W serii ukazały się ostatnio:

Ilona Wiśniewska Hen. Na północy Norwegii

Mur. 12 kawałków o Berlinie pod red. Agnieszki Wójcińskiej (wyd. 2 zmienione)

Iza Klementowska Szkielet białego słonia

Piotr Nesterowicz Każdy został człowiekiem

Dariusz Rosiak Żar. Oddech Afryki (wyd. 2 zmienione)

Anna Mateja Serce pasowało. Opowieść o polskiej transplantologii

Linda Polman Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy
humanitarnej (wyd. 2)

Scott Carney Czerwony rynek. Na tropie handlarzy organów, złodziei kości, producentów krwi i porywaczy dzieci (wyd. 2)

Misha Glenny Nemezis. O człowieku z faweli i bitwie o Rio

Adam Hochschild Lustro o północy. Śladami Wielkiego Treku

Kate Brown Plutopia. Atomowe miasta i nieznane katastrofy nuklearne

Drauzio Varella Klawisze

Piotr Lipiński Cyrankiewicz. Wieczny premier

Mariusz Szczygieł Gottland (wyd. 3 zmienione)

Maciej Czarnecki Dzieci Norwegii. O państwie (nad)opiekuńczym

Zbigniew Parafianowicz, Michał Potocki Kryształowy fortepian. Zdrady i zwycięstwa Petra Poroszenki

Paweł Smoleński Wieje szarkijja. Beduini z pustyni Negew

Albert Jawłowski Milczący lama. Buriacja na pograniczu światów

Lidia Pańków Bloki w słońcu. Mała historia Ursynowa Północnego (wyd. 2)

Mariusz Szczygieł Niedziela, która zdarzyła się w środę (wyd. 3)

Aneta Prymaka-Oniszk Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy (wyd. 2)

Wojciech Górecki Toast za przodków (wyd. 2)

Jonathan Schell Prawdziwa wojna. Wietnam w ogniu

Wojciech Górecki Planeta Kaukaz (wyd. 3)

Janine di Giovanni Tamtego ranka, kiedy po nas przyszli. Depesze z Syrii

Wolfgang Bauer Porwane. Boko Haram i terror w sercu Afryki

Wojciech Górecki Abchazja (wyd. 2)

Bartek Sabela Afronauci. Z Zambii na Księżyc

Anna Pamuła Polacos. Chajka płynie do Kostaryki

Paweł Smoleński Pochówek dla rezuna (wyd. 3)

Cezary Łazarewicz Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen (wyd. 2)

Filip Springer Miedzianka. Historia znikania (wyd. 4)

William Dalrymple Dziewięć żywotów. Na tropie świętości we współczesnych Indiach (wyd. 2)

Barbara Demick Światu nie mamy czego zazdrościć. Zwyczajne losy mieszkańców Korei Północnej (wyd. 2)

Jacek Hugo-Bader Dzienniki kołymskie (wyd. 2)

Ben Rawlence Miasto cierni. Największy obóz dla uchodźców

Dariusz Rosiak Biało-czerwony. Tajemnica Sat-Okha

Jean Hatzfeld Więzy krwi

W serii ukażą się m.in.:

Barbara Seidler Pamiętajcie, że byłem przeciw. Reportaże sądowe

Ewa Winnicka Był sobie chłopczyk

Aleksandra Boćkowska

Księżyc z peweksu

O luksusie w PRL

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt układu typograficznego Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by Krzysztof Jabłoński

Wybór fotografii Katarzyna Stańczuk

Copyright © by Aleksandra Boćkowska, 2017

Redakcja Magdalena Budzińska

Korekta Sandra Trela / d2d.pl, Małgorzata Poździk / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Agnieszka Frysztak / d2d.pl

ISBN 978-83-8049-594-4

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Luksus wpływa do Polski – Dary morza

Luksus niematerialny – Po stronie srebrnej łyżeczki

Luksus władzy – Zeszyty ze złotym grzbietem

Luksus specjalnego znaczenia – Śląskie powiększenie

Luksus wyobrażony – Lis trzymany niedbale za ogon

Luksus lokalny – W elitarnym wirze

Luksus oskarżycielski – Figurant Zegarek patrzy na zegarek

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

Źródła fotografii

Kolofon

Angielski wuj, który przyśle płyty. Chociaż tyle, bo przyjmować w domu Animalsów to jednak rzadkość.

Boa wąż, prawdziwy, który posłuży za strój. Imponował w kręgach wąskich, ale zamożnych.

Banany. „Proszę państwa, wjeżdżamy do kraju, w którym są inne obyczaje, nie wolno nic wyrzucać przez okno, na przykład skórek od banana” – pouczył pasażerów autokaru przewodnik orbisowskiej wycieczki na granicy z RFN. Pasażerowie w śmiech. Był rok 1958. Żaden z nich nie jadł w życiu banana.

Cukier. Nie można go było – w przeciwieństwie do jajek czy śmietany – kupić na wsi, więc cukiernicy musieli chwytać się sposobów. Odkąd w 1976 roku na cukier wprowadzono kartki, skurczyły się też przydziały dla cukierni. Córka właściciela sopockiej lodziarni do dziś narzeka na kręgosłup – chodziła z plecakiem od sklepu do sklepu i na zapleczu dostawała po torebce. W zamian przynosiła lody.

Dolar, jasna sprawa. Kiedy w 1964 roku Marlene Dietrich opuszczała hotel Bristol, była tak zadowolona z obsługi, że wysłała swojego impresario z napiwkiem dla personelu. Szef recepcji już przeliczał i planował, a tu w kopercie dwa dolary. Ktoś musiał powiedzieć gwieździe, że w Polsce to majątek. W połowie lat osiemdziesiątych, gdy średnia pensja wynosiła dwadzieścia cztery tysiące złotych, pewien znany polityk dostał za występ w austriackiej telewizji osiemset dolarów. Po czarnorynkowym kursie – sześćset czterdzieści tysięcy!

Dżinsy w peweksie. Kosztowały około sześciu dolarów, a szczytem klasy było pójść w nich, najlepiej powycieranych, na własny ślub cywilny. Żeby władzy ludowej okazać brak szacunku.

Elita, czyli krąg podobnie myślących znajomych. O polityce, muzyce albo o pieniądzach. W każdym przypadku dawali luksus przebywania w rzeczywistości niesocjalistycznej.

Francuzkę mieć za sąsiadkę. Zwłaszcza jeśli przynosiła zagraniczne czasopisma. A tam na przykład takie zdjęcie: Alpy, śnieg, ławy, ludzie piją wino, jedzą coś ze smakiem, obok stoją narty. „Jezu, taki świat wspaniały, a ja w tym gównianym komunizmie”, myślało się z rozpaczą.

Futro z norek, ale nie ciotkowate, tylko raczej sportowe, żeby można było nosić do dżinsów. No i brylanty, koniecznie zanim ręce pokryją wątrobowe plamy.

Gwoździe ze Szwecji. Może nikt nie wpadłby na to, że w Szwecji są lepsze, gdyby nie bankiet po pewnym wernisażu. Szwedzki artysta przybijał do ściany jajka faszerowane (znakomicie imitowały piersi w instalacji, którą spontanicznie stworzył), tyle że co gwóźdź, to się łamał. „Macie tu fatalną stal” – oświadczył i jakiś czas później wysłał gospodyni próbki szwedzkich gwoździ, po pięć sztuk każdej wielkości.

Hotelowy hall. Pachniało tam perfumami i czystością. Kursowały dolary. Wystarczyło usiąść na parę chwil, żeby się poczuć jak na wycieczce za granicę.

Instrukcja obsługi magnetowidu po polsku. Magnetowidy, które na początku lat osiemdziesiątych pojawiły się w Polsce nie wiadomo skąd, przeważnie nie miały nawet gwarancji. Ale przede wszystkim stanowiły zagadkę. „Dzisiaj jeszcze nic nie oglądamy. Dałem koledze do przetłumaczenia instrukcję. Żona i dzieciaki trochę zawiedzeni, ale to za drogi sprzęt, abym pozwolił przy nim majstrować” – relacjonował użytkownik w magazynie „Ekran”. Nazajutrz podłączył wideo do prądu i ustawił zegar na wyświetlaczu.

Jedwabna halka zamiast flanelowych majtek. Znany scenograf marzył, by sprezentować taką swojej pierwszej dziewczynie. Dostatecznie wzbogacił się jednak dopiero wiele dziewczyn później.

Klo-papier. Szkoda rozwijać.

Lot do Warszawy po pączki od Bliklego, by na wieczór były na przyjęciu w Gdyni – to zdecydowanie miało luksusowy smaczek.

Lód. Kiedy malarz Jan Lenica kupił lodówkę z kostkarką do lodu, przyszli ją oglądać wszyscy znajomi.

Łosoś wędzony. Przysmak przyjęć w sferach rządowych. Polacy zaproszeni przez swych zagranicznych gości na kolację w Victorii sarkali, że woleliby dostać butelkę koniaku.

Mirafiori fiat. Widywano samochody lepsze, a na pewno piękniejsze. W tym było jednak coś szczególnego. Pozwalał czuć się bardziej pańsko niż w mercedesie – nawet tym, którzy mogli mieć mercedesa.

Motor Harley-Davidson. Choćby z demobilu. Choćby kupiony w częściach (był ich cały worek). Choćby po to, żeby podłubać na podwórku. Do jazdy za miasto nadawał się rzadko. Kto pokonał trasę Warszawa – Kazimierz Dolny i z powrotem, był witany kwiatami.

Marlboro. Kupić sobie marlboro w peweksie to było coś. W latach siedemdziesiątych pojawiły się w kioskach licencyjne krakowskiej produkcji. Kosztowały dwadzieścia osiem złotych. Zdarzyło się, że z zostawionej w mięsnym męskiej torebki nie skradziono pieniędzy, kluczy ani dokumentów, tylko marlboro (krakowskie!).

Notatki zrobione w Perugii. I potem to zdziwienie celnika, który przetrząsa samochód i nie znajduje żadnych ciuchów, tylko zeszyt. On nie dowierza, a ona – przewodniczka turystyczna, mówi: „Byłam tam, by czegoś się nauczyć”.

Osiem kilo polędwicy wołowej dostać w prezencie ślubnym. Albo chociaż parę deko wystać. Ustosunkowana towarzysko gospodyni spędziła kiedyś pół dnia w kolejkach, wieczorem podała polędwicę. „Jasne, jak ktoś się przyjaźni z premierem, to ma i mięso” – rzucił znad talerza gość. Bardzo Ważny. Nie bacząc na nic, wyrzuciła go z domu.

Poczucie bezpieczeństwa. „Luksus na nim właśnie polega” – to zdanie powtórzy się w wielu rozmowach. W zależności od tego, czym się zajmował rozmówca – zakończone kropką lub rozwinięte o: „A tego nam zawsze brakowało”.

Redaktor Maj, czyli bohater serialu Życie na gorąco. Tropił międzynarodowe spiski i żył, jakby świat zachodniego luksusu nie miał przed nim tajemnic. Przed producentami filmu miał. W roli Grecji i Francji wystąpiła Bułgaria, w roli Ameryki Południowej – Krym. Kiedy kręcono sceny w Wiedniu, kierownik planu rzucił: „Ulicę stąd są tanie zegarki elektroniczne”. Po chwili operator został z kamerą sam.

Stokrotka. Konkretnie lusterko stokrotka, stało w prawie każdej łazience. Składało się z dwóch części – podstawka powiększała, góra dawała zwyczajne odbicie. Produkowane w opuszczonych magazynach w Mińsku Mazowieckim przyniosło twórcom wielkie powodzenie.

Telefon. Zwyczajny, stacjonarny – na doprowadzenie linii czekało się latami. A jeśli był niklowany! O lokalnym prominencie plotkowano, że ma niklowanych dwanaście! „Mówiono jeszcze, że żona ma futro, pies budę z mahoniowego drewna, a ja zagraniczną wannę. Ale nic o tym, że pławię się w basenach i jeżdżę po kurortach, to było poza granicami wyobraźni” – wspomina.

Umrzeć we własnym basenie. „W styczniu 1969 roku Brian Jones, wcześniej wysiudany ze Stonesów, utopił się we własnym basenie. Mało kto z nas wierzył, że kiedykolwiek uda mu się utonąć w swoim basenie”, napisał w książce Kryzysowa narzeczona Andrzej Mogielnicki.

I właściwie na tym można by skończyć. Były jednak jeszcze:

Wille. Wątpliwości. Wolność. Wyjazd za granicę.

Zegarki.

Żabka. Wylosowana z zabawkowej tuby przywiezionej z Anglii.

Luksus wpływa do Polski

Dary morza

Żabka z zabawkowej tuby, jak to żabka, była zielona. Metalowa. Niestety konwenans sprawił, że trzeba ją było wymienić na różową kaczuszkę, którą wyciągnął kolega. Dziewczynce wszystko jedno, a trudno, żeby szanujący się chłopiec w połowie lat sześćdziesiątych bawił się czymś różowym. Nawet na osiedlu wymykającym się konwenansom w mieście wymykającym się socjalizmowi.

Gdynia. Wolne miasto

Powojenna Gdynia dość szybko podnosi się ze zniszczeń. Nie są one zresztą bardzo duże. W mieście – jakieś dwadzieścia procent. Gorzej w porcie. Przewrócone dźwigi, spalone magazyny, zrujnowane wiadukty, stacja pomp i wieża ciśnień, potężne fragmenty nabrzeży i falochronów wysadzone w powietrze. U wejścia do głównego basenu zatopiony pancernik Gneisenau, w kanałach – mniejsze wraki. Odbudowę nadzoruje przedwojenny wicepremier i minister skarbu, twórca Gdyni Eugeniusz Kwiatkowski, którego na powrót do kraju namówił Jerzy Borejsza. Zostaje szefem Delegatury Rządu do spraw Wybrzeża. Odbudowa idzie sprawnie, już we wrześniu zawija do portu pierwszy statek pod polską banderą. Parowiec SS Kraków przywozi grupę imigrantów z Anglii. Od 1946 roku przez dwa lata między Gdynią a Trelleborgiem kursuje szwedzki prom Drottning Victoria.

Nie o liczby jednak w Gdyni chodzi. Chodzi o rząd dusz, bo z punktu widzenia nowej propagandy to miasto uosabia zło. Zbudowane przed wojną kojarzy się z tym wszystkim, czego ma już nie być: sukcesem, luksusem, kapitalizmem. Okno na świat, którego władza wolałaby raczej nie uchylać. Ma z Gdynią kłopot, bo chciałaby skorzystać z jej świetności, ale wymazać przeszłość.

Tymczasem wracają wysiedleni w czasie wojny gdynianie, przybywają ludzie z Kresów, ze zburzonej Warszawy, ze wsi na Pomorzu, z miasteczek na Podkarpaciu. Najczęściej odważni, silni, przedsiębiorczy. Dawni właściciele znów otwierają swoje zakłady rzemieślnicze i sklepy. W 1946 roku działa ich dziewięćset dwadzieścia pięć! Trzy razy mniej niż przed wojną, ale – jak na nowe porządki – bardzo dużo. Historyk Jerzy Kochanowski podaje, że już w latach czterdziestych udało się doprowadzić obroty handlowe Gdyni do poziomu sprzed wojny.

Znaczenie handlu zagranicznego dla polskiej gospodarki spowodowało, że władze patrzyły tu przychylniej na działalność sektora prywatnego, który utrzymał się w Gdyni dłużej niż na pozostałym terytorium kraju – pisze w książce Tylnymi drzwiami. Czarny rynek w Polsce 1944–1989. – Niezależnie od sytuacji międzynarodowej polskie statki pływały na Zachód, a zachodnie wpływały do polskich portów. Na polskich statkach rybackich aż do 1952 roku pracowali marynarze zachodnioeuropejscy, głównie holenderscy, a polska flota dysponowała – również w czasach stalinizmu – stałymi bazami w portach zachodniej Europy, m.in. w Ostendzie i Cuxhaven[1].

Tylko że z tymi statkami to kłopot. Początkowo władza zezwala marynarzom przywozić do kraju tak zwane towary deficytowe – a deficytowe było wówczas wszystko – i sprzedawać je na wolnym rynku. Wkrótce jednak orientuje się, że „zasadnicze zainteresowania [marynarzy] poszły w kierunku zwiększania majątków osobistych”[2], i w listopadzie 1949 roku posyła na statki oficerów kulturalno-oświatowych. Mają na równi z kapitanami odpowiadać za „stan moralno-polityczny załogi” – wygłaszać pogadanki, kształtować światopogląd i budzić respekt. Partyjnie są wyszkoleni jako tako, o pływaniu zazwyczaj nie mają pojęcia. Kapitanowie odwrotnie – w pływaniu są świetni, ale „wychowani zostali przez kapitalizm”. Zdarza się, że – jak na statku Bałtyk – puszczają w mesie audycje BBC.

Antagonizmy są nieuniknione. Kapitan na Sobieskim wita kaowca z przekąsem: „A, to jest ten niby oświatowy oficer”. Na statku Brygady Makowskiego powtarza, że oficer k.o. to niepotrzebny dodatek, a na Rataju „stara się poderwać autorytet władzy ludowej. Podczas picia wódki […] stale się wyraża: Pijmy, póki jeszcze nie ma na statku politruka”. Na Warcie kapitan z kaowcem „wspólnie wpisują się do Dziennika Okrętowego, narzekając przy tym jeden na drugiego”.

Marynarze mówią na kaowców „pampalici”. Od pomoszcznik politycznyj. I dokuczają.

„Ażeby oficer K.O. nie myślał, że na statku zrobi rewolucję, oraz by nie był świętszy niż sam papież i czerwieńszy jak sam Stalin” – mówi pierwszy oficer pokładowy na statku Borysław, swoją drogą partyjny, i zebranie jest już ustawione.

Pierwszy oficer (wróg ustroju) na statku Narwik nie chce w ogóle dyskutować z przedstawicielami PZPR. Po alkoholu dodaje: „Portret prezydenta Bieruta powinien już dawno wisieć do góry nogami”.

Drugi oficer prowokuje: „Na co nam Ziemie Zachodnie? Nasze ziemie – to tam, na wschodzie”.

A kucharz zagrzewa załogę: „Żryjcie, bo jak będą kołchozy, to powyzdychacie”.

Na Kolnie ktoś stwierdza, że rząd chce ukrócić wolność marynarzy.

Na Walterze – sukces. Udaje się zorganizować czyn społeczny w związku z siedemdziesiątą rocznicą urodzin Stalina. Święto trwa, póki trzeci oficer, co gorsza – towarzysz, nie oznajmi: „Napiszę list do Lebiediewa, by mi zwrócił pieniądze za wybrudzoną w czasie pracy czynowej koszulę”.

Na Tobruku chłopiec pokładowy podczas odczytywania okólnika o przestrzeganiu tajemnicy państwowej rzuca: „Ja mam w dupie tajemnicę państwową” i opuszcza zebranie.

Najgorzej jest na Czechu i Lublinie – statkach pływających do Londynu. Tu marynarze już się urządzili, a na dodatek zakolegowali z emigrantami. Autor raportu z pracy aparatu k.o. nie kryje niesmaku:

W Londynie mieszka kapitan, były oficer Armii Andersa, który posługując się zwerbowanymi sobie ludźmi z polskiej emigracji, rozkłada moralnie załogę statku Czech. Większa część załogi po przybyciu statku do Londynu schodzi na ląd i udaje się bezpośrednio do niego lub jego wspólników, gdzie otrzymuje towar dla nielegalnego handlu. Uważam, że poza handlem uprawia się tam także i szpiegostwo.

Trudno powiedzieć, jak było ze szpiegostwem. Z handlem ogólnie dobrze.

Złotych stalówek: trzysta trzydzieści siedem. Wiecznych piór: sto trzydzieści pięć. Szminki: cztery. Trzy pary nylonów. I jeszcze czterdzieści zegarków, o których wiadomo, że są – widziano kupujących – ale schowano je tak dobrze, że urzędnicy celni nie potrafią ich znaleźć. A to tylko jeden rejs, w lutym 1950 roku. I tylko to, co odkryli celnicy.

By ukrócić przemyt, władza wprowadza książeczki celne, które pozwalają wwozić do kraju czterdzieści cztery artykuły codziennego użytku, między innymi pończochy, płaszcze, rękawiczki, aparaty radiowe i fotograficzne, zabawki, owoce, przyprawy.

Oficer z Waltera, ten sam, który odgrażał się, że napisze list w sprawie koszuli, wścieka się podczas dyskusji nad książeczkami: „To hołota pisała te wszystkie zarządzenia!”. Za karę wylatuje z partii. A autor sprawozdania ma nadzieję:

Wprowadzenie książeczek, obok innych pociągnięć Partii na odcinku floty, przyczyni się na pewno do ograniczenia nielegalnego handlu, do oderwania ludzi od problemu, jakim dotychczas żyli (bizness), i pozwoli nam mniej już zajętych handlem marynarzy wychować, skierować ich myśli i czyny w kierunku współzawodnictwa i interesowania się statkiem i jego eksploatacją.

Aparat k.o. się stara. W Polskich Liniach Oceanicznych powstaje komórka, która co kwartał sporządza sprawozdania z postępu pracy, ale za każdym razem stwierdza, że „na tym odcinku raczej nie można notować specjalnej poprawy”. Radzi wzmóc działania, położyć nacisk i „tępić bezlitośnie i publicznie za pomocą prasy i radia wszelkich przemytników”[3].

Bezskutecznie. W dodatku marynarze schodzą czasem na ląd i samą obecnością sieją zamęt w mieście, które i bez nich jest kompletnie niezdyscyplinowane w sprawie socjalizmu.

Od początku. W czerwcu 1945 roku tuż przed Świętem Morza „Dziennik Bałtycki” apeluje: „Ślady zniszczenia muszą zniknąć, miasto Gdynia musi odzyskać swą dawną imponującą szatę zewnętrzną. Ustanawiamy dzień pracy dobrowolnej”[4]. I co? Z siedemdziesięciu tysięcy mieszkańców przychodzą dwa tysiące.

W kwietniu 1946 roku dla uczczenia rocznicy wyzwolenia Gdyni jeden z radnych PPR proponuje, by przemianować biegnącą od dworca do morza ulicę 10 Lutego (to najważniejsza z gdyńskich dat[5]) na aleję Zwycięstwa. Nie ma na to zgody.

W 1946 roku trwają prace, by formalnie scalić Trójmiasto. Chodzi o to, by wzmocnić Gdańsk, a osłabić Gdynię. Ten pomysł też nie wypala. Udaje się jednak połączyć zakłady komunikacyjne. Pracownicy z Gdyni natychmiast protestują, że Gdańsk zabiera większość pieniędzy, części zapasowe i paliwo. „Takie postawienie sprawy przekreśla nam plan odbudowy taboru i przez to uniemożliwia rozwój MZK Gdynia i nie dopuszcza do powiększenia majątku gminy, pracownicy postanawiają sprzeciwić się podobnej gospodarce i nie godzić się na dalsze wywożenie materiałów, postanawiając wykonać plan na rzecz miasta Gdyni”[6] – piszą w protokole z zebrania przekazanym gdyńskiej Miejskiej Radzie Narodowej.

Kiedy okazuje się, że wskutek scentralizowania zakładów elektrycznych w Gdyni brakuje żarówek, u wojewody protestuje prezydent miasta. Dowodzi, że przed wojną było w mieście tysiąc punktów świetlnych, a teraz jest tylko trzysta. Nie pomaga. Na Świętojańskiej ciągle jest ciemno.

A za chwilę ściemni się na poważnie. W 1948 roku w miejsce PPS i PPR powstaje PZPR i zaczyna porządki. Słowo „wolny” traci aktualność, słowo „rynek” – znaczenie. W gospodarce – bitwa o handel i współzawodnictwo pracy, w kulturze – socrealizm, w polityce – stalinizm. Słowem, zaostrzenie kursu.

Delegatura Rządu do spraw Wybrzeża zostaje uznana za reakcyjną i rozwiązana, a Eugeniusz Kwiatkowski musi opuścić Trójmiasto. Żeby kilka lat później przyjechać na pogrzeb matki, będzie musiał starać się o przepustkę.

W marcu 1949 roku honorowym obywatelem Gdyni i Gdańska zostaje marszałek Konstanty Rokossowski. Przy okazji uroczystości „Dziennik Bałtycki” podaje obowiązującą wersję historii: „Kto zbudował Gdynię? Sanacja chwaliła się, a dziś podnoszą to niesławnej pamięci pozostałości w krajowych kawiarniach i poczekalniach zagranicznych mocodawców, że to ona zbudowała Gdynię. Czas zerwać zasłonę z tej sanacyjnej blagi. Gdynię budował polski robotnik, technik, inżynier”[7].

W listopadzie na plenum Komitetu Miejskiego PZPR pierwszy sekretarz Jan Olejniczak grzmi:

Gdynia przedstawia sobą środowisko szczególnego zagęszczenia wroga klasowego. Do Gdyni zbudowanej krwią i potem polskiego robotnika i technika, a sprzedanej przez zdradę burżuazji we wrześniu 1939 r., po wyzwoleniu przez Armię Radziecką i Oddziały Odrodzonego Wojska Polskiego pod dowództwem naszego ukochanego orła – syna robotniczej Warszawy, honorowego obywatela naszego miasta Marszałka Konstantego Rokossowskiego – z powrotem napłynęła cała rozmaitość różnego rodzaju niedobitków reakcyjnych, pogrobowców dnia wczorajszego, nienawistnych dla naszej robotniczo-chłopskiej ojczyzny. Napłynęli tu i stworzyli mocne pozycje ekonomiczne kapitaliści gdyńscy, napłynęła cała plejada sługusów, funkcjonariuszy i kierowników aparatu ucisku i znęcania się nad klasą robotniczą […]. Napłynęli tu kombinatorzy, spekulanci, waluciarze – różnego rodzaju niebieskie ptaki, pragnący uwić sobie gniazdo w ośrodku portowym, otwierającym dla nich szczególnie wdzięczne pole do działania. Do Gdyni napłynęli niejedni agenci i szpiedzy, mający w naszym porcie ułatwiony kontakt ze swymi dyspozycyjnymi ośrodkami za granicą. Pracująca ludność Gdyni, uczciwi robotnicy i inteligenci, stanowiący przytłaczającą większość naszego miasta, coraz lepiej rozumieją, że przedmiotem ich dumy, honoru, ambicji i patriotyzmu – winno być usunięcie z naszej Gdyni tej rdzy przynoszącej wstyd naszemu społeczeństwu[8].

Wyrzucenie Kwiatkowskiego i przyjęcie w poczet obywateli marszałka jest symboliczne dla trwającej już od 1946 roku akcji wysiedlania niepożądanych mieszkańców Trójmiasta, którą wojewoda w rozporządzeniu nazywa „selekcją materiału ludzkiego”. Zostać mają tylko „personalnie użyteczni dla dzieła odbudowy i sprawnego funkcjonowania życia gospodarczego na Wybrzeżu”[9].

W Gdyni przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych brzmią muzyka i język angielski, unosi się zapach perfumowanych amerykańskich papierosów i aromat potraw z kilku całonocnych restauracji, ale znikają prywatne sklepy, bo kupcy są pierwsi w kolejce do wysiedlenia. Wyjeżdżają też ci, którzy mieli w rodzinie powstańców warszawskich. Prześwietlani są lekarze, adwokaci, inteligenci, bo dla przedstawicieli wolnych zawodów będzie ustanowiony limit. Krótko mówiąc, wylatują wrogowie ustroju. Ilu?

– Trudno powiedzieć. Zachowało się niewiele dokumentów, często wysiedlenia w ogóle nie były odnotowywane – mówi znawczyni historii Gdyni Małgorzata Sokołowska.

Inni historycy dodają, że wobec wysiedleń w 1939 roku, kiedy w pierwszych miesiącach wojny Gdynię opuściło ponad pięćdziesiąt tysięcy ludzi (ponad połowa mieszkańców), te były prawie niezauważalne.

Jednak przynajmniej kilka tysięcy musiało wyjechać. Dla oczyszczenia atmosfery, ale też – dla odzyskania mieszkań. Bo w Gdyni początku lat pięćdziesiątych jest już ponad sto tysięcy ludzi, a mieszkań brakuje.

Tłoczą się po kilka rodzin. Długoletnia dyrektorka Muzeum Miasta Gdyni Dagmara Płaza-Opacka, której ojciec przybył tu z Kolbuszowej, a matka mieszkała wcześniej w Gdańsku, wspomina mieszkanie przy ulicy Szendwalda (dziś Biskupa Dominika):

– Były dwa pokoje, po jednym dla rodziny, wspólne łazienka i kuchnia. Pokój był dość duży. Mieścił się okrągły stół, tapczan rodziców, trzydrzwiowa szafa, a za nią zasłonięta kotarą wnęka – tam stało moje łóżko. Było też pianino, bo ojciec bardzo lubił grać i kiedy wracał, grał nawet jazzowe kawałki.

Sekretarz miasta Jerzy Zając jako dzieciak mieszkał w bloku przy Dzierżyńskiego (dziś Legionów).

– Kąpało się tylko w sobotę, zamiast papieru toaletowego były gazety na gwoździu. Moje życie to jest postęp od kamienia łupanego.

Iwona Wirszke pierwsze kroki stawiała w pokoju bez wygód przy Bohaterów Stalingradu (dziś Orłowskiej). Po sąsiedzku mieszkało małżeństwo Kuczyńskich – on pływał, ona próbowała zagospodarować dwadzieścia osiem metrów. Z powodzeniem: tak poustawiała szafy, że z jednego pokoju zrobiła dwa z kuchnią.

Ewa Pietrzykowska mieszkała z rodzicami w klitce z oknem na plac Górnośląski. Ojciec był drugim mechanikiem na statkach, mama wyszywała, robiła na drutach, a każdy zarobiony banknot prasowała i chowała do pudełka po butach. Zbierała na dom. Wymiana pieniędzy w 1950 roku sprawiła, że za oszczędności mogła kupić co najwyżej fotel.

Zdarza się, że marynarze zostawiają rodziny gdzieś w Polsce, a między rejsami kłócą się o pokoje w Domu Marynarza – hotelu, który powstał po to, by mieli gdzie się podziać. Albo radzą sobie inaczej, co oczywiście niepokoi kaowców z Polskich Linii Oceanicznych: „Np. ostatni wypadek w dniu przyjazdu m/s Mickiewicz (mąż nie spodziewał się żony), gdzie pod statek przyszła żona (zamieszkała w Częstochowie) oraz »narzeczona« z Gdyni. Ma to duże powiązanie z kwestią mieszkaniową we flocie. Uważamy, że tacy ludzie jak marynarze powinni bezwzględnie mieć swoje rodziny co najmniej w Trójmieście, i wtedy moglibyśmy od nich wymagać socjalistycznej moralności oraz mniej byłoby wypadków rozbijania małżeństw” [10] – melduje autor sprawozdania z pracy Aparatu Politycznego PLO w lipcu 1956 roku.

Lato 1956 roku, a więc jeszcze przed Październikiem, ale już dawno po śmierci Stalina, kilka miesięcy po śmierci Bieruta, referacie Chruszczowa i tuż po poznańskim Czerwcu. Ludzie może nie mówią wszystkiego, co myślą, ale coraz odważniej narzekają na to, co im doskwiera. Za chwilę wybuchnie Październik, w przeddzień warszawskiego wiecu na placu Defilad miejscowy komitet partii zgromadzi ludzi na placu Grunwaldzkim. Wiec jest o wolności, ani słowa o płacach i fatalnym zaopatrzeniu, choć kłopoty były nawet z cebulą.

Na razie jest lato. Pod koniec sierpnia w PLO odbywa się narada załóg statków. Temat: VII Plenum KC PZPR. Obecni sami najważniejsi – pierwszy sekretarz z województwa, z miasta, dyrektor PLO, paru dygnitarzy. A więc zagajenie, a więc dyskusja o tym, że lata mijają, a autorytet aparatu politycznego we flocie jest słaby, zwyczajowo co nieco o szmuglu. Wreszcie któryś z marynarzy rzuca:

Nawiązując do kwestii mieszkaniowej, zapytuję, w jaki sposób będzie ona rozwiązana. W Radzie Zakładowej jest 1200 podań marynarzy o mieszkania, co świadczy o tym, że PLO w tym kierunku bardzo mało zrobiło. Dużo żon i rodzin marynarzy mieszka daleko od Gdyni. […] Te wszystkie bolączki na pewno nie przyczynią się do wydajności pracy. Mówi się, że stopa życiowa polskich marynarzy jest wyższa od marynarzy krajów kapitalistycznych. Jest to nieprawdą, bo w Szwecji, Norwegii czy Finlandii i innych krajach marynarz ma możność budować sobie domek, natomiast u nas nie ma możliwości, bo skąd weźmie, jeśli nie chce szmuglować, 160 000 na domek? Dla uczciwie pracującego marynarza jest to niemożliwością.

[^] „Ojciec wraca, awantura”. To wspomnienie powtarza się w wielu rodzinach. Zwykle jednak witany był z honorami – żony i wystrojone dzieci czekały w porcie na marynarzy wracających z rejsu.

Port w Gdyni, 1956. W tle statek Współpraca

Robi się gorąco. Inni podchwytują. Mówią, że spółdzielnie, które budują osiedla dla marynarzy, partaczą i chcą wycisnąć z przyszłych mieszkańców ostatni grosz. Byłoby taniej i dużo przyjemniej, gdyby można było „indywidualnie otrzymać teren i materiał i samemu sobie budować”. Ktoś postuluje „założenie spółdzielni budowy jednorodzinnych domków pod ścisłą kontrolą dyrekcji PLO, żeby budować taniej, lepiej jak dotychczas, wówczas więcej ludzi będzie zainteresowanych, zwolni się więcej mieszkań dla ludzi najwięcej potrzebujących mieszkań”.

I już wkrótce matki Dagmary Płazy-Opackiej, Jerzego Zająca, Iwony Wirszke, Ewy Pietrzykowskiej i Zofia Kuczyńska piechotą albo trajtkiem, jak w Gdyni mówi się na trolejbusy, co rano przybywają doglądać budów przy Szturmanów, Armatorów, Szyprów, Cumowników, Kaprów i Sterników… Między Kępą Redłowską a aleją Zwycięstwa, na brzegach rzeki Kaczej powstają osiedla spółdzielni PLO, a potem Dalmoru. Kiedy dziesięć lat później dziewczynka z chłopcem będą wymieniać zieloną żabkę na różową kaczuszkę, osiedle znane będzie jako Zegarkowo. Zazdrośni taksówkarze – to oni nadali tę nazwę – są przekonani, że takie bogactwa to tylko z przemycanych zegarków.

Marynarze. Wolny zawód

Idzie. Purpurowosiny, wzrostu ze dwa metry, napiłby się. Zimno jak cholera, trzaska mróz, Bergen, środek lutego. On niestety jest tutaj służbowo. W służbie celnej w dodatku. Razem z kolegami sprawdza, czy polscy marynarze, których statek wraca z Chin z postojem w Maroko, nie przewożą w złych zamiarach jakichś dóbr. No ale jednak napiłby się.

A ten drugi płynie. Już któryś miesiąc. W Chinach kupił whisky, całkiem super, dziesięć kartonów, w każdym po dwanaście litrowych butelek. I maść tygrysią, ponoć na wszystkie dolegliwości, dużo. W Casablance sprzedał maść po dolarze za opakowanie, kupił pomarańcze, marokańskie, piękne, czterdzieści kilo, bo dolarów za maść uzbierało się sporo. I jeszcze sardynki w oleju, trzy kartony. Już obmyślał, jak to będzie w Gdyni, kto to kupi, kto sprzeda w Hali Targowej, już przeliczał dolary na złotówki, a w latach osiemdziesiątych były to przyjemne rachuby, a tu się okazuje, że płyną jeszcze do Bergen. Norwescy celnicy bywają zasadniczy. Łysola, jak mówią na whisky, poustawiał karton na kartonie, rozciągnął chińską makatę dla pozoru ozdoby i przystawił figurę z wosku, żeby makata nie falowała przy przeciągu. By nie budzić podejrzeń, zostawił kabinę otwartą i poszedł towarzyszyć inspekcji.

Z purpurowosinym spotykają się w windzie. Wielki, ale widać, że napiłby się. No więc do kabiny. Szklaneczka na rozgrzewkę.

– Kupiłbym. – Purpurowosiny nie jest zasadniczy.

– Ile dasz?

– Więcej niż dwadzieścia dolarów za butelkę na pewno nie.

Dwadzieścia dolarów za butelkę, która kosztowała dwa i pół! Wynosi cały zapas. Dwa tysiące czterysta dolarów. Na złotówki to majątek!

– To był mój najlepszy rejs – śmieje się Janusz Moder, wówczas drugi oficer, dzisiaj emerytowany kapitan.

Bo normalnie to jednak łyżeczką, nie chochlą. Worek (tysiąc sztuk) bawełnianych majtek, który niósł do teatru, gdzie pracowała żona, w minutę był pusty. W Hongkongu płacił dwadzieścia pięć centów za cztery pary.

– Nie seven days, tylko sto razy lepsze: unisize, pasowały na każdy pupulek!

Aktorki szalały i płaciły półtora dolara, czyli sto pięćdziesiąt złotych. Pięciokrotna przebitka, a i tak dwa razy taniej niż w peweksie. Tego rodzaju historie.

Tak już jest z chłopakami, że jeśli nie chcą gasić pożarów ani latać samolotem, to najchętniej by pływali. Kapitan Marek Marzec miał pięć albo sześć lat, kiedy pierwszy raz zobaczył morze. Potem u babci pod Krakowem wspinał się na czubek czereśni i fantazjował, że siedzi na maszcie. Nie mógł nic wiedzieć o dolarach, ale przeczuwał przygodę. Bo to ona pcha chłopaków do pracy na morzu. No, może jeszcze próżność, ale dosłownie odrobina.

– To był status dający szansę zdobycia fajnej dziewczyny – mówi Tomasz „Lobo” Sobieszczański. – Przynajmniej wizualnie. Bo z charakteru różnie bywało.

Pamięta, że w prasowych kącikach matrymonialnych panie zaznaczały: „najchętniej pływającego”.

W PRL marynarz zwiastował bowiem luksus.

Nawet nie z powodu zarobków. Te nie wykraczały ponad płace w urzędach. W 1970 roku średnia marynarska pensja wynosiła trzy tysiące złotych. Tyle że oprócz podstawy był jeszcze dodatek dolarowy. Jak na zagranicę marny – pływający za dzień pracy dostawali od pięćdziesięciu pięciu do osiemdziesięciu centów, z czasem dodatki wzrosły do mniej więcej półtora dolara. A dolar w Polsce Ludowej miał szczególną wartość. Istniał kurs oficjalny, w którym za dolara płacono cztery złote, ale też nieoficjalny – tu mniej więcej stówę (znacznie wzrósł dopiero w latach osiemdziesiątych). A że rejs mógł trwać pół roku czy nawet osiem miesięcy, to zbierała się atrakcyjna kwota.

Oczywiście, by zapobiec czarnorynkowym sztuczkom, władza wprowadzała ograniczenia. Takie na przykład, że osiemdziesiąt procent dodatku dolarowego płacono marynarzom w bonach do zrealizowania w Baltonie. Tam wprawdzie było wszystko – zagraniczny alkohol i papierosy, dżinsy, perfumy i szynka Krakus, ale jednak nie tak bardzo wszystko jak za granicą.

Bo prawdziwym luksusem była zagranica. Nikt się przecież nie zastanawiał, że w ciągu rejsu statek zawija może do pięciu portów, a po drodze dzień i noc ciężka robota. Czternastogodzinne, a bywa, że dłuższe, wachty, często w upiornych temperaturach, często w strasznej pogodzie. Nawigacja w czasach, gdy nowością były radary. Niekończąca się walka z wyciekami paliwa, oleju, pary, wody. Rozładunek towaru w portach. Mycie ładowni. O ile mycie po oleju spożywczym jest bardzo ciężkie, o tyle po paliwie w dodatku niebezpieczne, bo w każdej chwili może nastąpić eksplozja. To praca w bezustannym zagrożeniu – gdy wysiada główny napęd, stopniowo padają wszystkie urządzenia. Do tego sztormy, kiedy fale są wielkie jak wieżowce, manewrowanie między górami lodowymi…

Grunt, że mieli książeczki żeglarskie, które uprawniały ich do podróżowania po świecie. W PRL wyjeżdżali nieliczni. W 1951 roku na przykład około tysiąca dwustu osób. Ruch rozkołysał się nieco w latach siedemdziesiątych – wtedy za granicę wyjechały aż cztery miliony Polaków, ale paszporty cały czas pozostawały w gestii MSW i MO i dostawało się je albo nie. A nawet jeśli tak – obowiązywał limit dewizowy (w różnych latach od pięciu do stu trzydziestu dolarów). Nawet ci, którzy w Polsce zbili majątek na produkcji grzebieni albo toreb, na Zachód jeździli z zapasem konserw. A marynarze jeździli ot tak, do pracy.

Imponowali. Na skalę krajową. Gdy w Zakopanem na Krupówkach pojawiało się kilku w marynarskich mundurach, z miejsca była sensacja. Dopiero potem okazywało się, że pływają gdzieś na barkach w Koźlu na Odrze.

I importowali. Na skalę światową. Nylony, ortaliony, non-irony. Nylony za pazuchą, non-irony na sobie.

– Typowy strój wychodzącego ze statku marynarza to była koszulka polo, koszula non-iron, krawat i płaszcz ortalionowy. A wchodził w samej koszuli – wspomina Marek Marzec.

Janusz Moder precyzuje:

– W lipcu wychodzili w ośmiu non-ironach i czterech ortalionach. Na bramce strażnik pytał: „Zimno panu?”. „A, zimno” – odpowiadał marynarz i szedł dalej. „Grzbietówa” dawała kilka pensji do przodu. Płaszcz ortalionowy kosztował w Gdyni dwa tysiące złotych, non-irony czterysta, pięćset.

Peruki. W książeczkę celną wpisuje się jedno opakowanie. A że w worku było sto sztuk, to już inna historia.

Kawa. Tona kawy to raptem dwadzieścia worków po pięćdziesiąt kilo. Co za problem schować na statku?

Kauczuk.

Skóry.

Dywany.

Meble.

Czterokolorowe długopisy.

Wódka i papierosy.

Zegarki. W 1954 roku na statku Wisła przyłapano drugiego sekretarza POP, przewodniczącego Rady Oddziałowej i członka zarządu ZMP (w jednej osobie) z sześćdziesięcioma złotymi damskimi zegarkami wartymi około trzystu tysięcy złotych. Na Dąbrowskim zegarki – sto szesnaście – przemycał zasłużony działacz. Na Gliwicach znaleziono czternaście zegarków, do których nikt się nie przyznawał. Zazwyczaj jednak celnicy nie liczyli tak dokładnie. W zamian za parę nylonów nie zauważali, że z marynarskiego przegubu połyskuje dziesięć atlanticów i delban.

Oczywiście to nie było całkiem proste. Na przeszkodzie stały: przepisy celne PRL, przepisy celne międzynarodowe, nieżyczliwi celnicy, a czasem światowa koniunktura.

Światowa koniunktura zawiodła kiedyś kapitana Tomasza Sobieszczańskiego. Płynął na statku, który kursował między Panamą a Peru. Wiadomo było, że w Peru świetnie idą kalkulatory, które w Panamie są dostępne za grosze. Kupił więc kilkanaście, pochował w zakamarkach. Cumują w Peru, a tam od ostatniego pobytu w pół roku zbudowano fabrykę kalkulatorów. Nikt już nie chce tych z Panamy, skoro mają własne. Na szczęście na miejscu jest Polak, dawny dyrektor państwowej fabryki butów, który nieco podefraudował i uciekł za granicę.

– Zamień mi na coś te kalkulatory – prosi Sobieszczański, a dyrektor sobie znanymi kanałami zamienia na złotą biżuterię i skórzane meble.

Z meblami ryzyko, bo nieżyczliwy celnik może je uznać za wyroby ze skóry – te były wysoko opodatkowane, a życzliwy po prostu za meble – one miały zerową stawkę. Trafił się życzliwy, uznał za meble. Do dzisiaj są ozdobą salonu w trzypokojowym mieszkaniu kapitana.

Uznaniowość ratowała wiele sytuacji. Albo utrudniała. Tak czy inaczej martwiła.

Dziennikarz „Polityki” Tadeusz Kołodziejczyk w 1970 roku objaśniał i apelował:

Celnik twierdzi, że płaszcz włoski kosztuje 5 dolarów – marynarz, że 3 dolary, radio tranzystorowe według celnika kosztuje 35 dolarów – według marynarza 22 dolary. Być może marynarze zaniżają ceny, lecz na pewno celnicy je zawyżają, kierując się raczej poziomem cen wolnorynkowych, co jest nieporozumieniem, bowiem marynarz zaopatruje się przecież w znanych sobie dobrze tanich źródłach zakupu. Konieczne są jakieś rozsądne i aktualizowane ustalenia, na miejsce obecnej dowolności. W ogóle dowolność ocen w stosunkach celnika z marynarzem zbyt często występuje.

Ni stąd, ni zowąd kwestionuje się np. ilość przedmiotów osobistego użytku, sprawdza zapocenie koszuli, czasem wącha skarpetki (!), ściąga z grzbietu płaszcz, bo nowy… Przyczyna tkwi w tym, że znów nieprecyzyjne zarządzenie dotyczące posiadania i dokupowania rzeczy osobistego użytku („w potrzebnej ilości”) oddano do dowolnej interpretacji poszczególnego celnika. Rodzą się od razu pytania: czy 3 koszule to dużo, czy mało? Jeśli w półrocznym rejsie na Daleki Wschód ktoś używa kilkunastu koszul – jak to ocenić? Czy przedmiot używany musi posiadać plamy? […] Koegzystencja celno-marynarska staje się fikcją, gdy jedni czują się „obrońcami państwa”, a drudzy »krzywdzonymi«. Ta dowolność ocen wprowadzona do przepisów celnych rodzi przestępców mimo woli, z przypadku lub według uznania celnika, który może mieć właśnie swój zły dzień. Takie sytuacje trzeba również eliminować dla dobra obydwu zainteresowanych stron[11].

Nigdy ich w PRL nie wyeliminowano, być może dla dobra zainteresowanych stron. Złote stalówki, wieczne pióra, szminki, nylony i zegarki płynęły wielką falą. Jerzy Kochanowski podsumowuje:

W latach 1950–1960 hitem przemytniczym była sztuczna biżuteria, a w okresie 1956–1960 – wyroby kosmetyczne, zwłaszcza pomadki. Od 1958 do 1966 roku trwała koniunktura na ręczne zegarki, a w pięcioleciu 1960–1965 – na wyroby tekstylne (np. płaszcze ortalionowe). Na początku lat siedemdziesiątych zaczął się masowy przemyt zegarków elektronicznych i minikalkulatorów[12].

Złote stalówki i szwajcarskie zegarki z czasem ustąpiły miejsca plastikowym wkładom do długopisów i zegarkom z Azji.

Żeby za tym nadążać, trzeba było trzymać rękę na pulsie i mieć sieć powiązań w zagranicznych portach.

A więc pierwszy postój, Hamburg. Idzie się do Henia, z dubeltówki cyk, cyk, cyk, dokąd jedziesz?

– Na południówkę.

– Południówka? A więc zegarki, długopisy, makatki – masz.

W Ameryce Południowej czekają kupcy i handlarze. Kawa za dwadzieścia dolarów, proszę bardzo. Sprzeda się za sto sześćdziesiąt. Skóry z lamy, zamszowe spódniczki, kamizelki…

W Antwerpii zaprzyjaźniony kupiec wie, co idzie w Indiach.

W Kopenhadze polski emigrant przyjmuje zamówienia od radiooficerów. Numer dwadzieścia dwa chce dziesięć płaszczy ortalionowych, numer szesnaście – piętnaście koszul i sweterki bouclé. Na statku jest sto osób, więc operacja robi się niebagatelna. Przypływają na miejsce. Czeka sto kartonów, każdy ogląda, większość składa reklamacje, bo rękaw nie taki albo brakuje kołnierzyka. Bądź co bądź to było straszne badziewie. Jakoś się dogadują. Wystarczy już tylko przejść przez polską kontrolę.

W Singapurze wszystko gotowe: peruki, parasolki, majtki, kremplina – bele po sześćdziesiąt metrów, granat i bordo, bo w latach siedemdziesiątych te kolory szły najlepiej. Już mieli wracać, a tu nagle zmiana, postój na Sachalinie. Przyjęcie w Infłocie, trzeba iść. Gorbusze wielkie na metr, czerwony kawior wprawdzie na gazetach, ale smaczny. Wódka zimna, rozmowy gorące. Wreszcie Siergiej:

– Idiom w kajutu.

Dostaje dwa „Penthouse’y” i „Playboya”, zatapia się w lekturze i nie chce już o niczym gadać. A tu parasolki, majtki, peruki, kremplina. W końcu bierze, płaci rublami. No więc dalsze zakupy. Obrączki, kolczyki, złoto, rubiny. Aparaty fotograficzne. Zorki po sześćdziesiąt rubli, w kraju na dzień dobry szły po sześćdziesiąt dolarów. Znowu Singapur. Z zapasem rubli. Kurs korzystny, więc od nowa: kremplina, peruki, majtki, parasolki. Gdynia. A tu podpływają motorówki czarnej brygady, czyli celników, którzy kontrolują statek, zanim ten zacumuje w porcie. Niedobrze. Na szczęście w załodze jest chemik – podpowiada, że jeśli towar zawinie się w kalkę maszynową, urządzenia go nie wykryją. Szybkie pakowanie. Wszystkie te aparaty, parasolki, świecidełka – w kalkę i do schowków, w kieszenie albo w majtki. Objeżdżają z przodu. Nic. Objeżdżają z tyłu. Nic. Wreszcie w gaśnicach znajdują pierścionki. Jak zwykle w takiej sytuacji – niczyje. Siwy dym. W porcie żony z dziećmi nie wiedzą, co się dzieje. Wszystko kończy się niedużą karą za pierścionki. Resztę, w kalkach, pod elastycznymi bandażami i w kieszeniach dzieci – ich nie można rewidować, a mogą wejść na statek przywitać tatę – udaje się wynieść.

[^] Z rejsów przywoziło się wszystko – od przypraw po meble. Kiedyś z Wietnamu przypłynął niedźwiadek nazwany od wietnamskiej waluty Dong. Trafił do gdyńskiego zoo.

Drobnicowiec MS Sienkiewicz, 1961. Marynarz z młodym waranem

W Hongkongu znakomite łowy. Krawaty, koszule, skarpetki. Niestety w Wietnamie ostra kontrola. Nie da się nawet wyjść w trzech parach skarpetek, bo łapią i puszczają boso. Na frasunek nic nie robi tak jak dobry mecz. Organizują więc – polscy marynarze kontra załoga portu. Wszystko oficjalnie, można wyjść za bramę. Sportowe torby kryją skarby. Po pierwszej połowie boisko zamienia się w targ. Kasy mnóstwo, towaru mało. Wykupują zapasy w sklepie z pamiątkami, jakaś laka, jakieś srebro. Jeszcze zostają pieniądze. Kupują więc niedźwiadka. Prawdziwego. Nazwą go, od wietnamskiej waluty, Dong i zabiorą w rejs. W Gdyni oddadzą do zoo.

A jest jeszcze eksport. Czyli wódka i papierosy kupowane za mniej niż dolara w polskiej Baltonie i sprzedawane w Skandynawii, gdzie zawsze było drogo i kłopot z używkami. Z tym były tysiące przygód.

Göteborg, zima, zaśnieżone nabrzeże. Celnicy lornetują. Ktoś schodzi ze statku, idzie zgarbiony, odchodzi od trapu może ze trzydzieści metrów i wraca. Nic innego nie widać. A on ciągnie za sobą na białym sznurku biały worek. Zostawia gdzieś w zaspie, nazajutrz wtajemniczeni odbiorą dziesięć butelek.

Inny skandynawski port. Pewny swego wachtowy wynosi za pazuchą dwie albo trzy krowy. Tak mówią na flaszki zero siedemdziesiąt pięć. Ale zatrzymują go celnicy. Zabierają, co niósł, sprawdzają kabinę, tam czysto, więc płaci sto czy sto pięćdziesiąt koron kary za te dwie zza pazuchy. Oni jednak grzebią dalej. W śniegu znajdują siedemdziesiąt butelek. Nie wiadomo czyje, więc podejrzenie pada na wachtowego. Druga w nocy, policja, przesłuchanie, tłumacz, sprawa ciągnie się do czternastej. Zależy im na wynikach, przekonują go wreszcie, że jeśli się przyzna, zapłaci tylko następne sto czy sto pięćdziesiąt i wróci na statek. Przyznaje się.

Na statku wyciąga spod kurtki dwie krowy.

– Jeszcze dziesięć minut i wyjąłbym je przy nich – mówi.

Przez te dwanaście godzin strasznie go uwierały.

Albo wysiada chłopak. Na sobie ma kilka kartonów papierosów. Zauważają go celnicy, więc ucieka. Biegnąc, rzuca kartony za siebie. Zdezorientowani celnicy lecą po papierosy. Zanim wygrzebią je ze śniegu, on zdąży zniknąć. Z dwoma kartonami pod kurtką.

Całkowite niehandlowanie traktowane jest na morzu jak niepicie na lądzie: kto nie sprzedaje, ten donosi. Więc nawet ci, którym brak handlowej żyłki i którzy dla porządku wywożą tylko butelkę wódki i karton papierosów, bo te wszędzie można oficjalnie zadeklarować, mają z czterotygodniowego rejsu sześćdziesiąt, osiemdziesiąt dolarów. W Polsce to poważny dodatek do pensji.

Oficjalnie oczywiście nie było wolno. Zdarzały się wpadki, procesy, więzienia. Ale na to, jak wspominają marynarze, naprawdę trzeba było zasłużyć – wiosłując chochlą, a nie łyżką. Nieoficjalnie należało, bo to, co przywozili, choć trochę wypełniało luki na rynku. Że były one ogromne, napisano tomy. Marek Marzec miał w latach osiemdziesiątych postój w Kalamacie. Grek, który przyszedł wystawić certyfikat sprawności radiostacji, ucieszył się:

– Ty jesteś komunistą, ja jestem komunistą, zapraszam cię na pochód pierwszomajowy.

– Ja komunistą? Skąd! Zresztą muszę zrobić zakupy dla rodziny.

Pojechali. W jednym sklepie – dziesięć kilo cukru, w drugim – trzy pary butów, w kolejnym – papier toaletowy.

– To u was tego nie ma? – Grek nie poszedł na pochód.

Kiedy paczka z zakupami dotarła do Gdyni, radość była taka, że bliscy kapitana porozkładali je na podłodze i położyli się między tym wszystkim.

Zegarkowo. Zamknięte osiedle

Na zdjęciu wygląda to trochę jak willowa dzielnica w Kalifornii. Dużo zieleni, niskie jasne domy, rozłożyste tarasy, w oddali wzgórze, za wzgórzem morze. Na trawniku kilkuletnie dziewczynki z warkoczykami.

No dobrze, zdjęcie jest czarno-białe formatu paczki papierosów, więc zieleni można się tylko domyślać, a o morzu jedynie wiadomo, że jest za wzgórzem – nie widać go. Niestety.

– Dla wielu ludzi pewnie byliśmy wyjątkowi, ale gdy spojrzeć od podszewki, to nie było tam wcale luksusu – wspomina Dagmara Płaza-Opacka, jedna z dziewczynek ze zdjęcia, dziś emerytowana dyrektorka Muzeum Miasta Gdyni, historyczka. – Choć prawda, że te domy były wtedy synonimem nowoczesności.

Zegarkowo lat sześćdziesiątych było tak eleganckie, że wystąpiło na pocztówce. Domki – owszem, kostki, ale obłożone kaflami, niektóre wykończone mozaiką. Na tle Kępy Redłowskiej stoją od siebie w bezpiecznych odległościach, na dole tarasy, na górze balkony, na pierwszym planie – zadbany ogródek i ogrodzenie. Na dalszym – raczej dawno niekoszona trawa i jeszcze brak ogrodzeń. Na balkonowej poręczy suszy się dywanik. Niedopatrzenie, bo fotografowie w PRL mieli uważać na powiewające pranie – propagandowo nie wyglądało dobrze. Pocztówkę wysłała do mamy („Dziś jest pochmurno, nie idziemy na plażę. Byłam w Gdyni oglądać elany, ale takiej, jak chcę, nie ma. Nie kupuj mi fartucha ani mundurka, mam materiał na sukienkę”) nastoletnia chełmnianka. Dziś kartka znajduje się w archiwach Jerzego Heidricha – w latach pięćdziesiątych miejskiego architekta Gdyni. Na jego nagrobnym pomniku żona poleciła wyryć: „Gdynię ukochał, dla niej żył i pracował”, bo – jak mówi:

– Dla niego nie liczyły się pieniądze, dla niego liczyła się Gdynia.

To on zdecydował o kształcie osiedla. W czasach, gdy władza szła w ilość, a więc w przypadku budownictwa mieszkaniowego raczej w bloki niż jednorodzinne domki, to była odważna decyzja. W dwójnasób, bo skoro Gdynia była sanacyjnym złogiem, to co dopiero położone na nadmorskiej skarpie Orłowo. Tutaj przed wojną dział się prawdziwy luksus – pensjonaty, modernistyczne wille, sławni wczasowicze. Bloki miło przesłoniłyby ten widok. Jednak najwyraźniej albo Heidrich miał dar przekonywania, albo władze miasta jakiś rozsądek, bo odkupioną od prywatnych właścicieli działkę przeznaczono na osiedle domków. Powtarzana od pokoleń plotka podaje jeszcze jedną możliwą przyczynę: chciano zgromadzić marynarzy w jednym miejscu, żeby nie kręcili się po mieście z tym swoim światowym obyciem. Brzmi atrakcyjnie, ale domków było sto pięćdziesiąt, a marynarzy w Gdyni kilka tysięcy.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy

Luksus wpływa do Polski

[1] Jerzy Kochanowski, Tylnymi drzwiami. Czarny rynek w Polsce 1944–1989, Warszawa 2015, e-book.

[2] Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe. Aparat Kulturalno-Oświatowy, AAN, zespół 2/1333/0, sygn. 1737 (dalsze cytaty – tamże).

[3] Aparat polityczno-wychowawczy w Polskich Liniach Oceanicznych, działalność w 1954 roku, AAN, zespół 2/1633, sygn. 1740.

[4] Wszyscy do łopat! W niedzielę dzień pracy dobrowolnej dla Gdyni, „Dziennik Bałtycki” 1945, nr 24, cyt. za: Barbara Mielewczyk, Nowy model obywatela [w:] Korzenie Gdyni. Materiały z konferencji historycznej, 30 stycznia 2004, część III: Miasto pod specjalnym nadzorem, Gdynia 2004, s. 10.

[5] 10 lutego 1872 roku urodził się pierwszy wójt Gdyni Jan Radtke, 10 lutego 1920 roku gen. Józef Haller dokonał w Pucku zaślubin Polski z morzem, 10 lutego 1926 roku wieś Gdynia otrzymała prawa miejskie, 10 lutego 1933 roku komisarzem rządu został Franciszek Sokół.

[6] Cyt. za: Małgorzata Sokołowska, Przenoszenie ważniejszych instytucji z Gdyni do Gdańska [w:] Korzenie Gdyni, dz. cyt., s. 54.

[7] Tamże, s. 52.

[8] Małgorzata Sokołowska, Powojenne wysiedlenia gdynian [w:] Korzenie Gdyni. Materiały z konferencji historycznej, 6 marca 2003, część II: Gdynia w czasach stalinowskich, Gdynia 2003, s. 48.

[9] Tamże, s. 49.

[10] Aparat polityczno-wychowawczy w Polskich Liniach Oceanicznych, działalność w 1956 roku, AAN, zespół 2/1633, sygn. 1742 (dalsze cytaty – tamże).

[11] Tadeusz Kołodziejczyk, Na styku z lądem, „Polityka” 1970, nr 28.

[12] Jerzy Kochanowski, Tylnymi drzwiami, dz. cyt.

Źródła fotografii

18, 134 Fot. Władysław Sławny / Forum

27 Fot. Zbigniew Kosycarz / PAP

32, 43 Zbiory Muzeum Miasta Gdyni

36 Archiwum prywatne Dagmary Płazy-Opackiej

51 Fot. Zbigniew Kosycarz / KFP

58 Fot. PAI / PAP

67 Archiwum Zamku w Łańcucie / Muzeum
w Łańcucie

70 Fot. Zbyszko Siemaszko / NAC

83 Fot. Piotr Libicki

88 Archiwum prywatne Róży Thun

104 Fot. CAF / PAP

108 Fot. Andrzej Zaranek

110 Fot. Z. Grabowiecki / KAW / NAC

115, 138 Fot. Wacław Kapusto / Forum

149 Fot. Muzeum Niepodległości / East News

153 Archiwum prywatne Jerzego d’Aystettena

165, 186 Fot. Jan Morek / PAP

174, 189, 206 Fot. Jerzy Michalski / Forum

181 Fot. Kazimierz Seko / CAF / PAP

195 Fot. Władysław Morawski / „Dziennik Zachodni”

200 Fot. Ireneusz Sobieszczuk,
Leszek Wróblewski / Forum

215 Fot. PAP

221 Fot. Chmielewski, Stasiak / KAW / NAC

227 Fot. Michał Sielewicz / PAI / PAP

230 Dzięki uprzejmości Sofitel Warsaw Victoria

240 Fot. Wojciech Kryński,
Michał Sielewicz / PAI/PAP

247 Archiwum prywatne Witolda Wilewskiego

252, 264 Fot. Tadeusz Rolke / Agencja Gazeta

271 Archiwum prywatne Ewy Brykowskiej

306 Fot. Chris Niedenthal / Forum

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl, edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, malgorzata.wietecha@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, info@d2d.pl

Wołowiec 2017

Wydanie I