© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020
Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autor i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr n. farm. Michał Ulrichs

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Agata Kołacz

Redaktor merytoryczny: Monika Gołaszewska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Wydanie I
Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6067-6

PZWL Wydawnictwo Lekarskie
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 43 21
www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN
Marcin Kośka/Woblink

Dr n. med. Dariusz Zawadzki – ratownik medyczny, kierownik podstawowego Zespołu Ratownictwa Medycznego. Adiunkt w Zakładzie Medycyny Ratunkowej dla Dzieci II Katedry Pediatrii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Kierownik Katedry Ratownictwa Medycznego Wyższej Szkoły Planowania Strategicznego w Piotrkowie Trybunalskim. Autor i współautor publikacji naukowych z zakresu ratownictwa medycznego i prawa medycznego.

Spis treści

Przedmowa

Wykaz najważniejszych skrótów

Rozdział 1
Farmakologia ogólna

Rozdział 2
Klasyfikacja leków

Rozdział 3
Charakterystyka leków, które mogą być podawane samodzielnie przez personel podstawowych zespołów ratownictwa medycznego (ZRM typu P)

Acidum acetylsalicylicum

Adenosinum

Amiodaroni hydrochloridum

Atropini sulfas

Isosorbidi mononitras

Budesonidum

Captoprilum

Clemastinum

Clonazepamum

Clopidogrelum

Dexamethasoni phosphas

Diazepamum

Drotaverini hydrochloridum

Epinephrinum

Fentanylum

Flumazenilum

Furosemidum

Glyceroli trinitras

Glucagoni hydrochloridum

Glucosum 5%

Glucosum 20%

Heparinum natricum

Hydrocortisonum

Hydroxyzinum

Ibuprofenum

Ketoprofenum

Lidocaini hydrochloridum

Magnesii sulfas

Mannitolum 15%

Metamizolum natricum

Metoclopramidum

Metoprololi tartras

Midazolamum

Morphini sulfas

Naloxoni hydrochloridum

Natrii chloridum 0,9%

Natrii hydrogenocarbonas 8,4%

Papaverini hydrochloridum

Paracetamolum

Płyn fizjologiczny wieloelektrolitowy izotoniczny (PWE)

Skrobia hydroksyetylowana

Salbutamolum

Solutio Ringeri

Thiethylperazinum

Ticagrelor

Tlen medyczny

Urapidilum

Piśmiennictwo

Przedmowa

Celem opracowania było zebranie praktycznej wiedzy dotyczącej leków, które mogą być stosowane samodzielnie przez członków podstawowych zespołów ratownictwa medycznego (ZRM). Zawarte w książce leki są zgodne z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2016 roku w sprawie medycznych czynności ratunkowych i świadczeń zdrowotnych innych niż medyczne czynności ratunkowe, które mogą być udzielane przez ratownika medycznego. Opisy zostały opracowane na podstawie charakterystyki produktów leczniczych wydanych przez producenta leków, podręczników oraz zaleceń towarzystw naukowych. Należy pamiętać o każdorazowej konieczności zapoznania się z charakterystyką leku, zwłaszcza w przypadku wątpliwości. Mam nadzieję, że publikacja stanowi przejrzyste i rzeczowe opracowanie podstawowych zasad dotyczących podawania leków i ułatwi bezpieczne podejmowanie decyzji w tym zakresie.

Proszę Czytelników o wszelkie sugestie, uwagi dotyczące zawartości książki.

Z ratowniczym pozdrowieniem

dr n. med. Dariusz Zawadzki

Wykaz najważniejszych skrótów

ACE (angiotensin-converting enzyme) – konwertaza angiotensyny

ADP – adenozynodifosforan

ALS – zaawansowane zabiegi resuscytacyjne

ChPL – charakterystyka produktu leczniczego

i.m. (intramuscularis) – domięśniowo

i.o. (intraossea) – doszpikowo

i.v. (intravenosa) – dożylnie

MAO – monoaminooksydaza

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NZK – nagłe zatrzymanie krążenia

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

OZW – ostry zespół wieńcowy

p.o. (per os) – doustnie

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

PRC – Polska Rada Resuscytacji

s.c. (subcutanea) – podskórnie

s.l. (subliguale) – podjęzykowo

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

ZRM – zespół ratownictwa medycznego

ROZDZIAŁ
1

Farmakologia ogólna

Działania niepożądane leków

Każdy lek zastosowany w dużej dawce, podawany zbyt często lub niewłaściwą drogą może wywołać działania niepożądane, a nawet toksyczne. Nie istnieją leki całkowicie pozbawione działań niepożądanych lub toksycznych.

- Działanie niepożądane – są to wszystkie niekorzystne skutki pojawiające się po podaniu leczniczych dawek danego leku.

- Działanie toksyczne – są to następstwa stosowania leku w dawkach wyższych niż lecznicze.

- Reakcje uczuleniowe – leki mają zdolność do pobudzania organizmu do wytwarzania swoistych przeciwciał skierowanych przeciwko nim samym.

- Działanie na płód – I trymestr ciąży charakteryzuje się tworzeniem narządów u płodu. Czynniki wpływające na płód w tym okresie mogą spowodować jego obumarcie lub poważne uszkodzenie, co w konsekwencji może prowadzić do wad określanych mianem potworności, tzw. działanie teratogenne. Czynniki działające na płód w kolejnych dwóch trymestrach mogą powodować jego obumarcie, uszkodzenie lub poronienie, tzw. działanie embriotoksyczne.

- Działanie rakotwórcze – leki jako związki chemiczne są potencjalnymi czynnikami rakotwórczymi, tzw. karcynogenami.

Interakcje leków

Wyróżnia się trzy interakcje leków:

- Farmaceutyczne, zwane inaczej niezgodnościami recepturowymi. Są to zmiany fizyczne lub chemiczne przebiegające w leku przed jego podaniem pacjentowi. Niezgodności farmaceutyczne pojawiają się po pewnym czasie od sporządzenia leku, np. podczas wielogodzinnego wlewu.

- Farmakologiczne – jest to wzajemne modyfikowanie działania farmakologicznego przez równocześnie zastosowane różne leki. Pod wpływem jednego leku może nastąpić zmiana siły i czasu działania leku drugiego – koergizm, który występuje pod postacią synergizmu lub antagonizmu. Synergizm polega na zgodnym jednokierunkowym działaniu leków podanych razem, antagonizm zaś na przeciwnym, różnokierunkowym działaniu leków, hamujących, a nawet znoszących wzajemnie swoją aktywność farmakologiczną.

- Farmakokinetyczne – dotyczą wpływu jednego leku na drugi w trakcie drogi leku na etapach wchłaniania, wiązania z białkami, transportu przez błony oraz dystrybucji do poszczególnych narządów i tkanek, metabolizmu oraz wydalania.

ROZDZIAŁ
2

Klasyfikacja leków

Klasyfikacja leków w okresie ciąży

- Kategoria A (bezpieczne do stosowania w czasie ciąży) – badania kliniczne przeprowadzone w grupie kobiet w ciąży nie wykazały działania szkodliwego na płód.

- Kategoria B (prawdopodobnie bezpieczne w czasie ciąży) – badania przedkliniczne przeprowadzone na zwierzętach nie wykazały działania szkodliwego leków na płód, nie prowadzono natomiast badań u kobiet w ciąży.

- Kategoria C (mogą być stosowane, gdy korzyści z ich stosowania u matki przewyższają ryzyko działania niepożądanego u płodu) – badania prowadzone na zwierzętach wykazały działanie szkodliwe na płód, nie prowadzono natomiast badań u kobiet w ciąży.

- Kategoria D (mogą być stosowane, gdy inne, bezpieczniejsze leki były nieskuteczne lub nie mogą być podane) – w dotychczasowych badaniach wykazano działanie o charakterze embriotoksycznym lub teratogennym na płód.

- Kategoria X (bezwzględny zakaz stosowania leków) – dotychczasowe badania wykazały działanie szkodliwe na płód.

Klasyfikacja leków w okresie laktacji

- Kategoria 1 – nie ma ryzyka dla dziecka. Karmienie piersią dozwolone.

- Kategoria 2 – obserwować dziecko. Karmienie piersią dozwolone.

- Kategoria 3 – nie ma ryzyka dla dziecka pod warunkiem jednorazowego lub krótkotrwałego stosowania. Karmienie piersią należy przerwać przy długotrwałym podawaniu.

- Kategoria 4 – istnieje ryzyko dla dziecka. Karmienie piersią niedozwolone.

ROZDZIAŁ
3

Charakterystyka leków, które mogą być podawane samodzielnie przez personel podstawowych zespołów ratownictwa medycznego (ZRM typu P)

Acidum acetylsalicylicum

Postać

- Tabletka.

Skład

- Każda tabletka zawiera kwas acetylosalicylowy (zależnie od rodzaju dawki).

Grupa

- Niesteroidowe leki przeciwzapalne i przeciwreumatyczne; inhibitor cyklooksygenazy.

Właściwości farmakodynamiczne

- Przeciwzapalne, przeciwgorączkowe, przeciwbólowe.

- Działanie leku po 15–30 minutach.

- Po przyjęciu tabletki na czczo maksymalne stężenie jest osiągane po 5–6 godzinach.

- Hamuje cyklooksygenazę płytkową przez acetylację, co w konsekwencji zatrzymuje syntezę tromboksanu A_2 (TXA_2), fizjologicznego czynnika aktywującego płytki krwi, a także odgrywa rolę w powikłaniach miażdżycowych.

- Kwas acetylosalicylowy hamuje agregację płytek od 4 do 8 dni po zażyciu, dlatego istnieje zwiększone ryzyko krwawienia (nawet po ekstrakcji zęba).

Właściwości farmakokinetyczne

- Kwas acetylosalicylowy podany doustnie jest całkowicie wchłaniany z przewodu pokarmowego, szczególnie w proksymalnym odcinku jelita cienkiego.

- Jest metabolizowany do kwasu salicylowego, z 15–30-minutowym okresem półtrwania.

- Kwas i jego metabolity są wydalane głównie przez nerki.

Wskazania

- Ostry zespół wieńcowy (OZW).

- Bóle o niewielkim nasileniu.

- Gorączka.

Przeciwwskazania

- Nadwrażliwość na lek lub którąkolwiek substancję pomocniczą.

- Dzieci < 16. r.ż. – ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a (najczęściej w wieku 4–12 lat – dochodzi do uszkodzenia mózgu i wątroby, a w konsekwencji do niewydolności narządu; śmiertelność zespołu Reye’a wynosi aż 50%).

Środki ostrożności

- Obfite krwawienie miesiączkowe.

- Nadciśnienie tętnicze.

- Choroba wrzodowa żołądka lub dwunastnicy.

- Skłonności do krwawień oraz zażywanie leków przeciwzakrzepowych.

- Zaburzenia czynności nerek lub wątroby – pogorszenie funkcjonowania narządów.

- Kwas acetylosalicylowy może prowokować skurcz oskrzeli, napady astmy oskrzelowej lub inne reakcje nadwrażliwości.

- Podczas jego stosowania zgłaszano ciężkie reakcje skórne, również zespół Stevensa-Johnsona (nagła, zagrażająca życiu reakcja skórna, na skórze i błonach śluzowych pojawiają się bolesne pęcherze, które pękają samoistnie, pozostawiając bolesne nadżerki z ogniskami martwicy).

- Nie zaleca się stosowania z innymi lekami przeciwzakrzepowymi: warfaryną, lekami o działaniu trombolitycznym i przeciwpłytkowym (klopidogrel), lekami przeciwzapalnymi, selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny – wyjątek, bezwzględne wskazanie, tj. OZW – po konsultacji z lekarzem dyżurnym kardiologii interwencyjnej.

- Ryzyko krwawienia zwiększa się u osób przyjmujących kortykosteroidy, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i deferazyroks.

- Spożywanie alkoholu podczas stosowania kwasu acetylosalicylowego zwiększa ryzyko krwawienia.

- U pacjentów z zaburzeniem wydalania kwasu moczowego może wywoływać napad dny moczanowej.

Działania niepożądane

- Ból brzucha, zgaga, nudności, wymioty, zwiększone ryzyko krwawień, bronchospazm, reakcje anafilaktyczne, wywołanie napadu astmy oskrzelowej, obrzęk naczynioruchowy, szum w uszach, hiperwentylacja.

Interakcje

- Kwas acetylosalicylowy nasila działanie leków:

- przeciwzakrzepowych – np. heparyny,

- trombolitycznych – np. streptokinazy,

- doustnych przeciwcukrzycowych z grupy pochodnych sulfonylomocznika,

- kwasu walproinowego.

- Kwas acetylosalicylowy osłabia działanie leków:

- zwiększających wydalanie kwasu moczowego,

- moczopędnych – nasila ototoksyczność (niepożądane, toksyczne uszkodzenie narządu słuchu) furosemidu,

- przeciwnadciśnieniowych: inhibitorów ACE, antagonistów receptora angiotensyny II, antagonistów kanału wapniowego.

Okres ciąży i laktacji

Ciąża

- Kategoria – C

- Okres okołoporodowy – D
I i III trym. – tylko w razie zdecydowanej konieczności (w III trym. ryzyko opóźnionego porodu i przedwczesne zamknięcie przewodu Botalla).

Laktacja

- Kategoria 3
Możliwe jednorazowe lub krótkotrwałe podawanie leku; nie wymaga przerywania karmienia piersią. Przy długotrwałym stosowaniu (> 300 mg/dobę) – przerwać karmienie piersią.

Dawkowanie i droga podania

Wskazania

Wiek

Dawka i droga podania

Sposób podania

OZW

Dorosły

300 mg p.o.

Tabletkę połknąć w całości – otoczka tabletki chroni błonę śluzową jelit przed podrażnieniem

Dziecko > 16. r.ż.

Przedawkowanie – zatrucie

- Dorosły: 200 mg/kg m.c.

- Dziecko: 100 mg/kg m.c.

Dawka śmiertelna wynosi 25 do 30 g.

Odtrutka

- Węgiel aktywny:

- dorosły – 50 g,

- dziecko – 1 g/kg m.c. (do 12. r.ż.).

Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwanie maszyn

- Właściwości farmakodynamiczne i działania niepożądane nie wskazują na zaburzenia reakcji i zdolności prowadzenia pojazdów lub obsługiwania maszyn.

Wskazówki dodatkowe

- Kwas acetylosalicylowy w ZRM najczęściej stosuje się w przypadku OZW.

- Rozpuszczanie tabletki w wodzie lub rozgryzanie przyśpiesza jej działanie, ale może powodować podrażnienie błony śluzowej przewodu pokarmowego.