Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Prolog

I. KSIĘGA MGŁY

1

1752, Rohatyn

2

O fatalnym resorze i kobiecej chorobie Katarzyny Kossakowskiej

O krwi na jedwabiach

Biały koniec stołu u starosty Łabęckiego

3

O Aszerze Rubinie i jego mrocznych myślach

Ul pszczeli, czyli dom i rodzina Szorów rohatyńskich

W bet midrasz

Jenta, czyli zły moment na śmierć

Co czytamy w Zoharze

O połkniętym amulecie

4

Mariasz i faraon

Polonia est paradisus Judaeorum...

O plebanii w Firlejowie i mieszkającym w niej grzesznym pasterzu

Ksiądz Chmielowski próbuje napisać list do JWM Pani Drużbackiej

Elżbieta Drużbacka pisze do księdza Chmielowskiego

Biskup Sołtyk pisze list do nuncjusza papieskiego

Zelik

II. KSIĘGA PIASKU

5

O tym, jak ze zmęczenia Boga powstaje świat

Resztki, czyli o tym, jak ze zmęczenia podróżą powstaje opowieść. Pisane przez Nachmana Samuela ben Lewiego, rabina z Buska. O tym, skąd się wziąłem

Moja młodość

O karawanie i jak spotkałem reb Mordkego

Mój powrót na Podole i dziwna wizja

O wyprawie z Mordechajem do Smyrny za przyczyną snu o kozich bobkach

6

O obcym weselnym gościu w białych pończochach i sandałach

Opowieść Nachmana, w której po raz pierwszy pojawia się Jakub

Szkoła Isochara i kim właściwie jest Bóg. Dalsza opowieść Nachmana ben Lewiego z Buska

O prostaku Jakubie i podatkach

O tym, jak Nachman pojawia się Nachmanowi, czyli nasiono ciemności i pestka światła

O kamieniach i biegunie ze straszną twarzą

O tym, jak Nachman trafia do Jenty i zasypia na podłodze przy jej łóżku

O dalszych wędrówkach Jenty w czasie

O strasznych skutkach zniknięcia amuletu

O czym mówi Zohar

Opowieść Pesełe o koźle podhajeckim i dziwnej trawie

Ksiądz Chmielowski pisze do JWM Pani Drużbackiej w styczniu 1753 roku, z Firlejowa

7

Historia Jenty

8

Miód, nie zjeść go za dużo, czyli nauki w szkole Isochara w Smyrnie, w kraju tureckim

Resztki. O tym, czym zajmowaliśmy się w Smyrnie w roku żydowskim 5511 i jak spotkaliśmy Moliwdę, a także o tym, że duch jest jak igła, która robi w świecie dziurę

9

O weselu w Nikopolu, tajemnicy spod baldachimu i korzyściach z bycia obcym

W Krajowie. O handlu w święta i o Herszełe, który staje przed dylematem wiśni

O perle i Chanie

10

Kim jest ten, który zbiera zioła na górze Athos

11

Jak w mieście Krajowie Moliwda-Kossakowski spotyka Jakuba

Historia IWM Pana Moliwdy, Antoniego Kossakowskiego herbu Ślepowron, przydomek Korwin

O tym, co ciągnie ludzi do siebie, i pewne uzgodnienia na temat wędrówki dusz

Opowieść Jakuba o pierścieniu

Resztki. Cośmy zobaczyli u bogomiłów Moliwdy

12

O wyprawie Jakuba do grobu Natana z Gazy

O tym, jak Nachman podąża śladami Jakuba

O tym, jak Jakub mierzy się z Antychrystem

Jak wygląda ruach ha-kodesz, gdy duch schodzi w człowieka

O tym, dlaczego Saloniki nie lubią Jakuba

Resztki. O klątwie salonickiej i linieniu Jakuba

Resztki. O przestawianiu trójkątów

O spotkaniu z ojcem Jakuba w Romaniu, a także o staroście i złodzieju

O tańcu Jakuba

III. KSIĘGA DROGI

13

O ciepłym grudniu 1755 roku, czyli miesiącu tewet 5516, o kraju Polin i zarazie w Mielnicy

Co widzą bystre oczy wszelkiego rodzaju szpiegów

„Trzech jest ukrytych przede mną, a o czwartym nie wiem”. Księga Przysłów 30,18

Strażniczki Pańskie

Resztki Nachmana z Buska zapisywane w ukryciu przed Jakubem

O tajemniczych czynnościach w Lanckoruniu i niechętnym oku

Jak Gerszom ułowił odszczepieńców

O polskiej księżniczce Gitli Pinkasównie

O Pinkasie i jego wstydliwej rozpaczy

14

O biskupie kamienieckim Mikołaju Dembowskim, który nie wie, że jest w całej sprawie efemerydą

O tym, jak ksiądz Chmielowski broni u biskupa swojego dobrego imienia

O czym pisze Elżbieta Drużbacka do księdza Chmielowskiego w lutym roku 1756 z Rzemienia nad Wisłoką

Ksiądz Chmielowski do Elżbiety Drużbackiej

Co Pinkas zapisuje, a co pozostaje niezapisane

O Seder ha-cherem, czyli porządku klątwy

O Jencie, która jest zawsze obecna i widzi wszystko

Biskup kamieniecki Mikołaj Dembowski pisze list do nuncjusza papieskiego Serry, jego sekretarz zaś dodaje jeszcze co nieco od siebie

Biskup Dembowski pisze do biskupa Sołtyka

Tymczasem zaś...

Jak spełniają się złe proroctwa macochy Gitli

15

Jak w Kamieńcu zmienia się dawny minaret w kolumnę z Matką Bożą

Nad czym rozmyśla biskup Dembowski przy goleniu

O dwóch naturach Chai

Kształty nowych liter

O Krysie i jego planach na przyszłość

16

O roku 1757 i o tym, jak ustala się pewne prawdy przedwieczne latem w Kamieńcu Podolskim, na debacie kamienieckiej

O paleniu Talmudów

O tym, jak ksiądz Pikulski tłumaczy wysoko urodzonym zasady gematrii

O nowo powołanym arcybiskupie Dembowskim, który szykuje się do drogi

O życiu zmarłej Jenty zimą 1757 roku, czyli tego, w którym spalono Talmud, a potem księgi niedawnych podpalaczy

O przygodach Aszera Rubina ze światłem, jego dziadka zaś – z wilkiem

O polskiej księżniczce w domu Aszera Rubina

O tym, jak okoliczności mogą stanąć na głowie. Katarzyna Kossakowska pisze do biskupa Kajetana Sołtyka

Pompa funebris. 29 stycznia 1758 roku

O rozlanej krwi i głodnych pijawkach

Pani Elżbieta Drużbacka do księdza Chmielowskiego, czyli o doskonałości form nieprecyzyjnych

Ksiądz dziekan Benedykt Chmielowski pisze do JWM Pani Elżbiety Drużbackiej

O niespodziewanym gościu, który nachodzi księdza Chmielowskiego w nocy

O jaskini w kształcie litery alef

17

Resztki. Moje rozterki serca

Jak namawialiśmy Jakuba w Giurgiu do powrotu do Polski

Ksiądz Benedykt piele lebiodkę

Biegun

Opowieść bieguna. Żydowski czyściec

Jak kuzynostwo ustanawia wspólny front i wyrusza na wojnę

Moliwda rusza w drogę i ogląda królestwo luźnych ludzi

Jak Moliwda zostaje posłańcem w trudnej sprawie

O prawdzie użytecznej i prawdzie nieużytecznej oraz poczcie moździerzykowej

Kossakowska, kasztelanowa kamieniecka, pisze do księdza biskupa lwowskiego Łubieńskiego, senatora

Ksiądz Pikulski pisze do księdza biskupa lwowskiego Łubieńskiego, senatora

Antoni Moliwda-Kossakowski do Jego Ekscelencji biskupa Łubieńskiego

Noże i widelce

18

O tym, jak Iwanie, mała wieś nad Dniestrem, staje się republiką

O rękawach świętej koszuli Szabtaja Cwi

O tym, jak działa dotyk Jakuba

O czym rozmawiają kobiety przy skubaniu kur

Kto znajdzie się w kobiecym kręgu

Chmurny wzrok Chany wydobywa w Iwaniu następujące szczegóły

O tym, jak Moliwda wizytuje Iwanie

Łaska Boska, która woła z ciemności w światłość

Suplika do arcybiskupa Łubieńskiego

O tym, że boskość i grzeszność są ze sobą na trwałe związane

O Bogu

„Młynaż miele monke”

IV. KSIĘGA KOMETY

19

O komecie, która zawsze zapowiada koniec świata i sprowadza Szechinę

O Jankielu z Glinna i fatalnym zapachu mułu

O Cudzych Uczynkach, świętym milczeniu i innych zabawach iwańskich

Opowieść o dwóch tablicach

Resztki. Osiem miesięcy wspólnoty Pańskiej w Iwaniu

O Dwójni, Trójcy i Czwórcy

O gaszeniu świec

Człowiek, który nie ma kawałka własnej ziemi, właściwie nie jest człowiekiem

O masztalerzu i nauce języka polskiego

O nowych imionach

O Pinkasie, który schodzi do piekła w poszukiwaniu córki

Antoni Moliwda-Kossakowski pisze do Katarzyny Kossakowskiej

Katarzyna Kossakowska do Antoniego Moliwdy-Kossakowskiego

O krzyżu i tańcu w otchłani

20

Co widzi Jenta spod sklepienia katedry lwowskiej 17 lipca 1759 roku

O szczęściu rodzinnym Aszera

Siódmy punkt dysputy

Tajemny znak palcem i tajemny znak okiem

Katarzyna Kossakowska pisze do biskupa Kajetana Sołtyka

O kłopotach księdza Chmielowskiego

O Pinkasie, który nie rozumie, jaki popełnił grzech

O ludzkiej powodzi, która zalewa ulice Lwowa

Majorkowicze

Nachman i jego szata z dobrych uczynków

Rachunki księdza Mikulskiego i jarmark imion chrześcijańskich

O tym, co przydarza się księdzu Chmielowskiemu we Lwowie

Pod szyldem Drukarni Pawła Józefa Golczewskiego, Uprzywilejowanego Typographa Jego Królewskiej Mości

O właściwych proporcjach

Chrzest

O zgolonej brodzie Jakuba Franka i nowej twarzy, jaka się spod niej dobywa

21

O tym, jak jesienią 1759 roku nawiedza Lwów zaraza

Co Moliwda pisze do kuzynki, Katarzyny Kossakowskiej

Katarzyna Kossakowska ośmiela się niepokoić możnych tego świata

O deptaniu monet i zawracaniu nożem klucza żurawi

Resztki. U Radziwiłła

O smutnych wydarzeniach w Lublinie

22

Karczma na prawym brzegu Wisły

O wydarzeniach w Warszawie i o nuncjuszu papieskim

O Katarzynie i jej rządach w Warszawie

Katarzyna Kossakowska pisze do kuzyna

Co podano na kolację wigilijną u Kossakowskiej

Awacza i dwie lalki

Lalka dla Salusi Łabęckiej. Opowieści księdza Chmielowskiego o bibliotece i uroczystym chrzcie

Ksiądz Gaudenty Pikulski, bernardyn, przesłuchuje naiwnych

Ksiądz Gaudenty Pikulski pisze do prymasa Łubieńskiego

Chabrowy żupan i czerwony kontusz

Co się działo w Warszawie, gdy Jakub zniknął

Plujcie na ten ogień

Ocean pytań, który pogrąża nawet najsilniejszy okręt

23

Jak się poluje u Hieronima Floriana Radziwiłła

Resztki. O trzech drogach opowieści i o tym, że opowiadanie bywa uczynkiem

Chano, rozważ w sercu

V. KSIĘGA METALU I SIARKI

24

Machina mesjańska, jak działa

O tym, jak w lutową noc 1760 roku Jakub przybywa do Częstochowy

Jak wygląda więzienie Jakuba

Biczownicy

Obraz święty, który ukrywa, a nie odkrywa

List po polsku

Odwiedziny w klasztorze

Upupa dicit

O tym, jak Jakub uczy się czytać i skąd się wzięli Polacy

O tym, jak Jan Wołowski i Mateusz Matuszewski jako następni przyjeżdżają do Częstochowy w listopadzie 1760 roku

Drużbacka do Księdza Benedykta Chmielowskiego Dziekana Rohatyńskiego, Tarnów, Boże Narodzenie 1760 roku

Ciężkie złote serce Elżbiety Drużbackiej ofiarowane Czarnej Madonnie

25

Jenta śpi pod skrzydłami bociana

O tym, jak Jenta mierzy groby

List Nachmana Jakubowskiego do Pana w Częstochowie

Podarunki od Beszta

Modrzewiowy dwór w Wojsławicach i zęby Zwierzchowskiego

O kaźni i klątwie

Jak wróży Chaja

Edom chwieje się w posadach

O tym, jak bezkrólewie przekłada się na ruch powozów na Krakowskim Przedmieściu

Pinkas redaguje Documenta Judaeos

Kogo to Pinkas spotyka na targu we Lwowie

Zwierciadło i zwykłe szkło

Życie codzienne w więzieniu i o trzymaniu dzieci w pudełku

Dziura do przepaści, czyli odwiedziny Towy i jego syna Chaima Turka w 1765 roku

Elżbieta Drużbacka pisze z klasztoru Bernardynek w Tarnowie ostatni list do księdza kanonika Benedykta Chmielowskiego w Firlejowie

O powrocie Moliwdy do życia

O wędrujących jaskiniach

O nieudanych poselstwach i historii, która oblega klasztorne mury

O odejściu Imości Chany w lutym 1770 roku i miejscu jej wiecznego spoczynku

Resztki. Stan oblężenia

VI. KSIĘGA DALEKIEGO KRAJU

26

Jenta czyta paszporty

O rodzinie Dobruszków w Prossnitz

O nowym życiu w Brünn i tykaniu zegarków

O Moszem Dobruszce i uczcie Lewiatana

O domu przy katedrze i dostawie panien

Resztki. Jak w mętnej wodzie ryby łowić

Słowa Pańskie

Ptaszek, który wyskakuje z tabakierki

Tysiąc komplementów, czyli o ślubie Moszego Dobruszki vel Thomasa von Schönfelda

O cesarzu i ludziach zewsząd i znikąd

O niedźwiedziu ze snu Awaczy Frank

O życiu na wysokościach

Maszyna, która gra w szachy

27

Jak Nachman Piotr Jakubowski został ambasadorem

Powrót biskupa Sołtyka

Co się dzieje w machnie Pańskiej w Warszawie

Anzeige, czyli doniesienie

Kawa z mlekiem, skutki picia

Ruptura i słowa Pańskie

O pociągu do tajemniczych eksperymentów na materii

Wszystkie odmiany popiołu, czyli jak zrobić złoto domowym sposobem

Jak widzą świat Pańskie sny

O Franciszku Wołowskim w zalotach

O Samuelu Ascherbachu, synu Gitli i Aszera

28

Aszer w kawiarni wiedeńskiej albo Was ist Aufklärung? 1784

O zdrowotnych aspektach prorokowania

O figurkach z chleba

Odrzucone oświadczyny Franciszka Wołowskiego młodszego

Ostatnia audiencja u cesarza

Thomas von Schönfeld i jego gry

Resztki. Synowie Jakuba Franka. Moliwda

Ostatnie dni w Brünn

Moliwda w poszukiwaniu środka swojego życia

Dalszy ciąg historii Antoniego Kossakowskiego zwanego Moliwdą

29

O owadzim ludku, który zasiedla Offenbach nad Menem

O Schlossie isemburskim i jego zziębniętych mieszkańcach

O gotowanych jajkach i księciu Lubomirskim

Jak wilczyca Zwierzchowska trzyma porządki w zamku

Nóż wysadzany turkusami

O domku dla lalek

Niebezpieczny zapach maliniaku i muszkatelu

O wielkich planach Thomasa von Schönfelda

Kim jest Pan, kiedy nie jest już tym, kim jest

O grzechach Rocha Franka

O neszika, boskim pocałunku

Plotki, listy, donosy, ukazy, raporty

30

Śmierć polskiej księżniczki, krok po kroku

Warszawski stół na trzydzieści osób

O życiu sposobem zwyczajnym

Heiliger Weg nach Offenbach

O kobietach, które moczą nogi

Resztki. O świetle

VII. KSIĘGA IMION

31

Jakubowski i księgi śmierci

Ewa Frank ratuje Offenbach od grabieży napoleońskiej

Czaszka

O spotkaniu w Wiedniu

Samuel Ascherbach i jego siostry

Biblioteka Braci Załuskich i ksiądz kanonik Benedykt Chmielowski

Męczeństwo Juniusa Freya

Dzieci

Śliczna mała dziewczynka gra na szpinecie

O pewnym manuskrypcie

Wędrówki Nowych Aten

Jenta

Nota bibliograficzna

Podziękowania

Przypisy

© Copyright by Olga Tokarczuk
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, Kraków 2014

Opieka redakcyjna: WALDEMAR POPEK

Konsultacja w dziedzinie frankizmu: PAWEŁ MACIEJKO

Konsultacja historyczna: ANDRZEJ LINK-LENCZOWSKI

Ilustracje zgromadzone dzięki uprzejmości Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich we Wrocławiu.

Portret Ewy Frank (s. 156) pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Adiustacja: HENRYKA SALAWA

Korekta: ANNA DOBOSZ, ANETA TKACZYK, DOROTA TRZCINKA

Redaktor techniczny: BOŻENA KORBUT

Projekt okładki, ilustracja: JOANNA CONCEJO

Opracowanie graficzne okładki i stron tytułowych: MAREK PAWŁOWSKI

Projekt typograficzny, skład łamanie | manufaktu-ar.com

Przygotowanie ilustracji do druku , MAREK PAWŁOWSKI

ISBN 978-83-08-07209-7

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Od Wydawcy

Ze względu na specyfikę wydań elektronicznych, ebook nie zawiera niektórych elementów typograficznych zawartych w książce. Składniki te stanowią integralną część papierowego wydania dzieła, jednakże nie wpływają na jego warstwę merytoryczną.

2

O fatalnym resorze
i kobiecej chorobie Katarzyny Kossakowskiej

W tym samym czasie kasztelanowa kamieniecka Katarzyna Kossakowska, z domu Potocka, i towarzysząca jej znajoma starsza dama, które są już od kilku dni w podróży z Lublina do Kamieńca, właśnie wjechały do Rohatyna. Godzinę za nimi jadą wozy z kuframi, w nich stroje, pościel oraz zastawa, tak żeby, gdy przyjdzie stanąć w gościnie, mieć swoją porcelanę i swoje sztućce. Choć specjalnie rozsyłani posłańcy zawiadamiają z wyprzedzeniem rodzinę i przyjaciół w posiadłościach, do których zbliżają się kobiety, czasami nie udaje im się dotrzeć na bezpieczny i komfortowy nocleg. Wtedy pozostają zajazdy i gospody, w których jedzenie bywa nietęgie. Pani Drużbacka, mająca już swoje lata, ledwie żyje. Skarży się na niestrawność, zapewne dlatego, iż każdy posiłek zaraz zostaje wytrzęsiony w żołądku niczym śmietana w maślnicy. Zgaga to jednak nie choroba. Gorzej jest z kasztelanową Kossakowską – od wczoraj boli ją brzuch i teraz siedzi w kącie powozu zupełnie bez sił, za to zimna, mokra i tak bardzo blada, że Drużbacka zaczyna obawiać się o jej życie. Dlatego szukają pomocy tutaj, w Rohatynie, gdzie starostą jest Szymon Łabęcki, spowinowacony z rodziną kasztelanowej, jak każdy znaczniejszy człowiek na Podolu.

Jest dzień targowy i łososiowa kareta na resorach ozdobiona miękkim złotawym ornamentem, z herbem Potockich wymalowanym na drzwiczkach, ze stangretem na koźle i obstawą mężczyzn w jaskrawych mundurach już od rogatek wzbudza w miasteczku niemałą sensację. Kareta co chwilę staje, bo droga jest zatarasowana przez pieszych i zwierzęta. Nie pomaga strzelanie z bata nad głowami. Dwie kobiety ukryte w środku pojazdu płyną w nim niczym w drogocennej muszli przez wzburzone wody wielojęzycznego, rozjarmarkowanego tłumu.

W końcu kareta, co było w tym tłoku do przewidzenia, nadziewa się na jakiś dyszel, pęka resor, to nowe udogodnienie, które teraz tylko komplikuje podróż, i kasztelanowa spada z siedzenia na podłogę, a jej twarz wykrzywia się z bólu. Drużbacka, klnąc, wyskakuje wprost w błoto i sama zaczyna szukać pomocy. Najpierw zwraca się do dwóch kobiet z koszami, ale one chichoczą i uciekają, gadając między sobą po rusińsku, potem chwyta za rękaw Żyda w czapie i płaszczu – ten stara się ją zrozumieć, a nawet odpowiada coś w swoim języku i pokazuje gdzieś w dół miasteczka, w stronę rzeki. Wtedy zniecierpliwiona Drużbacka staje na drodze dwóch dobrze wyglądających kupców, którzy wysiedli właśnie z kocza i podeszli ku zbiegowisku, ale ci okazują się chyba Ormianami, będącymi tu przejazdem. Kręcą tylko głowami. A zaraz obok nich Turcy przyglądają się Drużbackiej jakoś ironicznie, jak jej się wydaje.

– Czy ktoś tu mówi po polsku?! – krzyczy więc, zła na ten tłum wokół i na to, gdzie się znalazła. Niby to jedno królestwo, ta sama Rzeczpospolita, ale tutaj jakaś zupełnie inna niż w Wielkopolsce, z której pochodzi. Tu dziko, twarze obce, egzotyczne, ubiory komiczne, jakieś strzępiące się sukmany, jakieś czapy futrzane i turbany, bose stopy. Domy zgarbione, malutkie i z gliny, nawet przy rynku. Woń słodu i łajna, wilgotny zapach opadłych liści.

W końcu widzi przed sobą drobnego, starszego księdza, całkiem siwego, w niezbyt porządnym płaszczu, z torbą na ramieniu, który patrzy na nią wytrzeszczonymi oczami, zupełnie zaskoczony. Chwyta go za poły płaszcza i potrząsa nim, sycząc przez zęby:

– Na zmiłowanie boskie, niechże ksiądz powie, gdzie tu jest dom starosty Łabęckiego! I ani słowa! I milczeć o wszystkim!

Ksiądz mruga oczami, przestraszony. Nie wie, czy ma się odezwać, czy nic nie mówić. Może ma ręką wskazać kierunek? Kobieta, która go tak bez pardonu szarpie, jest nieduża, o nieco zaokrąglonych kształtach, ma wyraziste oczy i spory nos; spod czepca wychodzi jej kręcony kosmyk szpakowatych włosów.

– To znaczna osoba i jest incognito – mówi do księdza, wskazując na karetę.

– Incognito, incognito – powtarza przejęty ksiądz. Wyławia z tłumu młodego chłopaka i każe mu prowadzić pojazd do domu starosty. Chłopiec zgrabniej, niż można by się spodziewać, pomaga wyprząc konie, tak żeby dało się zawrócić.

W powozie o zasłoniętych okienkach pojękuje kasztelanowa Kossakowska. Po każdym jęku następuje siarczyste przekleństwo.

O krwi na jedwabiach

Szymon Łabęcki, ożeniony z Pelagią z Potockich, jest kuzynem, dalekim, ale kuzynem Katarzyny Kossakowskiej. Żony nie ma w domu, bawi u rodziny we dworze w pobliskiej wsi. Przejęty niespodziewaną wizytą, pospiesznie zapina z francuska skrojony żakiet i obciąga koronkowe mankiety.

– Bienvenu, bienvenu[1] – powtarza niezbyt przytomnie, gdy służące z Drużbacką wprowadzają kasztelanową na górę, gdzie gospodarz oddał kuzynce najlepsze komnaty. Potem, mamrocząc coś do siebie, posyła po medyka rohatyńskiego Rubina. – Quelque chose de féminin, quelque chose de féminin – powtarza.

Nie jest do końca zadowolony, a właściwie wcale nie jest zadowolony z tej nagłej wizyty. Właśnie wybierał się w pewne miejsce, gdzie regularnie grywa w karty. Sama myśl o grze podnosi mu przyjemnie ciśnienie, to tak, jakby zadziałał mu we krwi najlepszy trunek. Ileż jednak nerwów przez ten nałóg traci! Pociesza się tylko tym, że ludzie znaczniejsi od niego i bogatsi, i większym poważaniem się szczycący do kart zasiadają. Ostatnio grywa z biskupem Sołtykiem, stąd ten lepszy strój. Już miał wyjeżdżać, powóz czekał zaprzężony. A tak – nie pojedzie. Wygra kto inny. Bierze głęboki oddech i zaciera ręce, jakby chciał sobie dodać otuchy – no trudno, zagra innym razem.

Chorą cały wieczór pali gorączka i Drużbackiej się zdaje, że majaczy. Z Agnieszką, damą do towarzystwa pani, kładą jej zimne kompresy na głowę, a potem pospiesznie przywołany medyk ordynuje zioła – teraz ich zapach, jakby anyżu i lukrecji, unosi się nad pościelą słodką chmurą i chora zasypia. Lekarz każe jej kłaść zimne kompresy na brzuch i na czoło. Uspokaja się cały dom i przygasają świece.

No cóż, nie pierwszy to raz miesięczna przypadłość tak dokucza kasztelanowej i zapewne nie ostatni. Trudno kogoś o to winić, przyczyną jest najpewniej sposób chowania panienek we dworach – w zaduchu, bez wyzwań dla ciała. Dziewczyny siedzą skulone nad tamborkami, wyszywając księżowskie stuły. Dieta we dworach ciężka, mięsna. Mięśnie słabe. Kossakowska na dodatek lubi podróże, całe dnie w powozie, hałas nieustanny i trzepanie. Nerwy i wieczne intrygi. Polityka, bo kimże jest Katarzyna, jak nie posłańcem Klemensa Branickiego; to jego interesy rozgrywa. Robi to dobrze, bo jest w niej męska dusza – tak przynajmniej o niej mówią i się z nią liczą. Ale Drużbacka nie widzi tej „męskości”. Ot, niewiasta, co lubi rządzić. Wysoka, pewna siebie, z mocnym głosem. A mówią jeszcze, że mąż Kossakowskiej, niezbyt wydarzony, malutki pokurcz, jest impotentem. Gdy się o nią starał, to podobno stanął na worku z pieniędzmi, żeby w ten sposób wyrównać brak wzrostu.

Jeżeli nawet z woli boskiej nie są jej pisane dzieci, to wcale nie wygląda na nieszczęśliwą. Plotkują o niej, że gdy kłóci się z mężem, gdy się na niego zdenerwuje, chwyta go wpół i stawia na kominku, skąd on boi się zejść i tak unieruchomiony, musi jej wysłuchać do końca. A dlaczego taka postawna kobieta wybrała sobie takiego konusa? Chyba żeby interesy rodziny umocnić, a interesy umacnia się polityką.

Rozbierały chorą we dwie i z każdą sztuką odzienia z kasztelanowej Kossakowskiej wyłaniała się ta istota o imieniu Katarzyna, a potem nawet Kasia, gdy jęcząc i płacząc, przelewała się ze słabości przez ręce. Doktor kazał wkładać między nogi opatrunki z czystego płótna i dawać chorej dużo pić, wręcz zmuszać ją do picia, zwłaszcza wywarów z jakiejś kory. Jaka chuda wydała się ta kobieta Drużbackiej, a przez to, że chuda – młodziutka, choć ma przecież już ze trzydzieści lat.

Gdy chora usnęła, zajęły się z Agnieszką pokrwawionym strojem, wielkimi plamami krwi – począwszy od bielizny, halek i spódnicy, aż do granatowego płaszcza. Ile się to plam z krwi widziało w życiu, myśli Drużbacka.

Piękna suknia kasztelanowej – gruby atłas, kremowe tło, a na nim z rzadka czerwone kwiatuszki, dzwonki z jednym zielonym listkiem po lewej i jednym po prawej stronie. Wzór radosny i lekki, pasuje do lekko śniadej cery właścicielki i jej ciemnych włosów. Teraz plamy krwi zalały te wesołe kwiatki złowrogą falą. Nieregularne kontury wchłonęły i zniszczyły wszelki porządek. Jakby nieprzyjazne siły skądś wydostały się na powierzchnię.

Istnieje na dworach specjalna nauka – o wywabianiu plam z krwi. Od wieków uczy się tego przyszłe żony i matki. To byłaby najważniejsza sprawa na uniwersytecie dla kobiet, gdyby kiedy miał powstać. Poród, menstruacja, wojna, bójka, zajazd, napad, pogrom – o tym przypomina krew, nieustannie będąc w gotowości tuż pod skórą. Co zrobić z tym wewnętrznym, które ośmieliło się wydostać na zewnątrz, jakim to ługiem zmywać, jakim octem płukać. Może moczyć szmatkę w odrobinie łez i przecierać delikatnie. Albo mocno nasączać śliną. Prześcieradła, pościel, bieliznę, halki, koszule, fartuchy, czepce i chusty, mankiety koronkowe i żaboty, surduty i gorsety. Dywany, deski podłogi, bandaże, prześcieradła, mundury.

Po wyjściu doktora obie kobiety, Drużbacka i Agnieszka, zasypiają ni to klęcząc, ni to siedząc przy łóżku – jedna z głową opartą na własnej dłoni, której ślad przez resztę wieczoru zostanie jej na policzku, druga w fotelu z głową opuszczoną na piersi; od jej oddechu delikatne koronki przy dekolcie poruszają się jak ukwiały w ciepłym morzu.

Biały koniec stołu u starosty Łabęckiego

Dom starosty przypomina zamek. Kamienny, obrośnięty mchem, stoi na starych fundamentach, stąd wilgoć. Na podwórzu z wielkiego kasztana opadają już lśniące owoce, a za nimi podążają żółte liście. Wygląda to tak, jakby podworzec pokrywał piękny pomarańczowozłoty dywan. Ze sporego hallu wchodzi się na salony ledwie umeblowane, ale wymalowane w jasne kolory, z ozdobami na ścianach i suficie. Podłoga z dębowego parkietu wyfroterowana, aż błyszczy. Trwają przygotowania do zimy – w sieni stoją kosze jabłek, które wyniesie się do zimowych pokoi, by tam pachniały i czekały Bożego Narodzenia. Na podwórzu ruch i rozgardiasz, bo chłopi przywieźli drewno i układają je w sągi. Kobiety wnoszą kosze orzechów, Drużbacka nie może nadziwić się ich wielkości. Rozłupała jeden i ze smakiem je soczysty, miękki miąższ, badając językiem lekką gorycz skórki. Z kuchni dolatuje woń smażonych powideł.

Mija ją na dole medyk, bąka coś pod nosem i idzie na górę. Już się dowiedziała, że ten „saturniczny”, jak go określił starosta, Żyd, doktor kształcony we Włoszech, milczący i duchem nieobecny, cieszy się wielkim poważaniem Łabęckiego, który na tyle długo przebywał we Francji, że pozbawiło go to pewnych przesądów.

Już w południe następnego dnia zjadła Kossakowska trochę rosołu, po czym kazała sobie podłożyć poduszki i podać papier, pióro i atrament.

Katarzyna Kossakowska z domu Potocka, żona kasztelana kamienieckiego, pani wielu wsi i miasteczek, pałaców i dworów, należy do drapieżników. Te, nawet popadłszy w tarapaty, w uścisk sideł kłusownika, rany zaliżą i zaraz wracają do walki. Kossakowska ma instynkt zwierzęcy, jak wadera w stadzie wilków. Nic jej nie będzie. Niech się Drużbacka martwi raczej o siebie. Niech się zastanowi, jakim to ona jest zwierzęciem... Utrzymuje się przy życiu dzięki tym drapieżnikom, służąc im za towarzystwo, zabawiając je fraszkami. Jest oswojoną pliszką, ptaszkiem, który ładnie wyśpiewuje swoje trele, lecz którego zdmuchnie byle wiatr, przeciąg z otwartego przez burzę okna.

Ksiądz przychodzi już po południu, trochę za wcześnie, jest w tym samym płaszczu, ze swoją torbą nadającą się raczej dla wędrownego sprzedawcy niż dla osoby duchownej. Drużbacka wita go już od progu.

– Chciałam księdza dziekana najmocniej przeprosić za to moje raptowne zachowanie. Chyba oberwałam księdzu guziki... – mówi do niego i za łokieć prowadzi go do bawialni, nie wiedząc, co z nim począć. Do stołu będą podawać za jakieś dwie godziny.

– A to simpliciter chwila taka była... Nolens volens przysłużyłem się zdrowiu jaśnie kasztelanowej.

Drużbacka przywykła już do innej trochę polszczyzny na różnych pańskich dworach, więc te wtręty łacińskie tylko ją bawią. Spędziła w nich pół życia jako dama do towarzystwa i sekretarka. Potem wyszła za mąż, urodziła córki, a teraz, po śmierci męża i narodzinach wnucząt, próbuje radzić sobie sama albo przy córkach, bądź też przy pani Kossakowskiej, bądź to jako dama do towarzystwa. Cieszy się, że wraca na magnacki dwór, gdzie tyle się dzieje i gdzie wieczorami czyta się poezje. Ma w swoim bagażu kilka tomików, ale wstydzi się je wyciągać. Nic nie mówi. Raczej słucha, jak się ksiądz rozgadał, i zaraz znajduje z nim wspólny język, mimo tej łaciny; okazuje się bowiem, że ksiądz wizytował niedawno pałac Dzieduszyckich w Cecołowcach i teraz próbuje odtworzyć u siebie na plebanii to, co stamtąd zapamiętał. Uradowany i rozochocony likierem, którego wypił już ze trzy kieliszki, szczęśliwy, że ktoś go słucha, opowiada.

Wczoraj posłano po kasztelana Kossakowskiego do Kamieńca i teraz wszyscy się go lada chwila spodziewają. Pewnie zjawi się tu rano, a może już w nocy.

Przy stole siedzą mieszkańcy i goście domu, stali i tymczasowi. Ci najmniej ważni na szarym końcu, gdzie biel obrusów już nie sięga. Z rezydentów jest tu wuj czy stryj gospodarza, starszy pan, nieco otyły i sapiący, który zwraca się do wszystkich „asindzieju” i „asindziejko”. Są tu też zarządca majątków, nieśmiały wąsaty mężczyzna słusznej postury, oraz dawny nauczyciel religii dzieci Łabęckich, wielce wykształcony bernardyn ksiądz Gaudenty Pikulski. Tego od razu zagarnia ksiądz Chmielowski, który wiedzie go w róg pokoju, żeby pokazać mu żydowską książkę.

– Zamieniłem się, ja mu dałem moje Nowe Ateny, a on mnie Zohar – mówi z dumą ksiądz Chmielowski i wyciąga z torby księgę. – Prośbę miałbym – dodaje bezosobowo – gdyby znalazło się trochę czasu, żeby mi to i owo z tej książki przepowiedzieć...

Pikulski ogląda księgę, otwiera ją od tyłu i czytając, porusza wargami.

– To żaden Zohar – mówi.

– Jakżeż to? – ksiądz Chmielowski nie rozumie.

– A to Szor wcisnął ojcu jakieś bajki żydowskie. – Sunie palcem od prawej do lewej po ciągu niezrozumiałych znaczków. – Oko Jakuba. Tak się nazywa, to takie opowiastki dla ludu.

– A to stare Szorzysko... – Kiwa głową ksiądz, rozczarowany. – Pewnie się pomylił. No cóż, chyba i tu znajdę trochę jakiej mądrości. O ile mi to kto przetłumaczy...

Starosta Łabęcki daje znak ręką i dwóch służących wnosi tace z likierem i maleńkie kieliszki oraz talerzyk z cieniutko krojonymi skórkami od chleba. Kto chce, może sobie w ten sposób zaostrzyć apetyt, bo potem podany posiłek będzie już ciężki i obfity. Najpierw idzie zupa, a następnie pokrojona w nieregularne plastry gotowana wołowina wraz z innymi mięsami – pieczenią wołową, dziczyzną i kurczętami; do tego marchew gotowana, kapusta z boczkiem i miski kaszy bogato okraszonej tłuszczem.

Ksiądz Pikulski przy stole nachyla się do księdza Benedykta i mówi półgłosem:

– Niechże ksiądz do mnie wpadnie, mam ja i po łacinie żydowskie księgi, a i w hebrajskim mogę pomóc. Po co od razu do Żydów chodzić?

– Sameś mi, synu, radził – odpowiada ksiądz Benedykt, nieco zirytowany.

– Dla żartu mówiłem. Nie sądziłem, że ksiądz pójdzie.

Drużbacka je powściągliwie; wołowina nie służy jej zębom, wykałaczek zaś nie widzi. Dziubie kurczę z ryżem i spod oka przygląda się dwom młodym służącym, widać jeszcze nieobytym z nową pracą, bo stroją do siebie przez stół miny i błaznują, myśląc, że goście, zajęci jedzeniem, niczego nie dojrzą.

Kossakowska niby słaba, ale każe swoje łoże w kącie pokoju obstawić świecami i podać sobie ryżu tudzież mięsa z kury. Zaraz potem prosi o węgrzyna.

– To już najgorsze za waćpanią, skoro po wino sięgasz – mówi Łabęcki z ledwie wyczuwalną w głosie ironią. Wciąż jest poirytowany, że na karty nie pojechał. – Vous permettez?[2] – Wstaje, by z nieco przesadnym ukłonem dolać kasztelanowej wina. – Zdrowie waćpani.

– A ja winnam wypić zdrowie tego medyka, bo mnie na nogi postawił swoją miksturą – mówi Kossakowska i pociąga spory łyk.

– C’est un homme rare – stwierdza gospodarz. – Dobrze wykształcony Żyd, choć mnie z podagry wyleczyć nie potrafi. Studiował w Italii. Ponoć igłą zdejmuje z oka zaćmę i tym samym przywraca wzrok, tak właśnie było z jedną z okolicznych szlachcianek, która teraz wyszywa najdrobniejsze ściegi.

Odzywa się znowu Kossakowska ze swojego kąta. Zjadła już i leży oparta o poduszki, cokolwiek blada. Jej twarz oświetlona drgającym światłem świec porusza się jakby w jakimś grymasie:

– Pełno Żydów teraz wszędzie, tylko patrzeć, jak nas tu zjedzą z kopytami – mówi. – Panom nie chce się pracować i o własne majątki dbać, to dają je Żydom w arendę, a sami używają życia w stolicy. I patrzę, a tu Żyd mostowym jest, a tu majątek ziemski prowadzi, a tu buty i ubranie szyje, całe rzemiosło wziął.

W czasie obiadu rozmowy schodzą na gospodarkę, która tu, na Podolu, zawsze kuleje, a przecież wielkie jest bogactwo tej ziemi. Można by zrobić z niej kwitnący kraj. Te potaże, saletry, miody. Woski, łoje, płótna. Tytoń, skóry, bydło, konie, mnóstwo tego jest i nie znajduje zbytu. A dlaczego? – dopytuje się Łabęcki. Bo Dniestr jest płytki, posiekany porohami, drogi byle jakie, wiosną po roztopach prawie nieprzejezdne. Jak tu handlować, gdy przez granice bezkarnie przechodzą bandy tureckie i łupią podróżnych, tak że ze zbrojnymi jeździć trzeba, wynajmować ochronę.

– Kto ma na to pieniądze? – skarży się Łabęcki i marzy, żeby było jak w innych krajach, żeby handel kwitł i bogactwo ludzi rosło. Tak jak to jest we Francji, a przecież wcale ziemi lepszej tam nie ma, ani rzeki nie lepsze. Kossakowska twierdzi, że to wina panów, którzy płacą chłopom wódką, nie pieniędzmi.

– A ty, pani, wiesz, że to u Potockich w ich dobrach chłop ma już tyle dni w roku pańszczyzny, że na swoim może pracować tylko w soboty i niedziele?

– U nas i piątek mają wolny – odcina się Kossakowska. – A bo i marnie pracują. Połowę urodzaju daje się robotnikowi za zbiór drugiej połowy, a i tak te hojne dary nieba nie mogą być spożytkowane. U mojego brata stoją do dziś ogromne stogi, pasą się na nich robaki i nie ma sposobu, by je sprzedać.

– Tego, kto wpadł na pomysł, by zboże przepalać na wódkę, powinno się ozłocić – mówi Łabęcki i ściągając serwetę spod brody, daje znak, żeby dobrym zwyczajem przejść na fajki do biblioteki. – Teraz całe galony wódki jadą na wozach na drugą stronę Dniestru. Co prawda Koran zabrania pić wina, ale o wódce nic nie mówi. Zresztą niedaleko jest ziemia hospodara mołdawskiego, a tam chrześcijanie mogą smakować trunku do woli... – Śmieje się, odsłaniając żółte od tytoniu zęby.

Starosta Łabęcki nie jest byle kim. W bibliotece na honorowym miejscu leży jego książka: Instrukcye dla młodych Panow przez Iegomości Pana Dela Chetardie Káwálerá w woysku y ná Dworze Krolewskim we Fráncyi dobrze zásłużonego opisane, a tu krotko zebráne, w ktorych młody Pan pyta się y odbiera odpowiedzi. Przy ostátnim Szkołom Lwowskim Vale od Wielmożnego IMci Pana Szymona Łabęckiego Starosty Rohatyńskiego ná upominek swoim kollegom zostáwione y do druku podane.

Gdy go Drużbacka grzecznie dopytuje, o czymże to książka, wychodzi na jaw, że to chronologia znaczniejszych batalii i że, co się okazuje po dłuższej przemowie Łabęckiego, jest to bardziej tłumaczenie niż oryginalnie napisane przez niego dzieło. Co po prawdzie nie wynika z tytułu.

Potem muszą wszyscy w palarni wysłuchać – i damy także, bo obie palaczki namiętne – jak to starosta Łabęcki wygłaszał mowę uroczystą na otwarciu biblioteki Załuskich.

Gdy wywołują starostę, bo przyszedł lekarz na zabiegi, rozmowa schodzi na Drużbacką i Kossakowska przypomina, że jest ona poetką, czemu bardzo grzecznie dziwi się ksiądz dziekan Chmielowski, lecz po prezentowaną książeczkę chciwie wyciąga rękę. Zadrukowane kartki budzą w nim jakiś odruch trudny do opanowania – złapać i nie wypuścić, dopóki oczy nie zapoznają się, choćby pobieżnie, z całością. Tak jest i teraz, otwiera, zbliża do światła, żeby lepiej się przyjrzeć tytułowej stronie.

– To rymy – mówi rozczarowany, ale szybko się mityguje i kiwa głową z uznaniem. Zbiór rytmów duchownych, panegirycznych, moralnych i światowych... Nie podoba mu się, że to wiersze, nie rozumie ich, ale wartość tomiku wzrasta, gdy ksiądz widzi, że wydali to bracia Załuscy.

Zza niedomkniętych drzwi słychać głos starosty, nagle jakiś taki pokorny:

– Aszerze złoty, to choróbsko mi życie obrzydza, boli paluch, zróbże coś z tym, kochaneńki.

I zaraz słychać inny głos, niski, z żydowskim akcentem:

– Ja się waćpana zrzeknę leczyć. Waćpan miałeś nie pić wina i nie jeść mięsa, zwłaszcza czerwonego, a nie słuchasz doktora, to i boli, i boleć będzie. Siłą leczyć nie zamierzam.

– No, nie obrażaj się, przecież to nie twoje paluchy, ale moje... A to ci medyk diabelski... – Niknie gdzieś w dali, widocznie odeszło tych dwóch w głąb domu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] (franc.) Witam (...) sprawy kobiece

[2] (franc.) Pani pozwoli? (...) To człowiek wyjątkowy