Przedmowa

Ten zbiór tekstów, z których jedne nie zostały wydane, a inne już się ukazały, został zorganizowany wokół pewnych problemów. Problemu pisania: pisarz, jak mówi Proust, wynajduje w języku nowy język, swego rodzaju język obcy. Ujawnia nowe moce gramatyczne bądź syntaktyczne. Wyrzuca język z jego zwyczajowych kolein: przyprawia go o obłęd. Dlatego też problemu pisania nie można oddzielić od problemu widzenia i słyszenia: gdy inny język powstaje w języku, to w istocie cała mowa zmierza do granicy „asyntaktycznej”, „agramatycznej” bądź komunikuje się z własnym zewnętrzem.

Granica nie znajduje się na zewnątrz mowy, jest jej zewnętrzem: zrobiona jest z nie-językowego widzenia i nie-językowego słyszenia, które ona sama umożliwia. Istnieją również malarstwo i muzyka właściwe pisaniu, będące efektami barw i dźwięków, które wznoszą się ponad słowa. Widzimy i słyszymy właśnie poprzez słowa, między słowami. Beckett mówił o drążeniu dziur w mowie, aby widzieć bądź słyszeć „to, co jest poza nią ukryte”[1]. O każdym pisarzu należy właśnie powiedzieć: to widzący, to słyszący, „źle widziane, źle powiedziane”[2], to kolorysta, to muzyk.

To widzenie, to słyszenie nie jest kwestią prywatną, lecz tworzy postacie Historii i geografii, bezustannie wymyślane na nowo. Wymyśla je właśnie obłęd jako proces porywający słowa z jednego końca wszechświata do drugiego. Są to wydarzenia na granicy mowy. Ale gdy obłęd popada w stan kliniczny, słowa nie otwierają się już na nic, niczego się już poprzez nie nie widzi ani nie słyszy, prócz nocy, która straciła swą historię, swe barwy i swe pieśni. Literatura jest zdrowiem.

Problemy te zarysowują zbiór dróg. Prezentowane tu teksty i rozważani w nich autorzy należą do takich dróg. Jedne są krótsze, inne dłuższe, ale krzyżują się ze sobą, ponownie przecinają te same miejsca, przybliżają się do siebie bądź od siebie się oddalają, każda daje widok na inne. Niektóre są ślepymi ulicami zamkniętymi przez chorobę. Każde dzieło jest podróżą, trasą, ale przemierza taką czy inną drogę zewnętrzną jedynie dzięki drogom i trajektoriom wewnętrznym, które ją tworzą, stanowiąc jej pejzaż bądź koncert.

[1] S. Beckett, List z roku 1937, [w:] idem, Disjecta, Miscellaneous Writings and a Dramatic Fragments, J. Calder, London 1983 [przyp. tłum.].

[2] S. Beckett, Mal vu mal dit, Minuit, Paris 1981 [przyp. tłum.].

Rozdział I
Literatura i życie

Pisanie nie jest z pewnością narzucaniem formy (wyrazu) przeżytej materii. Literatura jest raczej po stronie tego, co bezforemne czy niezakończone, jak powiedział i praktykował to Gombrowicz. Pisanie jest sprawą stawania się, nigdy nie zakończonego, zawsze będącego w trakcie dziania się, stawania, które wykracza poza wszelką dającą się przeżyć i przeżytą materię. Jest procesem, to znaczy przejściem życia, które przechodzi przez to, co daje się przeżyć, i przez to, co przeżyte. Pisanie jest nieodłączne od stawania się: pisząc, stajemy się-kobietą, stajemy się-zwierzęciem czy rośliną, stajemy się-molekułą, aż po stawanie się-niedostrzegalnym. Stawania te łączą się wzajemnie ze sobą wzdłuż szczególnej linii, jak w powieści Le Clézio, albo też współistnieją ze sobą na wszystkich poziomach, przechodząc przez wejścia, progi i strefy tworzące cały wszechświat, jak w potężnym dziele Lovecrafta. Stawanie się nie zmierza w innym kierunku, i nie stajemy się Mężczyzną, o ile mężczyzna jawi się jako dominująca forma wyrazu, która chce narzucić siebie wszelkiej materii, gdy tymczasem kobieta, zwierzę czy molekuła zawierają w sobie składowe ucieczki wymykającej się ich własnej formalizacji. Czy istnieje lepsza racja pisania, niż wstyd z powodu bycia człowiekiem? Nawet jeśli to kobieta się staje, ma ona stać się kobietą, i stawanie się to nie ma nic wspólnego z jakimś stanem, na który mogłaby się ona powołać. Stawanie się nie jest oczekiwaniem na formę (utożsamieniem, imitacją, Mimesis), ale znajdowaniem strefy sąsiedztwa, nierozróżnialności czy niezróżnicowania, takiej, że nie można się już odróżniać od jakiejś kobiety, od jakiegoś zwierzęcia czy od jakiejś molekuły: ani niedokładne, ani ogólne, lecz nieprzewidziane, nie-preegzystujące, tym bardziej nieokreślone w swej formie, że wyodrębniają się z populacji. Można utworzyć strefę sąsiedztwa z czymkolwiek, pod warunkiem stworzenia z niej środków literackich, jak czyni to z gwiazdą André Dhôtel: coś dzieje się między płciami, gatunkami czy królestwami[3]. Stawanie się dokonuje się zawsze „między” czy „pośród”: kobieta między kobietami bądź zwierzę pośród zwierząt. Ale rodzajnik nieokreślony urzeczywistnia swą moc tylko wtedy, gdy termin, który czyni on stającym się, zostaje przezeń pozbawiony cech formalnych, pozwalających wypowiadać le, la („właśnie to zwierzę”…). Gdy Le Clézio staje się-Indianinem, to jest to Indianin zawsze niezakończony, który nie umie „uprawiać kukurydzy ani wystrugać pirogi”: raczej wchodzi do strefy sąsiedztwa, niż nabywa cechy formalne[4]. Podobnie, według Kafki, mistrz pływacki, który nie umiał pływać. Wszelkie pisanie pociąga za sobą pewien atletyzm, który bynajmniej nie uzgadnia literatury ze sportem ani nie czyni pisania konkurencją olimpijską, lecz spełnia się w ucieczce i organicznych ułomnościach: sportowiec w łóżku, mówił Michaux. Stajemy się zwierzęciem, zwłaszcza że zwierzę umiera; a wbrew spirytualistycznemu przesądowi właśnie zwierzę potrafi umierać i ma tego poczucie i przeczucie. Literatura zaczyna się wraz ze śmiercią jeżozwierza, według Lawrence’a, lub śmiercią kreta, według Kafki: „wychodzimy […], wyciągając nasze biedne czerwone łapki, prosząc o litość”[5]. Pisze się dla umierających krów, mówił Moritz[6]. Język powinien dotrzeć do obejść kobiecych, zwierzęcych, molekularnych, a wszelkie obejście jest stawaniem się śmiertelnym. Nie istnieje linia prosta, ani w rzeczach, ani w mowie. Syntaksa jest całością koniecznych obejść, stworzonych każdorazowo po to, aby ujawnić życie w rzeczach.

Pisanie nie jest opowiadaniem o swych wspomnieniach, podróżach, miłościach i smutkach, marzeniach i fantazmatach. Tą samą rzeczą jest grzeszyć nadmiarem rzeczywistości jak wyobraźni: w obu przypadkach właśnie wieczne papa-mama, strukturę edypalną projektujemy na rzeczywistość albo introjektujemy w świat wyobraźni. To ojca będzie się szukać u kresu podróży, niczym w łonie snu, w infantylnej koncepcji literatury. Pisze się dla ojca-matki. Tę infantylizację, tę psychoanalityzację literatury doprowadziła do kresu Marthe Robert, nie pozostawiając pisarzowi innego wyboru, niż Bękart bądź Znajda[7]. Nawet stawanie się-zwierzęciem nie zabezpiecza przed tego rodzaju redukcją edypalną: „mój kot, mój pies”. Jak mówi Lawrence, „jeśli jestem żyrafą, a zwykli Anglicy, którzy piszą o mnie, są ładnymi, dobrze ułożonymi psami, to to jest najważniejsze, zwierzęta są różne, instynktownie nienawidzicie zwierzęcia, jakim jestem”[8]. Zgodnie z ogólną regułą, fantazmaty traktują to, co nieokreślone, tylko jako maskę tego, co osobowe czy zaimka dzierżawczego: „jakieś dziecko jest bite” przekształca się szybko w „mój ojciec mnie bił”. Ale literatura podąża drogą przeciwną i ustanawia siebie jedynie wtedy, gdy pod pozornymi osobami odkrywa moc tego, co bezosobowe, które bynajmniej nie jest ogólnością, lecz poszczególnością w najwyższym punkcie: mężczyzna, kobieta, zwierzę, brzuch, dziecko… To nie dwie pierwsze osoby służą za warunek wypowiedzi literackiej; literatura zaczyna się tylko wtedy, gdy rodzi się w nas trzecia osoba, która pozbawia nas władzy mówienia Ja („neutrum”, mówi Blanchot)[9]. Postacie literackie są z pewnością doskonale zindywidualizowane, i nie są ani niewyraźne, ani ogólne; ale wszystkie ich cechy indywidualne wynoszą je ku wizji, która porywa je w nieokreśloność będącą stawaniem się nazbyt potężnym dla nich: Achab i wizja Mobby Dicka. Skąpiec nie jest bynajmniej jakimś typem, lecz przeciwnie, jego indywidualne cechy (miłość do kobiety itd.) sprawiają, że dostępuje wizji, widzi złoto, w taki sposób, że zaczyna uchodzić po czarodziejskiej linii[10], gdzie uzyskuje moc nieokreśloności – jakiś skąpiec..., jakieś złoto, więcej złota. Nie ma literatury bez zmyślenia, ale, co Bergson potrafił dostrzec, zmyślenie, funkcja fabulacyjna[11] nie polegają ani na wyobrażaniu, ani na projektowaniu ego. Dotyczy ona raczej tych wizji, wznosi się do tego stawania się, do tych mocy.

Nie pisze się swymi neurozami. Neuroza, psychoza nie są przejściami życia, lecz stanami, w jakie się popada, gdy proces zostaje przerwany, zatrzymany, zakorkowany. Choroba nie jest procesem, lecz zatrzymaniem procesu, jak w „przypadku Nietzschego”. Również pisarz jako taki nie jest chorym, lecz raczej lekarzem, lekarzem samego siebie i świata. Świat jest całością symptomów, a właściwa im choroba łączy się z człowiekiem. Literatura jawi się wówczas jako przedsięwzięcie zdrowia: nie chodzi o to, że pisarz koniecznie musiałby cieszyć się doskonałym zdrowiem (istniałaby tu ta sama dwuznaczność, jak w przypadku atletyzmu), lecz cieszyłby się nieodparcie delikatnym zdrowiem, biorącym się z tego, co widział i słyszał w odniesieniu do rzeczy nazbyt wielkich dla niego, nazbyt silnych dla niego, ciężkich, których przejście wyczerpuje go, wywołując w nim jednak stawania się, które dobre, dominujące zdrowie uczyniłoby niemożliwymi[12]. Z tego, co widzi, i co słyszy, pisarz wynosi czerwone oczy, przebite bębenki. Jakie zdrowie wystarczałoby do wyzwolenia życia wszędzie tam, gdzie jest ono uwięzione przez człowieka i w nim, przez organizmy i gatunki, i w nich? Jest to delikatne zdrowie Spinozy, pod warunkiem, że się utrzymuje, świadczące do końca o nowym widzeniu, na które przelotnie się otwiera.

Zdrowie jako literatura, jako pismo, polega na wymyślaniu ludu, którego brakuje. Do funkcji fabulacyjnej należy wymyślanie ludu. Nie pisze się swymi wspomnieniami, chyba że uczyni się z nich zbiorowe źródło czy zbiorowe przeznaczenie ludu przyszłego, jeszcze skrytego za swymi zdradami czy wyparciami się. Literatura amerykańska ma tę wyjątkową zdolność wytwarzania pisarzy potrafiących opowiadać o własnych wspomnieniach, ale takich, które są wspomnieniami uniwersalnego ludu złożonego z emigrantów ze wszystkich krajów. Thomas C. Wolfe „objął swym pisaniem całą Amerykę, o ile może się ona zawrzeć w doświadczeniu jednego człowieka”[13]. Nie jest to właśnie lud powołany do panowania nad światem. To lud mniejszościowy, wiecznie mniejszościowy, ujęty w stawanie się-rewolucyjne. Być może istnieje on tylko w atomach jakiegoś pisarza, lud bękarci, gorszy, podporządkowany, zawsze stający się, zawsze niepełny. Bękart nie oznacza już stanu rodzinnego, lecz proces czy odstępstwo od rasy. Jestem bestią, Murzynem[14], z rasy niższej od niepamiętnych wieków. Jest to stawanie się pisarza. Kafka dla Europy Centralnej, Melville dla Ameryki stanowią literaturę jako zbiorową wypowiedź ludu mniejszościowego lub wszystkich ludów mniejszościowych, które swój wyraz znajdują jedynie poprzez pisarza i w pisarzu[15]. Chociaż literatura zawsze odsyła do osobliwych czynników, jest ona zbiorowym urządzeniem wypowiedzi. Literatura jest obłędem, ale obłęd nie jest sprawą ojca-matki: nie istnieje szaleństwo, które nie ogarniałoby ludów, ras, plemion, i nie nawiedzało historii uniwersalnej. Wszelki obłęd ma charakter historyczno-światowy, jest „przemieszczeniem ras i kontynentów”[16]. Literatura jest obłędem, i z tego względu rozgrywa swe przeznaczenie między dwoma biegunami obłędu. Obłęd jest chorobą, chorobą par excellence, za każdym razem, gdy powołuje rasę rzekomo czystą i panującą. Ale jest ona miarą zdrowia, gdy odwołuje się do tej rasy bękarciej, uciskanej, która stale burzy się przeciwko panowaniu, stale opiera się temu wszystkiemu, co uciska i więzi, i stale zarysowuje się w literaturze jako procesie. Tutaj jeszcze stan chorobowy zawsze może przerwać proces czy stawanie się; tę samą dwuznaczność odnajdujemy w przypadku zdrowia i atletyzmu, stałą groźbę, że obłęd panowania zmiesza się z obłędem bękarcim i pociągnie literaturę ku ukrytemu faszyzmowi, chorobie, z którą ona walczy, nawet jeśli zdiagnozuje się ją w niej samej i będzie się z nią walczyć. Ostateczny cel literatury to uwolnienie w obłędzie tej kreacji zdrowia czy tego wymyślania ludu, to znaczy możliwości życia. Pisanie dla tego ludu, którego brak… („dla” oznacza nie tyle „zamiast kogoś”, ile raczej „w zamiarze”).

To, czego literatura dokonuje w języku, ukazuje się teraz lepiej: jak mówi Proust, śledzi ona właśnie swego rodzaju obcy język, który nie jest ani innym językiem, ani też odnalezionym narzeczem, lecz stawaniem się-innym języka, pomniejszeniem tego wielkiego języka, obłędem, który porywa, czarodziejską linią, która wymyka się panującemu systemowi. Kafka kazał mówić mistrzowi pływackiemu: mówię tym samym językiem, co pan, a jednak z tego, co pan mówi, nie rozumiem ani słowa. Tworzenie syntaktyczne, styl – oto stawanie się języka: nie istnieje tworzenie słów, nie istnieją neologizmy, mające znaczenie poza efektami syntaksy, w których się rozwijają. Toteż literatura przedstawia już dwa aspekty, o ile dokonuje dekompozycji czy destrukcji języka macierzystego, ale poprzez tworzenie syntaksy również wymyśla nowy język w języku. „Jedynym sposobem obrony języka jest atakowanie go… Każdy pisarz jest zobowiązany tworzyć własny język…”[17]. Można by powiedzieć, że język zostaje pochwycony przez obłęd, który właśnie go wyrzuca z jego własnych kolein. Jeśli chodzi o trzeci aspekt, to bierze się on z tego, że obcy język może zostać wydrążony w samym języku tylko wtedy, gdy chwieje się cała mowa, gdy zostaje ona doprowadzona do swej granicy, do swego zewnętrza czy swego przeciwieństwa polegającego na Wizjach i Słyszeniach, które już nie należą do żadnego języka. Wizje te nie są już fantazmatami, lecz rzeczywistymi Ideami, które pisarz widzi i słyszy w szczelinach mowy, w odstępach mowy. Nie przerywają one procesu, lecz są przerwami, będącymi jego częścią, niczym wieczność, która może objawić się tylko w stawaniu się, krajobraz, który pojawia się tylko w ruchu. Nie są one na zewnątrz języka, są jego zewnętrzem. Pisarz jako widzący i słyszący, cel literatury: Idee tworzy właśnie przejście życia w język.

Są to trzy aspekty, pozostające w wiecznym ruchu u Artauda: upadek liter w rozkładzie macierzystej mowy (R, T…); ich ponowienie w nowej syntaksie bądź w nowych nazwach o znaczeniu syntaktycznym, twórcach języka („eTReTé”); wreszcie słowa-oddechy, granica asyntaktyczna, do której zmierza wszelka mowa. I u Céline’a, nie możemy powstrzymać się od powiedzenia, tak zwięźle, jak to odczuwamy: Podróż do kresu nocy albo dekompozycja języka macierzystego; Śmierć na kredyt i nowa syntaksa niczym język w języku; Guignol’s Band i zawieszone okrzyki niczym granica mowy, eksplozywne wizje i dźwięki. Aby można pisać, język macierzysty być może powinien być wstrętny, ale tylko w taki sposób, by kreacja syntaktyczna nakreślała w nim swego rodzaju obcy język, i by cała mowa ukazywała swe zewnętrze, poza wszelką syntaksą. Zdarza się, że gratuluje się pisarzowi, ale on dobrze wie, że daleko mu do tego, by osiągnąć granicę, jaką sobie wyznaczył, a która nieustannie się cofa, bynajmniej nie kończąc swego stawania się. Pisać to również stawać się czymś innym niż pisarzem. Tym, którzy pytają Virginię Woolf, na czym polega pisanie, odpowiada ona: a któż wam mówi o pisaniu? Pisarz nie mówi o tym, zajęty czymś innym.

Jeśli uwzględni się te kryteria, to widać, że spośród tych wszystkich, którzy piszą książki z zamiarem literackim, nawet w przypadku szaleńców, niewielu może nazwać się pisarzami.

[3] Zob. A. Dhôtel, Terres de mémoire, Éd. Universitaires, Paris 1979 (na temat stawania się-gwiazdą w La Chronique fabuleuse, Mercure de France, Paris 1960, s. 225).

[4] J.-M. G. Le Clézio, Haï, Flammarion, Paris 1987, s. 5. W swej pierwszej powieści, Le procès-verbal (Folio-Gallimard, Paris 1963, wyd. pol. Protokół, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1965) Le Clézio przedstawił w sposób niemal egzemplaryczny postać ujętą w stawaniu się-kobietą, a następnie stawaniu się-szczurem, dalej zaś stawaniu się-niedostrzegalnym, w czym postać znika.

[5] E. Canetti, Drugi proces – Kafki listy do Felicji, [w:] F. Kafka, Listy do Felicji, przeł. I. Krońska, Warszawa 1976, t. II, s. 504 [przyp. tłum.].

[6] Zob. J.-C. Bailly, La légende dispersée, anthologie du romantisme allemand, U.G.E., Paris 1976, s. 38.

[7] M. Robert, Roman ses origines et origines du roman, Grasset, Paris 1972.

[8] D. H. Lawrence, Lettres choisies, trad. Th. Aubray, Librairie Plon, Paris 1934, t. II, s. 237 [wyd. oryg.: The Letters of D. H. Lawrence, ed. K. Sagar and J. T. Bolton, Cambridge University Press, Cambridge 1993, t. 7, list do Johna Middletona Murry’ego, s. 294 – przyp. tłum.].

[9] M. Blanchot, La part du feu, Gallimard, Paris 1949, s. 29–30, oraz idem, L’entretien infini, Gallimard, Paris 1969, s. 563–564: „Coś przydarza się [postaciom], nad czym mogą zapanować tylko wyzbywając się władzy powiedzenia Ja”. Wydaje się, że literatura zaprzecza tu koncepcji językowej, która w mechanizmie sprzęgającym, a zwłaszcza w dwóch pierwszych osobach, znajduje sam warunek wypowiedzi.

[10] „Myśleć – to poruszać się po czarodziejskiej linii”, G. Deleuze, F. Guattari, Co to jest filozofia?, przeł. P. Pieniążek, Gdańsk 2000, s. 50 [przyp. tłum.].

[11] Zob. H. Bergson, Dwa źródła moralności i religii, przeł. P. Kostyrko, K. Skorulski, Kraków 1993, s. 206 [przyp. tłum.].

[12] Na temat literatury jako kwestii zdrowia, lecz dla tych, którzy go nie mają lub też mają je słabe, zob. H. Michaux, przedmowa do Mes propriétés, [w:] idem, Le nuit remue, Gallimard, Paris 1931, oraz J.-M. G. Le Clézio, Haï, op. cit., s. 7: „Pewnego dnia będzie być może wiadomo, że nie istnieje sztuka, lecz tylko medycyna”.

[13] A. Bay, przedmowa do: Th. C. Wolfe, De la mort au matin, trad. R. N. Raimbault et Ch. P. Vorc, Stock, Paris 1987.

[14] „Jestem bestią, Murzynem”, to słowa A. Rimbauda z wiersza Zła krew, przeł. A. Międzyrzecki [w:] idem, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, przekł. zbior., Kraków 1993, s. 163 [przyp. tłum.].

[15] Zob. refleksje Kafki na temat literatur nazywanych mniejszościowymi, Dzienniki 1910–1923, przeł. J. Werter, Londyn 1993, t. 1, s. 210 i n.; oraz refleksje Melville’a na temat literatury amerykańskiej, D’où viens-tu Hawthorne?, trad. P. Leyris, Gallimard, Paris 1986, s. 237–240 [wyd. oryg.: Hawthorne and His Mosses, [w:] The Portable Melville, ed. J. Leyda, Viking, New York 1952, s. 411–414 – przyp. tłum.].

[16] A. Rimbaud, Majaczenia II, przeł. A. Międzyrzecki, [w:] idem, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, op. cit., s. 179 [przyp. tłum.].

[17] M. Proust, Correspondance avec Madame Straus, list 47, Librairie Plon, Paris 1974, s. 110–115 („nie istnieją oczywistości, nawet gramatyczne…”).

Rozdział II
Louis Wolfson, czyli metoda

Louis Wolfson, autor książki Le schizo et les langues, sam nazywał siebie „studiującym schizofreniczny język”, „studentem chorym umysłowo”, „studiującym obłąkane idiomy” czy, w jego zreformowanym zapisie, „młodym schizofrenicznym mężczyzną” [le jeune öme sqizofrène]. Ta bezosobowa forma schizofreniczna ma wiele znaczeń i nie wskazuje autorowi tylko pustki jego własnego ciała: chodzi o walkę, w której bohater może ująć siebie jako postać anonimową, analogiczną do postaci „młodego żołnierza”. Chodzi również o przedsięwzięcie naukowe, na gruncie którego student nie ma już innej tożsamości, niż tożsamość kombinacji fonetycznej i molekularnej. A w końcu, w odniesieniu do autora, chodzi nie tyle o opowiadanie o tym, co on odczuwa i co myśli, ile o dokładne powiedzenie, co robi. Jedną ze składowych oryginalności tej książki jest to, że jest ona protokołem z eksperymentowania czy aktywności. Druga książka Wolfsona, Ma mère, musicienne, est morte…, będzie przedstawiana jak książka napisana we dwoje, właśnie dlatego, że przeplatana jest protokołami z choroby matki chorej na raka[18].

Autor jest Amerykaninem, ale jego książki napisane są po francusku, z powodów, które zaraz się okażą oczywiste. Otóż studiujący zajmuje się tłumaczeniem zgodnie z pewnymi regułami. Jego metoda jest następująca: gdy dane jest słowo z języka macierzystego, należy znaleźć słowo obce o podobnym znaczeniu, ale mające dźwięki czy fonemy wspólne (najlepiej we francuskim, niemieckim, rosyjskim czy hebrajskim, czterech głównych językach studiowanych przez autora). Na przykład, Where? zostanie przetłumaczone jako Wo? Hier? „gdzie?”, „tutaj?” albo jeszcze lepiej jako Woher. „Drzewo” Tree będzie mogło dać Tere, które fonetycznie stanie się Dere i przejdzie w rosyjskie Derevo. Dowolne zdanie macierzyste będzie więc analizowane od strony jego elementów i ruchów fonetycznych po to, by można je było przekształcić w zdanie jednego lub wielu języków obcych, które jest do niego podobne pod względem dźwięku i znaczenia. Operację tę należy wykonać możliwie najszybciej, zważywszy na nagłość sytuacji, ale wymaga ona również długiego czasu, zważywszy na opór właściwy każdemu słowu, na nieścisłości znaczenia pojawiające się w każdym momencie przemiany, a zwłaszcza na konieczność stworzenia w każdym z tych przypadków reguł fonetycznych dających się zastosować do innych przekształceń (na przykład, przygody związane z believe zajmą czterdzieści stron). Jak gdyby współistniały i przenikały się dwa obiegi przekształcenia, jeden zabierający możliwie najmniej czasu, drugi pokrywający możliwie największą przestrzeń językową.

Taka jest metoda ogólna: zdanie Don’t trip over the wire, „Nie zahacz o drut”, staje się Tu’nicht trebucher uber eth he Zwirn[19]. Zdanie wyjściowe jest po angielsku, lecz to ostatnie jest symulakrem zdania czerpiącego z różnych języków, niemieckiego, francuskiego, hebrajskiego: „wieża bełkocząca” [tour de babil][20]. Wprowadza zasady przekształcenia: d w t, p w b, v w b, ale również reguły inwersji (ponieważ angielskie wire nie jest dostatecznie obsadzone przez niemieckie Zwirn, przywołany zostanie rosyjski prolovoka, który wir odwróci w riv lub raczej w rov).

Aby przezwyciężyć tego typu opór i tego typu trudności, ogólna metoda musi zostać udoskonalona w dwóch kierunkach. Z jednej strony, w kierunku metody rozszerzonej, ugruntowanej w „idei geniusza połączenia w sposób najbardziej swobodny jednych słów z innymi”: przekształcenia słowa angielskiego, na przykład early (tôt [„wcześnie”]), będzie można poszukiwać w słowach i wyrażeniach francuskich związanych z „tôt”, i zawierających spółgłoski R bądź L (sur R-Le-champ, de bonne heuRe, matinaLement, diLigemment, dévoRer L’espace[21]); albo tired [„zmęczony”] zostanie przekształcone zarazem we francuskie faTigué, exTénué, CouRbaTure, RenDu[22], i w niemieckie maTT, KapuTT, eRschöpfT, eRmüdeT[23] itd. Z drugiej strony, w kierunku metody rozwiniętej: tym razem nie chodzi już o analizowanie czy nawet wyabstrahowywanie pewnych elementów fonetycznych ze słowa angielskiego, lecz o ich zestawienie na kilka niezależnych sposobów. Toteż pośród terminów często spotykanych na etykietkach napojów odżywczych znajdujemy vegetable oil, który nie przysparza wielkich problemów, ale również vegetable shortening, którego nie da się zredukować do zwykłej metody: trudność stanowi SH, R, T i N. Słowa należy uczynić monstrualnymi i groteskowymi, należy sprawić, by dźwięk wyjściowy (shshshortening) rozbrzmiewał trzykrotnie, potrajał się, po to, ażeby połączyć pierwsze SH z N (hebrajskie chemenn [„tłuszcz”]), drugie SH z równoważnikiem T (niemieckie Schmalz [„smalec”]), trzecie SH z R (rosyjskie żir [„tłuszcz”]).

Psychoza jest nieodłączna od zmiennej metody językowej. Metoda jest samym procesem psychozy. Całość metody studiującego języki ukazuje uderzające analogie ze słynną „metodą” poety Raymonda Roussela, która sama jest schizofreniczna. Ten ostatni działał w obrębie języka macierzystego, francuskiego; on także przekształcał zdanie pierwotne w inne, o podobnych dźwiękach i fonemach, lecz o całkowicie różnych znaczeniach („les lettres du blanc sur les bandes du vieux billard” i „les lettres du blanc sur les bandes du vieux pillard”[24]). Pierwszy kierunek dał metodę poszerzoną, w której słowa włączone do pierwszej serii przyjmowały inne znaczenie, dające się połączyć z drugą (queue de billard oraz robe à traîne du pillard[25]). Drugi kierunek prowadził do metody rozwiniętej, w której samo zdanie pierwotne było ujęte w autonomiczne wyrazy („j’ai du bon tabac…” = „jade tube onde aubade…”[26]). Innym znanym przypadkiem był przypadek Jeana-Pierre’a Brisseta: jego metoda ustalała sens elementu fonetycznego czy sylabicznego poprzez porównanie słów z jednego lub wielu języków, które on zgłębiał; następnie metoda poszerzała się i rozwijała, by oddać ewolucję samego znaczenia według sylabicznych wyrazów (ainsi les prisonniers trempaient d’abord dans l’eau sale, ils etaient dans „la sale eau pris”, c’etaient donc des „salauds pris”, puis on les vendait dans „la salle aux pris” [toteż więźniowie najpierw moczyli się w brudnej wodzie, byli „zmoczeni w brudnej wodzie”, były to więc „zmoczone świntuchy”, następnie sprzedawano ich w „pokoju do wynajęcia])[27].

W tych trzech przypadkach z języka macierzystego wyodrębniano swego rodzaju język obcy, pod warunkiem, że dźwięki czy fonemy zawsze pozostają podobne. U Roussela zostają jednak zakwestionowane właśnie odniesienia słów, a sens nie pozostaje ten sam: toteż drugi język jest tylko homonimem i pozostaje językiem francuskim, chociaż działa on tak jak język obcy. U Brisseta, kwestionującego znaczenie zdań, przywoływane są inne języki, po to jednak, by pokazać jedność ich znaczenia, jak również identyczność dźwięków (diavolo[28] i dieu-aïeul[29] bądź di-a vau l’au). W przypadku Wolfsona, dla którego problemem jest przekład języków, wszystkie języki łączą się w chaosie, ażeby zachować to samo znaczenie i te same dźwięki, niszcząc jednak systematycznie macierzysty język angielski, z którego je wyodrębniono. Nawet gdybyśmy nieco zmodyfikowali znaczenie tych kategorii, można by powiedzieć, że Roussel skonstruował język homonimiczny z francuskim, Brisset – język synonimiczny, Wolfson – język paronimiczny[30] z angielskim. Być może jest to, zgodnie z intuicją Wolfsona, sekretny cel językoznawstwa: zniszczyć język macierzysty. Gramatycy XVIII wieku wierzyli jeszcze w język-macierz; językoznawcy XIX wieku wyrażają wątpliwości i zmieniają zarówno reguły macierzyństwa, jak i pochodzenia, przywołując niekiedy języki będące już tylko siostrzanymi. Być może potrzeba piekielnego trio, by dotrzeć do kresu. U Roussela język francuski nie jest już językiem macierzystym, ponieważ w słowach i w literach skrywa egzotyzmy wywołujące „wrażenia z Afryki”[31] (zgodnie z kolonialną misją Francji); u Brisseta nie ma już języka-macierzy, wszystkie języki są siostrzane, a język łaciński nie jest językiem (zgodnie z demokratyczną skłonnością); u Wolfsona zaś język amerykański nie ma już za macierz języka angielskiego, lecz staje się egzotycznym melanżem lub „potpourri[32] różnych idiomów” (zgodnie z marzeniem o Ameryce przyjmującej emigrantów z całego świata).

Jednakże książka Wolfsona nie należy do gatunku dzieł literackich i nie rości sobie pretensji, by być poematem. Metodę Roussela dziełem literackim czyni to, że odstęp między zdaniem pierwotnym i jego przekształceniem jest wypełniony cudownymi, rozrastającymi się historiami, które zawsze odrzucają jak najdalej punkt wyjścia i ostatecznie całkowicie go zakrywają. Na przykład zdarzenie tkane przez hydrauliczne „krosno łopatkowe” (métier à aubes) zakrywa „zawód, który zmusza do wstawania wczesnym rankiem” (métier qui force à se lever de grand matin)[33]. Są to wspaniałe wizje. Czyste zdarzenia dziejące się w języku i wykraczające zarówno poza warunki ich pojawienia się, jak i poza okoliczności ich zachodzenia, tak jak muzyka wykracza poza okoliczności, w jakich jest grana, oraz poza swe wykonanie. Podobnie jest u Brisseta: ujawnić nieznane oblicze zdarzenia albo, jak to się mówi, inne oblicze języka. Również odstępy między jedną kombinacją językową a drugą zradzają wielkie, wypełniające je wydarzenia, takie jak wyodrębnianie się szyi, wyrzynanie zębów, formowanie płci. Nic podobnego u Wolfsona: między słowem, które ma zostać przekształcone, a słowami wynikającymi z przekształcenia, oraz w samych przekształceniach, jest pustka, odstęp przeżywany jako patogeniczny czy patologiczny. Gdy przekłada on rodzajnik the na dwa słowa hebrajskie eth i he, komentuje: słowo macierzyste jest „rozbite przez równie rozbity mózg” studiującego języki. Przekształcenia nigdy nie sięgają wspaniałej części wydarzenia, lecz pozostają złączone z akcydentalnymi okolicznościami i empirycznymi urzeczywistnieniami. Metoda jest więc protokołem. Metoda językowa obraca się w pustce i nie wiąże się z procesem życiowym zdolnym wytworzyć wizję. Właśnie dlatego przekształcenie believe zajmuje tyle stron, zaznaczonych przez bieganinę tych, którzy wypowiadają słowo, przez odstępy między różnymi urzeczywistnianymi kombinacjami (Pieve-Peave, like-gleichen, leave-Verlaub…). Wszędzie jest i się rozprzestrzenia pustka, chociaż jedynym wydarzeniem, jakie zachodzi, napinając swe mroczne oblicze, jest koniec świata lub atomowy wybuch planety, co do którego studiujący obawia się, że zostanie on opóźniony przez redukcję zbrojeń. U Wolfsona metoda sama jest swym własnym wydarzeniem, które znajduje wyraz już tylko w trybie warunkowym, a najlepiej w trybie warunkowym przeszłym, właściwym dla ustanowienia hipotetycznej więzi między okolicznościami zewnętrznymi i zaimprowizowanym urzeczywistnieniem: „Szalony student językoznawstwa wziąłby E z angielskiego tree, i w myśli wstawiłby je między T i R, gdyby nie pomyślał, że gdy umieszcza się spółgłoskę po dźwięku T, to T staje się D” […] „W tym czasie matka szalonego studenta podążała za nim i stanęła obok, mówiąc od czasu do czasu coś zupełnie bezużytecznego”[34]. Styl Wolfsona, jego schemat zdaniowy łączy zatem ze schizofrenicznym czasownikiem bezosobowym czasownik w trybie warunkowym, który wyraża nieskończone oczekiwanie wydarzenia zdolnego wypełnić odstępy lub, przeciwnie, poszerzać je w bezmiernej, wszystko pochłaniającej pustce. Obłąkany studiujący języki zrobiłby lub byłby zrobił…

Książka Wolfsona tym bardziej nie jest dziełem naukowym, pomimo rzeczywiście naukowego zamysłu przekształceń fonetycznych, jakich dokonała. Nie jest nim, ponieważ metoda naukowa implikuje określenie czy nawet utworzenie uzasadnionych całości formalnych. Otóż jest oczywiste, że całość odniesień studiującego języki jest bezzasadna. Nie tylko dlatego, że tworzy ją nieokreślona całość tego wszystkiego, co nie jest angielskie, rzeczywista „wieża bełkocząca”, jak mówi Wolfson, lecz także dlatego, że żadna reguła syntaktyczna nie definiuje tego zbioru, sprawiając, by znaczenia odpowiadały w niej dźwiękom, i nie porządkuje w nim przekształcenia zbioru wyjściowego mającego syntaksę i określonego jako angielski. Studiującemu języki brak zatem „symbolizmu” na dwa sposoby: z jednej strony, z powodu istnienia patogenicznych odstępów, których nic nie może zasypać, z drugiej, z powodu pojawienia się fałszywej całości, której nic nie może zdefiniować. Właśnie dlatego przeżywa on ironicznie własną myśl jako podwójny symulakr systemu poetycko-artystycznego i metody logiczno-naukowej. Właśnie ta moc symulakru albo ironii czyni z książki Wolfsona książkę nadzwyczajną, oświetloną specyficzną radością i światłem słonecznym właściwym symulacjom, w której wyczuwa się, jak z głębi choroby rozwija się ów szczególny opór. Jak mówi student, „jakże przyjemnie było studiować języki, nawet w sposób szalony, jeśli nie głupawy!” Albowiem „w życiu nierzadko rzeczy dzieją się w taki sposób: przynajmniej nieco ironicznie”.

Ażeby zniszczyć język macierzysty, trzeba ustawicznej walki, zwłaszcza z głosem matki, „wysokim i przenikliwym i być może również tryumfalnym”. Będzie on mógł przekształcić część tego, co słyszy, tylko wówczas, gdy już wiele wyegzorcyzmował, wyeliminował. Gdy tylko jego matka się zbliża, utrwala on w głowie dowolne zdanie z języka obcego; ale również ma przed oczyma obcojęzyczną książkę; i jeszcze chrząka i zgrzyta zębami; gotowy jest palcami zatkać uszy; albo też dysponuje bardziej złożonym aparatem, radiem o falach krótkich, do którego słuchawkę ma w jednym uchu, a drugie zatyka palcem, i ponieważ wolną ręką może wówczas trzymać i kartkować obcojęzyczną książkę. Jest to kombinatoryka, panoplium wszystkich możliwych dysjunkcji, których szczególnym charakterem jest to, że są inkluzywne i nieskończenie rozgałęzione, nie zaś ograniczające i wyłączne. Te inkluzywne dysjunkcje są charakterystyczne dla schizofrenii i uzupełniają stylistyczny schemat czasownika bezosobowego i trybu warunkowego: studiujący włożyłby palec już to do obu uszu, już to do jednego, albo do prawego, albo do lewego, ponieważ drugie ucho zajęte jest już to przez słuchawkę, już to przez inny przedmiot, i ponieważ wolną ręką albo trzyma książkę, albo robi hałas na stole… Jest to litania dysjunkcji, w których rozpoznajemy postacie Becketta, a pośród nich Wolfsona[35]. Wolfson musi dysponować wszystkimi tymi sposobami obrony, musi wiecznie czatować, ponieważ matka ze swej strony również prowadzi walkę językową: albo po to, by wyleczyć swego obłąkanego niegodziwego syna, jak on sam mówi, albo po to, by odczuwać radość ze „spowodowania wibracji bębenka ukochanego syna za pomocą swych strun głosowych”, albo przez swą agresywność i autorytatywność, albo z jakiegoś bardziej mrocznego powodu już to porusza się po sąsiednim pomieszczeniu, puszcza amerykańskie radio i głośno wchodzi do pokoju chorego, do którego nie ma ani klucza, ani zamka, już to skrada się jak kot, cicho otwiera drzwi i szybko wykrzykuje zdanie po angielsku. Sytuacja jest tym bardziej złożona, że cały dysjunktywny arsenał studiującego pozostaje niezbędny na ulicy i w miejscach publicznych, gdzie z całą pewnością usłyszy on język angielski i gdzie wciąż jest narażony na zaczepienie. Toteż w drugiej książce opisuje on doskonalsze urządzenie, którym może się posłużyć, gdy się przemieszcza: jest to stetoskop w uszach, przyłączony do przenośnego magnetofonu, do którego słuchawki można wkładać i wyjmować, dźwięk można ściszać lub zgłaśniać, w zależności od tego, czy Wolfson oddaje się lekturze zagranicznego czasopisma. To użycie stetoskopu cieszy go szczególnie w szpitalach, w których przebywa, ponieważ sądzi, że medycyna jest nauką fałszywą, znacznie gorszą niż te wszystkie, które może sobie wyobrazić w językach i w życiu. Jeśli prawdą jest, że korzysta on z tego urządzenia od roku 1976, zanim jeszcze pojawił się „walkman”, to można uznać, jak on sam mówi, że jest jego faktycznym wynalazcą, i że po raz pierwszy w Historii schizofreniczny bricolage jest źródłem aparatu, który upowszechni się na całym świecie i z kolei uczyni schizofrenicznymi ludy i pokolenia.

Matka wystawia go na próbę i atakuje jeszcze w inny sposób. Albo w dobrej wierze, albo po to, by odwieść go od studiów, albo po to, by móc go zaskoczyć, już to w kuchni głośno ustawia opakowania z żywnością, już to przychodzi i wymachuje mu nimi przed nosem, po czym odchodzi, aby po jakimś czasie niespodziewanie powrócić. Wtedy, pod jej nieobecność, zdarza się, że studiujący oddaje się orgii pokarmowej, rozrywając opakowania, depcząc po nich, pochłaniając bez opamiętania ich zawartość. Niebezpieczeństwo jest wielorakie dlatego, że opakowania te mają etykiety w języku angielskim, których czytania Wolfson sobie zakazuje (z wyjątkiem rzutu okiem, by móc znaleźć na nich napisy łatwo dające się przekształcić, jak vegetable oil), albo dlatego, że nie może wiedzieć, czy zawierają one odpowiadającą mu żywność, albo dlatego, że jedzenie czyni go ociężałym i odwodzi od studiowania języków, albo też dlatego, że kawałki pożywienia, nawet w idealnych warunkach sterylizacji opakowań, zawierają larwy, małe robaki i jajeczka, które stają się jeszcze bardziej szkodliwe z powodu zanieczyszczenia powietrza: „włosień, tasiemiec, glista, owsik, tęgoryjec, motylica, węgorek”. Czuje się on tak samo winny po tym, jak jadł, jak i po tym, jak usłyszał matkę mówiącą po angielsku. Aby zapobiec temu nowemu niebezpieczeństwu, z wielkim trudem usiłuje „zapamiętać” obcojęzyczne zdanie, którego wcześniej się nauczył; co więcej, utrwala w myśli, ze wszystkich sił ogarnia pewną ilość kalorii bądź formuł chemicznych odpowiadających pożądanemu pożywieniu, zintelektualizowanemu i oczyszczonemu, na przykład, „długie łańcuchy atomów węgla nienasyconego” olejów roślinnych. Łączy siłę struktur chemicznych i siłę słów obcych, albo poprzez tworzenie odpowiedniości między powtarzaniem słów i przyswajaniem kalorii („powtarzałby te same cztery czy pięć słów dwadzieścia czy trzydzieści razy, podczas gdy łapczywie przyswaja sumę kalorii równą w setkach drugiej parze liczb bądź równą w tysiącach pierwszej parze liczb”), albo poprzez utożsamienie elementów fonetycznych przechodzących w słowa obce z formułami chemicznych przekształceń (na przykład pary fonemów-samogłosek w niemieckim, a ogólniej, elementy języka automatycznie się zmieniające, „tak jak niestabilny związek chemiczny czy pierwiastek radioaktywny o skrajnie krótkim czasie rozpadu”).

Jest więc głęboka równoważność, z jednej strony, między nieznośnymi słowami macierzystymi a zatrutymi czy zepsutymi pokarmami, z drugiej, między obcymi słowami podlegającymi przekształceniu a niestabilnymi atomowymi formułami czy związkami. Najogólniejszy problem, jako podstawa tych równoważności, zostaje wyłożony pod koniec książki: Życie i Wiedza. Pokarmy i słowa macierzyste są życiem, języki obce i atomowe formuły są wiedzą. W jaki sposób usprawiedliwić życie, które jest cierpieniem i krzykiem? W jaki sposób usprawiedliwić życie, tę „niegodziwą i chorą materię”, które żywi się własnym cierpieniem i własnymi krzykami? Jedynym usprawiedliwieniem życia jest Wiedza, która jest dla niego Dobrem i Prawdą. Przeciwko językowi macierzystemu, będącemu krzykiem życia, należy zebrać wszystkie języki obce w totalny i ciągły idiom, jako wiedzę o języku lub filologię. Przeciwko ciału przeżytemu, jego larwom i jajeczkom będącym cierpieniem życia, należy zebrać połączenia atomowe w totalną formułę i tablicę okresową, jako wiedzę o ciele lub biologię molekularną. Jedynie „wyczyn intelektualny” jest pięknem i prawdą, i jedynie on może usprawiedliwić życie. Ale w jaki sposób wiedza mogłaby zdobyć tę usprawiedliwiającą ciągłość i tę usprawiedliwiającą totalność, skoro tworzą ją wszystkie języki obce i wszystkie niestałe formuły, w których zawsze istnieje rozstęp zagrażający Pięknu, i z których wyłania się jedynie groteskowa totalność obalająca Prawdę? Czy to możliwe, by „w sposób ciągły przedstawić sobie względne położenie różnych atomów dość złożonego związku biochemicznego…, i od razu, momentalnie, i zarazem w sposób ciągły przedstawić logikę, dowody na rzecz prawdziwości tablicy okresowej pierwiastków”?

Oto zatem, jak powiedziałby Roussel, wielkie równanie faktów:

Jeśli weźmiemy pod uwagę liczniki, to zobaczymy, że łączy je to, iż są „obiektami cząstkowymi”. Ale pojęcie to jest o tyle niejasne, że nie odsyła do żadnej utraconej totalności. To, co jawi się faktycznie jako obiekt cząstkowy, jest czymś, co zagraża, wybucha, rozpada się, co jest toksyczne czy trujące. Albo czymś, co zawiera taki obiekt. Albo częściami, na które się ono rozpada. Krótko mówiąc, obiekt cząstkowy jest w opakowaniu i rozpada się na kawałki, gdy otwieramy opakowanie, ale tym, co nazywamy „cząstkowy”, jest równie dobrze opakowanie, co jego zawartość i małe kawałki, aczkolwiek między nimi zawsze istnieją różnice, właśnie pustka i odstępy. Tak więc żywność jest zamknięta w opakowaniach, zawiera jednak larwy i robaki, które wydostają się wówczas, gdy Wolfson rozrywa pojemniki zębami. Język macierzysty jest opakowaniem zawierającym zawsze raniące słowa, ale z tych słów stale wypadają litery, zwłaszcza spółgłoski, których należy unikać i które należy usuwać niczym szczególnie szkodliwe i twarde ciernie i odłamki. Czy nie właśnie ciało jest opakowaniem mieszczącym w sobie organy jako części, ale części te niszczone są przez wszystkie mikroby, wirusy, a przede wszystkim przez nowotwory, które je rozrywają, przerzucając się z jednych na drugie, aby rozerwać cały organizm? Organizm jest macierzysty tak jak żywność i słowo: wydaje się nawet, że penis jest organem żeńskim par excellence, jak w przypadkach dymorfizmu, kiedy to zbiór elementarnych organów męskich okazuje się organicznym uzupełnieniem ciała kobiecego („prawdziwy żeński organ genitalny jawi mu się nie jako wagina, lecz jako kauczukowa, natłuszczona rurka gotowa do włożenia ręką kobiety w ostatni odcinek jelita, jej jelita”, właśnie dlatego pielęgniarki jawią się mu jako par excellence profesjonalne sodomitki). O bardzo pięknej matce, teraz już jednookiej i chorej na raka, można więc powiedzieć, że jest zbiorem obiektów cząstkowych, które są wybuchającymi opakowaniami, ale różnego rodzaju i o różnych poziomach, i które w obrębie każdego rodzaju i na każdym poziomie stale oddzielają się od siebie w pustce i rozszerzają odstęp między literami słowa, organami ciała czy otworami pokarmowymi (odstęp, który nimi rządzi, jak w posiłku Wolfsona). Jest to tablica kliniczna schizofrenicznego studenta: afazja, hipochondria, anoreksja.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

[18] L. Wolfson, Le schizo et les langues, Gallimard, Paris 1970; idem, Ma mère, musicienne, est morte de maladie maligne mardi à minuit au milieu du mois de mai mille977 au mouroir Memorial à Manhattan, Éd. Navarin, Paris 1984.

[19] W przekładzie ang. książki Deleuze’a mamy: Tu’nicht tréb über èth hé Zwirn [przyp. tłum.].

[20] Odsyła nas to do mitycznej wieży Babel, podczas budowy której dochodzi do pomieszania języków, co uniemożliwia porozumienie budowniczych, a więc i finalizację przedsięwzięcia [przyp. tłum.].

[21] Odpowiednio: „na polu”, „wcześnie”, „wcześnie rano”, „pilnie”, „pochłaniać przestrzeń” [przyp. tłum.].

[22] Odpowiednio: „zmęczony”, „wycieńczony”, „znużenie”, „wykończony” [przyp. tłum.].

[23] Odpowiednio: „zmęczony”, „zmachany”, „wyczerpany”, „znużony” [przyp. tłum.].

[24] Odpowiednio: „białe litery na brzegach starego bilardu” i „listy białego o bandach starego łupieżcy”, zob. R. Roussel, W jaki sposób napisałem niektóre z mych książek, przeł. B. Banasiak, [w:] B. Banasiak, Słońce ekstazy, noc melancholii. Rzecz o Raymondzie Rousselu, Łódź–Wrocław 2007, s. 125–147 [przyp. tłum.].

[25] U Roussela mamy: „queue [ogon; tren; kij bilardowy] de billard dało mi la robe à traîne [suknię z trenem] Talou”, ibidem, s. 127 [przyp. tłum.].

[26] Odpowiednio: „mam dobrą tabakę w tabakierce” = „nefryt rura fala serenada poranna matowa (matowy przedmiot) ma podłą trzecią część”, ibidem, s. 133 [przyp. tłum.].

[27] Nie tylko Raymond Roussel Foucaulta (Gallimard, Paris 1962 [pomijamy tutaj polski przekład – przyp. tłum.]), lecz także jego przedmowa do reedycji Brisseta (Tchou, Paris 1970, s. VI-XIX [przekł. polski: M. Foucault, Siedem uwag w sprawie siódmego anioła, przeł. T. Komendant, [w:] idem, Powiedziane, napisane. Szaleństwo i literatura, przekł. zbior., Warszawa 1999, s. 221–236 – przyp. tłum.]), w której porównuje on trzy metody: Roussela, Brisseta oraz Wolfsona, w zależności od rozdzielenia trzech organów: ust, oka, ucha.

[28] Wł. „diabeł” [przyp. tłum.].

[29] Fr. „bóg-dziadek” [przyp. tłum.].

[30] Paronimia – błędne kojarzenie, mylenie jakiegoś wyrazu z innym wyrazem ze względu na wspólność rdzenia lub podobieństwo brzmienia [przyp. tłum.].

[31] Impressions d’Afrique oraz Nouvelles impressions d’Afrique to powieści Raymonda Roussela [przyp. tłum.].

[32] Mieszanina różnych, nie zbliżonych do siebie charakterem rzeczy [przyp. tłum.].

[33] R. Roussel, W jaki sposób…, op. cit., s. 129 [przyp. tłum.].

[34] Alain Rey przeprowadza analizę trybu warunkowego jako takiego i takiego, jakiego używa Wolfson, Le schizolexe, „Critique”, wrzesień 1970, s. 681–682.

[35] François Martel przeprowadził szczegółowa analizę tych dysjunkcji w Wattcie Becketta: Jeux formels dans Watt, „Poètique” 1972 nr, 10. Zob. też Assez, [w:] Têtes-mortes, Minuit, Paris 1967. Wielką część dzieła Becketta można zawrzeć w formule z Malone umiera, przeł. M. Kędzierski: „wszystko dzieli się na siebie”, „Literatura na Świecie” 1975, nr 5, s. 73.

Rozdział III
Lewis Carroll

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IV
Największy film irlandzki
(„Film” Becketta)

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział V
O czterech formułach poetyckich, które mogłyby zreasumować filozofię kantowską

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VI
Nietzsche i Saint Paul, Lawrence i Jan z Patmos

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VII
Re-prezentacja Masocha

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział VIII
Whitman

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział IX
Co mówią dzieci

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział X
Bartleby, czyli formuła

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XI
Alfred Jarry – zapoznany prekursor Heideggera

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XII
Tajemnica Ariadny według Nietzschego

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIII
Wyjąkał…

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XIV
Hańba i chwała: T. E. Lawrence

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XV
Skończyć z sądem

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XVI
Platon, Grecy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział XVII
Spinoza i trzy „Etyki”

Dostępne w wersji pełnej

ŹRÓDŁA BIBLIOGRAFICZNE[414]

II – pt. Schizologie (préface), [w:] L. Wolfson, Le schizo et les langues, Gallimard, Paris 1970, s. 5–23.

IV – pt. Le plus grand film irlandais – en hommage à Beckett, „Revue d’esthétique” 1986, s. 381–382.

V – przedmowa do: G. Deleuze, Kant’s Critical Philosophy: The Doctrine of the Faculties, trans. H. Tomlinson and B. Habberjam, University of Minnesota Press, Minneapolis 1984, s. VII-XIII; wersja franc.: Sur quatre formules poétiques qui pourraient résumer la philosophie kantienne, „Philosophie” nr 9, 1986, s. 29–34.

VI – Fanny i Gilles Deleuze, préface, [w:] D. H. Lawrence, Apocalypse, trad. F. Deleuze, Balland, Paris 1978, s. 7–37.

VII – Re-présentation de Masoch, „Libération”, 19 maja 1989, s. 30.

X – Postface: Bartleby, ou la formule, [w:] H. Melville, Bartleby, Les Iles enchantées, Le Campanile, Flammarion, Paris 1989, s. 171–208.

XII – pt. Mystère d’Ariane, „Bulletin de la Société française d’études nietzschéennes” nr 2, marzec 1963, s. 12–15, wznowione w „Philosophie” nr 17, zima 1987, s. 67–72), uzupełnione czterema końcowymi akapitami i opublikowane w „Magazine littéraire” nr 298, kwiecień 1992, s. 21–24.

XVI – pt. Remarques, [w:] Nos Grecs et leur modernité, red. B. Cassin, Seuil, Paris 1992, s. 249–250.

[414] Większość tych tekstów została zmieniona i poszerzona.

WYBRANA BIBLIOGRAFIA GILLESA DELEUZE’A

Prace książkowe w języku francuskim:

Hume. Sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie (avec A. Cresson), P. U. F., Paris 1952, 132 s.

Empirisme et subjectivité. Essai sur la nature humaine selon Hume, P. U. F., Paris 1953, 152 s.

Instincts et institutions. Textes et documents philosophiques (préface de G. Canguilhem, choix de textes réalisé et introduit par G. Deleuze), Hachette, Paris 1955, 86 s.

Bergson. Mémoire et vie. Textes choisis par G. Deleuze. P. U. F., Paris 1957, 151 s.

Nietzsche et la philosophie, P. U. F., Paris 1962, 232 s.

La philosophie critique de Kant. Doctrine des facultés, P. U. F., Paris 1963, 111 s.

Marcel Proust et les signes, P. U. F., Paris 1964 (wyd. II, poszerzone pt. Proust et les signes, P. U. F., Paris 1970, 223 s.).

Nietzsche. Sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, P. U. F., Paris 1965, 105 s. (kolejne wydania pt. Nietzsche).

Le bergsonisme, P. U. F., Paris 1966, 119 s.

Présentation de Sacher-Masoch. Le froid et le cruel, suivis du texte integral de La Venus a la fourrure, Minuit, Paris 1967, 276 s.

Différence et répétition, P. U. F., Paris 1968, 409 s.

Spinoza et le probleme de l’expression, Minuit, Paris 1968, 332 s.

Logique du sens, Minuit, Paris 1969, 392 s.

Spinoza: textes choisis, P. U. F., Paris 1970 (wyd. II, poszerzone pt. Spinoza, philosophie pratique, Minuit, Paris 1981, 177 s.).

Un nouvel archiviste, Fata Morgana, Montpellier 1972 (wzniowione w: Foucault), 52 s.

L’Anti-Œdipe. Capitalisme et schizophrénie I (avec F. Guattari), Minuit, Paris 1972, 492 s.

Kafka. Pour une littérature mineure (avec F. Guattari), Minuit, Paris 1975, 159 s.

Rhizome (avec F. Guattari), Minuit, Paris 1976 (wznowione w: Mille plateaux), 74 s.

Politique et psychanalyse (avec F. Guattari, C. Parnet, A. Scala), Bibliotheque des mots perdus, Alençon 1977 (strony bez numeracji).

Dialogues (avec C. Parnet), Flammarion, Paris 1977, 187 s.

Superpositions (avec C. Bene), Minuit, Paris 1979 (pierwodruk w jęz. włoskim pt. Sovrapposizioni, Feltrinelle economica, Milan 1978), 131 s.

Mille plateaux. Capitalisme et schizophrénie II (avec F. Guattari), Minuit, Paris 1980, 645 s.

Francis Bacon. Logique de la sensation, La Différence, Paris 1981 (2 vol., drugi zawiera reprodukcje malarskich dzieł F. Bacona), 158 s.

Cinéma 1. L’image-mouvement, Minuit, Paris 1983, 298 s.

Cinéma 2. L’image-temps, Minuit, Paris 1985, 378 s.

Foucault, Minuit, Paris 1986, 143 s.

Le Pli. Leibniz et le baroque, Minuit, Paris 1988, 191 s.

Péricles et Verdi. La philosophie de François Châtelet, Minuit, Paris 1988, 27 s.

Pourparlers 1972–1990, Minuit, Paris 1990, 252 s.

Qu’est-ce que la philosophie? (avec F. Guattari), Minuit, Paris 1991, 206 s.

Critique et clinique, Minuit, Paris 1993, 191 s.

L’Abécédaire de Gilles Deleuze (avec Claire Parnet), 3 volumes, Vidéo, Éd. Montparnasse, 1996 (DVD, 2004, 453 min.; uzupełnione o: Acces par le milieu: lecture alternative de l’abécédaire; Qu’est-ce que l’acte de création?: conférence donnée par Deleuze à la FEMIS en mars 1987, 46’58”).

L’île déserte et autres textes. Textes et entretiens 1953–1974, Minuit, Paris 2002, 416 s.

Deux régimes de fous. Textes et entretiens 1975–1995, Minuit, Paris 2003, 381 s.

Przekłady prac książkowych na język polski:

Nietzsche i filozofia, przeł. B. Banasiak, Warszawa 1993 (wyd. 2, Warszawa 1997; wyd. 3, Warszawa 1998; wyd. 4, Łódź 2012).

Różnica i powtórzenie, przeł. B. Banasiak, K. Matuszewski, Warszawa 1997.

Filozofia krytyczna Kanta. Doktryna władz, przeł. B. Banasiak, Gdańsk 1999.

Bergsonizm, przeł. P. Mrówczyński, Warszawa 1999.

Proust i znaki, przeł. M. P. Markowski, Gdańsk 1999.

Nietzsche, przeł. B. Banasiak, Warszawa 2000 (wyd. 2, Łódź 2012).

Co to jest filozofia? (wraz z F. Guattarim), przeł. P. Pieniążek, Gdańsk 2000.

Empiryzm i subiektywność. Esej o naturze ludzkiej według Hume’a, przeł. K. Jarosz, Warszawa 2000.

Foucault, przeł. M. Gusin, Wrocław 2004.

Negocjacje. 1972–1990, przeł. M. Herer, Wrocław 2007.

Kino. 1. Obraz-ruch, 2. Obraz-czas, przeł. J. Margański, Gdańsk 2009.

Logika sensu, przeł. G. Wilczyński, Warszawa 2011.

Spinoza. Filozofia praktyczna, przeł. J. Brzeziński, Warszawa 2014.

Fałda. Leibniz a barok, przeł. M. Janik, S. Królak, Warszawa 2014.

Tysiąc plateaux. Kapitalizm i schizofrenia 2, przeł. S. Królak, P. Laskowski, M. Janik, Warszawa 2015.

Krytyka i klinika, przeł. B. Banasiak, P. Pieniążek, Łódź 2016.

Anty-Edyp (wraz z F. Guattarim), przeł. M. Kropiwnicki, M. Gusin [w przygotowaniu].

Spis treści:

Karta tytułowa

Przedmowa

Rozdział I: Literatura i życie

Rozdział II: Louis Wolfson, czyli metoda

Rozdział III: Lewis Carroll

Rozdział IV: Największy film irlandzki(„Film” Becketta)

Rozdział V: O czterech formułach poetyckich, które mogłyby zreasumować filozofię kantowską

Rozdział VI: Nietzsche i Saint Paul, Lawrence i Jan z Patmos

Rozdział VII: Re-prezentacja Masocha

Rozdział VIII: Whitman

Rozdział IX: Co mówią dzieci

Rozdział X: Bartleby, czyli formuła

Rozdział XI: Alfred Jarry – zapoznany prekursor Heideggera

Rozdział XII: Tajemnica Ariadny według Nietzschego

Rozdział XIII: Wyjąkał…

Rozdział XIV: Hańba i chwała: T. E. Lawrence

Rozdział XV: Skończyć z sądem

Rozdział XVI: Platon, Grecy

Rozdział XVII: Spinoza i trzy „Etyki”

ŹRÓDŁA BIBLIOGRAFICZNE

WYBRANA BIBLIOGRAFIA GILLESA DELEUZE’A

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Critique et clinique

Wydanie I, Łódź 2016

Opieka redakcyjna: Maja Wójcik

Korekta: Łukasz Urbaniak

Projekt okładki: Paulina Banasiak

© 1993 by Les Éditions de Minuit

© for translation by Bogdan Banasiak and Paweł Pieniążek

© for polish edition by Officyna

Wydawnictwo Officyna

Przędzalniana 99, 93–114 Łódź

officyna@officyna.com.pl, www.officyna.com.pl

ISBN 978-83-62409-65-5

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com