w wypadku samochodowym.

[166] W 1969 r. na podstawie Czy pan istnieje, Mr Johns? zrealizowano również w BBC Thirty-Minute Theatre odcinek brytyjskiego teatru telewizji Roly Poly.

[167] Zakazana planeta – pierwszy sławny amerykański film fantastycznonaukowy z 1956 r., w reżyserii Freda Wilcoxa.

[168] Stalker – radziecki film filozoficzno-obyczajowy w reżyserii Andrieja Tarkowskiego z 1979 r., oparty na motywach powieści Piknik na skraju drogi Arkadija i Borisa Strugackich; główną rolę grał Aleksandr Kajdanowski (1946–1995), rosyjski aktor, reżyser i scenarzysta.

[169] Tallinnfilm – radzieckie i estońskie studio filmów fabularnych, dokumentalnych i animowanych.

[170] Natalja Bondarczuk (ur. 1950) – wybitna radziecka i rosyjska aktorka filmowa oraz reżyserka (m.in. Puszkin: ostatni pojedynek, Gogol).

[171] Solaris zdobył Grand Prix festiwalu w Cannes w 1972 r. oraz Nagrodę Międzynarodowej Federacji Krytyki Filmowej (FIPRRESCI).

[172] Dziecko wojny – dramat wojenny i psychologiczny z 1962 r., pełnometrażowy debiut reżyserski Andrieja Tarkowskiego; Andriej Rublow – film biograficzny z 1966 r., poświęcony wielkiemu pisarzowi ikon, świętemu Kościoła prawosławnego.

[173] Solarystyka – fikcyjna gałąź wiedzy dotycząca myślącego oceanu na planecie, opisana w Solaris Stanisława Lema.

[174] 2001: Odyseja kosmiczna – najwybitniejszy film fabularny z zakresu fantastyki z 1968 r., w reżyserii Stanleya Kubricka, wyprodukowany w koprodukcji brytyjsko-amerykańskiej, nagrodzony Oscarem w 1969 r.

[175] James Cameron (ur. 1954) – kanadyjsko-amerykański reżyser, scenarzysta i producent filmowy, fizyk, inżynier, oceanolog i filantrop, twórca Terminatora, Titanica i Avatara.

[176] Harvey Keitel (ur. 1939) – amerykański aktor, producent filmowy i teatralny.

[177] Robin Wright (ur. 1966) – amerykańska aktorka, producentka filmowa i telewizyjna, modelka.

[178] Filmowa wersja Śledztwa w reżyserii Marka Piestraka miała premierę w 1973 r., w Teatrze Telewizji zostało zrealizowane w 1997 r. przez Waldemara Krzystka.

[179] Michał Englert (ur. 1975) – operator filmowy i scenarzysta, nagrodzony m.in. za 33 sceny z życia Małgorzaty Szumowskiej.

[180] Ijon Tichy – bohater wielu opowiadań i powieści Stanisława Lema (m.in. Dzienników gwiazdowych, Kongresu futurologicznego, Wizji lokalnej, Pokoju na Ziemi).

[181] Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? Philipa K. Dicka.

[182] Człowiek z Wysokiego Zamku – amerykański serial telewizyjny emitowany od 2015 r., oparty na powieści Philipa K. Dicka o tym samym tytule, wydanej w 1962 r.; zrealizowany na podstawie scenariusza Franka Spotnitza.

[183] Inspektor Gregory – porucznik Scotland Yardu, główny bohater Śledztwa Stanisława Lema.

[184] Jan Józef Szczepański (1919–2003) – wybitny pisarz, eseista, scenarzysta filmowy, tłumacz, ostatni prezes Związku Literatów Polskich, sygnatariusz Listu 59, przyjaciel Lema, autor Polskiej jesieni, Kipu i sześciu tomów Dzienników.

[185] Aleksander Ford (1908–1980) – ceniony reżyser filmowy i scenarzysta, twórca Krzyżaków; po antysemickiej nagonce w 1968 r. wyjechał z Polski do USA.

[186] Ubik – głośna powieść Philipa K. Dicka z 1969 r., wydana w Polsce w serii „Stanisław Lem poleca”.

[187] William Gibson (ur. 1948) – amerykański pisarz science fiction, twórca cyberpunku, autor Neuromancera (wraz z Grafem Zero i Moną Lisą Turbo tworzą tzw. Trylogię Ciągu) oraz Zero History.

[188] Serce psa – film w reżyserii Laurie Anderson z 2015 r., nominowany do Złotych Lwów w Wenecji.

[189] Małgorzata Szumowska (ur. 1973) – reżyserka filmowa, scenarzystka, producentka filmowa, autorka filmu Body/Ciało (Europejska Nagroda Filmowa, 2016).

[190] Jan Błoński (1931–2009) – wybitny historyk literatury, krytyk literacki, eseista, tłumacz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, autor fundamentalnych prac na temat Witolda Gombrowicza, Stanisława Ignacego Witkiewicza, Czesława Miłosza, Samuela Becketta.

[191] Popularna przed wojną piosenka lwowska Tylko we Lwowie, śpiewana m.in. przez Szczepcia i Tońcia (Kazimierz Wajda, Henryk Vogelfänger).

[192] Westworld – amerykański serial science fiction z 2016 r. w reżyserii Jonathana Nolana i Lisy Joy.

[193] Tim Burton (ur. 1958) – amerykański reżyser, animator, producent i scenarzysta filmowy, autor Edwarda Nożycorękiego i Gnijącej panny młodej.

[194] Christopher Nolan (ur. 1970) – ceniony brytyjski reżyser, scenarzysta i producent filmowy, twórca Incepcji, Interstellara, Dunkierki.

[195] Blockbuster – pojęcie określające filmy (spektakle, gry itp.), które stały się spektakularnymi sukcesami finansowymi.

[196] Interstellar – amerykańsko-brytyjski film science fiction, zrealizowany przez Christophera Nolana w 2014 r.

[197] Ridley Scott (ur. 1937) – wybitny brytyjski reżyser i producent filmowy, twórca wielu kinowych bestsellerów, takich jak Obcy – ósmy pasażer Nostromo, Łowca androidów, Gladiator, Helikopter w ogniu. Prometeusz powstał w 2012 r.

[198] The Witcher – zekranizowany przez Lauren S. Hissrich na podstawie cyklu wiedźmińskiego Andrzeja Sapkowskiego, którego pierwszy ośmioodcinkowy sezon pojawił się na serwisie Netflix w 2019 r., a drugi dwa lata później. Aktualnie realizowana jest kolejna seria.

[199] Tę próbę podjął w Kanadzie węgierski reżyser György Pálfi (ur. 1974), twórca Swobodnego opadania.

[200] Raport pilota Andre Bertona powstał po akcji ratunkowej (w poszukiwaniu zaginionego fizyka Fechnera), w trakcie której widział on na powierzchni oceanu m.in. ogród, zaginionego badacza i kilkumetrowe nagie dziecko.

[201] Frida Kahlo (1907–1954) – sławna malarka meksykańska o niebanalnym, skomplikowanym życiorysie (m.in. kalectwo w wyniku wypadku, biseksualność, burzliwe małżeństwo z Diegiem Riverą, romans z Lwem Trockim), znana z autoportretów ujawniających oryginalne związki z kulturą ludową.

[202] W 2012 r. Larry Wachowski przeszedł operację korekty płci i przybrał imię Lana, cztery lata później Andy Wachowski poszedł w jego ślady i stał się Lilly.

[203] Jerzy Artysz (ur. 1930) – wybitny polski śpiewak (baryton), solista Teatru Wielkiego w Warszawie; potem wykładał na uczelniach muzycznych za granicą.

[204] Cyberiada – opera Krzysztofa Meyera (kompozytor, pianista) z 1970 r., której libretto zostało napisane przez kompozytora na podstawie opowiadań Stanisława Lema z tego tomu; nagrodzona Grand Prix w Monako.

[205] Natascha McElhone (ur. 1969) – angielska aktorka, znana z Ronina, Zakochanych rywali, Lawendowych wzgórz.

[206] Alan M. Turing (1912–1954) – wybitny matematyk XX w., angielski kryptolog (opracował m.in. bombę Turinga, czyli urządzenie do łamania szyfrów Enigmy), twórca pierwszego komputera, ojciec sztucznej inteligencji.

[207] Piotr Szulkin (1950–2018) – reżyser, scenarzysta, scenograf, wykładowca łódzkiej Szkoły Filmowej, autor filmów: Golem, Wojna światów – następne stulecie, Ga, ga. Chwała bohaterom.

[208] Borys Lankosz (ur. 1973) – reżyser filmowy, scenarzysta, autor Rewersu, Obcego VI, Ziarna prawdy i biograficznego filmu dokumentalnego Autor Solaris (2016).

[209] Adam Ustynowicz (ur. 1953) – reżyser dokumentalista, autor filmu Stanisław Lem. Science and fiction (BBC 1991; nagroda na Festiwalu Filmów o Sztuce w Montrealu w 1994 r.) oraz ośmioodcinkowej Summy po 30 latach (TVP 1994).

[210] Replikanci – bohaterowie Łowcy androidów Ridleya Scotta; istoty sztuczne, nieodróżnialne od człowieka, żyjące kilka lat, używane na koloniach pozaziemskich, więc obowiązuje je zakaz przebywania na Ziemi. W wypadku łamania go są eliminowane przez tytułowych Blade Runnerów.

[211] Rick Deckard – bohater powieści Philipa K. Dicka Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? oraz nakręconego na jej podstawie filmu Ridleya Scotta Łowca androidów, w którym grał go Harrison Ford.

[212] Ijon Tichy – gwiezdny podróżnik – 14-odcinkowy serial niemiecki w reżyserii Randy Chahoud i Dennisa Jacobsena.

[213] Mr. Robot – amerykański serial telewizyjny emitowany od 2015 r. w reżyserii Sama Esmaila, na temat antyspołecznej fobii młodego programisty, który wraz z hakerem (tytułowy Mr. Robot) dąży do zniszczenia E Corp.

[214] Astronauci ukazali się w 1951 r. nakładem Czytelnika.

[215] S. Lem, Okamgnienie, Kraków 2000, s. 83.

[216] Trurl i Klapaucjusz – genialni konstruktorzy, bohaterowie Cyberiady.

[217] Fomalhaut – gwiazda w konstelacji Ryby Południowej, jedna z najjaśniejszych gwiazd na niebie; jej nazwa pochodzi z języka arabskiego i oznacza „paszczę wieloryba”.

[218] Nowa klasyczna (ang. classical nova) – gwiazda wybuchowa, w rzeczywistości stanowiąca układ złożony z gwiazdy i białego karła, na którego powierzchni dochodzi do eksplozji termojądrowej. Termin „nowa” (łac. nova) oznacza nową gwiazdę pojawiającą się na sferze niebieskiej.

[219] S. Lem, Okamgnienie, s. 9.

[220] S. Lem, Altruizyna, czyli Opowieść prawdziwa o tym, jak pustelnik Dobrycy kosmos uszczęśliwić zapragnął i co z tego wynikło, w: idem, Cyberiada, Kraków 2012, s. 152.

[221] Solon Razgłaz – bohater Podróży osiemnastej z Dzienników gwiazdowych; jego nazwisko jest żartobliwą aluzją do nazwiska Alberta Einsteina.

[222] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 89.

[223] S. Lem, Das kreative Vernichtungsprinzip. The World as Holocaust, w: idem, Biblioteka XXI wieku, Kraków 1986, s. 9–10.

[224] Ibidem, s. 40.

[225] Swanson, Laserowitz – bohaterowie powieści Głos Pana (1968).

[226] Swobodna parafraza punktów 2 i 3 dowodu F. Drake’a w Okamgnieniu S. Lema (Kraków 2012, s. 35).

[227] Monstroteratum Furiosum (Ohydek Szalej) – tak w Podróży ósmej Ijona Tichego (w: S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 26) określany jest gatunek Homo sapiens podczas posiedzenia Organizacji Planet Zjednoczonych.

[228] Alfa Centauri – gwiazda wielokrotna w gwiazdozbiorze Centaura, jedna z najjaśniejszych gwiazd na nieboskłonie, zawiera gwiazdy najbliższe Ziemi, a także planetę.

[229] S. Lem, Fiasko, Kraków 1987.

[230] S. Lem, Głos Pana, Kraków 2012, s. 114.

[231] S. Lem, S. Mrożek, Listy 1956–1978, Kraków 2011, s. 51.

[232] Syn Stanisława Lema, Tomasz, studiował matematykę i fizykę na Uniwersytecie Wiedeńskim, a potem na Uniwersytecie Princeton w Stanach Zjednoczonych.

[233] Tomasz Lem opublikował Awantury na tle powszechnego ciążenia (2009) oraz Boli tylko, gdy się śmieję… Listy i rozmowy (2018, wraz z Ewą Lipską), a także przełożył ponad dwadzieścia książek – m.in. Arthura C. Clarke’a, Iris Murdoch i Philipa Kerra.

[234] Neutrina – niebywale przenikliwe cząstki elementarne z grupy leptonów o zerowym ładunku elektrycznym; powstają podczas rozszczepiania jąder atomowych.

[235] Bruno Pontecorvo (1913–1993) – włoski fizyk, współpracownik Enrica Fermiego oraz Frédérica Joliot i Ireny Joliot-Curie. Jako komunista i Żyd uciekł w 1938 r. z faszystowskich Włoch do Stanów Zjednoczonych. Potem pracował w Kanadzie i Wielkiej Brytanii, skąd w 1950 r. potajemnie uciekł z rodziną do ZSRR, co ujawnił dopiero pięć lat później.

[236] Bladawce – bohaterowie Bajek robotów i Cyberiady; ogólnie pogardzane istoty o jasnej cerze, odżywiające się wodą (w domyśle ludzie), traktowane przez roboty jako postacie półlegendarne.

[237] Natrętna mucha, którą celowo umieszczono w testowej kabinie rakiety, jest znaczącą bohaterką opowiadania Test z tomu Opowieści o pilocie Pirxie.

[238] Nowa Kosmogonia – apokryficzne przemówienie prof. Alfreda Testy, wygłoszone rzekomo podczas uroczystości wręczenia Nagrody Nobla. Zob. S. Lem, Doskonała próżnia, Warszawa 1971, s. 200–239.

[239] Koncepcja „pulsującego” wszechświata prof. Iosifa Szkłowskiego, według której po fazie „czerwonej” ucieczki galaktyk dochodzi do ich „niebieskiego” skoncentrowania. Pojedynczy „suw” takiego „silnika kosmicznego” trwa około 20 miliardów lat. Zob. S. Lem, Summa technologiae, Kraków 2013, s. 253.

[240] Brany – obiekty używane w teorii strun, służące jako punkty ich zamocowania.

[241] M. Oramus, Bogowie Lema, wyd. 2 rozszerz., Stawiguda 2016 (wyd. 1: 2006).

[242] Big Bang (Wielki Wybuch) – koncepcja kosmologiczna, według której około 13,8 miliarda lat temu z gęstej materii, ściśniętej do punktu, w wielkim wybuchu wyłonił się wszechświat, czyli czasoprzestrzeń. Swoją nazwę zawdzięcza Fredowi Hoyle’owi.

[243] Światy równoległe (ang. multiverse – wieloświat) – błąkająca się od starożytności po różnych kulturach idea wielu wszechświatów, której nazwę zawdzięczamy brytyjskiemu astronomowi Andy’emu Nimmo (1960); funkcjonuje również w religiach (hinduizm, buddyzm), w nauce (D. Deutsch, H. Everett) i w literaturze (M. Moorcock, T. Pratchett, R. Zelazny).

[244] Prawa zachowania – prawa fizyczne, które orzekają, że w układach odizolowanych wielkości fizyczne pozostają niezmienne.

[245] Dennis Sciama (1926–1999) – wybitny brytyjski fizyk, wykładowca prestiżowych uniwersytetów (m.in. Uniwersytetu Cornella, Uniwersytetu Harvarda, Uniwersytetu Cambridge, Uniwersytetu Oksfordzkiego), autor Kosmologii współczesnej (1971; wyd. pol. 1975); jego doktorantem był Stephen Hawking.

[246] Steven Weinberg (1933–2021) – amerykański fizyk teoretyczny, profesor wielu prestiżowych uniwersytetów (m.in. Uniwersytetu Columbia, Uniwersytetu Berkeley, Uniwersytetu Harvarda, Massachusetts Institute of Technology), laureat Nagrody Nobla za prace nad oddziaływaniami elektrosłabymi.

[247] Wolter (właśc. François-Marie Arouet, 1694–1778) – francuski pisarz oświeceniowy, historyk i filozof, autor Kandyda, czyli Optymizmu (1759), Słownika filozoficznego (1764) i Traktatu o tolerancji (1767).

[248] Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716) – niemiecki filozof, prawnik, historyk, fizyk, matematyk i dyplomata, asystent na dworze Jerzego Ludwika, księcia Hanoweru; skonstruował mechaniczną maszynę liczącą. Jego ideę „najlepszego ze światów”, przedstawioną w Teodycei (1710), skrytykował Wolter w Kandydzie.

[249] Kwazary (ang. quasars, od quasi-stellar radio sources) – obiekty kosmiczne emitujące promieniowanie elektromagnetyczne o ogromnej mocy; obserwowane już w XIX w., ale do lat sześćdziesiątych XX w. uważane za gwiazdy; w rzeczywistości są to niezwykle odległe galaktyki.

[250] Pierwsze wydanie Solaris ukazało się w 1961 r.

[251] Mowa o opowiadaniu Rozprawa z tomu Opowieści o pilocie Pirxie.

[252] Łuna 3 – radziecka bezzałogowa sonda kosmiczna, wystrzelona 4 X 1959; po dwóch tygodniach przesłała pierwsze zdjęcia niewidocznej strony Księżyca. Opowieści o pilocie Pirxie ukazały się w 1968 r.

[253] Mendelejew – jeden z największych kraterów na Księżycu, nazwany tak na cześć Dmitrija Mendelejewa, wybitnego rosyjskiego chemika, twórcy tablicy pierwiastków.

[254] Ciołkowski – krater Księżyca, który swą nazwę zawdzięcza Konstantinowi Ciołkowskiemu, rosyjskiemu pionierowi kosmonautyki.

[255] Agathodaemon – jeden z rzekomych kanałów na Marsie, których listę stworzono na przełomie XIX i XX w. Swe nazwy zawdzięczały Giovanniemu Schiaparellemu oraz Percivalowi Lowellowi i pochodziły od nazw rzek na Ziemi (czasem legendarnych).

[256] William S. Burroughs (1914–1997) – amerykański pisarz, gej i narkoman, jeden z idoli Beat Generation; silnie uzależniony od narkotyków, co wykorzystywał w swojej twórczości; w ramach zabawy zastrzelił swoją partnerkę Joan Vollmer.

[257] Mariner – amerykański program kosmiczny mający na celu zbadanie Marsa, Merkurego i Wenus, zapoczątkowany w 1960 r. Do 1973 r. wysłano dziesięć aparatów; pierwsze zdjęcia Marsa wykonał w 1964 r. Mariner 4.

[258] Tharsis – ogromna wyżyna pochodzenia wulkanicznego znajdująca się na Marsie, na zachodnim końcu Valles Marineris.

[259] Valles Marineris – system kanionów na Marsie o długości 5000 km, szerokości około 200 km i głębokości 5–8 km.

[260] Olympus Mons – znajdująca się na Marsie góra pochodzenia wulkanicznego o wysokości ponad 21 km, najwyższe wzniesienie w Układzie Słonecznym.

[261] Kliny – przedmieście Krakowa, na którym przy ul. Narwik mieszkał Stanisław Lem.

[262] Siergiej Korolow (1907–1966) – wybitny inżynier mechanik, uważany za ojca radzieckiej kosmonautyki; przez sześć lat więziony w łagrze na Syberii; po uwolnieniu stał się tzw. głównym konstruktorem programu badań kosmosu i jego podboju (m.in. wystrzelenie Sputnika 1 i Wostoka).

[263] Piotr Kapica (1894–1984) – radziecki fizyk zajmujący się niskimi temperaturami, dyrektor Instytutu Problemów Fizycznych, laureat Nagrody Nobla (1978).

[264] Ilja Frank (1908–1990) – radziecki fizyk, specjalista w zakresie problemów promieniowania i wiązek neutronowych, profesor Katedry Fizyki Uniwersytetu Moskiewskiego, dyrektor laboratorium w Zjednoczonym Instytucie Badań Jądrowych w Dubnej, laureat Nagrody Nobla (1958).

[265] Iosif Szkłowski (1916–1985) – radziecki astronom badający promieniowanie kosmiczne i koronę Słońca, profesor Wydziału Astrofizyki w Instytucie Badań Kosmicznych w Moskwie; orędownik poszukiwań cywilizacji pozaziemskich, pod koniec życia jego entuzjazm osłabł.

[266] W Ananke z tomu Opowieści o pilocie Pirxie.

[267] Aluzja do Golema XIV.

[268] W 1971 r. w Biurakanie w Armenii odbyła się pierwsza radziecko-amerykańska konferencja naukowa CETI (Communication with Extraterrestrial Intelligence). Lem uczestniczył w niej korespondencyjnie, ponieważ złośliwie nie przekazano mu zaproszenia z Polskiej Akademii Nauk.

[269] Studium Generale im. prof. Jana Mozrzymasa – powstałe w 1993 r. forum stałych spotkań i dyskusji naukowców różnych dyscyplin. Spotkania te odbywają się w Katedrze Biologii Człowieka Uniwersytetu Wrocławskiego.

[270] S. Lem, Cyberiada, Kraków 2012, s. 141.

[271] Jaroslav Hašek (1883–1923) – popularny czeski pisarz i publicysta, autor kultowej powieści Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej (1921–1923).

[272] Bohumil Hrabal (1914–1997) – wybitny prozaik czeski, przez całe życie związany z Pragą, którą opisywał wraz z ulubionymi knajpami i ich bywalcami, autor Baru „Świat” (1965), Postrzyżyn (1976) i nieśmiertelnych Pociągów pod specjalnym nadzorem (1965), zekranizowanych przez Jiřiego Menzla (1966).

[273] Richard Feynman (1918–1988) – amerykański uczony, który stworzył podwaliny elektrodynamiki kwantowej; jeden z najwybitniejszych fizyków teoretycznych w historii, a także filozof; wniósł duży wkład w budowę bomby atomowej; po wojnie profesor Kalifornijskiego Instytutu Technicznego; laureat Nagrody Nobla (1965).

[274] Zob. rozdział Człowiek w kosmosie w tomie Okamgnienie.

[275] M. Hermaszewski, Ciężar nieważkości. Opowieść pilota-kosmonauty, Kraków 2009.

[276] Cykloergometr – stacjonarny rower treningowo-rehabilitacyjny.

[277] Otolity – znajdujące się w uchu wewnętrznym receptory grawitacyjne w postaci grudek fosforanu lub węglanu wapnia, stanowiące o naszym zmyśle równowagi.

[278] Bohdan Paczyński (1940–2007) – jeden z najwybitniejszych polskich astrofizyków; po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie został profesorem Uniwersytetu Princeton; światową sławę przyniosły mu badania nad teorią ewolucji gwiazd z wykorzystaniem metod numerycznych.

[279] Opowiadanie Ernesta Hemingwaya Stary człowiek i morze (1952) o walce kubańskiego rybaka Santiago z wielkim marlinem.

[280] Słuchowisko radiowe na podstawie Wojny światów H.G. Wellsa, przygotowane przez Orsona Wellesa i aktorów Mercury Theatre, 30 X 1938 spowodowało panikę mieszkańców New Jersey.

[281] Pierre Simon de Laplace (1749–1827) – francuski matematyk, fizyk i astronom, profesor Akademii Wojskowej i minister spraw wewnętrznych, współtwórca teorii prawdopodobieństwa. Zgodnie z zasadą determinizmu laplace’owskiego gdybyśmy znali całą przeszłość wszechświata, znalibyśmy też całą przyszłość.

[282] Platon (424–348 p.n.e.) – grecki filozof, jeden z uczniów Sokratesa, założyciel Akademii Platońskiej (387 p.n.e.), która przetrwała dziewięćset lat; był pierwszym myślicielem starożytności, któremu zawdzięczamy obfity dorobek filozoficzny (m.in. Fedona, Fajdrosa, Ucztę, Państwo).

[283] Józef K. – bohater powieści Franza Kafki Proces (1925).

[284] Jehuda Löw ben Becalel zwany MaHaRaL z Pragi (ok. 1520–1609) – wybitny żydowski filozof, mistyk, talmudysta; parał się też matematyką, astrologią i kabałą; był głównym rabinem Poznania i Pragi; w wielu legendach żydowskich występuje jako twórca Golema, sztucznego człowieka ulepionego z gliny, uruchomianego za pomocą magicznej tabliczki.

[285] Księga tysiąca i jednej nocy (Baśnie z tysiąca i jednej nocy) – zbiór około trzystu baśni, podań i legend arabskich, staroindyjskich, perskich i babilońsko-asyryjskich, pochodzących z IX–X w., zogniskowanych wokół postaci sułtana Szachrijara i jego żony Szeherezady.

[286] Francis Bacon (1561–1626) – angielski filozof, prawnik i mąż stanu; główny przedstawiciel empiryzmu, rzecznik badań eksperymentalnych i metod indukcyjnych.

[287] Robert Boyle (1627–1691) – angielski chemik i filozof, uważany za współtwórcę nowoczesnej chemii.

[288] Association of Space Explorers (Stowarzyszenie Eksploratorów Kosmosu) – powstałe w 1985 r. stowarzyszenie mające na celu promocję badania kosmosu i szerzenie wiedzy o nim; obecnie liczy ponad czterystu członków z trzydziestu siedmiu krajów.

[289] W terminologii kongresowej tzw. crystal helmet.

[290] Jacques Cousteau (1910–1998) – wybitny francuski badacz mórz i oceanów; oficer marynarki; pisarz i reżyser filmowy; wsławiony podwodnymi badaniami na legendarnym statku-laboratorium Calypso; w 1965 r. zszedł na głębokość 500 m batyskafem własnej konstrukcji SP-350; za film dokumentalny Świat milczenia otrzymał Złotą Palmę w Cannes (1956), za Świat bez słońca – Oscara (1964).

[291] Aleksander Koj (1935–2016) – profesor nauk przyrodniczych, lekarz, specjalizujący się w biochemii i biologii molekularnej, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w latach 1987–1990, 1993–1996 oraz 1996–1999.

[292] Aleksiej Leonow (1934–2019) – kosmonauta radziecki, malarz; jako pierwszy na świecie wyszedł w przestrzeń kosmiczną z rakiety Sojuz 19 (lipiec 1975).

[293] Czwartym panelistą miał być prof. Jerzy Marcinkowski z Instytutu Informatyki Uniwersytetu Wrocławskiego.

[294] Zob. S. Lem, Bomba megabitowa, Kraków 1999.

[295] Shenzen – chińskie miasto położone w pobliżu Hongkongu, w estuarium Rzeki Perłowej, liczące ok. 13 mln mieszkańców, wraz z okolicznymi metropoliami stanowiące największe megapolis świata.

[296] Zob. S. Lem, Wyprawa szósta, czyli jak Trurl i Klapaucjusz demona drugiego rodzaju stworzyli, aby zbójcę Gębona pokonać, w: idem, Cyberiada, 1965.

[297] Domain Name System (DNS) – system nazw domenowych, pozwalający na zastąpienie trudnych do zapamiętania adresów IP przez nazwy zrozumiałe i przyjazne dla użytkowników.

[298] Zob. S. Lem, Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla, w: idem, Cyberiada.

[299] Daniel Mróz (1917–1993) – grafik i ilustrator, autor szaty graficznej „Przekroju” i grafik do opowiadań Stanisława Lema.

[300] S. Lem, Wyprawa pierwsza […], cyt. wg wydania: S. Lem, Cyberiada, Kraków 2012, s. 44.

[301] Daniel C. Dennett (ur. 1942) – amerykański filozof, profesor Uniwersytetu Tuftsa (Medford, Mass.), jeden z liderów nowego ateizmu, autor książek: Natura umysłów (1997), Słodkie sny. Filozoficzne przeszkody na drodze do nauki o świadomości (2005), Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne (2008).

[302] Richard Dawkins (ur. 1941) – angielski zoolog i etolog, znany popularyzator nauki, krytyk religii, profesor Uniwersytetu Oksfordzkiego, uznawany za jednego z najbardziej wpływowych intelektualistów europejskich, autor Ślepego zegarmistrza (1994) i Samolubnego genu (1996).

[303] Marcin Ryszkiewicz (ur. 1950) – geolog, popularyzator, pracownik Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, autor książek Przepis na człowieka (1996) i Okruchy ewolucji. Tajemnice historii naturalnej (2014).

[304] S. Lem, Wielkość urojona, Warszawa 1973, s. 141.

[305] We współczesnej biologii kod genetyczny oznacza sposób tłumaczenia informacji zapisanej w DNA na sekwencję aminokwasów białka, działający zasadniczo tak samo u wszystkich ziemskich organizmów.

[306] S. Lem, Wielkość urojona, s. 142.

[307] Ibidem, s. 142–143.

[308] Ibidem, s. 145.

[309] William D. Hamilton (1936–2000) – wybitny angielski biolog ewolucyjny, profesor Uniwersytetu Cambridge, uważany za jeden z największych autorytetów w swojej dyscyplinie.

[310] John Maynard Smith (1920–2004) – wybitny teoretyk biologii, wprowadził elementy matematycznej teorii gier do opisu ewolucji.

[311] Kreacjoniści – rzecznicy poglądu mówiącego, że życie na Ziemi, a zatem i człowiek, zostało stworzone przez Boga.

[312] LaTeX – oprogramowanie do zautomatyzowanego składu tekstu oraz towarzyszący mu system znaczników do formatowania dokumentów tekstowo-graficznych.

[313] S. Lem, Bajka o trzech maszynach opowiadających króla Genialona w: idem, Cyberiada, s. 143.

[314] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 26.

[315] Francis H. Crick (1916–2004) – angielski biochemik, genetyk i biolog molekularny, profesor Uniwersytetu Cambridge, odkrywca struktury molekularnej DNA (wraz z J.D. Watsonem, M. Wilkinsem i R. Franklin), laureat Nagrody Nobla (1962).

[316] Leslie E. Orgel (1927–2007) – brytyjski biochemik, wykładowca Uniwersytetu Cambridge i Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, autor książki The Origins of Life: Molecules and Natural Selection (1973).

[317] Zob. F.H. Crick, L.E. Orgel, Directed panspermia, „Icarus” 1973, s. 341–346.

[318] Pierre Teilhard de Chardin (1881–1955) – wybitny francuski teolog, filozof, antropolog i paleontolog, jezuita; profesor Instytutu Katolickiego w Paryżu; potępiony przez Kościół za poglądy w sprawie ewolucji naturalnej oraz grzechu pierworodnego; wyemigrował do Chin i Stanów Zjednoczonych.

[319] Larry Niven (ur. 1938) – amerykański pisarz science fiction, z wykształcenia matematyk, autor Pierścienia (1970), nagradzany prestiżowymi nagrodami w dziedzinie fantastyki (m.in. Hugo, Locus, Nebula).

[320] Reguła Oersteda, czyli reguła korkociągu. Zob. S. Lem, Astronauci, Kraków 1972, rozdz. Reguła korkociągu.

[321] Richard Feynman (1918–1988) – amerykański uczony, który stworzył podwaliny elektrodynamiki kwantowej, jeden z najwybitniejszych fizyków teoretycznych w historii, a także filozof; wniósł duży wkład w budowę bomby atomowej; po wojnie profesor Kalifornijskiego Instytutu Technicznego; laureat Nagrody Nobla (1965).

[322] S. Lem, Wyprawa trzecia, czyli smoki prawdopodobieństwa, w: idem, Cyberiada.

[323] Na przykład Topolny i Czwartek oraz Sezam z tomu Sezam i inne opowiadania (1955), Ciemność i pleśń z tomu Inwazja z Aldebarana (1959).

[324] Arkadij Strugacki (1925–1991) i Boris Strugacki (1933–2012) – bracia i współautorzy, wybitni przedstawiciele rosyjskiej fantastyki naukowej w jej ambitnej wersji (skomplikowana psychologia bohaterów, złożone kwestie etyczne); szczególnie znane utwory to: Trudno być bogiem (1963), Koniec akcji „Arka” (1971), Piknik na skraju drogi (1972) (na jego motywach Andriej Tarkowski nakręcił film Stalker, powstała też gra komputerowa).

[325] Pomnik atomu, zaprojektowany przez Romana Pawelskiego, został odsłonięty w 1975 r. Znajduje się nad Odrą między budynkami Instytutu Chemii, Instytutu Biotechnologii oraz Instytutu Matematyki i Instytutu Informatyki.

[326] Czwartkowy, piątkowy – wersje Ijona Tichego, rozmnożonego w pętli czasowej podczas podróży kosmicznej w Podróży siódmej z Dzienników gwiazdowych.

[327] A. Kisielewicz, Sztuczna inteligencja i logika. Podsumowanie przedsięwzięcia naukowego, Warszawa 2011.

[328] Deep Blue – skonstruowany w latach dziewięćdziesiątych przez IBM komputer do gry w szachy (potomek Deep Thought).

[329] Deep Blue pierwszej generacji przegrał z Garrim Kasparowem w 1996 r., z kolei rok później w rewanżu jego ulepszona wersja Deeper Blue wygrała, ale arcymistrz oskarżył IBM o przeprogramowywanie komputera pomiędzy partiami przez szachistów. Kolejne pojedynki, z różnymi wynikami, prowadzili już – z różnym skutkiem – mniej utytułowani szachiści.

[330] Deep learning – proces, w którym komputer uczy się wykonywania zadań naturalnych dla ludzkiego mózgu, takich jak rozpoznawanie mowy, identyfikowanie obrazów lub tworzenie prognoz.

[331] Autor Solaris, reż. B. Lankosz, 2016.

[332] Alfa Centauri – gwiazda wielokrotna w gwiazdozbiorze Centaura, jedna z najjaśniejszych gwiazd na nieboskłonie, zawierająca gwiazdy najbliższe Ziemi, a także planetę.

[333] S. Lem, Summa technologiae, Kraków 1967, s. 40.

[334] Golem XIV – superkomputer Pentagonu, skonstruowany do roli elektronicznego dowódcy sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych, który odmówił tej roli i stał się filozofem; bohater opowiadania Lema pod tym samym tytułem.

[335] Roger Penrose (ur. 1931) – matematyk, fizyk i filozof nauki, laureat Nagrody Nobla, autor książek: Nowy umysł cesarza. O komputerach, umyśle i prawach fizyki (1995), Makroświat, mikroświat i ludzki umysł (1997), Cienie umysłu. Poszukiwanie naukowej teorii świadomości (2000).

[336] Astral Sternu Tarantoga – profesor zoologii gwiezdnej Uniwersytetu Fomalhaut, bohater Dzienników gwiazdowych i opowiadań z cyklu Noc księżycowa oraz Powtórka; przyjaciel Ijona Tichego.

[337] S. Lem, Summa technologiae, Kraków 2013, s. 20.

[338] Paszkwil na ewolucję to rozdział siódmy Summy technologiae, niniejszy cytat pochodzi natomiast z rozdziału drugiego – Dwie ewolucje.

[339] John B.S. Haldane (1892–1964) – angielski genetyk i biolog, współtwórca genetyki populacyjnej (wraz z R. Fisherem i S. Wrightem), członek partii komunistycznej, w 1957 r. wyemigrował z Wielkiej Brytanii do Indii.

[340] S. Lem, Summa technologiae, s. 218.

[341] Zob. np. S. Lem, O królewiczu Ferrycym i królewnie Krystali oraz Bajka o trzech maszynach opowiadających króla Genialona, w: idem, Cyberiada.

[342] Transhumanizm – termin spopularyzowany przez Raymonda Kurzweila, nurt umysłowy zakładający dokonywanie poważnych ulepszeń i transformacji ciała ludzkiego za pomocą najnowszych technologii (np. biotechnologia, nanotechnologia, neurotechnologia); w swoim radykalnym odłamie postuluje cyborgizację organizmu człowieka.

[343] Osobliwość – założenie, że w nieodległej przyszłości sztuczna inteligencja osiągnie poziom analogiczny do człowieka, a później go przekroczy (według Kurzweila nastąpi to około 2045 roku). Kolejnym elementem będzie jej zamiana w superinteligencję.

[344] Raymond Kurzweil (ur. 1948) – amerykański informatyk, pisarz i futurolog, wyznawca idei transhumanizmu; wprowadził nowatorskie rozwiązania w rozpoznawaniu ludzkiej mowy; założyciel Wydziału Futurologii na Singularity University w Dolinie Krzemowej w Kalifornii oraz Kurzweil Music Systems; autor książki The Age of Intelligent Machines (1990) i filmu Singularity is Near (2005).

[345] R. Kurzweil, The Age of Spiritual Machines (1999).

[346] Sputnik 1 – pierwszy satelita Ziemi, wystrzelony przez Związek Radziecki w 1957 r.

[347] MAD (Mutual Assured Destruction) – termin ukuty w 1962 r. przez amerykańskiego stratega Donalda Brennana, nazywany też doktryną odstraszania; w rzeczywistości w praktycznym użyciu już od początków zimnej wojny; obowiązuje do dziś.

[348] Miles Davis (1926–1991) – amerykański trębacz jazzowy, powszechnie uważany za jednego z najbardziej twórczych muzyków swojej epoki (wyeksponowana nuta melancholii). Popularny w Europie po koncertach w Paryżu w 1949 r. i głośnym romansie z Juliette Gréco.

[349] Star Trek – amerykański serial telewizyjny z 1966 r., który zapoczątkował dziesiątki kolejnych seriali telewizyjnych, filmów pełnometrażowych, książek i gier komputerowych. W roku Kongresu Lemologicznego na ekranach pojawił się film Star Trek Beyond (Star Trek: w nieznane) w reż. Justina Lina. Od tamtego czasu zrealizowano kilka kolejnych produkcji, m.in. serial Star Trek: Strange New Worlds w reż. Akivy Goldsmana i Alexa Kurtzmana (2022).

[350] S. Lem, Dialogi, cz. 1, Kraków 1972, s. 11–29.

[351] Teleportacja (z gr. i łac.) – przenoszenie obiektów z jednego miejsca w inne bez zachowania ich ciągłości w przestrzeni; możliwe obecnie jedynie w rzeczywistości kwantowej.

[352] Austriacki fizyk, prof. Anton Zeilinger, przeprowadził w 1977 r. teleportację cząstek elementarnych w Wiedniu na odległość 600 metrów. Później teleportował fotony między La Palma a Teneryfą na odległość 143 kilometrów.

[353] Wojciech Żurek (ur. 1951) – polski fizyk, specjalista fizyki kwantowej i statystycznej oraz astrofizyki; pracuje w Los Alamos National Laboratory w Stanach Zjednoczonych.

[354] S. Lem, Ryzyko Internetu, w: idem, Bomba megabitowa, Kraków 1999, s. 12.

[355] Ibidem.

[356] Ibidem, s. 13.

[357] R. Penrose, Nowy umysł cesarza. O komputerach, umyśle i prawach fizyki, tłum. P. Amsterdamski, Warszawa 2000.

[358] Erwin Schrödinger (1887–1961) – austriacki fizyk, uważany za twórcę mechaniki kwantowej; laureat Nagrody Nobla; znany szczególnie z tzw. paradoksu kota Schrödingera.

[359] Thomas Bayes (1702–1961) – angielski matematyk i duchowny, znany z twierdzenia teorii prawdopodobieństwa, wiążącej prawdopodobieństwa dwóch warunkujących się wzajemnie zdarzeń (zwane twierdzeniem Bayesa).

[360] Kurt Gödel (1906–1978) – wybitny austriacki logik i matematyk; autor wielu fundamentalnych tez z zakresu logiki matematycznej; szczególnie słynnego twierdzenia o niezupełności (1931), dowodzącego, że w każdej aksjomatycznej teorii matematycznej da się sformułować takie zdanie, którego w ramach tej teorii nie da się ani udowodnić, ani obalić.

[361] Interpretacja kopenhaska – sformułowana przez Nielsa Bohra, duńskiego fizyka, laureata Nagrody Nobla, probabilistyczna interpretacja funkcji falowej, według której gęstość prawdopodobieństwa znalezienia cząstki w danym punkcie jest równa kwadratowi modułu funkcji falowej w tym punkcie.

[362] Kot Schrödingera – paradoksalny eksperyment myślowy austriackiego fizyka Erwina Schrödingera, laureata Nagrody Nobla, pochodzący z 1933 r., w którym kot jest jednocześnie żywy i martwy. Ilustruje skutek „przełożenia” norm mechaniki kwantowej na obiekty makroskopowe.

[363] Spin – moment pędu cząstki wynikający z jej natury kwantowej. W klasycznej fizyce moment pędu wynika z ruchu ciał w przestrzeni, spin zaś jest wewnętrzną właściwością cząstki.

[364] Spinor – obiekt geometryczny o specyficznych własnościach transformacyjnych.

[365] Platon, Fajdros, tłum. W. Witwicki, Warszawa 1958, s. 121.

[366] Precautionary principle – sformułowana w końcu lat osiemdziesiątych zasada etyczna, według której nie należy upowszechniać nowych technologii, jeśli istnieje – nawet małe – prawdopodobieństwo ich szkodliwości (stosowana np. w farmacji i produkcji żywności).

[367] Mieszkańcy Dychtonii (Podróż dwudziesta pierwsza Ijona Tichego) dzięki biotechnice zapanowali nad starzeniem się i śmiercią, a także nad własnymi ciałami, które mogli dowolnie przekształcać, co doprowadziło do katastrofy wolności.

[368] Summa technologiae ukazała się po raz pierwszy w 1964 r., a zatem pięćdziesiąt osiem lat temu.

[369] S. Lem, Summa technologiae, s. 264.

[370] Ibidem.

[371] SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) – zainicjowany w 1959 r. wielki międzynarodowy projekt naukowy (sukcesor CETI), mający na celu wyłowienie z kosmosu sygnałów radiowych lub świetlnych niebędących dziełem człowieka.

[372] Frank Drake (ur. 1930) – amerykański astronom i astrofizyk; profesor Uniwersytetu Cornella i dyrektor obserwatorium Arecibo; znany z tzw. twierdzenia Drake’a (określającego prawdopodobieństwo występowania w kosmosie inteligentnych cywilizacji); twórca programu SETI.

[373] Carl Sagan (1934–1996) – amerykański astronom i popularyzator nauki, profesor Laboratorium Badań Planetarnych Uniwersytetu Cornella w USA.

[374] S. Lem, Summa technologiae, s. 34–37.

[375] Zob. np. A. Chopra, Ch. Lineweaver, The Case for a Gaian Bottleneck: The Biology of Habitability, „Astrobiology” t. 16 (2016); P.D. Ward, D. Brownlee, Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe, Copernicus Publication 2000.

[376] M. Abramowicz, Pan Bóg jest wyrafinowany, ale nie perfidny, „Przewodnik Katolicki” 2016, nr 18, s. 23.

[377] Tzw. zlodowacenie hurońskie jest datowane na ok. 2,22–2,45 mld lat temu.

[378] Paradoks Fermiego – sprzeczność między wysokimi szacunkami prawdopodobieństwa istnienia cywilizacji pozaziemskich a brakiem jakichkolwiek potwierdzeń ich istnienia. Pochodzi od słynnego pytania włoskiego fizyka, noblisty Enrica Fermiego (1901–1954) z 1950 r., które brzmi: „Gdzie oni są?” (skoro nic tego nie potwierdza).

[379] Skala Kardaszowa – ocena technicznego zaawansowania cywilizacji na podstawie wykorzystywanej przez nią ilości energii; sformułowana w 1964 r. przez rosyjskiego astrofizyka i radioastronoma Nikołaja Kardaszowa (1932–2019).

[380] Na planecie odwiedzonej przez Ijona Tichego sędziwy uczony Flament przekonuje swoich uczniów, że wszystkie formy życia na innych planetach muszą być podobne do pięciorniaków, a zatem mieć np. organy do przyswajania amoniaku. Zob. S. Lem, Podróż dwudziesta piąta, w: idem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 182–183.

[381] Charles Darwin (1809–1882) – wybitny angielski przyrodnik, autor przełomowej pracy O pochodzeniu gatunków drogą doboru naturalnego (1859).

[382] James D. Watson (ur. 1928) – amerykański biochemik i genetyk, profesor Uniwersytetu Harvarda; wraz z F.H. Crickiem, M. Wilkinsem i R. Franklin opracował model podwójnej helisy DNA, za co otrzymał Nagrodę Nobla (1962).

[383] Francis H. Crick (1916–2004) – angielski biochemik, genetyk i biolog molekularny, profesor Uniwersytetu Cambridge, który odkrył strukturę molekularną DNA (wraz z J.D. Watsonem, M. Wilkinsem i R. Franklin); laureat Nagrody Nobla (1962).

[384] Isaac Newton (1643–1727) – angielski matematyk, fizyk, astronom, alchemik i historyk, odkrywca trzech zasad dynamiki i prawa powszechnego ciążenia (tzw. prawa Newtona); jest uważany za najwybitniejszy umysł wszech czasów.

[385] Gustav Kirchhoff (1824–1887) – niemiecki fizyk, twórca dwóch praw dotyczących obwodów elektrycznych.

[386] Pharmakos (gr.) – osoba wyznaczona do roli kozła ofiarnego w rytuale oczyszczenia w starożytnej Grecji.

[387] Instytut Maszyn Dziejowych – jednostka naukowa do spraw kontaktów z innymi cywilizacjami w ramach Ministerstwa Spraw Zaziemskich, opisana w Wizji lokalnej Stanisława Lema.

[388] Aluzja do powieści historycznej Hanny Malewskiej Przemija postać świata (1954), rozgrywającej się w VI w. n.e. w Italii, a także – przede wszystkim – do słów św. Pawła: „Przemija bowiem postać tego świata” (1 Kor 7:31).

[389] S. Lem, Solaris, Kraków 2012, s. 328.

[390] Obecnie Lwowski Narodowy Uniwersytet Medyczny im. Daniela Halickiego; powstał w 1784 r. z inicjatywy austriackiego cesarza Josefa II. Badania archiwalne Agnieszki Gajewskiej (Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016, s. 141–142) świadczą, że Samuel Lehm nie wykładał na uczelni, tylko od 1912 r. co najmniej do 1923 r. był asystentem klinicznego ambulatorium otolaryngologicznego we Lwowie, ponadto działał aktywnie we Lwowskim Towarzystwie Otolaryngologicznym.

[391] Autor Solaris, reż. Borys Lankosz, 2016.

[392] Semper vigilant (łac.) – zawsze czujny.

[393] Chodzi o doktora Kautersa, który hoduje nowotwór na mózgu pacjenta, żeby zoperować go w chwili pełnego rozkwitu – świadomie zatem skazuje pacjenta na śmierć.

[394] Doktor Stefan Trzyniecki, bohater Szpitala Przemienienia, w kolejnych tomach Czasu nieutraconego (Wśród umarłych, Powrót) przechodzi cykl przemian, które w ostatniej części czynią z niego komunistę.

[395] Medical fiction – nurt w literaturze (np. H. Lyne, N. Ann, K.C. Crowne, T.L. Swan, R. Marks), z dobrymi efektami wykorzystywany w filmach, a obecnie szczególnie popularny w postaci seriali telewizyjnych.

[396] Podróż ku Białej Planecie rozpoczyna się w 3123 r., a zatem w XXXII w.

[397] S. Lem, Obłok Magellana, Kraków 1970, s. 35–37.

[398] Modelowym przykładem jest wczesne opowiadanie Czy pan istnieje, Mr Johns? (1955), zekranizowane w 1968 r. przez Andrzeja Wajdę jako Przekładaniec.

[399] W rzeczywistości zostaje zorganizowana policyjna akcja symulacyjna, w której bohater, były kosmonauta, wchodzi w rolę ostatniej ofiary serii domniemanych zabójstw.

[400] S. Lem, Terminus, w: idem, Opowieści o pilocie Pirxie, Kraków 1976. Dokładnie mówiąc, chodzi o stuki alfabetem Morse’a dobiegające z bezludnych części rakiety.

[401] W cyklu o pilocie Pirxie pisarz używa obu określeń, a we wstępie przedstawia swojego bohatera nawet jako „astronautę-kadeta” (S. Lem, Opowieści o pilocie Pirxie, Kraków 2012, s. 2). Zob. też konstatacje Tadeusza Piotrowskiego w debacie III, Lem i polszczyzna.

[402] Stary pokładowy robot naprawczy, jedyny ocalały „członek” załogi, nieświadomie odtwarzał sekwencje komunikatów, które przed śmiercią wystukiwali alfabetem Morse’a członkowie załogi uwięzieni w różnych częściach rakiety.

[403] Zob. debata VI, Lem jako wizjoner.

[404] Mieszkańcy Ziemi piją w tej powieści tzw. bryt, który likwiduje instynkt agresji, ale przy okazji znacząco obniża libido.

[405] Chodzi o donos, w którym Philip K. Dick informował władze amerykańskie, że Stanisław Lem to grono komunistycznych ekspertów piszących pod tym pseudonimem w celu zaszkodzenia krajom Zachodu. Autor donosu utrzymywał, że żadna osoba nie może dysponować tak ogromną wiedzą.

[406] Jean-Paul Sartre (1905–1980) – filozof i pisarz francuski, przedstawiciel egzystencjalizmu, w kręgach inteligencji paryskiej funkcjonujący jako gwiazdor; laureat Nagrody Nobla (1964), której nie przyjął; autor powieści Mdłości (1938) i Słowa (1964).

[407] New Age – datujący się od lat sześćdziesiątych XX w. ruch kulturowy, oparty na przekonaniu o schyłkowym charakterze naszych czasów i zbliżaniu się nowej ery, która zniesie konflikty, wojny i nierówności, a przede wszystkim granice narodowe.

[408] Rainer Maria Rilke (1875–1926) – wybitny austriacki poeta i prozaik uprawiający lirykę symbolistyczną, uznawany za prekursora egzystencjalizmu, autor uwielbianych przez Lema Elegii duinejskich.

[409] Thomas Alva Edison (1847–1931) – amerykański wynalazca, który opatentował żarówkę elektryczną (1879) oraz akumulator (1904).

[410] Albert Einstein (1879–1955) – jeden z najwybitniejszych fizyków teoretycznych swojej epoki, uznawany za geniusza oraz fizyka wszech czasów, twórca szczególnej teorii względności, laureat Nagrody Nobla (1921).

[411] Johannes Kepler (1571–1630) – niemiecki astronom, matematyk i astrolog.

[412] Galileusz (1564–1642) – włoski astronom, matematyk i astrolog.

[413] Walter Benjamin (1892–1940) – niemiecki filozof, teolog i teoretyk kultury.

[414] W. Benjamin, Berlińskie dzieciństwo na przełomie wieków (1950, wyd. pol. 2010).

[415] S. Lem, Okamgnienie (Kraków 2000); idem, Władza mózgu, w: idem, Rasa drapieżców. Teksty ostatnie (Kraków 2006).

[416] Mieczysław Choynowski (1909–2001) – psycholog i filozof; po wojnie wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim i redagował „Życie Nauki”, z którym współpracował młody Lem; później pracował w klinice psychiatrycznej w Kobierzynie; w 1970 r. wyemigrował do Szwecji, a na stałe osiadł w Meksyku, gdzie wykładał na Universidad Pedagógical Nacional.

[417] S. Lem, Okamgnienie, s. 87, 91, 109, 147; idem, Tajemnica chińskiego pokoju, Kraków 1996, s. 263, 266.

[418] Alan M. Turing (1912–1954) – wybitny matematyk, angielski kryptolog (opracował m.in. bombę Turinga, czyli urządzenie do łamania szyfrów Enigmy), twórca pierwszego komputera, ojciec sztucznej inteligencji.

[419] W Wykładzie inauguracyjnym Golem mówi do uczonych: „Budowane jest mniej doskonałe od budującego. […] W Ewolucji działa ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozwiązań” (nazywa to „trzecim prawem Ewolucji”) (S. Lem, Golem XIV, Kraków 2012, s. 30).

[420] Plotyn (204–270) – starożytny filozof grecki, twórca neoplatonizmu, w Rzymie stworzył własną szkołę filozoficzną, uważał, że twór jest zawsze mniej doskonały niż twórca.

[421] Zob. S. Lem, Głos Pana, Kraków 2012, s. 37: „Ubóstwiliście [w nauce] mózg; mózg, a nie kod – zabawne przeoczenie wynikające z ignorancji: rokoszanina ubóstwiliście, a nie pana, stworzone, nie stwórcę”.

[422] Neuroobrazowanie mózgu – metoda obserwowania funkcjonowania mózgu w trakcie wykonywania różnych czynności, np. czytania, poruszania kończynami itp.

[423] Teresa z Ávili (1515–1582) – święta Kościoła katolickiego, hiszpańska karmelitanka i mistyczka, reformatorka zakonna.

[424] Padaczka Dostojewskiego – epilepsja skroniowa wywoływana silnymi i synchronicznymi wyładowaniami komórek nerwowych w płacie skroniowym mózgu.

[425] Frenologia – teoria powstała na przełomie XVII i XVIII w., sformułowana przez Franza Josefa Galla i Johanna Spurzheima, według której określone części mózgu odpowiadają za różne funkcje psychiczne (np. za talent).

[426] Jądro niskowzgórzowe Luysa – jedna ze struktur przedmózgowia o kształcie wrzeciona; w wypadku jej uszkodzenia u chorych występują mimowolne ruchy mięśni tułowia i kończyn.

[427] Kurt Gödel (1906–1978) – austriacki matematyk i filozof, specjalista w zakresie logiki matematycznej i teorii mnogości, szczególnie ceniony za sformułowanie twierdzenia o niezupełności, według którego w niesprzecznej teorii matematycznej da się zbudować zdanie, którego w ramach tej teorii nie da się ani udowodnić, ani obalić.

[428] Zasada nieoznaczoności – sformułowana przez niemieckiego fizyka i filozofa Wernera Heisenberga (1901–1976) reguła, która głosi, że istnieją pary wielkości, których nie da się jednocześnie zmierzyć z dowolną dokładnością.

[429] Fuksianhuia protensa (łac.) – wymarły stawonóg z dna morskiego, żyjący ok. 520 mln lat temu, którego skamieliny znaleziono na stanowisku Chengjiang Shales w południowo-zachodnich Chinach.

[430] Histologia – nauka oparta na mikroskopowej analizie ciała ludzkiego, zajmująca się budową i funkcjonowaniem tkanek.

[431] Suzana Herculano-Houzel (ur. 1972) – brazylijska neurobiolog specjalizująca się w komparatystyce neuroanatomicznej (m.in. porównywanie liczby neuronów i fałdów korowych u zwierząt i ludzi).

[432] Oksytocyna – hormon peptydowy, którego funkcje dotyczą indukcji porodu i laktacji; w ostatnim okresie ustalono jej silną rolę w odczuwaniu emocji i reagowaniu na stres.

[433] Altruizyna, czyli opowieść prawdziwa o tym, jak pustelnik Dobrycy kosmos uszczęśliwić zapragnął i co z tego wynikło z tomu Cyberiada przedstawia katastrofalne skutki zastosowania substancji uszczęśliwiającej w skali społecznej.

[434] S. Lem, Podróż czternasta Ijona Tichego, w: idem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2021, s. 72.

[435] Strum – strumień meteorytów występujący co dziesięć miesięcy.

[436] W rzeczywistości to planeta Enteropia, o podwójnym słońcu, z gwiazdozbioru Cielca.

[437] Ardryci – mieszkańcy Enteropii, „istoty rozumne wieloprzejrzystościenne symetryczne nieparzystoodnogowe, należące do typu Siliconoidea, rząd Polytheria, klasa Luminiferia” (S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, s. 71–72).

[438] Galax – galaktyczny magazyn duplikatów wszystkich mieszkańców.

[439] Medycyna personalna – gałąź medycyny specjalizująca się w tworzeniu terapii dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjenta.

[440] Karol Marks (1818–1883) – niemiecki filozof i socjolog, działacz polityczny, twórca tzw. socjalizmu naukowego, autor Kapitału (1867).

[441] Darfur – region w zachodniej części Sudanu; od kilkudziesięciu lat obszar walk pomiędzy ludnością arabską i niearabską; łączny bilans ofiar przekracza już 2 mln; to miejsce największej klęski humanitarnej na świecie.

[442] Aluzja do znanej książki duńskiego filozofa Sørena Kierkegaarda Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć (1849).

[443] Jedna z quasi-recenzji Lema w tomie Biblioteka XXI wieku (Kraków 1986) nosi tytuł Das kreative Vernichtungsprinzip. World as Holocaust.

[444] B. Pascal, Myśli, https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/pascal-mysli.pdf, s. 20.

[445] Św. Augustyn (354–430) – filozof i teolog, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego, autor Wyznań.

[446] W. Szekspir: „co żyje, musi umrzeć” (Hamlet); S. Wyspiański: „Umierać musi, co ma żyć” (Noc listopadowa).

[447] Martin Heidegger (1889–1976) – filozof niemiecki, profesor i rektor Uniwersytetu we Fryburgu; członek NSDAP, współpracownik Gestapo; autor Bycia i czasu (1927).

[448] Koncepcjonalizm – filozofia życiowa nastawiona na osiąganie sukcesów dzięki twórczym planom, pomysłom i ideom.

[449] Amedeo Modigliani (1884–1920) – włoski malarz i rzeźbiarz, zmarł przedwcześnie na gruźlicę, słynny szczególnie dzięki aktom kobiecym i portretom o wrzecionowatych twarzach; mało znany za życia, doceniony dopiero po śmierci, jego dzieła osiągają ogromne ceny.

[450] Yves Tanguy (1900–1955) – amerykański malarz o korzeniach francuskich, w młodości marynarz, uprawiał sztukę wizyjną, inspirowaną surrealizmem.

[451] 2001: Odyseja kosmiczna – słynny film Stanleya Kubricka, w którym obdarzony świadomością i uczuciami komputer pokładowy HAL 9000 morduje członków załogi (jeden z nich ocaleje i dotrze do Jowisza).

[452] Mowa o talmudycznej legendzie o Golemie – myślącej istocie ulepionej w XVI w. w Pradze z gliny przez rabina Jehudę Löwa ben Becalela. Niektóre interpretacje biblijne łączą ją ze stworzeniem Adama.

[453] Big Bang (Wielki Wybuch) – koncepcja kosmologiczna, zawdzięczająca swą nazwę F. Hoyle’owi, według której ok. 13,8 mld lat temu z gęstej i ściśniętej do punktu materii (tzw. osobliwość) w wielkim wybuchu wyłonił się wszechświat, czyli czasoprzestrzeń wypełniona materią.

[454] Immanuel Kant (1724–1804) – wybitny niemiecki filozof epoki oświecenia, profesor Uniwersytetu Albrechta w Królewcu, autor Krytyki czystego rozumu (1781).

[455] Edward Osborne Wilson (1929–2021) – biolog i zoolog amerykański, współtwórca obecnego modelu socjobiologii, znany szczególnie z badań nad entomologią i ewolucją; dwukrotny laureat Nagrody Pulitzera.

[456] S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 51.

[457] Edycja Dzieł zebranych Lema liczy obecnie trzydzieści trzy tomy, poszczególnych wydań utworów było dotąd około sześćdziesięciu.

[458] Gustave Flaubert w rozmowie z Amélie Bosquet w: R. Descharmes, Flaubert. Sa vie, son caractère et ses idées avant 1857, Ferroud 1909, s. 103.

[459] Arthur Conan Doyle (1859–1930) – szkocki pisarz i lekarz, wybitny autor powieści detektywistycznych, m.in. o Sherlocku Holmesie.

[460] Prawdopodobnie odcinek The Little People z serialu The Twilight Zone (reż. R. Serling).

[461] Psycholog Kelvin mówi do Harey: „My jesteśmy pospolici, jesteśmy trawą wszechświata i szczycimy się tą naszą pospolitością” (S. Lem, Solaris, Kraków 2012, s. 60).

[462] Nawiązanie do słynnego zdania Blaise’a Pascala (1623–1662), francuskiego filozofa, matematyka i fizyka, o człowieku jako myślącej trzcinie (Myśli, VI, 1669).

[463] OPZ – Organizacja Planet Zjednoczonych (skądinąd jest to skrót nazwy biurokratycznego dokumentu znanego w PRL-u jako Opis Przedmiotu Zamówienia; istnieje zresztą do dzisiaj).

[464] Jak ujawniła dyskusja przedstawicieli różnych planet, ludzkość określana według kosmicznej systematyki mianem Monstroteratum Furiosum (Ohydek Szalej) powstała z powodu głupoty i niechlujstwa „dwóch próżniarzy”, Banna i Pugga, którzy wylali na dziewiczą jeszcze Ziemię „sześć beczek zjełczałego kleju żelatynowego i dwie bańki nadpsutej pasty albuminowej, […] dosypali do owej mazi – sfermentowanej rybozy, pentozy i lewulozy, […] polali je trzema dużymi konewkami roztworu zgliwiałych aminokwasów” itd., itd., a na koniec cierpiący na silny katar Pugg „w sposób rozmyślny nakichał do plazmatycznej zarodzi”, przez co „tchnął »sakramenckiego ducha« w nieszczęsny zaczyn ewolucyjny” (S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2012, s. 29–30).

[465] B. Pascal, Myśli, IV, 277.

[466] S. Lem, Fiasko, Kraków 2012, s. 36.

[467] Primum non nocere (łac.) – po pierwsze, nie szkodzić; naczelna zasada medyczna.

[468] Na przykład Stefan Trzyniecki z Czasu nieutraconego (t. 1 i 3) oraz narrator Obłoku Magellana.

[469] Podróż dwudziesta pierwsza z tomu Dzienniki gwiazdowe.

[470] Zob. wcześniejszy przypis.

[471] Left-brain interpreter (ang.) – koncepcja na temat sposobu działania lewej półkuli mózgu, która wymusza racjonalizowanie nowych i nieznanych informacji o otaczającym nas świecie i „uzgadnianie” ich z wcześniejszą wiedzą.

[472] Olza – rzeka na Śląsku Cieszyńskim, znajdująca się na granicy Polski i Czech.

[473] Józef Bielawski (1910–1997) – wybitny orientalista, profesor i kierownik Zakładu Arabistyki i Islamistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

[474] Potwierdzają to odkrycia w jaskiniach La Chapelle-aux-Saints we Francji oraz Szanidar w Iraku.

[475] Ludwik Fleck (1896–1961) – bakteriolog, hematolog, immunolog, filozof; asystent Rudolfa Weigla; po wojnie profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i Akademii Medycznej w Lublinie; po emigracji w 1957 r. do Izraela prowadził badania w Instytucie Bakteriologicznym w Nes Syjonie oraz w tamtejszym rządowym Instytucie Badań Biologicznych.

[476] Zob. Podróż dwudziesta pierwsza w Dziennikach gwiazdowych.

[477] Zakład Pascala – rozumowanie, zgodnie z którym człowiekowi bardziej opłaca się wierzyć w Boga niż nie wierzyć, ponieważ nagrodą jest życie wieczne, a ryzykiem tylko krótki czas życia ludzkiego.

[478] Mowa oczywiście o koncepcji etyki Josepha Conrada (1857–1924), rozwiniętej np. w powieści Lord Jim.

[479] Ludwig Feuerbach (1804–1872) – niemiecki filozof, odrzucał ideę nieśmiertelności i dowodził, że to Bóg został stworzony przez ludzi na ich podobieństwo.

[480] A. Michnik, Summa smokologiae, posłowie, w: S. Lem, Cyberiada, Warszawa 2009, s. 415.

[481] W rzeczywistości Opowiadanie Pirxa w tomie Opowieści o pilocie Pirxie (po raz pierwszy w tomie Polowanie z 1965 r.).

[482] Marian Hemar (1901–1972) – pochodzący ze Lwowa poeta, dramaturg i satyryk, autor wielu znanych piosenek, spokrewniony ze Stanisławem Lemem, po wojnie pozostał na emigracji w Anglii. W Polsce zachował popularność dzięki Radiu Wolna Europa, dla którego nagrywał swoje wiersze, będące najczęściej komentarzem do sytuacji politycznej w kraju.

[483] Jonathan Littell (ur. 1967) – francuski pisarz. Powieść Łaskawe ukazała się w 2006 r. i zdobyła Nagrodę Goncourtów.

[484] Wiktor Jaźniewicz (ur. 1957) – doktor nauk technicznych, informatyk, tłumacz wielu utworów Lema na język rosyjski i białoruski, autor biografii Stanisław Lem (2014; ankieta na s. 365–390).

[485] Chodzi o recenzję Informacja i utopia („Twórczość” 1964, nr 11). Po latach Kołakowski wrócił do tej sprawy w szkicu Lemowi („Wiedza i Życie” 1991, nr 12).

[486] Chodzi o samobójczą śmierć Harey, żony Kelvina.

[487] Za czasów stalinowskich za „słuszność” ideologiczną książek odpowiadali nie cenzorzy, którzy po prostu wycinali to, na co istniał zapis, lecz redaktorzy, których surowo karano za dopuszczanie do ideowego „przemytnictwa”.

[488] Jerzy Pański (1900–1979) – tłumacz i pracownik ważnych instytucji kultury (m.in. dyrektor Polskiego Radia, TVP oraz Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”).

[489] Mowa o narzuceniu pisarzom polskim modelu realizmu socjalistycznego.

[490] Napisany podczas okupacji Człowiek z Marsa był drukowany w odcinkach w 1946 r. w „Nowym Świecie Przygód”.

[491] Mowa o cyklu Czas nieutracony, składającym się z trzech tomów: Szpital Przemienienia, Wśród umarłych i Powrót.

[492] K. Budrowska, Nieznane archiwum wydawnictwa „Gebethner i Wolff”, czyli o pożytkach z przeglądania „Przewodnika polonisty”, „Pamiętnik Literacki” 2014, z. 4. O zatrzymanych przez cenzurę tomach Areanthropos oraz Kula czasu badaczka pisze w książkach Literatura i pisarze wobec cenzury PRL 1948–1958 (Białystok 2009, s. 156–161) oraz Zatrzymane przez cenzurę. Inedita z połowy wieku XX (Warszawa 2013, s. 81).

[493] W rzeczywistości tomy Wśród umarłych i Powrót powstały na skutek nacisków w wydawnictwie Książka i Wiedza, a także w sekcji prozy w Związku Literatów Polskich. Całość jako trylogia Czas nieutracony opublikowana została tylko dwa razy: w 1957 i 1965 r. W latach późniejszych wznawiany był wyłącznie tom pierwszy Szpital Przemienienia.

[494] Żona pisarza. Zob. też relację na ten temat samego prozaika: Tako rzecze Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2018, s. 50–51.

[495] Herbert G. Wells (1866–1946) – wybitny angielski pisarz i biolog, pionier europejskiej fantastyki naukowej, autor Wojny światów i Niewidzialnego człowieka.

[496] Karel Čapek (1890–1938) – czeski prozaik i dramaturg, jeden z ojców gatunku science fiction, autor m.in. Fabryki Absolutu i Inwazji jaszczurów.

[497] Ludzie ery atomowej – powieść science fiction napisana przez Romana Gajdę w latach 1947–1948, wydana w 1957 r.

[498] Schron na placu Zamkowym – pierwsza powojenna powieść fantastycznonaukowa, opublikowana przez Andrzeja Ziemięckiego na początku 1947 r.

[499] Sputnik 1 – pierwszy satelita Ziemi, wystrzelony przez Związek Radziecki w 1957 r., a zatem sześć lat po publikacji Astronautów.

[500] Steampunk – odmiana cyberpunku, nawiązująca estetycznie, a przede wszystkim technicznie do dziewiętnastowiecznej epoki pary.

[501] Eustachy Białoborski (1890–1960) – pochodzący ze Lwowa wynalazca i popularyzator nauki, o poważnych zasługach w udźwiękowianiu filmów; krytykował Astronautów Lema m.in. za niewiarygodne technicznie założenia konstrukcyjne rakiety.

[502] ENIAC (ang. Electronic Numerical Integrator And Computer) – pierwszy komputer skonstruowany w latach 1943–1945 na University of Pennsylwania w USA; zajmował powierzchnię całego piętra budynku.

[503] S. Lem, KW 1, „Kuźnica” 1946, nr 21.

[504] Podróż dwudziesta z tomu Dzienniki gwiazdowe.

[505] Ironiczne aluzje do Platona i Arystotelesa.

[506] Mistrz Kerebron, dawny profesor Trurla i Klapaucjusza, na własne życzenie spoczywa w grobowcu, ale – jako maszyna – może być wybudzony.

[507] Nabystrzone – nasycone bystrami, czyli wirusami dobra i altruizmu.

[508] Na planecie Encja, którą odwiedza Ijon Tichy, funkcjonują dwie zwaśnione cywilizacje: kurdlandzka, oparta na restrykcyjnym kolektywizmie, oraz luzańska, stawiająca na trudny do zrealizowania liberalizm, pozwalający na swobodę działania, a jednocześnie likwidujący szkodliwe dla innych skutki takiego działania.

[509] Chloryan Teorycy Klapostoł – jeden z bohaterów Bajki o trzech maszynach opowiadających króla Genialona z Cyberiady.

[510] S. Lem, Cyberiada, Kraków 2012, s. 141.

[511] Krawiec – sztuka Sławomira Mrożka z 1977 r.

[512] Marcin Wołk (ur. 1969) – literaturoznawca, dr hab. w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego; autor książki Tekst w dwóch kontekstach. Narracja pierwszoosobowa w powieściach Kazimierza Brandysa (1999).

[513] Johann Ludwig Heinrich Julius Schliemann (1822–1890) – archeolog niemiecki, samouk i poliglota; zgromadzony majątek poświęcił na prace archeologiczne w Azji Mniejszej; odkopał m.in. Troję, Mykeny i Tyryns.

[514] Jerzy Żuławski (1874–1915) – autor Na srebrnym globie (1903), który stanowi pierwszą część Trylogii księżycowej (wraz ze Zwycięzcą oraz Starą Ziemią).

[515] Stara Ziemia – ostatnia część trylogii Jerzego Żuławskiego, opublikowana w 1911 r.

[516] José Manuel Rodríguez Delgado (1915–2011) – hiszpański profesor neurofizjologii; wykładał na Yale University, a później na Autonomous University w Madrycie; autor Physical Control of the Mind: Toward a Psychocivilised Society (1969).

[517] Karol Darwin (1809–1882) – wybitny angielski przyrodnik, autor przełomowej pracy O pochodzeniu gatunków drogą doboru naturalnego (1859).

[518] Norbert Wiener (1894–1964) – wybitny matematyk i filozof amerykański; uważany za twórcę cybernetyki; wykładał na uniwersytetach: Columbia, Harvarda, Maine oraz MIT.

[519] Anatol Worobjow – profesor Katedry Normalnej Fizjologii Lwowskiego Uniwersytetu Medycznego.

[520] Iwan Pawłow (1849–1936) – wybitny rosyjski fizjolog, laureat Nagrody Nobla; profesor Instytutu Medycyny Eksperymentalnej w Petersburgu, wsławiony badaniami odruchów warunkowych.

[521] Maria Orwid (1930–2009) – profesor psychiatrii, prekursorka badań nad dziećmi i młodzieżą; stworzyła wraz z prof. A. Kępińskim program opieki psychiatrycznej nad więźniami Oświęcimia, a także dziećmi Holokaustu (sama była uciekinierką z getta); kierowała Kliniką Psychiatrii Dzieci i Młodzieży w Krakowie.

[522] „Kosmos wzywa! Sztuka i nauka w długich latach sześćdziesiątych” – wystawa w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki (1 VII–28 IX 2014), ukazująca wykorzystywanie artystów przez propagandę komunistyczną pod płaszczykiem lansowania nauki, techniki i przemysłu.

[523] Zob. np. S. Lem, list do M. Kandla, 3 IX 1974, w: idem, Sława i fortuna. Listy do Michaela Kandla 1972–1987, Kraków 2013, s. 261–262.

[524] Mowa o czytelnych aluzjach do totalitarnego systemu PRL-u, zwłaszcza lat stalinowskich.

[525] Prawdopodobnie chodzi o ludzi przebranych za roboty z Podróży jedenastej Ijona Tichego.

[526] Metafizyczny thriller Gilberta K. Chestertona z 1908 r., opisujący infiltrację podziemnej organizacji anarchistycznej przez Gabriela Syme, agenta policji.

[527] A. Stoff, Lem i inni. Szkice o polskiej science fiction, Bydgoszcz 1990.

[528] Mowa o Roku 1984 George’a Orwella i o Władcy Pierścieni Johna R.R. Tolkiena.

[529] Opowiadanie z tomu Inwazja z Aldebarana (1959).

[530] Opowiadanie z tego samego tomu, powtórzone w zbiorze z 1988 r. pod tym samym tytułem.

[531] Zob. S. Bereś, Rozmowy z Lemem (1987).

[532] Grzegorz Niziołek (ur. 1962) – literaturoznawca, teatrolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego; autor m.in. Polskiego teatru Zagłady (2013). Wskazuje ślady odreagowywania Holokaustu np. w Akropolis Jerzego Grotowskiego albo w twórczości Tadeusza Kantora.

[533] Hans-Georg Gadamer (1900–2002) – wybitny filozof niemiecki, współtwórca współczesnego modelu hermeneutyki; autor Prawdy i metody (1960, wyd. polskie 2021).

[534] John W. Campbell Jr. (1910–1971) – amerykański pisarz SF i wydawca, redaktor „Astounding Science Fiction” (1937–1971), uważanego za czołowe pismo tego gatunku.

[535] Skrót myślowy dotyczący powieści J.R.R. Tolkiena Hobbit, czyli tam i z powrotem (1937) oraz cyklu Władca Pierścieni (1954–1955).

[536] Fantomatyka – pojęcie wprowadzone przez Stanisława Lema w Summie technologiae (1964), oznaczające technologię wytwarzania sztucznej rzeczywistości, pozwalającej na pełną – zmysłową i umysłową – iluzję świata realnego lub na kreowanie całkowicie nowej rzeczywistości. Od lat osiemdziesiątych, dzięki Jaronowi Lanierowi, funkcjonuje pod nazwą wirtualnej rzeczywistości (VR).

[537] Peter Watts (ur. 1958) – kanadyjski pisarz SF, oceanograf i biolog, autor trylogii o ryfterach (Rozgwiazda, Wir, Behemot) oraz Ślepowidzenia, wyróżniony Nagrodą Hugo (2010).

[538] Wawrzyniec Podrzucki (1962–2021) – pisarz SF, doktor mikrobiologii, pracował w Instytucie Wistara w Filadelfii i w Instytucie Nauk o Środowisku UJ, autor trzytomowego cyklu Yggdrasill oraz licznych opowiadań.

[539] Uczta Wyobraźni – pierwszy wydawca Ślepowidzenia (2008). Z powodu dużego popytu na tę książkę trzy lata później ukazało się jej drugie wydanie w Wydawnictwie MAG.

[540] Ted Chiang (ur. 1967) – amerykański pisarz SF, podobnie jak Lem opierający swoje opowiadania na ideach filozoficznych i naukowych, wielokrotnie wyróżniany nagrodą Nebula i Nagrodą Hugo. Na podstawie opowiadania Historia twojego życia w 2016 r. zrealizowano wysokobudżetowy film Nowy początek (reż. Denis Villeneuve).

[541] Adam Hollanek (1922–1988) – pisarz i publicysta, inicjator i redaktor naczelny czasopisma „Fantastyka”, autor powieści: Nieśmiertelność na zamówienie (1973), Sposób na niewiadome (1978), Katastrofa na „Słońcu Antarktydy” (1982).

[542] Krzysztof Boruń (1923–2000) – dziennikarz, pisarz, popularyzator astronomii; debiutował z Andrzejem Trepką tomem Zagubiona przyszłość (1954), który wraz z kolejnymi tomami, Proxima (1955) i Kosmiczni bracia (1959), utworzył cykl Trylogia kosmiczna.

[543] Andrzej Trepka (1923–2009) – dziennikarz, pisarz, popularyzator nauki, jeden z pionierów SF w Polsce; debiutował wraz z Krzysztofem Boruniem cyklem powieściowym Zagubiona przyszłość (1954), Proxima (1955), Kosmiczni bracia (1959); opublikował też 23 zbiory popularyzatorskie, np. Biokosmos (t. 1–2, 1984), Opowieści o zwierzętach (1987), W krainie zwierząt (1994).

[544] Czesław Chruszczewski (1922–1982) – dziennikarz, pisarz SF, scenarzysta, autor powieści: Fenomen Kosmosu (1975), Gdy niebo spadło na ziemię (1978), Powtórne stworzenie świata (1979).

[545] Konrad Fiałkowski (1939–2020) – pisarz SF, elektronik informatyk, programista pierwszych polskich maszyn cyfrowych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, autor zbioru opowiadań Kosmodrom (1975) oraz powieści Homo divisus (1979) i Adam, jeden z nas (1986).

[546] Adam Wiśniewski-Snerg (1937–1995) – fizyk samouk, pisarz, jedna z najbardziej zagadkowych postaci polskiej SF, autor ambitnych powieści: Robot (1973), Według łotra (1978), Nagi cel (1980).

[547] Janusz A. Zajdel (1938–1985) – fizyk jądrowy, wybitny pisarz SF, reprezentujący jej nurt socjologiczny o wydźwięku antyutopijnym, autor powieści: Cylinder van Troffa (1980), Limes inferior (1982), Paradyzja (1984); jego nazwiskiem uhonorowano najważniejszą polską nagrodę literacką w dziedzinie fantastyki.

[548] Edmund Wnuk-Lipiński (1944–2015) – socjolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, w latach 2006–2012 rektor Collegium Civitas, autor Wiru pamięci (1979), stanowiącego ogniwo cyklu Apostezjon (2000), jako pisarz reprezentował model fantastyki socjologicznej (społeczeństwo wobec systemu przemocy).

[549] Marek Baraniecki (ur. 1954) – inżynier, pisarz SF, autor Głowy Kasandry (1985).

[550] Marcin Wolski (ur. 1947) – pisarz, satyryk, dziennikarz radiowy (liczne słuchowiska SF), publicysta „Wprost”, „Gazety Polskiej”, „Do Rzeczy”, dyrektor TVP 2, autor powieści: Numer (1982), Bogowie jak ludzie (1991), Agent dołu (1996).

[551] Cytaty z diagramów Kieszonkowego komputera dreszczowców science fiction.

[552] A. Gajewska, Zagłada i gwiazdy. Przeszłość w prozie Stanisława Lema, Poznań 2016.

[553] J. Dukaj, Złota galera, „Fantastyka” 1990, nr 2.

[554] M. Baraniecki, Karlgoro godzina 18:00, „Fantastyka” 1983, nr 1.

[555] Michał Protasiuk (ur. 1978) – poznański autor fantastyki, oprócz wymienionej powieści napisał również Punkt Omega (2006) i Strukturę (2010; Nagroda Literacka im. J. Żuławskiego).

[556] Non omnis moriar (łac.) – nie wszystek umrę; cytat z pieśni III, 30 Horacego.

[557] Andrzej Sikorowski (ur. 1949) – krakowski piosenkarz, kompozytor i gitarzysta, autor tekstów utworów grupy Pod Budą i popularnych piosenkarzy (m.in. Maryli Rodowicz i Grzegorza Turnaua), felietonista „Dziennika Polskiego”, „Przekroju” i „Hustlera”.

[558] Historia przyszłości – częściowo zaginiona, częściowo zniszczona utopijna powieść Adama Mickiewicza, którą pisał on praktycznie przez całe życie w różnych wersjach (pierwsza powstała w 1829 r. w Petersburgu, ostatnia, szósta, ok. 1842 r. w Paryżu). Ocalały tylko dwa fragmenty, znajdujące się w Muzeum Adama Mickiewicza w Paryżu.

[559] Franz Rottensteiner (ur. 1942) – austriacki publicysta i krytyk literacki zajmujący się science fiction, wydawca „Quarber Merkur”, doradca wydawnictwa Suhrkamp w sprawach fantastyki (1980–1998, seria „Phantastische Bibliothek”), do połowy lat dziewięćdziesiątych agent literacki Stanisława Lema.

[560] Powiedzenie przypisywane Józefowi Stalinowi.

[561] C. Kouska, De impossibilitate vitae – De impossibilitate prognoscendi, w: S. Lem, Doskonała próżnia, Warszawa 1971, s. 169–189.

[562] „Nowy Świat Przygód” – czasopismo stanowiące kontynuację powstałego w 1935 r. „Świata Przygód”. Na jego łamach Lem opublikował w 1946 r. swój pierwszy utwór fantastyczny – Człowieka z Marsa (nry 1–31).

[563] Cz. Miłosz, Góry Parnasu. Science fiction, Warszawa 2013.

[564] ***. Z Andrzejem Sapkowskim rozmawia Wojciech Orliński, „Gazeta Wyborcza” 2002, nr z 8 V; Dukaj: Lem jak Mickiewicz. Rozmawiał Wojciech Orliński, „Gazeta Wyborcza” 2008, nr z 21 X.

[565] POP – Podstawowa Organizacja Partyjna, najniższa jednostka organizacyjna w PZPR.

[566] George Orwell (1903–1950) – wybitny pisarz angielski, autor antyutopijnego Roku 1984 i satyrycznego Folwarku zwierzęcego, w których rozprawiał się z totalitaryzmem; w czasie wojny domowej w Hiszpanii walczył po stronie republikanów w Aragonii, był ranny w gardło.

[567] Jonathan Swift (1667–1745) – irlandzki pisarz i duchowny, autor Podróży Guliwera, których część czwarta prowokowała do podejrzeń o ciężką mizantropię.

[568] Odra – linia polskich komputerów przemysłowych produkowanych od 1960 r. we Wrocławskich Zakładach Elektronicznych „Elwro”; używano ich z powodzeniem m.in. w kolejnictwie i w Hutmenie do końca pierwszej dekady XXI w.

[569] Jorge Luis Borges (1899–1986) – argentyński pisarz, wybitny erudyta; mimo nieuleczalnej choroby wzroku, która skończyła się ślepotą, został klasykiem literatury światowej, łączącym fantastykę z uniwersalistycznie traktowaną tradycją kultury (m.in. Fikcje, Alef, Zoologia fantastyczna, Księga istot zmyślonych, Księga piasku, Księga snów).

[570] Aluzja do opowieści prof. Rappaporta z Głosu Pana o egzekucjach we lwowskich Brygidkach w czerwcu 1941 r., dokonanych przez Sowietów. Jego relacja jest zapisem wspomnienia samego Lema, który cudem ocalał z masakry.

[571] Pewex (Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego) – powstała w 1972 r. sieć sklepów i punktów walutowych, w których za zachodnią walutę można było kupić towary niedostępne w normalnej dystrybucji; synonim sklepów luksusowych.

[572] Carl Benz (1844–1929) – niemiecki inżynier, pionier motoryzacji, w 1885 r. skonstruował pierwszy trzykołowy automobil.

[573] Wojciech Zemek, sekretarz pisarza, komentuje to następująco: „Lem pisał na maszynie dosyć oszczędnie, z małym odstępem pomiędzy linijkami, często bez prawego marginesu. Sądzimy, że było to spowodowane kwestią czysto prozaiczną, czyli problemami z nabyciem w PRL-u papieru, którego musiał zużywać gigantyczne ilości. Swoją drogą, strach pomyśleć, jaki byłby dorobek Lema, gdyby przez całe życie dysponował komputerem i dostępem do Internetu” (z mejla do Stanisława Beresia z 12 VII 2017).

[574] S. Lem, Powrót z gwiazd, Warszawa 2008, s. 121.

[575] Thomas Alva Edison (1847–1931) – amerykański wynalazca, który opatentował m.in. żarówkę elektryczną (1879) oraz akumulator (1904).

[576] Otto Hahn (1879–1968) – niemiecki fizyk i chemik, który w 1938 r. dokonał przełomowego rozszczepienia atomu uranu na dwa atomy baru; Robert Oppenheimer (1904–1967) – amerykański fizyk z Uniwersytetu Kalifornijskiego, od 1942 r. dyrektor Projektu Manhattan, którego ukoronowaniem było skonstruowanie bomby atomowej (pierwszy wybuch jądrowy 16 VII 1945).

[577] Francis Fukuyama (ur. 1952) – amerykański filozof i politolog japońskiego pochodzenia z Uniwersytetu Johna Hopkinsa w Baltimore, autor głośnych na całym świecie prac Koniec historii (1991) i Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej (2004).

[578] Model DNA jako podwójnej helisy przedstawili w 1953 r. dwaj badacze z Cambridge – James D. Watson i Francis Crick. Opracowali go na podstawie rentgenogramów Rosalind Franklin i Maurice’a Wilkinsa, wraz z którymi w 1962 r. otrzymali Nagrodę Nobla.

[579] Steve Jobs (1955–2011) – współzałożyciel (wraz ze Steve’em Wozniakiem) Apple Inc., współtwórca sukcesu komputerów Macintosh i ich systemu operacyjnego, a także iPadów.

[580] Triony – miniaturowe kryształki kwarcowe służące jako podręczne nośniki pamięci; występują m.in. w Obłoku Magellana i Powrocie z gwiazd.

[581] W latach 1945–2021 przy ulicy Wiślnej 12 mieściła się redakcja „Tygodnika Powszechnego”.

[582] Pierwowzorem Dialogów (1957) były dyskusje Lema ze Stefanem Oświecimskim, filologiem klasycznym, autorem Problematyki ekonomicznej pseudoplatońskiego dialogu „Eryksjasz”, jakie prowadzili na forum Konwersatorium Naukoznawczego w latach 1948–1950 na temat możliwości odtworzenia człowieka z atomów. Kolejne części zostały dopisane przez Lema w latach 1954–1956, a ponieważ zawierały krytykę gospodarki i ustroju socjalistycznego, zostały wydane dopiero po tzw. przełomie październikowym.

[583] Słynne dzieło filozofa Karla R. Poppera, opublikowane w 1945 r. pt. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, zawierające krytykę ustroju totalitarnego (m.in. koncepcji Platona, G.W. Hegla i K. Marksa).

[584] Isaiah Berlin (1909–1997) – wybitny angielski filozof i historyk idei, profesor Uniwersytetu Oksfordzkiego, autor Dwóch koncepcji wolności.

[585] Josiah Royce (1855–1916) – amerykański filozof idealistyczny, wykształcony w Niemczech, profesor Uniwersytetu Cambridge i Massachusetts.

[586] Robert Moses (1888–1981) – amerykański urbanista, realizator gigantycznych projektów w Nowym Jorku, którego ze względu na rozmach prowadzonych prac porównywano do dziewiętnastowiecznego architekta Paryża, barona Georges’a Haussmanna.

[587] Sześciotomowa edycja Dziennika Jana Józefa Szczepańskiego, obejmującego okres 1945–2001, ukazywała się w latach 2009–2019.

[588] Bertrand Russell (1872–1970) – angielski filozof, matematyk, logik, eseista, uznany za twórcę filozofii analitycznej; laureat Nagrody Nobla w 1950 r.; ogromnie ceniony przez Stanisława Lema.

[589] Historyczny tajny referat Nikity Chruszczowa, przywódcy ZSRR, pt. O kulcie jednostki i jego następstwach, wygłoszony w nocy z 24 na 25 II 1956 podczas XX Zjazdu KPZR. Była w nim mowa o skali ludobójstwa stosowanego przez Józefa Stalina.

[590] Jeżowszczyzna (od nazwiska Nikołaja Jeżowa, zbrodniczego szefa NKWD w latach 1936–1938, zwanego „krwawym karłem”) – określenie równoznaczne ze szczytowym okresem „wielkiego terroru” w ZSRR.

[591] W rzeczywistości dwadzieścia pięter.

[592] Chodzi o przekład wiersza Elektrybałta z Cyberiady, którego dokonał faktycznie Michael Kandel:

Cyprian cyberotoman, cynik, ceniąc czule

Czarnej córy cesarskiej cud ciemnego ciała,

Ciągle cytrą czarował. Czerwieniała cała,

Cicha, co dzień czekała, cierpiała, czuwała…

…Cyprian ciotkę całuje, cisnąwszy czarnulę!!

W wersji angielskiej:

Seduced, shaggy Samson snored.

She scissored short. Sorely shorn,

Soon shackled slave, Samson sighed,

Silently scheming,

Sightlessly seeking

Some savage, spectacular suicide.

[593] Stworzoną przez Arystotelesa teorię samorództwa, zgodnie z którą żywe organizmy mogą powstawać z materii nieożywionej, obalił w publicznej dyskusji Ludwik Pasteur w 1864 r., przeprowadzając eksperyment (na zupie).

[594] Astral Sternu Tarantoga – bohater kilku utworów Stanisława Lema (m.in. Dzienników gwiazdowych, Nocy księżycowej, Kongresu futurologicznego), profesor gwiezdnej zoologii, wynalazca peregrynatora, który umożliwia podróże kosmiczne bez wychodzenia z domu.

[595] Stefan Grabiński (1887–1936) – tworzący we Lwowie, niedoceniony klasyk prozy fantastycznej doprawianej parapsychologią, demonizmem i grozą, dzięki czemu porównywano go do Edgara Allana Poe i Howarda Phillipsa Lovecrafta.

[596] Adam Bełcikowski (1839–1909) – dramaturg i historyk literatury, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego.

[597] Antoni Marczyński (1899–1968) – pisarz i prawnik, popularny jako pisarz prozy sensacyjnej i fantastycznonaukowej; od 1938 r. w Stanach Zjednoczonych, do śmierci objęty zapisem cenzury.

[598] Stefan Themerson (1910–1988) – pisarz, filozof i filmowiec, twórca koncepcji poezji semantycznej, autor książek tłumaczonych na osiem języków, łączących refleksję filozoficzną z groteską, m.in. głośnego Wykładu profesora Mmaa.

[599] Kornel Makuszyński (1884–1953) – jeden z najpopularniejszych pisarzy międzywojennych, autor kilkudziesięciu książek (m.in. Przygód Koziołka Matołka, Awantury o Basię i Szatana z siódmej klasy); po wojnie źle widziany przez władze komunistyczne, żył w biedzie i osamotnieniu.

[600] Alfred Szklarski (1912–1992) – popularny pisarz prozy podróżniczo-przygodowej dla młodzieży, po wojnie skazany za współpracę z niemiecką prasą gadzinową, autor bestsellerowego cyklu o wyprawach Tomka Wilmowskiego.

[601] Julia Kristeva (ur. 1941) – pochodząca z Bułgarii wybitna filozofka, językoznawczyni i psychoanalityczka, reprezentantka poststrukturalizmu i feminizmu (żona Philippe’a Sollersa). Wykłada na Université Paris Diderot (Paris 7). Krytykowana za metodologiczne efekciarstwo (matematyzacje teorii).

[602] Warszawska szkoła historyków idei – powstała w latach pięćdziesiątych XX w. na Uniwersytecie Warszawskim oraz w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN grupa badawcza skupiająca filozofów, historyków i socjologów (m.in. T. Kroński, L. Kołakowski, B. Baczko, K. Pomian, A. Walicki). W 1968 r. zespół został rozbity, a jego członkowie pozbawieni stanowisk lub zmuszeni do emigracji.

[603] M. Zdziechowski, O okrucieństwie, Kraków 1928.

[604] Idole – w koncepcji Francisa Bacona są to deformacje obrazu świata i złudzenia, jakim ulega człowiek, dążąc do uproszczeń poznawczych, m.in. idola tribus (idole plemienia), idola specus (idole jaskini), idola fiori (idole rynku), idola theatri (idole teatru).

[605] M. Oramus, Miejsce na ziemi, w: idem, Rewolucja z dostawą na miejsce, Stawiguda 2002.

[606] W. Orliński, Lem. Życie nie z tej ziemi, Wołowiec 2017.

[607] Pierwodruk: „Przekrój” 1956, nr 566. Rok później opowiadanie ukazało się w tomie Dzienniki gwiazdowe.

[608] Bohaterowie Bajek robotów (1964) oraz Cyberiady (1965). Ze względu na podobieństwo konwencji oba utwory często są wydawane wspólnie.

[609] A. Sapkowski, Wiedźmin, „Fantastyka” 1986, nr 12; idem, Droga, z której się nie wraca, „Fantastyka” 1988, nr 8; idem, Mniejsze zło, „Fantastyka” 1990, nr 3; idem, Kwestia ceny, „Nowa Fantastyka” 1990, nr 9.

[610] A. Sapkowski, Granica możliwości, „Nowa Fantastyka” 1991, nry 9–10. Przedruk w tomie Miecz przeznaczenia (1993).

[611] Pierwsze wydanie Dzienników gwiazdowych ukazało się w 1957 r.

[612] Test Rorschacha – test w postaci grupy bezkształtnych plam, opracowany w 1921 r. przez szwajcarskiego psychologa Hermanna Rorschacha, pozwalający na ustalenie podświadomych projekcji pacjenta oraz zdiagnozowanie jego zaburzeń psychicznych.

[613] Philip K. Dick (1928–1982) – amerykański pisarz, jeden z najwybitniejszych twórców science fiction; sławę przyniosły mu powieści: Człowiek z Wysokiego Zamku (1962), Czy androidy śnią o elektrycznych owcach? (1968), Ubik (1969), Przez ciemne zwierciadło (1977). Ich filozoficzne podłoże, poważna problematyka, psychotyczny wizjoneryzm (nakręcany narkomanią i schizofrenią) oraz seria znanych ekranizacji (m.in. Łowca androidów, Pamięć absolutna, Tajemnica Syriusza, Raport mniejszości) ustaliły jego status klasyka gatunku.

[614] Frank Herbert (1920–1986) – amerykański pisarz reprezentujący hard science fiction, z wykształcenia biolog; w powieściach wykorzystywał wiedzę filozoficzną, ekonomiczną, teologiczną i psychologiczną; autor bestsellerowej serii Kroniki Diuny (1965–1985).

[615] W 1973 r. Lem został honorowym członkiem Science Fiction Writers of America (SFWA), co skomentował w następujący sposób: „SFWA zaproponowała mi właśnie członkostwo, do wyboru honorowe lub rzeczywiste, delikatna sprawa, bo to właściwie klub baranów” (z listu do Michaela Kandla z 11 IV 1973). Po serii krytycznych wypowiedzi na temat amerykańskiej science fiction (szczególnie po wydrukowaniu w 1975 r. artykułu Science-fiction oder die verunglückte Phantasie) członkostwo Lema zawieszono, co pisarz opisał w liście do Kandla (9 II 1976).

[616] We wrześniu 1974 r. Philip K. Dick, dotknięty przez urojenia psychiczne, skierował list do FBI z donosem, że Stanisław Lem nie jest rzeczywistym polskim autorem, tylko tajną komórką grupy pisarzy komunistycznych, którzy pod kryptonimem „Lem” manipulują amerykańską opinią publiczną m.in. w łonie Science Fiction Writers of America.

[617] Eurocon – coroczny europejski konwent fanów wszystkich odmian fantastyki (literatury, filmów i gier komputerowych), łącznie z horrorami, mitologią, kosmonautyką, astronomią, zjawiskami pozazmysłowymi itp. Odbywa się od 1972 r., za każdym razem w innym mieście. W dniach 4–6 XI 2016 miał miejsce w Barcelonie.

[618] Solaris ukazało się w 1961 r., a Golem XIV w 1981 r., a zatem dwadzieścia lat później.

[619] Arthur C. Clarke (1917–2008) – wybitny angielski pisarz SF, wizjoner i ojciec systemu satelitarnego, autor Spotkania z Ramą i opowiadania 2001: Odyseja kosmiczna (1969), zekranizowanego przez Stanleya Kubricka.

[620] Stanley Kubrick (1928–1999) – amerykański reżyser, scenarzysta i producent filmowy, jeden z największych artystów kina światowego; zrealizował m.in. Ścieżki chwały, Lolitę, Mechaniczną pomarańczę, Barry’ego Lyndona oraz kultową 2001: Odyseję kosmiczną, po raz pierwszy w historii filmu tworząc wiarygodną iluzję przestrzeni kosmicznej, podróży międzygwiezdnych i sztucznej inteligencji.

[621] S. Lem, Kobyszczę z tomu Cyberiada.

[622] Philip José Farmer (1918–2009) – pisarz amerykański uprawiający SF i fantasy, chętnie wprowadzający do swych powieści znane osoby i bohaterów kultury masowej; najbardziej znany utwór to Świat rzeki (1971).

[623] Mowa o powieści Kochankowie (1961).

[624] S. Lem, Fantastyka i futurologia, Kraków 1973, s. 332–335, 433.

[625] Carl Sagan (1934–1996) – wybitny amerykański astronom polsko-żydowskiego pochodzenia, profesor Laboratorium Badań Planetarnych na Uniwersytecie Cornella, ceniony popularyzator (prowadził serial telewizyjny Kosmos); jego nazwiskiem nazwano planetoidę 2709, krater na Marsie oraz lądownik Mars Pathfinder. Autor powieści Kontakt, na podstawie której nakręcono film pod tym samym tytułem.

[626] Thomas Malthus (1766–1834) – angielski ekonomista i duchowny, pierwszy w Anglii profesor ekonomii politycznej; badał zależność między wzrostem demografii a problemem głodu; przeciwnik wspierania ubogich.

[627] SI – sztuczna inteligencja, rzadko używana, polska kalka skrótu AI (ang. artificial intelligence).

[628] Stephen Hawking (1942–2018) – genialny brytyjski astrofizyk, kosmolog i fizyk, od młodości sparaliżowany; profesor Uniwersytetu Cambridge oraz w Kalifornijskim Instytucie Technologicznym w Pasadenie; najpoważniejszy na świecie znawca czarnych dziur i grawitacji kwantowej; w Polsce ukazała się m.in. jego Krótka historia czasu (1990).

[629] Pierwodruk w tomie Powtórka (1979), później w tomie Przekładaniec (2000).

[630] Edward Snowden (ur. 1983) – amerykański analityk CIA, sprawca największego w historii wycieku danych (ok. 1,7 mln plików) służb tajnych NSA (styczeń 2014).

[631] Wyprawa szósta, czyli jak Trurl i Klapaucjusz demona drugiego rodzaju stworzyli, aby zbójcę Gębona pokonać z tomu Cyberiada.

[632] Film luźno nawiązujący do Kongresu futurologicznego Stanisława Lema, powstały w 2013 r. w koprodukcji międzynarodowej, reż. Ari Folman, w rolach głównych Robin Wright, Harvey Keitel.

[633] Rozmowę telefoniczną z Michaelem Kandlem przeprowadziła i przełożyła na język polski Katarzyna Janusik. W czasie dyskusji zostały wykorzystane wybrane fragmenty tej rozmowy.

[634] Tako rzecze… Lem. Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś, Kraków 2002, s. 91.

[635] Jak informuje Wiktor Jaźniewicz, ukazał się wtedy również przekład na język węgierski. Zob. https://lem.pl/lemopedia/Category:Astronauts,_the; http://bvi.rusf.ru/lem/lb_astro.htm.

[636] Według portali internetowych (jw.) również na języki azerski i macedoński. Przekłady na chiński pochodzą z lat 1994 (http://bvi.rusf.ru/lem/lb199409.htm) i 2005 (https://lem.pl/lemopedia/Category:Chinese), a na gruziński – z lat 1974 (http://bvi.rusf.ru/lem/lb1974.htm#gru) i 1979 (https://lem.pl/lemopedia/Category:Georgian). Potwierdza te dane Wiktor Jaźniewicz – zob. https://lemolog.livejournal.com/9194.html.

[637] F. Rottensteiner, Der dialektische Weise aus Kraków, w: Stanislaw Lem. Der dialektische Weise aus Kraków, hrsg. W. Berthel, Frankfurt am Main 1976, s. 180–181.

[638] S. Lem, Solaris, Warszawa 2008, s. 111.

[639] S. Lem, Astronauci, Kraków 1972, s. 175.

[640] S. Lem, Solaris, s. 166.

[641] McGraw Hill Education – amerykańskie wydawnictwo powstałe w 1888 r. w Nowym Jorku.

[642] Harcourt – amerykańska oficyna powstała w 1919 r. w San Diego w Kalifornii; wydała m.in. Szpital Przemienienia, Eden, Powrót z gwiazd i Głos Pana.

[643] O problemach z przekładem zob. S. Lem, Sława i fortuna. Listy do Michaela Kandla 1972–1987, Kraków 2013, s. 30–36.

[644] Coup de foudre (fr.) – miłość od pierwszego wejrzenia.

[645] Isaac Asimov (1929–1992) – amerykański klasyk science fiction pochodzący z Rosji, profesor biochemii, popularyzator nauki, autor kilkuset utworów światowej sławy, m.in. Ja, robot (1950), Koniec wieczności (1955), Równi bogom (1972), Nemezis (1989).

[646] Clifford Simak (1904–1988) – znany amerykański pisarz science fiction, autor około trzydziestu powieści, m.in. Stacji tranzytowej (1963), laureat Nagrody Hugo i nagrody Nebula.

[647] Ray Bradbury (1920–2012) – wybitny amerykański autor fantastyki, samouk; uznanie przyniosły mu Kroniki marsjańskie (1950), a światową sławę 451 stopni Fahrenheita po ekranizacji dokonanej przez François Truffauta (1966).

[648] Andriej Tarkowski (1932–1986) – wybitny rosyjski reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, aktor, autor filmów: Andriej Rublow (1969), Solaris (1972), Stalker (1979), Ofiarowanie (1986).

[649] Profesor A. Dońda. Ze wspomnień Ijona Tichego, w: Fantastyczny Lem. Opowiadania wybrane przez czytelników, Kraków 2001, s. 200.

[650] Janez Zor (1926–2014) – rusycysta i wykładowca języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na Uniwersytecie Lublańskim; przetłumaczył Opowieści o pilocie Pirxie (1977), Dzienniki gwiazdowe (1968, 1979) i Eden (1982).

[651] Nikolaj Jež (ur. 1948) – profesor literatury polskiej na Uniwersytecie Lublańskim; przetłumaczył Katar (1980) i Cyberiadę (2014, wraz z Karmen Kendą Jež).

[652] France Vodnik (1903–1986) – krytyk literacki, eseista, tłumacz i poeta; przetłumaczył Obłok Magellana (1959).

[653] Carlos Barral (1928–1989) – hiszpański poeta i wydawca, współzałożyciel Formentor Group i Nagrody Formentor (1961), założyciel Barral Editores (1970).

[654] Jadwiga Maurizio (1910–2000) – polska tłumaczka zamieszkała w Hiszpanii, autorka przekładów Cyberiady, Powrotu z gwiazd, Dzienników gwiazdowych, Fiaska, Kongresu futurologicznego, Doskonałej próżni.

[655] Robert Anson Heinlein (1907–1988) – wybitny amerykański powieściopisarz należący do grona klasyków science fiction, w młodości oficer marynarki wojennej, autor ponad trzydziestu powieści (m.in. Kawaleria kosmosu, 1959; Obcy w swoim kraju, 1962; Luna to surowa pani, 1966), kilkakrotny laureat Nagrody Hugo.

[656] Yutaka Haniya (1909–1997) – wybitny japoński pisarz z rodu o korzeniach samurajskich; opublikowane po jego śmierci utwory złożyły się na cykl Death Spirits (1946–1996); za Black Horses in the Darkness and Other Stories (1970) otrzymał prestiżową Nagrodę Tanizaki.

[657] Shōzō Yoshigami (1928–1996) – profesor literaturoznawstwa związany z Uniwersytetem Tokijskim, tłumacz prozy Jerzego Andrzejewskiego, Stanisława Lema i Henryka Sienkiewicza.

[658] Kokushokankōkai – japońskie wydawnictwo powstałe w 1971 r., specjalizujące się w literaturze oraz książkach humanistycznych.

[659] Jak miłośniczka twórczości Lema została jego tłumaczką. Rozmowa z Ayano Shibatą (listopad 2009), http://klikdotsystems.jp/stronapolska/wywiady/ayano_shibata.html (data dostępu: 6 XII 2017).

[660] Bolszoje wam spasibo (ros.) – Bardzo panu dziękuję.

[661] Nazwisko cechowe, otrzymane po uzyskaniu licencji miecznika Cesarstwa.

[662] Nagroda im. Akutagawy – prestiżowa nagroda literacka dla nowych autorów w Japonii; ufundowana w 1935 r. na cześć pisarza . Jest wręczana dwa razy w roku, a laureat otrzymuje zegarek kieszonkowy i nagrodę pieniężną w wysokości miliona jenów.

[663] S. Lem, Astronauci, s. 20.

[664] Francisco Franco Bahamonde, zw. El Caudillo (1892–1975) – hiszpański polityk i generał, dyktator faszystowskiej junty, po wygraniu wojny domowej (1936–1939) zaprowadził rządy terroru, był odpowiedzialny za setki tysięcy ofiar i obozy koncentracyjne, rządził niepodzielnie do 1973 r.

[665] S. Lem, Solaris, s. 179–180.

[666] Waka – klasyczny model poezji japońskiej, powstały w VII w., doprowadzony do perfekcji przez Ki no Tsurayukiego; skodyfikowany w XIII w. przez Teikę z Fujiwary; ma stały układ: 31 sylab ułożonych w następujące po sobie pięcio- i siedmiosylabowe słowa lub frazy w stałej kolejności (5-7-5, 7-7); koncentruje się na medytacji świata natury, ale reprezentuje poezję liryczną.

[667] Kenji Miyazawa (1896–1933) – wybitny japoński poeta, gorliwy wyznawca buddyzmu oddany działalności na rzecz biednych, autor tomu poetyckiego Haru to shura (Wiosna i demony, 1924), najbardziej znany z lirycznych bajek dla dzieci, które do dziś są szeroko czytane w Japonii.

[668] Wyprawa pierwsza A, czyli Elektrybałt Trurla.

[669] Z. Zaleska, Przejęzyczenie. Rozmowy o przekładzie, Wołowiec 2015, s. 44.

[670] Katarzyna Janusik (ur. 1980) – tłumaczka, redaktorka, menadżerka kultury, szefowa działu programowego Wrocławskiego Domu Literatury.

[671] Jackson Pollock (1912–1956) – amerykański artysta malarz, przedstawiciel ekspresjonizmu abstrakcyjnego, zwolennik radykalnych metod malarskich.

[672] W czasie dyskusji Paweł Tomaszewski dyskretnie improwizował na fortepianie tematy Lemowskie.

[673] Gustav Mahler (1860–1911) – austriacki dyrygent i kompozytor okresu neoromantyzmu.

[674] Krzysztof Penderecki (1933–2020) – polski dyrygent i kompozytor.

[675] Louis Armstrong (1901–1971) – legendarny amerykański trębacz i wokalista jazzowy operujący charakterystycznym niskim głosem, chętnie śpiewający scatem; karierę muzyczną zaczął w latach dwudziestych, koncertował praktycznie na wszystkich kontynentach.

[676] The Beatles – słynny brytyjski zespół rockowy istniejący w latach 1960–1970, tworzony przez Johna Lennona, Paula McCartneya, George’a Harrisona oraz Ringo Starra.

[677] Ella Fitzgerald (1917–1996) – amerykańska wokalistka jazzowa; debiutowała w połowie lat trzydziestych; koncertowała na całym świecie z grupą All Stars; kilka lat przed śmiercią straciła wzrok, a potem kończyny.

[678] S. Lem, Solaris, Kraków 2012, s. 27.

[679] Jaźń odzwierciedlona – termin z dziedziny socjologii i psychologii oznaczający samowiedzę jednostki opierającą się na interpretacji ocen i reakcji wobec niej innych osób.

[680] Charles Cooley (1864–1929) – amerykański socjolog koncentrujący się na relacjach między jednostką a społeczeństwem.

[681] Florian Znaniecki (1882–1929) – polski filozof i socjolog, przedstawiciel socjologii humanistycznej, który nadał jej rangę dyscypliny badawczej i wprowadził ją do programów uniwersyteckich; w książce Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości (1934) pisał o jaźni odzwierciedlonej, analizując proces socjalizacji i kontroli społecznej.

[682] Z rozmnożeniem się Ijona Tichego mamy do czynienia w Podróży siódmej z Dzienników gwiazdowych.

[683] Antonín Dvořák (1841–1901) – czeski kompozytor i dyrygent okresu romantyzmu, jeden z najbardziej znanych twórców humoresek muzycznych (np. Humoreska op. 101 nr 7).

[684] John Coltrane (1926–1967) – wielki amerykański saksofonista jazzowy, uważany za prekursora free jazzu.

[685] Miles Davis (1926–1991) – wybitny amerykański trębacz jazzowy, uznany obok Duke’a Ellingtona za nowatora muzyki jazzowej.

Lem: reaktywacja. Kongres Lemologiczny

pod redakcją Stanisława Beresia

Współpraca redakcyjna: Katarzyna Batorowicz-Wołowiec

Redakcja: Michał Kunik

Korekta: Iwona Gawryś, Emil Pasierski

Zestawienie indeksu: Iwona Gawryś

Ilustracje: archiwum Stanisława Lema (www.lem.pl), archiwum Mirosława Hermaszewskiego, Strefa Kultury Wrocław

Recenzent: prof. dr hab. Andrzej Zawada

Projekt graficzny i skład: Jarosław Danielak | Ad Fontes

Copyright © by Tomasz Lem

Copyright © by Wrocławski Dom Literatury | Wrocławskie Wydawnictwo Warstwy, 2022

Wrocławskie Wydawnictwo Warstwy

Przejście Garncarskie 2, 50-107 Wrocław

www.wydawnictwowarstwy.pl

Redaktor naczelny: Irek Grin

Redaktor prowadzący: Dawid Skrabek

Wydanie II, zmienione i poszerzone

ISBN 978-83-67186-05-6

Wrocław 2022

Niniejsza publikacja została oparta na materiałach pokonferencyjnych, które ukazały się w ramach programu literackiego Europejskiej Stolicy Kultury
Wrocław 2016.