Spis treści

1. Wianek

1. I. Dwór Jörund

2. II. Wianek

Tytuł oryginału: KRISTIN LAVRANSDATTER

Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor prowadzący: Paulina Kostrzyńska
Korekta: Karolina Saganowska

Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2024
Copyright © for the Polish translation by Wanda Kragen

Wydawnictwo dołożyło wszelkich starań, aby ustalić kwestię praw do tłumaczenia. Prosimy ewentualnych właścicieli praw o kontakt z wydawnictwem.

ISBN 978-83-68283-59-4
Warszawa 2024

Wydawnictwo Świat Książki
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Pamięci mego ojca Ingualda Undset

WIANEK

I

Dwór Jörund

1

Przy podziale spuścizny po Ivarze Gjeslingu Młodszym na Sundbu w roku 1306 jego posiadłości w Sil przypadły córce Ragnfridzie i jej małżonkowi Lavransowi synowi Björgulfa. Żyli oni dotychczas na dworze Lavransa Kog w Folio, niedaleko Oslo, teraz jednak przenieśli się na dwór Jorund w dolinę Gudbrand.

Lavrans pochodził z rodu zwanego u nas synami Lagmana[1]. Przybyli oni ze Szwecji z owym Laurencjuszem, lagmanem Wschodniej Gotlandii, który uprowadził z klasztoru Vreta siostrę jarla Bjelbo, dziewicę Bengtę, i razem z nią schronił się do Norwegii. Pan Laurencjusz pozostał przy królu Haakonie Starym. Król cenił go wielce i podarował mu dwór Skog. Lecz po ośmioletnim pobycie w naszym kraju zmarł złożony chorobą, a wdowa po nim, córka Folkungów[2], zwana w Norwegii królewną, wróciła do swej ojczyzny i pojednała się z krewnymi. Potem wyszła bogato za mąż w tamtym kraju. Ona i pan Laurencjusz nie mieli z sobą dzieci, tak więc dwór Skog odziedziczył Ketil, brat Laurencjusza; był on dziadem Lavransa syna Björgulfa.

Lavrans ożenił się młodo; gdy przybył do Sil, miał dopiero dwadzieścia osiem lat i był o trzy lata młodszy od żony. Jako dorastający młodzieniec przebywał w orszaku króla i odebrał staranne wychowanie; ale po ożenku zasiedział się na swym dworze, gdyż Ragnfrida była po trochu dziwaczką i melancholiczką i nie czuła się dobrze między ludźmi z południa kraju. Od czasu gdy nieszczęśliwie utraciła trzech synów jeszcze w kolebce, zaczęła zupełnie stronić od ludzi. Wiele też przemawiało za tym, by Ragnfrida żyła w bliskości swych krewnych, i dlatego przeniósł się Lavrans do doliny Gudbrand. Gdy przybyli tam, mieli jedno dziecko, małą dziewczynkę; na imię jej było Krystyna.

Po osiedleniu się na dworze Jörund żyli dalej tak samo spokojnie jak przedtem i najchętniej samotnie; nie wyglądało na to, by Ragnfridzie zależało wiele na jej krewnych, odwiedzała ich bowiem tylko wtedy, gdy wymagała tego przyzwoitość. Działo się tak po części dlatego, że Lavrans i Ragnfrida byli ludźmi bardzo pobożnymi, gorliwie uczęszczali do kościoła i chętnie gościli u siebie sługi Boże, jako też ludzi, którzy podróżowali w sprawach kościelnych, oraz pątników, którzy wędrowali w górę doliny, do Nidaros[3]. Także proboszczowi swej parafii, który był ich najbliższym sąsiadem i mieszkał na dworze Romund, okazywali wielki szacunek. Inni mieszkańcy doliny sądzili jednak, że dziesięciny, ofiary i datki składane Kościołowi zbyt są wysokie i że niekoniecznie muszą oni tak ściśle trzymać się postów i modlitw ani też bez wyraźnej potrzeby sprowadzać do domu księży i zakonników.

Poza tym szanowano i kochano mieszkańców Jörund, zwłaszcza Lavransa, który był znany ze swej siły i odwagi, a także jako człowiek miłujący pokój, cichy i prawy, działający zawsze z rozwagą, dworny w obejściu; był on nade wszystko dzielnym gospodarzem i świetnym myśliwym, palił się do łowów na wilka, niedźwiedzia i innego grubego zwierza. W ciągu kilku lat skupił w swych rękach wiele ziem, ale zawsze był dobry dla swych dzierżawców i chętnie im pomagał.

Ragnfridę tak rzadko widywano między ludźmi, że wkrótce przestano mówić o niej. Po jej powrocie w dolinę wielu z początku się dziwiło, bo pamiętano ją z czasów, gdy przebywała w domu na Sundbu. Ładna nie była nigdy, ale wyglądała wtedy wesoło i pogodnie; obecnie straciła zupełnie wdzięk, można było śmiało sądzić, że jest nie o trzy, ale o dziesięć lat starsza od męża. Ludzie uważali też, iż zbytnio bierze sobie do serca owo nieszczęście z dziećmi; poza tym przecież powodziło się jej pod każdym względem lepiej niż innym kobietom: miała wielkie dostatki, poważanie i – jak się zdawało – dobrze żyła z mężem. Lavrans nie zadawał się z innymi kobietami i radził się jej w każdej sprawie. Nie była również tak stara, by nie mogła mieć jeszcze wielu dzieci, jeśliby tylko Bóg pozwolił.

Niełatwo było właścicielom Jörund dostać do służby młodych ludzi właśnie wskutek ponurego usposobienia pani domu, a również dlatego, że tak surowo przestrzegano tam wszystkich postów. Poza tym służba miała się tam dobrze i nieczęsto zdarzało się, aby ktoś został skarcony lub ukarany; zarówno Lavrans, jak i Ragnfrida przodowali w każdej robocie. Zresztą gospodarz był na swój sposób wesoły i chętnie brał udział w tańcach albo śpiewał wraz z innymi, gdy młodzież podczas nocy wigilijnych[4] zabawiała się na kościelnym wzgórzu. Przeważnie jednak szukali służby na Jörund ludzie starsi; bardzo im się tam podobało i pozostawali długo.

Gdy Krystyna skończyła siedem lat, zdarzyło się pewnego razu, że miała towarzyszyć ojcu na hale.

Był piękny ranek późnego lata. Krystyna stała w górnej izbie spichrza[5], w której sypiali latem; widziała, że na dworze świeci słońce, i słyszała, jak ojciec rozmawia z ludźmi na dziedzińcu. Cieszyła się tak strasznie, że nie mogła spokojnie ustać na miejscu, kiedy matka ją ubierała, lecz cały czas kręciła się i podskakiwała. Nigdy jeszcze nie była w górach, przejeżdżała tylko wąwozem Rost do Vaage, kiedy zabierano ją w odwiedziny do krewnych matki na Sundbu, bywała także z matką i dworską czeladzią w najbliższych lasach, gdy wybierali się na jagody, które Ragnfrida dodawała do piwa. Ragnfrida przyrządzała również kwaskowe powidła z brusznic i żurawin. Podczas wielkiego postu jadła je z chlebem zamiast masła.

Matka upięła długie, jasne włosy Krystyny i wsunęła je pod stary niebieski czepek, potem ucałowała dziecko w policzek i Krystyna zbiegła do ojca. Lavrans siedział już w siodle; usadowił ją za sobą, ułożywszy swoje okrycie niby poduszkę na zadzie konia. Tam miała siedzieć i trzymać się ojca za pas. Po czym pożegnali matkę głośnym okrzykiem. Ragnfrida zbiegła z ganku niosąc okrycie dla Krystyny; dała je Lavransowi i prosiła, żeby tylko dobrze baczył na dziecko.

Słońce świeciło, ale ponieważ w nocy spadł ulewny deszcz, wezbrały wszystkie potoki i z szumem toczyły się z gór, a strzępy mgły błąkały się po stokach. Nad szczytami unosiły się w niebieskiej przestrzeni białe chmury, zwiastuny pogody; Lavrans i jego ludzie przepowiadali, że dzień będzie upalny, gdy tylko słońce wzejdzie wyżej. Lavrans miał z sobą czterech mężów, i wszyscy, chociaż było ich tylu i jechali niedaleko, byli dobrze uzbrojeni, po górach bowiem włóczyli się w tym czasie rozmaici ludzie; mało jednak było prawdopodobne, aby się z nimi spotkano. Krystyna lubiła bardzo wszystkich tych ludzi ojca; trzej z nich byli w starszym wieku, ale czwarty, Arne syn Gyrda z Finsbrekken, był dorastającym chłopcem i najlepszym przyjacielem Krystyny; jechał najbliżej niej i Lavransa i musiał opowiadać jej o wszystkim, co spotykali po drodze.

Jechali między zabudowaniami dworu Romund i wymienili pozdrowienia z sirą[6] Eirikiem. Stał przed drzwiami i łajał córkę, która mu prowadziła dom, gdyż pozostawiła onegdaj na dworze zwój świeżo farbowanej przędzy; deszcz zniszczył ją zupełnie.

Na wzgórzu przy plebanii stał kościół – niewielki, lecz pięknie zbudowany i starannie utrzymany, ściany jego były świeżo smołowane. Pod krzyżem przy wrotach cmentarnych Lavrans i jego ludzie zdjęli kapelusze i pochylili głowy, po czym ojciec obrócił się w siodle i oboje z Krystyną dawali znaki matce, którą dojrzeli na łące przed dworem. Odpowiedziała im powiewając chustką.

Tutaj to, na kościelnym wzgórzu i na cmentarzu, Krystyna bawiła się co dnia; lecz dzisiaj, gdy miała z ojcem odbyć tak daleką drogę, dobrze znany widok domu i doliny wydał się dziecku czymś nowym i niezwykłym.

Grupy zabudowań w dole na Jörund stawały się coraz mniejsze i bardziej szare; rzeka wiła się lśniąc, a przed Krystyną rozciągała się dolina z wielkimi, zielonymi płaszczyznami, z bagniskami na dnie i dworami rozrzuconymi wśród pól i łąk na stokach, aż po szare, strome ściany gór.

Daleko w dolinie, tam gdzie góry zbiegały się i zamykały widok, leżał dwór Lopt. Mieszkali w nim Sigurd i Jon, dwaj starzy ludzie z białymi brodami; ilekroć przebywali na Jörund, bawili się z nią i żartowali. Jona lubiła bardzo, gdyż strugał piękne zwierzęta z drzewa, a kiedyś podarował jej złoty pierścień. A gdy ostatnio w białą niedzielę[7] bawił u nich, przyniósł dla niej rycerza tak cudnie rzeźbionego i wspaniale malowanego, iż zdało się Krystynie, że nigdy dotąd nie dostała piękniejszego podarunku. Każdej nocy zabierała rycerza z sobą do łoża, ale rano, kiedy się budziła, stał on na stopniu przed łożem, w którym sypiała wraz z rodzicami. Ojciec mówił, że rycerz wyskakuje, skoro pierwszy kur zapieje, lecz Krystyna wiedziała dobrze, iż matka wyjmuje go z łoża, słyszała bowiem, jak Ragnfrida mówiła, że rycerz jest twardy i dziecko mogłoby się skaleczyć, gdyby się w nocy na nim położyło. Sigurda z Lopt Krystyna bała się bardzo i nie lubiła, jak ją brał na kolana, bo droczył się z nią, że kiedy dorośnie, będzie spał w jej ramionach. Przeżył już dwie żony i sam mówił, że przeżyje również trzecią, a Krystyna będzie może czwartą. Kiedy zaczynała płakać, Lavrans śmiał się i uspokajał ją mówiąc, że nie sądzi, by Margit tak prędko wyzionęła ducha; gdyby jednak tak się stało i Sigurd starał się o rękę jego córki, wówczas może być pewna, że powie mu stanowczo „nie”.

Mniej więcej na strzelenie z łuku na północ od kościoła leżał przy drodze wielki głaz, a wkoło niego rósł gaj brzozowy i osikowy. Tam zwykle bawili się w kościół. Tomasz, najmłodszy wnuk siry Eirika, odprawiał mszę i podobnie jak dziadek kropił wodą święconą i chrzcił, gdy w zagłębieniach kamienia zebrało się nieco deszczówki. Ale zeszłej jesieni źle się to skończyło. Najpierw Tomasz dał ślub jej i Arnemu, który nie był jeszcze tak dorosły, by nie móc bawić się z dziećmi, gdy miał na to czas. Potem Arne złapał uganiające w pobliżu prosię i zaniósł je do chrztu. Tomasz namaścił je mułem, zanurzył w wyżłobieniu kamienia, gdzie stała woda, i naśladował dziadka odprawiając po łacinie mszę i gniewając się, że za mało dali na ofiarę; dzieci śmiały się, słyszały bowiem, jak starsi mówili, że Eirik jest niezmiernie chciwy. Im bardziej się śmiały, tym gorsze rzeczy wymyślał Tomasz; powiedział, że dziecko to zostało poczęte w okresie wielkiego postu, a więc za ten grzech rodzice muszą wobec kapłana i Kościoła oczyścić się pokutą. Wtedy doroślejsi chłopcy wybuchnęli grzmiącym śmiechem. Krystyna jednak stała zawstydzona i bliska płaczu, z prosięciem na rękach. Nieszczęście chciało, że podczas tej zabawy Eirik wracał konno do domu z jakiejś podróży duszpasterskiej. Gdy spostrzegł, co dzieci wyprawiają, zeskoczył z konia, a święte naczynia podał tak gwałtownie najstarszemu wnukowi, Benteinowi, że ten omal nie upuścił na ziemię srebrnej gołębicy z Ciałem Pańskim. Kapłan wpadł w gromadę dzieci i bił te, które mu pod rękę wpadły. Krystyna wypuściła prosiaka, ten zaś kwicząc uciekał drogą, wlokąc za sobą chustkę, którą go w czasie chrztu nakryto, i kwiczał tak, że konie księdza stanęły dęba. Sira Eirik bił ją, aż upadła, a wówczas jeszcze ją kopnął, wskutek czego długi czas potem bolało ją biodro. Gdy Lavrans się o tym dowiedział, osądził, że Eirik był zbyt surowy dla Krystyny, przecież to małe dziecko. Oświadczył, że chce mówić z księdzem, ale Ragnfrida prosiła go, aby tego zaniechał, dziecko bowiem zostało słusznie ukarane za udział w tak grzesznej zabawie. Nie wspomniał tedy Lavrans więcej o tej sprawie, lecz Arnemu dostało się tyle kijów, co nigdy w życiu.

Dlatego gdy teraz przejeżdżali obok głazu, Arne pociągnął Krystynę za rękaw. Nie śmiał nic powiedzieć z obawy przed Lavransem, więc tylko stroił miny, uśmiechał się i uderzał po zadku; Krystyna zawstydzona spuściła oczy.

Droga weszła w gęsty las. Jechali wzdłuż skalnych zboczy; dolina stawała się coraz węższa i ciemniejsza, a szum rzeki dochodził głośniej i wyraźniej. Kiedy od czasu do czasu ukazywała się przed nimi część jej łożyska, widzieli, jak toczy spienione, zielonosine wody między stromo opadającymi urwiskami. Stoki gór po obu stronach doliny czerniły się lasem; ponuro i niesamowicie było w wąskim parowie, ostry wiew szedł ku nim. Skierowali się w stronę ścieżki i wkrótce ujrzeli most, przez który szła droga w dół doliny. W jaskini poniżej ścieżki mieszkał nök[8]; Arne chciał opowiedzieć o nim Krystynie, ale Lavrans surowo zabronił mu gadać w lesie o podobnych rzeczach. Gdy zaś dojechali do mostu, zeskoczył z konia i poprowadził go za uzdę, drugim ramieniem obejmując dziecko wpół.

Po drugiej stronie rzeki wąska ścieżyna prowadziła stromo pod górę. Mężczyźni zsiedli z koni i szli pieszo, ojciec zaś usadowił Krystynę w siodle, tak że mogła trzymać się łęku i sama jechać na Guldsveinie.

W miarę jak wjeżdżali coraz wyżej, wynurzały się sponad stoków gór nieznane szare i niebieskie szczyty z białymi pasmami śniegu. Krystyna mogła już dostrzec pośród drzew dwory leżące na północ od wąwozu. Arne wskazywał je i wymieniał ich nazwy.

Wysoko w lesie dotarli do małego samotnego osiedla. Zatrzymali się przy płocie, Lavrans zawołał głośno, a echo, zwielokrotnione przez góry, błąkało się tu i tam. Dwóch ludzi nadbiegło spomiędzy maleńkich pól: synowie tych, do których należało górskie osiedle. Byli oni dobrymi smolarzami i Lavrans chciał nająć ich do wypalania dziegciu. Matka szła za nimi z wielką misą mleka, gdyż dzień zrobił się tymczasem upalny, jak to ludzie Lavransa przewidywali.

– Widziałam, że wziąłeś z sobą swoją małą córeczkę – rzekła po przywitaniu – i chciałam ją koniecznie zobaczyć. Musisz jej zdjąć czepek; słyszałam, że ma takie piękne włosy.

Lavrans uczynił, o co go kobieta prosiła, i włosy Krystyny spadły jej na plecy aż po siodło. Były one gęste i złote jak dojrzała pszenica. Isrida, tak zwała się kobieta, zanurzyła w nich ręce.

– Tak, teraz widzę, że w tym, co mówią o twojej pięknej córce, nie ma przesady. To istna lilia i wygląda na córkę rycerza. Oczy ma łagodne – podobna jest do ciebie, nie do Gjeslingów. Oby Bóg dał ci z niej wiele radości, Lavransie synu Björgulfa! A na Guldsveinie jeździsz tak dziarsko jak dworzanin – żartowała podtrzymując misę, z której Krystyna piła.

Dziecko pokraśniało z radości, bo dobrze wiedziało, że ojciec daleko i szeroko słynął jako najpiękniejszy mężczyzna. W istocie wyglądał na rycerza, gdy tak stał między swoimi ludźmi, chociaż odziany był raczej po chłopsku, jak zwykł chodzić co dnia w domu. Nosił dość luźną i krótką bluzę z farbowanej na zielono fryzy[9], rozpiętą na szyi, tak że widać było koszulę; jego pończochy i obuwie były z nie barwionej skóry, głowę okrywał mu staromodny kapelusz filcowy z szerokimi skrzydłami. Z klejnotów miał jedynie gładką srebrną klamrę w pasie i małą zapinkę u koszuli; na szyi jego widniał złoty łańcuch, który Lavrans nosił zawsze, na nim zaś wisiał złoty krzyż wysadzany górskimi kryształami. Krzyż ten można było otworzyć, wewnątrz znajdował się skrawek śmiertelnej koszuli i pasmo włosów świętej Eweliny ze Sköyde[10]; od jednej z jej córek wywodzili swój ród synowie Lagmana. Gdy Lavrans udawał się do lasu albo do roboty, chował zwykle krzyż na gołą pierś pod koszulę, by go nie zgubić. Niejeden rycerz lub dworzanin w odświętnej szacie nie wyglądał na człowieka tak dostojnego rodu, jak on w swej prostej domowej odzieży. Był słusznej postawy, szeroki w barach, wąski w biodrach; mała głowa osadzona była pięknie na szyi. Miał regularne, nieco wydłużone rysy twarzy, nie za pełne policzki, pięknie zaokrąglony podbródek i foremne usta. Cera jego była jasna i świeża, oczy szare, włosy gęste, gładkie, jedwabiste i złote.

Rozmawiał z Isridą o jej sprawach, wypytywał również o Tordis, krewną Isridy, która tego lata była pasterką na hali należącej do Jörund. Niedawno powiła ona dziecko i Isrida czekała tylko na sposobność, aby mieć pewne towarzystwo w wędrówce przez las, chciała bowiem zanieść chłopca do chrztu. Lavrans poddał jej myśl, żeby udała się z nimi na halę. Powrócą nazajutrz wieczorem; będzie się czuła dobrze i bezpiecznie, gdy z nią i małym poganinem będzie tylu mężów.

Isrida podziękowała: – Po prawdzie, to czekałam, że się z tym zaofiarujesz. My, biedni ludzie z gór, wiemy dobrze, że ilekroć przyjdziesz tutaj, zawsze świadczysz nam przyjacielskie usługi. – Pobiegła do domu po zawiniątko i okrycie.

Lavrans rzeczywiście dobrze się czuł między tymi biednymi ludźmi, mieszkającymi wysoko w górach, na karczowiskach i w osiedlach na pograniczu gminy; wśród nich był zawsze wesół i skory do żartów. Mówił z nimi o leśnych zwierzętach i renach żyjących na górskich halach, i o strachach ukazujących się w takich miejscach. Pomagał im radą i czynem, oglądał im chore bydło, stawał z nimi do kowadła i do ciesielskiej roboty, ba, jako człowiek niezwykłej siły pomagał przy wydobywaniu największych kamieni lub korzeni. Dlatego ci ludzie witali zawsze z wielką radością Lavransa syna Björgulfa i jego wielkiego czerwonego ogiera Guldsveina. Guldsvein był pięknym zwierzęciem z błyszczącą sierścią, białą grzywą, białym ogonem i jasnymi oczami – był silny i tak ogromny, że mówiono o nim w dolinach, ale wobec Lavransa był zawsze potulny jak jagniątko i pan jego zwykł mawiać, że kocha swego rumaka jak młodszego brata.

Lavrans zamierzał przede wszystkim obejrzeć stos na Heimbergu. W surowych czasach niepokoju, przed stu albo i więcej laty, wznieśli chłopi w kilku miejscach na okalających doliny górach szałasy strażnicze i stosy drzewa, podobne do ogni ostrzegawczych wzdłuż wybrzeży. Ale te znaki w górach nie pozostawały pod nadzorem obrony kraju. Utrzymywały je bractwa chłopskie i członkowie bractw doglądali ich na zmianę.

Gdy przybyli na polanę, Lavrans puścił wszystkie konie prócz jucznego wolno na pastwisko, po czym ludzie zaczęli się piąć stromą ścieżką w górę. Wkrótce las począł rzednąć. Olbrzymie sosny, martwe i białe jak szkielety, stały na moczarach i Krystyna ujrzała nagie, szare turnie sterczące w niebo. Wspinali się po stromych usypiskach, czasem potok przecinał ścieżkę, tak że ojciec musiał przenosić Krystynę. Silny, świeży wiatr wiał tu w górze, a krzaczki czerniły się od jagód, ale Lavrans nie pozwalał zatrzymywać się i zbierać ich. Arne to biegł z przodu, to znowu pozostawał daleko w tyle; zrywał gałązki z jagodami dla Krystyny i opowiadał, do kogo należą hale leżące w dole wśród lasu – całe zbocze Hövring pokryte było wówczas lasami.

Teraz znajdowali się pod ostatnim, nagim stożkiem skalnym i ujrzeli potężny stos belek sterczący w błękit i chatkę strażniczą przycupniętą pod skalną ścianą.

Gdy weszli na grzbiet góry, powiał im naprzeciw wicher i zaplątał się w ich suknie; Krystynie zdawało się, że jest on żywym stworzeniem, które mieszka tu w górze, wychodzi im na spotkanie i wita ich. Wicher dął i swawolił, gdy szła z Arnem przez mchem porośniętą płaszczyznę. Dzieci usiadły na wystającym omszałym zrębie skalnym i Krystyna patrzyła wokoło szeroko rozwartymi oczyma – nigdy nie myślała, że świat jest taki wielki i rozległy.

Jak okiem sięgnąć, leżały pod nią kosmate od lasów stoki gór; dolina wyglądała jak niecka między potężnymi wierchami, a boczne doliny były jeszcze mniejsze i, chociaż liczne, niknęły niemal między grzbietami. Wszędzie wznosiły się szare, skaliste, płonące złotawym porostem turnie, a daleko na horyzoncie dźwigały się sponad osłony lasów niebieskie szczyty z białymi płatami śniegu, stopione w jedno z szaroniebieskimi, połyskliwymi chmurami. Ale w pobliżu na północnym wschodzie – zaraz za halami i lasem – ciągnęły się potężne skaliste pasma bielejące świeżo spadłym śniegiem. Krystyna poznała Góry Dzicze[11], o których już słyszała; w istocie podobne były do stada ogromnych dzików idących w stronę gór, a odwróconych zadami ku dolinie. Arne mówił, że trzeba pół dnia jazdy konnej, żeby do nich dotrzeć.

Krystyna sądziła, że gdy tylko wyjdzie na szczyt najbliższych gór, zobaczy leżącą z drugiej strony inną gminę, podobną do jej własnej, z dworami i trzodami, i miała dziwne uczucie, gdy ujrzała, jak daleko od siebie leżą ludzkie osiedla. Widziała drobniutkie, żółte i zielone plamy nisko w dolinie i śmiesznie maleńkie poręby z szarymi kostkami domów wśród górskich lasów; poczęła je liczyć, ale gdy doszła do trzech tuzinów, nie mogła już ich rozróżnić między sobą. A mimo to ludzkie sadyby ginęły bez śladu w tej puszczy.

Wiedziała, że w dzikim lesie panuje wilk i niedźwiedź i że pod każdym kamieniem kryją się gnomy, koboldy i rusałki, i przeraziła się, gdyż nikt nie znał ich liczby, ale musiało ich być wiele, o wiele więcej niż ludzi ochrzczonych. Zawołała głośno ojca, ale nie dosłyszał jej w wichurze – wtaczał właśnie ze swymi ludźmi na szczyt wielkie głazy, które miały służyć do umocnienia belek stosu.

Isrida podeszła do dzieci i pokazała Krystynie góry Vaage na zachodzie, Arne zaś wskazał jej Góry Szare, gdzie mieszkańcy chwytali reny w wilcze paści, a sokolnicy królewscy żyli w kamiennych chatach. Arne sam zamierzał w przyszłości poświęcić się tej pracy; wówczas także nauczy się układać sokoły do polowania. Podniósł ramię, jak gdyby wyrzucał sokoła w powietrze.

Isrida potrząsnęła głową:

– To rozpustne życie, Arne synu Gyrda; wielki ból sprawiłbyś matce, gdybyś został łowcą sokołów. Każdy, kto tam przebywa, musi się zetknąć ze złymi ludźmi i z czymś, co jeszcze jest gorsze.

Lavrans zbliżył się do nich i posłyszał ostatnie słowa.

– Tak – rzekł – tam w górze jest niejedna zamieszkana sadyba, która nie płaci podatków ani dziesięcin.

– Właśnie, wszak niejedno widziałeś, Lavransie – Isrida próbowała wydobyć z niego coś więcej. – Przecież nieraz zapuszczasz się głęboko w góry.

– Tak, tak — mówił Lavrans powoli – ale zdaje mi się, że nie należy mówić o tych rzeczach. Ludziom, którzy w dolinie nie zaznali pokoju, należy go użyczyć przynajmniej w górach, gdzie może go odnajdą. Widziałem wszak żytnie pola i piękne łąki w okolicach, o których nieliczni tylko wiedzą, że są tam uprawne doliny – i widziałem stada wołów i cieląt, ale nie wiem, czy należały one do ludzi, czy do innych istot.

– Tak, tak – powiedziała Isrida. – Wini się niedźwiedzia i wilka, gdy ginie bydło z pastwisk, ale w górach są gorsi rabusie od nich.

– Gorsi, powiadasz? – spytał Lavrans w zamyśleniu przesuwając rękę po czepku córki. – Tam w górach, na południe od Dziczego Pasma, widziałem kiedyś trzech małych chłopców, najstarszy był w wieku Krystyny – mieli jasne włosy i futrzane kubraki. Wyszczerzyli ku mnie zęby jak młode wilczęta, potem uciekli i pochowali się. Nie dziwię się zgoła, że na biednego człeka, który jest ich ojcem, spadnie czasem pokusa ukraść jedną albo i dwie krowy.

– Wilk i niedźwiedź też mają młode – odparła ze złością Isrida. – A tych wcale nie oszczędzasz, Lavransie, ani też ich młodych, choć nie uczyły się prawa ani wiary chrześcijańskiej jak ci zbrodniarze, którym tak dobrze życzysz.

– Przychylny im nie jestem, lecz im źle nie życzę – rzekł Lavrans i uśmiechnął się. – Ale chodźcie teraz, zahaczymy, co też przygotowała dla nas Ragnfrida. – Wziął Krystynę za rękę i poprowadził z sobą. Pochylił się nad nią i szepnął cicho: – Myślałem o twoich trzech braciszkach, Krystynko.

Zajrzeli do chaty strażniczej; było w niej duszno i cuchnęło zgnilizną. Krystynie pozwolono chwilę się rozejrzeć, były tam tylko ławy z ziemi wzdłuż ścian, palenisko w środku, poza tym beczki z dziegciem, parę smolnych szczap i wiązek kory brzozowej. Lavrans osądził, że lepiej będzie jeść na dworze; trochę niżej znaleźli na brzozowym zboczu piękną, zieloną łączkę.

Zdjęli ciężary z jucznego zwierzęcia i rozłożyli się na trawie. Okazało się, że Ragnfrida dała im na drogę wiele dobrego jadła; był tam smaczny chleb i delikatne placki, masło i ser, słonina i suszone na powietrzu mięso renów, tłusty gotowany mostek krowi, dwie wielkie łagwie z niemieckim piwem i mała baryłka miodu. Prędko też zabrano się do krajania i dzielenia mięsa; tymczasem Halfdan, najstarszy z ludzi Lavransa, rozpalał ognisko – bardziej swojsko było w lesie przy ogniu.

Isrida i Arne znosili zioła i karłowate brzózki i rzucali w ogień. Trzeszczało, gdy żar pochłaniał świeżą zieleń gałęzi, a małe, białe, spalone płatki wirowały nad czerwoną grzywą płomienia. Tłusty, ciemny dym przesłaniał jasne niebo. Krystyna siedziała i patrzyła w płomienie; zdawało jej się, że ogień się weseli, iż jest tutaj wolny i rozigrany. To zupełnie co innego niż warować w domu na palenisku, trudzić się gotowaniem i oświetlać izbę.

Siedziała oparta ramieniem o kolano ojca; dawał jej najlepsze kąski i namawiał, aby piła piwo i miód.

– Będzie tak oszołomiona, że nie zejdzie w dół na halę – rzekł Halfdan ze śmiechem, lecz Lavrans przesunął ręką po jej krągłej twarzyczce.

– Jest nas dość, by ją znieść na dół, a piwo dobrze jej zrobi. Ty też pij, Arne – wy oboje rośniecie jeszcze, wam dary Boże na pożytek wyjdą, nie na szkodę. Ten trunek daje słodką, czerwoną krew, nie lubi szaleństwa i nierozsądku.

Także ludzie Lavransa pili dużo i chętnie, Isrida również nie gardziła trunkiem, wkrótce ich głosy oraz trzeszczenie i szum ognia brzmiały w uszach Krystyny jak odległy hałas, powoli zaczynała jej ciążyć głowa. Słyszała jeszcze, jak wypytywali Lavransa i nakłaniali go, by opowiadał, jakie to dziwy widział podczas swych łowów. Ale niewiele chciał mówić, i to dawało jej uczucie bezpieczeństwa i spokoju; była przy tym bardzo syta.

Ojciec trzymał w ręku bochen miękkiego jęczmiennego chleba; odrywał z niego i kształtował w palcach małe kawałki, aż przybierały postać koni, odrzynał kęski mięsa i sadzał je na chlebowych konikach, po czym przesuwał je po swoich udach wprost do ust Krystyny. Ale wkrótce była tak zmęczona, że nie mogła ani otworzyć ust, ani żuć; przewróciła się na ziemię i zasnęła.

Gdy się obudziła, leżała w gorącu i ciemności na ramieniu ojca, otulona razem z nim jego płaszczem. Krystyna usiadła, otarła pot z twarzy i zdjęła czepek, by na powietrzu osuszyć zwilgłe włosy.

Musiało być już późno, gdyż światło słońca było żółte, a cienie wydłużyły się i padały w kierunku południowego wschodu.

Wiatr ustał zupełnie, tylko muchy i komary bzykały i brzęczały nad gromadą śpiących ludzi. Krystyna siedziała cichutko jak mysz, drapała pokłute przez komary ręce i rozglądała się wkoło. Skalny szczyt nad nimi połyskiwał w palącym słońcu białym mchem i żółtawym porostem, a stos wiatrołomów wznosił się ku niebu niby szkielet dziwacznego zwierzęcia.

Powoli ogarnął ją lęk – tak dziwnie było patrzeć na tych wszystkich ludzi uśpionych w jasny dzień. Gdy w domu budziła się nocą, leżała w ciepłym i bezpiecznym łożu, mając po jednej stronie matkę, po drugiej kawał płótna rozciągnięty na belkach ściany. Wiedziała wówczas, że dymnik i drzwi są zamknięte przed nocą i niepogodą i że głosy, jakie wydawali śpiący, pochodzą od ludzi leżących w bezpieczeństwie i cieple między skórami i poduszkami. Ale te powykrzywiane ciała, leżące na zboczu koło małej, biało-czarnej garści popiołu, wyglądały jak martwe; niektóre leżały na brzuchach, inne na plecach podciągnąwszy kolana, a głosy, jakie wydawały, przerażały Krystynę. Ojciec chrapał ciężko, ale gdy Halfdan oddychał, świstało coś i jęczało w jego nosie. Arne leżał na boku z twarzą ukrytą w ramieniu, jego błyszczące, jasnokasztanowe włosy rozrzucone były na wrzosach. Leżał tak cicho, że Krystyna zaniepokoiła się, czy nie umarł. Pochyliła się nad nim i dotknęła go – wówczas we śnie obrócił się nieco.

Krystyna pomyślała, że może przespała już dzień i noc i obudziła się następnego dnia; zlękła się tak okropnie, że zaczęła potrząsać ojcem, on jednak spał i chrapał dalej. Krystynie także ciążyła głowa, ale bała się znowu zasnąć. Podpełzła więc do ognia i gałęzią rozgarnęła popiół; tliło się jeszcze trochę. Przyciągnęła do siebie zioła i gałązki i kładła je na ogień, nie śmiała jednak wyjść poza krąg śpiących ludzi, by szukać większych gałęzi.

Nagle tuż obok zagrzmiała i zadudniła ziemia. Serce Krystyny przestało bić i zimny pot oblał ją z przerażenia. Potem ujrzała między krzewami wielkie czerwone cielsko i Guldsvein łamiąc karłowate brzózki stanął niedaleko patrząc na nią jasnymi, przejrzystymi oczami. Radośnie podskoczyła i pobiegła w stronę rumaka. Był tu także kasztanek Arnego oraz juczny koń. Poczuła się bezpieczna i pewna, poklepała wszystkie trzy po lędźwiach, Guldsvein pochylił łeb tak, że mogła pogłaskać go po pysku i pociągnąć za białożółtą grzywę, on zaś obwąchiwał jej ręce.

Konie pasąc się schodziły zboczem w dół i Krystyna poszła z nimi, ufna, że żadne niebezpieczeństwo nie grozi jej w pobliżu Guldsveina; kiedyś pokonał on już niedźwiedzia. Jagody rosły tu gęsto, a Krystyna była spragniona i czuła niesmak w ustach; na piwo nie miała ochoty, ale słodkie, soczyste jagody były dobre jak wino. Nieco dalej na piargach ujrzała również maliny, chwyciła więc Guldsveina za grzywę i poprosiła go pięknie, aby z nią tam poszedł; ogier cierpliwie szedł za dziewczynką. A kiedy schodziła coraz dalej zboczem, szedł za jej głosem. Dwa inne konie podążały za Guldsveinem.

Gdzieś w pobliżu usłyszała bulgot i szmer potoku, poszła więc za tym dźwiękiem, aż znalazła wodę. Położyła się na wielkiej kamiennej płycie i obmyła sobie pokłute przez komary ręce i twarz. Pod kamieniem stała woda czarna, nieruchoma i cicha, gdyż z drugiej strony tuż za kilku małymi brzózkami i wierzbami wznosiła się stroma krzesanica. Woda tworzyła w tym miejscu doskonałe zwierciadło i Krystyna nachyliła się ku niej, bo chciała zobaczyć, czy to prawda, co mówiła Isrida o jej podobieństwie do ojca.

Uśmiechnęła się i nachyliła tak blisko, że jej włosy zetknęły się z włosami okalającymi wielkooką, dziecinną twarzyczkę, którą ujrzała w potoku.

Wkoło rosło mnóstwo delikatnego, różowego kwiecia, zwanego baldrianem; tutaj, nad górskim potokiem, było ono dużo piękniejsze i czerwieńsze niż w dole nad rzeką. Krystyna rwała kwiaty i wiązała je źdźbłami trawy, aż uwiła piękny różowy, gruby wianek. Włożyła go na głowę i pobiegła z powrotem do wodnego zwierciadła, by zobaczyć, jak będzie wyglądała teraz, przystrojona niby dorosła dziewczyna idąca na tańce.

Pochyliła się nad wodą i ujrzała swe własne ciemne oblicze wynurzające się z dna i coraz wyraźniejsze, im bardziej się ku niemu zbliżała. Wtem ujrzała w wodnym zwierciadle jakiegoś człowieka stojącego po drugiej stronie między brzozami i nachylającego się ku niej. Szybko wyprostowała się i klęcząc spojrzała w tę stronę… Zrazu zdawało się jej, że to tylko skała i drzewa gęsto skupione u stóp urwiska. Nagle zauważyła jednak twarz wyglądającą spoza liści… Tam, po drugiej stronie, stała jakaś kobieta o białej twarzy i wijących się, jasnych jak len włosach; jej wielkie, jasnoszare oczy i rozszerzone bladoróżowe nozdrza przypominały Guldsveina. Była ubrana w coś liściastego i połyskliwego, a gałęzie i konary zasłaniały ją aż po pełną pierś, obwieszoną gęsto łańcuchami i klamrami.

Osłupiała Krystyna wpatrzyła się w zjawę. Kobieta podniosła rękę i pokazała jej wieniec ze złotych kwiatków; dawała nim znaki.

Poza sobą usłyszała Krystyna głośne, przerażone rżenie. Spojrzała w tył. Ogier stanął dęba, zarżał przeraźliwie, odwrócił się i począł sadzić zboczem w górę, aż ziemia huczała. Oba konie pognały za nim przez usypisko staczając z łoskotem kamienie, depcząc i łamiąc korzenie i gałęzie.

Wtedy Krystyna krzyknęła głośno: – Ojcze, ojcze! – Pobiegła za końmi nie śmiąc spojrzeć za siebie, pięła się po piargach w górę, deptała po kraju swej sukni, osuwała się w dół, znowu pięła się w górę pomagając sobie skrwawionymi rękami, czołgała się na zranionych, potłuczonych kolanach, krzyczała i wołała głośno ojca i Guldsveina. Pot wystąpił jej na czoło, zalewał oczy, a serce biło młotem w piersi. Łkanie przerażenia ściskało krtań.

– Ojcze, ojcze!

Posłyszała gdzieś w górze nad sobą jego głos. Ujrzała, jak wielkimi susami zbiegał w dół po jasnym, zalanym słońcem usypisku; karłowate brzózki i osiki stały cicho na zboczu i listki ich drżały srebrnym lśnieniem, ale ojciec biegł szybko i wołał ją po imieniu, i Krystyna upadła czując, że jest uratowana.

– Maryjo Najświętsza! – Lavrans przyklęknął przy córce i pociągnął ją ku sobie. Był blady i miał dziwny rys koło ust, który jeszcze bardziej przestraszył Krystynę, jak gdyby teraz dopiero, widząc twarz ojca, pojęła, w jak wielkim była niebezpieczeństwie.

– Dziecko, dziecko – wziął jej pokrwawione ręce, oglądał je, ujrzał wieniec na jej głowie i dotknął go. – Co to jest, skąd się tu wzięłaś, Krystynko?

– Szłam za Guldsveinem – łkała tuląc się do niego. – Zlękłam się, boście wszyscy spali, ale przyszedł Guldsvein. A potem stał ktoś nad rzeką i dawał mi znaki.

– Kto taki… czy mężczyzna?

– Nie, jakaś kobieta… Skinęła wiankiem ze złota… Myślę, ojcze, że to była karlica.

– Jezu Chryste! – szepnął Lavrans i przeżegnał znakiem krzyża córkę i siebie.

Pomógł jej piąć się pod górę, aż doszli do trawiastego zbocza. Tu wziął ją na ręce i niósł. Zawisła mu na szyi i płakała głośno, chociaż ją uspokajał.

Wkrótce spotkali pozostałych. Isrida załamała ręce posłyszawszy, co zaszło.

– Tak, to na pewno była rusałka – chciała tę piękną dziewczynkę zwabić do wnętrza gór.

– Milcz! – rozkazał szorstko Lavrans. – Nie powinniśmy byli w lesie tak mówić: nie wiadomo, kto tu może pod kamieniem siedzieć i słyszeć każde słowo.

Wyciągnął spod koszuli złoty łańcuch z krzyżem zawierającym relikwie, powiesił go na szyi Krystyny i wsunął pod suknię na gołe ciało.

– Niech mi się nikt nie waży pary z gęby puścić – powiedział. – Ragnfrida nie powinna się nigdy dowiedzieć, w jak wielkim niebezpieczeństwie było dziecko.

Schwytali konie, które rozbiegły się po lesie, i szybko zeszli na polanę, gdzie pasły się pozostałe. Potem dosiedli ich i pojechali na halę. Droga nie była daleka.

Gdy tam przybyli, słońce już zachodziło. Bydło znajdowało się w zagrodzie, a Tordis i pasterze zajęci byli udojem. W chacie nawarzono kaszy dla Lavransa i jego ludzi, mieszkańcy hali bowiem widzieli ich w ciągu dnia przy chacie strażnika i oczekiwali przybyszów.

Krystyna dopiero tutaj się uspokoiła. Siedziała na kolanach ojca i jedną łyżką jedli kaszę ze śmietaną.

Lavrans chciał udać się nazajutrz nad jezioro leżące głębiej w górach. Hodował tam w kilku szałasach byki. Krystyna miała mu towarzyszyć, lecz teraz zdecydował, że pozostanie na hali.

– Musicie dobrze baczyć, Isrido, i ty, Tordis, aby drzwi i dymnik były szczelnie zamknięte aż do naszego powrotu, zarówno przez wzgląd na Krystynę, jak i na nie ochrzczone dziecko w kołysce.

Tordis ze strachu stała się tak bojaźliwa, że nie chciała pozostać nadal z maleństwem na hali, poza tym od czasu, gdy je powiła, nie była jeszcze w kościele; najchętniej zeszłaby na stałe w dolinę. Lavrans rozumiał ją. Zaraz na drugi dzień może zejść z nimi, powiedział, a na jej miejsce pośle starszą wdowę służącą na Jörund.

Tordis podesłała pod owcze skóry na ławie słodką, świeżą trawę; pachniała ona mocno i mile i Krystyna zasypiała już prawie, gdy ojciec odmawiał nad nią Ojcze nasz i Ave Maria.

– No, dużo wody upłynie, zanim cię znowu wezmę w góry – rzekł Lavrans klepiąc ją z lekka po policzku.

Krystyna wytrzeźwiała nagle i spytała:

– Ale jesienią pojadę z tobą na południe, ojcze, jak mi obiecałeś?

– To się jeszcze zobaczy – rzekł Lavrans i za chwilę Krystyna zasnęła słodkim snem między owczymi skórami.

2

Każdego roku Lavrans syn Björgulfa zwykł był jeździć na południe, by rozejrzeć się na swym dworze w Folio. Te podróże ojca odgradzały w pamięci Krystyny poszczególne lata od siebie; długie tygodnie jego nieobecności w domu, wielka radość, kiedy wracał z pięknymi podarunkami: zagranicznymi materiałami, przeznaczonymi do jej wyprawowej skrzyni, figami, rodzynkami, piernikami z Oslo. Zawsze miał jej wówczas tyle do opowiadania.

Ale tego roku Krystyna zauważyła, że z podróżą ojca łączy się coś niezwykłego. Podróż ta odwlekała się coraz bardziej; przyjeżdżali starcy z dworu Lopt i siedzieli z rodzicami Krystyny pochyleni nad stołem, mówili o dziedziczeniu i prawie spadkowym, o prawie odkupu i trudnościach związanych z zarządzaniem posiadłością z tak daleka, o siedzibie biskupiej i dworze królewskim w Oslo, które odciągały siły robocze okolicznym dworom. Nie mieli zupełnie czasu bawić się z dziewczynką i odsyłali ją do kuchni, między dziewki. Wuj jej, Trond syn Wara z Sundbu, przyjeżdżał częściej niż zazwyczaj; nigdy się jednak z Krystyną nie bawił ani nie żartował.

Powoli zaczęła pojmować, o co chodziło. Ojciec od czasu, gdy przeprowadzili się do Sil, starał się skupić wiele ziemi w swych rękach. Teraz zaś rycerz Andrzej syn Godmunda poddał mu myśl zamiany dworu Formo, dziedzictwa swej matki, na dwór Skog. Panu Andrzejowi, odkąd należał do świty królewskiej i rzadko przebywał w dolinie, wygodniej byłoby mieszkać w Skog. Lavrans niechętnie rozstałby się ze swoim dziedzictwem – dwór Skog otrzymał jego ród jako dar królewski – lecz zamiana była dla niego z wielu względów korzystna. Ale Skog nabyłby chętnie także brat Lavransa, Aasmund syn Björgulfa, który mieszkał obecnie w Hadelandii, gdzie przez ożenek został właścicielem dworu. Nie było więc pewne, czy Aasmund zrzeknie się praw przysługujących mu z tytułu dziedzictwa.

Jednak pewnego dnia Lavrans powiedział Ragnfridzie, że tego roku weźmie z sobą na Skog Krystynę; niechże zobaczy dwór, na którym się urodziła i który był domem jej przodków, zanim przejdzie on w obce ręce. Ragnfrida uważała to życzenie za zrozumiałe, chociaż obawiała się posłać małe dziecko w tak daleką drogę, a sama nie mogła mu towarzyszyć.

Po ukazaniu się rusałki Krystyna stała się zrazu taka lękliwa, że najchętniej przebywała w domu z matką; bała się nawet tych ludzi, którzy wtedy byli z nią w górach i wiedzieli, co się jej przydarzyło. Rada była, że ojciec zakazał wspominać o zjawie.

Ale gdy minął pewien czas, poczuła ochotę mówienia o tym. W duchu opowiadała komuś – sama nie wiedziała, komu, a dziwne było, że im więcej czasu upływało od owego dnia, tym lepiej zdawała się przypominać sobie wszystko i tym wyraźniejsze stawało się wspomnienie jasnowłosnej kobiety.

Ale najosobliwsze było to, że ilekroć myślała o karlicy, zawsze tęskniła bardzo za podróżą do Skog i obawiała się coraz bardziej, że ojciec nie weźmie jej z sobą.

Wreszcie, przebudziwszy się pewnego dnia, ujrzała starą Gunhildę i matkę, siedzące na progu i przeglądające wiewiórcze skórki Lavransa. Gunhilda była wdową, wędrowała po dworach i szyła futrzane podbicia pod szuby i inną odzież. Krystyna domyśliła się z ich rozmowy, że ma dostać nowe okrycie, podbite wiewiórkami, a ozdobione kunami. Zrozumiała wtedy, że ma jechać z ojcem, podskoczyła w łożu i krzyczała z radości.

Matka podeszła do niej i pogłaskała ją po twarzy:

– Bardzo się z tego cieszysz, moja córko, że tak daleko ode mnie odjeżdżasz?

To samo powiedziała Ragnfrida owego dnia, gdy mieli wyjeżdżać z dworu. Wstali bardzo wcześnie. Kiedy Krystyna wyjrzała przez drzwi, na dworze było jeszcze ciemno i gęsta mgła leżała między domami. Wokół świateł i przed otwartymi drzwiami domostw falował szary dym. Ludzie uwijali się między stajniami i stodołami, z kuchni wybiegały kobiety z dymiącymi misami, pełnymi kaszy, oraz nieckami z gotowanym mięsiwem i słoniną. Jadący mieli dobrze i obficie podjeść sobie przed wyjazdem.

W domu otwierano skórzane toboły z podróżnym dobytkiem i wkładano zapomniane rzeczy. Ragnfrida przypominała mężowi o wszystkim, co miał dla niej podczas podróży załatwić; mówiła o krewnych i znajomych, którzy mieszkali po drodze; tego miał pozdrowić, o tamtego znów nie zapomnieć spytać.

Krystyna wybiegała i wbiegała do domu, wszystkich we dworze żegnała wiele razy i nie mogła znaleźć spokoju.

– Tak bardzo się cieszysz, Krystynko, że tak daleko i na tak długo ode mnie odjeżdżasz? – zapytała matka.

Krystynie zrobiło się nieswojo i ciężko, wolałaby, żeby matka tego nie powiedziała. Ale odrzekła, jak umiała najlepiej:

– Nie, droga matko, lecz cieszę się, że wolno mi towarzyszyć ojcu.

– Tak, tak, widzę, że się cieszysz – rzekła Ragnfrida z westchnieniem. Ucałowała dziewczynkę i poprawiła jeszcze coś przy jej sukni.

Wreszcie siedzieli w siodłach – cały orszak podróżny. Krystyna jechała na Morwinie, który przedtem był wierzchowcem ojca; było to zwierzę stare, mądre i pewne. Ragnfrida podała jeszcze mężowi w srebrnym kubku strzemienne, położyła rękę na kolanie córki i prosiła ją, by pamiętała o wszystkim, co mieli załatwić.

O szarym brzasku wyjechali z dworu. Biała jak mleko mgła unosiła się nad doliną. Po pewnym czasie stała się przejrzysta i promienie słońca zaczęły ją przebijać. Jaśniały w białym oparze ociekające rosą, zielone potrawem łąki, płowe ścierniska, żółte drzewa i czerwone, błyszczące grona jarzębin. Niebiesko lśniły stoki gór ponad mglistymi oparami, potem mgła przerzedziła się i strzępy jej błąkały się między wzgórzami, a orszak jechał doliną w najwspanialszym słońcu – Krystyna z ojcem na czele.

Do Hamaru przybyli w deszczowy, ponury wieczór. Krystyna siedziała w siodle przed ojcem. Była tak zmęczona, że wszystko zacierało się jej przed oczyma – jezioro, które jaśniało blado po prawej stronie, i ciemne drzewa, strząsające na nią wielkie krople, i mroczne grupy domostw, stojące wzdłuż drogi na bezbarwnych, mokrych łąkach.

Przestała już liczyć dnie; zdawało się jej, że wieczność całą bawi w podróży. Jadąc przez dolinę odwiedzali krewnych i przyjaciół; przebywała razem z innymi dziećmi na wielkich dworach, bawiła się w obcych domach, stodołach i na dziedzińcach, i nieraz miała na sobie czerwoną sukienkę z jedwabnymi rękawami. Przy pięknej pogodzie odpoczywali w dzień opodal drogi. Arne zbierał dla niej laskowe orzechy, a po jedzeniu wolno jej było spać na skórzanych łubach z odzieżą. W jednym z dworów były w jej łożu jedwabiem obciągnięte poduszki, innej nocy spali w gospodzie i tam w jednym z łóżek leżała kobieta; jęcząca i płacząca żałośnie, ilekroć się Krystyna budziła. Każdą noc jednak spędzała spokojnie za szerokimi, ciepłymi plecami ojca.

Krystyna obudziła się nagle. Nie wiedziała, gdzie się znajduje, ale dziwny, dźwięczny i dudniący hałas, który posłyszała we śnie, trwał dalej. Leżała w łóżku, w izbie płonął ogień na palenisku.

Zawołała na ojca; Lavrans podniósł się od ognia i zbliżył ku niej, za nim jakaś tęga kobieta.

– Gdzie jesteśmy? – spytała, a Lavrans roześmiał się:

– Jesteśmy teraz w Hamarze, to zaś jest Małgorzata, żona szewca Farteina. Przywitaj się z nią pięknie, ponieważ wczoraj spałaś, gdyśmy przyjechali. Małgorzata pomoże ci teraz przy ubieraniu.

– Czy to już rano? – rzekła Krystyna. – Myślałam, że to dopiero wieczór. Ach, lepiej ty mi pomóż – prosiła, a Lavrans oświadczył surowo, aby raczej podziękowała Małgorzacie za jej pomoc. – Popatrz, co ci chce podarować.

Była to para czerwonych trzewiczków z jedwabnymi sznurowadłami. Kobieta uśmiechnęła się widząc uradowaną twarz Krystyny i w łóżku jeszcze naciągnęła jej koszulę i pończochy, by nie musiała boso zejść na glinianą polepę.

– Co tu tak dźwięczy? – spytała Krystyna. – Jakby dzwon kościelny albo kilka dzwonów?

– To nasze dzwony – śmiała się Małgorzata. – Czyś nie słyszała nigdy o naszej wielkiej katedrze w mieście? Zaraz do niej pójdziesz. Tam dzwoni wielki dzwon. Prócz tego dzwonią jeszcze dzwony w klasztorze i w kościele Świętego Krzyża.

Małgorzata posmarowała jej chleb grubo masłem i wlała miodu do mleka, żeby było bardziej pożywne, gdyż niewiele czasu pozostawało najedzenie.

Na dworze było jeszcze ciemno i chwycił mróz. Lodowata mgła cięła twarz. Ślady wydeptane przez ludzi, konie i bydło w ulicznym błocie były twarde jak lane żelazo. Krystynę bolały nogi w cienkich nowych trzewiczkach; w jakiejś koleinie rozdeptała lód i nogi jej przemokły i zmarzły, Lavrans wziął ją więc na plecy i niósł.

Natężała w ciemności oczy, lecz miasta prawie nie widziała; rozpoznawała tylko czerniejące w mrocznej szarości szczyty dachów i drzewa. Potem przyszli na niewielką, lśniącą od szronu łąkę, po drugiej jej stronie ujrzała jasnoszary budynek, ogromny jak góra. Wokoło stały wielkie kamienne domy i w różnych miejscach błyszczało światło otworów w murze. Dzwony, które zamilkły na chwilę, poczęły znowu dzwonić i dźwięk ich był tak potężny, że mrowie przebiegło jej po plecach.

Gdy weszli do przedsionka kościoła, zdawało się Krystynie, że wchodzą w głąb góry; wionął ku nim mrok i chłód. Minęli jakieś drzwi i teraz uderzył w nich stary, zimny zapach kadzideł i woskowych świec. Krystyna znalazła się w ponurym i ogromnie wysokim pomieszczeniu. W ciemności nie widziała sklepienia ani ścian, ale w oddali płonęły świece na ołtarzu. Tam stał ksiądz, a echo jego głosu niby szept i westchnienie błąkało się w przestrzeni. Ojciec przeżegnał siebie i dziecko święconą wodą, po czym poszli naprzód; ale chociaż stąpał ostrożnie, ostrogi jego głośno dźwięczały na kamiennej posadzce. Szli wzdłuż olbrzymich kolumn, między którymi gubił się wzrok w czarnych jak węgiel czeluściach.

Na przodzie, niedaleko ołtarza, ojciec uklęknął i Krystyna przyklękła obok niego. Powoli zaczęła coś rozróżniać w ciemności – migotało od złota i srebra na ołtarzach między kolumnami, a na ołtarzu przed nimi biły blaskiem świece, tkwiące w pozłacanych świecznikach, i promienie szły od świętych naczyń i wspaniałego, wielkiego obrazu w głębi. Krystyna znowu pomyślała o górze – tak chyba musiało wyglądać wnętrze góry, tyle wspaniałości, tylko jeszcze więcej światła. Zobaczyła znów twarz karlicy… Ale zaraz podniosła oczy i ujrzała na ścianie, ponad obrazem, samego Chrystusa, wielkiego i surowego, rozpiętego wysoko na krzyżu. Strwożyła się: Chrystus nie wyglądał łagodnie i smutno jak w ich wiejskim, z ciemnych belek zbudowanym kościółku, gdzie z przebitymi rękami i nogami ciężko zawisnął na ramionach i pochylał zalaną krwią głowę pod cierniową koroną. Tutaj stał na cokole z sztywno wyciągniętymi ramionami i podniesioną głową, włosy Jego, okryte złotą koroną, błyszczały jak miedź, a twarz była wyniosła i surowa.

Usiłowała podążyć za słowami kapłana, który śpiewał i modlił się, lecz mówił niewyraźnie i spiesznie. W domu była przyzwyczajona odróżniać każde słowo modlitwy; sira Eirik miał najwyraźniejszy w świecie głos i wytłumaczył jej, co znaczą święte słowa po norwesku, by łatwiej mogła skierować w kościele swe myśli ku Bogu.

Tutaj nie potrafiła tego, gdyż co chwila odkrywała w ciemności coś nowego. Wysoko w ścianach były okna, przez które z wolna zaczynało się sączyć coraz jaśniejsze światło dnia. W pobliżu niej wznosiło się jakieś dziwne rusztowanie, jakby szubienica z belek, w tyle leżały jasne bloki kamienia, stały koryta i narzędzia; posłyszała, że ludzie wchodzą i wychodzą, i coś szepcą między sobą. Potem jednak wzrok jej padł znowu na surowego Chrystusa na ścianie i usiłowała skupić myśli. Od lodowatego zimna kamiennej posadzki skostniały jej nogi, a kolana bardzo ją bolały. W końcu była tak zmęczona, że wszystko dokoła niej poczęło wirować.

Wreszcie ojciec podniósł się; nabożeństwo było skończone. Podszedł kapłan i przywitał się z Lavransem. Podczas gdy rozmawiali, Krystyna usiadła na stopniu, widziała bowiem, że chłopak z chóru też usiadł. On ziewnął, wówczas i ona ziewnęła. Gdy spostrzegł, że Krystyna patrzy na niego, przycisnął język do policzka i wywrócił oczy. Potem wyciągnął spod kubraka jakiś woreczek i strojąc do niej miny wypróżnił jego zawartość na stopień. Były tam haczyki do wędek, bryłki ołowiu, skórzane rzemienie i parę kostek do gry. Krystyna była zdumiona.

Ojciec i ksiądz spojrzeli na dzieci. Ksiądz roześmiał się i kazał chłopakowi wracać do szkoły. Lavrans zmarszczył czoło i wziął Krystynę za rękę.

Przewędrowali cały kościół i w końcu weszli do przedsionka. Stamtąd prowadziły kamienne schody na wieżę zachodnią. Zmęczona Krystyna zataczała się na stopniach; ksiądz otworzył drzwi pięknej kaplicy, a ojciec kazał, by usiadła na schodach i czekała, aż on się wyspowiada, potem miała wejść i ucałować relikwiarz świętego Tomasza.

W tej chwili wyszedł z kaplicy stary mnich w płowobrązowym habicie. Zatrzymał się, uśmiechnął do dziecka i wyciągnąwszy z niszy w murze kilka worków i kawałków zgrzebnego płótna rozpostarł je na stopniu.

– Usiądź na tym, nie będziesz tak marzła – rzekł i zszedł boso na dół.

Krystyna spała, gdy pan Martein, jak zwał się ów ksiądz, wyszedł i dotknął jej ramienia. Z kościoła słychać było wspaniały śpiew, a we wnętrzu kaplicy płonęły na ołtarzu świece. Ksiądz wprowadził ją do środka i dał znak, by uklękła obok ojca, po czym zdjął mały złoty relikwiarz stojący nad ołtarzem. Szepnął do niej, że wewnątrz mieści się kawałek krwawej szaty świętego Tomasza z Canterbury[12], i pokazał jej postać świętego; Krystyna przycisnęła wargi do jego stóp.

Gdy zeszli na dół, cudowne tony płynęły przez kościół; pan Martein objaśniał, że organista i chłopcy szkolni tutaj uczą się grać i śpiewać. Nie mieli jednak czasu słuchać, gdyż ojciec był bardzo głodny: pościł przed spowiedzią. Teraz mieli iść na posiłek do gospody katedralnej.

Ranne słońce złociło strome brzegi po drugiej stronie jeziora Mjós, a pożółkłe drzewa liściaste stały niby złocisty pył pośród granatowych borów. Małe, białe, tańczące grzywy piany wieńczyły fale jeziora. Dął świeży, zimny wiatr i pstre liście wirowały po oszronionej ziemi.

Spomiędzy biskupiego dworu i domu braci krzyżowych wyłonił się orszak jezdnych. Lavrans ustąpił na bok i skłonił się z ręką na piersi, kapeluszem prawie dotykając ziemi. Krystyna domyśliła się, że panem w futrzanej szubie musi być sam biskup, i pokłoniła się aż do ziemi.

Biskup zatrzymał konia i oddał ukłon, po czym skinął na Lavransa i chwilę z nim rozmawiał. Lavrans wróciwszy wkrótce do księdza i dziewczynki rzekł:

– Jestem proszony do dworu biskupiego na posiłek. Jak myślicie, panie Marteinie, czy mógłby ktoś ze służby opactwa odprowadzić dziecko do domu Farteina i powiedzieć tam moim ludziom, by Halfdan czekał tu na mnie z Guldsveinem podczas nieszporów?

Ksiądz odparł, że to się da zrobić. Wówczas wystąpił bosonogi mnich, który rozmawiał z Krystyną na schodach wieży, i pokłonił się:

– U nas w gospodzie jest człowiek, który i tak ma coś do załatwienia u szewca, on więc będzie mógł spełnić twoje polecenie, Lavransie synu Björgulfa. Twoja córka zaś może mu towarzyszyć albo też zostać w klasztorze aż do twego powrotu. Postaram się, aby dostała tam coś do jedzenia.

Lavrans podziękował i dodał:

– Przykro mi, bracie Edwinie, że będziecie musieli zająć się dzieckiem.

– Brat Edwin zaprasza do siebie wszystkie dzieci, które tylko mu się nawiną pod rękę – powiedział pan Martein i roześmiał się. – W ten sposób ma przynajmniej do kogo wygłaszać kazania.

– Pewno, przecież nie ośmieliłbym się kazać przed wami, uczonymi panami z Hamaru – rzekł mnich z uśmiechem i bez urazy. – Już ja widocznie tylko do tego się nadaję, by wygłaszać kazania przed dziećmi i chłopami, ale przecież nie można młócącemu wołowi zawiązywać pyska.

Krystyna spojrzała prosząco na ojca; nic nie było jej milsze niż iść z bratem Edwinem. Lavrans podziękował i gdy tylko odszedł z księdzem za świtą biskupa, Krystyna ujęła mnicha za rękę i oboje skierowali się ku klasztorowi, złożonemu z grupy drewnianych zabudowań i jasnego kamiennego kościoła tuż nad wodą.

Brat Edwin ściskał nieco jej rękę, a gdy patrzyli na siebie, uśmiechali się oboje. Mnich był wysoki i chudy, lecz bardzo pochylony; głowa jego przypominała dziecku głowę starego żurawia: mała, o wąskiej, błyszczącej łysej czaszce nad krzaczastym, białym wieńcem włosów osadzona była na długiej, cienkiej i pofałdowanej szyi. Nos także miał wielki i ostry jak dziób. Ale było coś jeszcze w jego podłużnej, wąskiej i pomarszczonej twarzy, co czyniło dziewczynkę spokojną i wesołą, ilekroć na niego spojrzała. Stare, wyblakłe, niebieskie oczy były czerwono obrzeżone, a powieki brązowe i cienkie; tysiące fałd szły od nich promieniście, zwiędłe policzki z czerwoną siecią żyłek były poorane zmarszczkami, ciągnącymi się do małych ust o wąskich wargach, ale zdawało się, że brat Edwin stał się taki pomarszczony od ustawicznego uśmiechania się do ludzi. Krystyna pomyślała, że nie zna nikogo, kto by wyglądał tak przyjaźnie i wesoło; było tak, jak gdyby nosił w sobie utajoną promienną radość, o której Krystyna się dowie, gdy tylko mnich zacznie mówić. Szli wzdłuż sadu, kilka owoców żółtych i czerwonych wisiało jeszcze na drzewach. Dwóch braci dominikanów w czarno-białych habitach zgarniało w ogrodzie zwiędłą nać bobu.

Klasztor wyglądał jak chłopski dwór, a gospoda, do której mnich zaprowadził Krystynę, przypominała ubogą izbę chłopską, tylko że stało w niej kilka łóżek. W jednym z nich leżał stary człowiek, przy ogniu zaś siedziała kobieta i przewijała niemowlę; obok niej stało dwoje starszych dzieci, chłopiec i dziewczynka.

Oboje, zarówno mężczyzna jak kobieta, uskarżali się, że nie dostali dotąd śniadania:

– Nic nam nie przynoszą do jedzenia, możemy tu głodować, a ty, bracie Edwinie, uganiasz po mieście.

– Nie gniewaj się, Steinulfie – rzekł mnich. – Chodź tu i pokłoń się, Krystynko. Patrz, ta mała, ładna dziewczynka zostanie dziś tutaj i będzie z nami jadła.

Opowiedział Krystynie, że Steinulf wracając z jakiegoś spotkania zachorował i zezwolono mu leżeć w gospodzie klasztoru zamiast w szpitalu, ponieważ tam mieszka jakaś jego krewna, taka zła, że nie mógł z nią wytrzymać.

– Już ja miarkuję, że macie dość trzymania mnie tutaj – mówił chłop. – Gdy stąd odejdziesz, bracie Edwinie, nie będzie nikogo, kto by miał czas mną się zająć, i na pewno oddadzą mnie znów do szpitala.

– Zanim skończę moją pracę w kościele, będziesz dawno zdrów – rzekł brat Edwin. – Wtedy twój syn przyjedzie i zabierze cię. – Wziął z ognia kociołek z ciepłą wodą i kazał Krystynie trzymać go, a sam umył Steinulfa. Staremu zaraz poprawił się humor, a wnet potem przyszedł jakiś mnich przynosząc im jadło i picie.

Brat Edwin odmówił modlitwę przed jedzeniem i usiadł w rogu łoża Steinulfa, by mu pomóc; Krystyna zaś przysiadła się do kobiety i karmiła jej chłopca, był bowiem taki maleńki, że nie mógł dosięgnąć misy z piwem i rozlewał trunek, ilekroć zanurzył w nim łyżkę. Kobieta była z Hadelandii, przybyła tutaj z mężem i dziećmi w odwiedziny do brata, który był zakonnikiem w klasztorze. Ale wędrował właśnie po okolicznych gminach, utyskiwała więc bardzo, że musi tu teraz siedzieć i tracić czas.

Brat Edwin dobrotliwie uspokajał kobietę; nie powinna mówić, że traci czas w biskupim Hamarze, gdzie są wspaniałe kościoły i gdzie mnisi i księża odprawiają msze i śpiewają tam cały dzień, każdy o swej porze – a miasto jest takie piękne, piękniejsze jeszcze niż Oslo; a choć trochę mniejsze, to jednak tutaj każdy ma swój dom i ogród.

– Szkoda, żeś tego nie widziała; gdym tu przybył na wiosnę, całe miasto było białe od kwiecia. A gdy potem zakwitły jeszcze jabłonie…

– Cóż mi z tego? – odburknęła kobieta. – Coś mi się widzi, że więcej tu świątobliwości niż świętości.

Mnich śmiał się i potrząsał głową. Pogrzebał w słomie swego łóżka i wydobył stamtąd wielki worek z jabłkami i gruszkami, które rozdał dzieciom. Krystyna nigdy nie jadła tak wybornych owoców. Przy każdym kęsie sok spływał jej kątami ust.

Potem jednak brat Edwin musiał udać się do kościoła i zabrał z sobą Krystynę. Przeszli podwórze klasztorne i przez małe boczne drzwi dostali się do prezbiterium.

W kościele jeszcze budowano i w miejscu, gdzie schodziły się nawa podłużna i poprzeczna, stało rusztowanie. Biskup Ingjald kazał odnowić i upiększyć prezbiterium – opowiadał brat Edwin – jest bardzo bogaty i całego bogactwa używa na zdobienie kościołów w mieście. Jest on znakomitym biskupem i dobrym człowiekiem. Bracia dominikanie w klasztorze św. Olafa są też poczciwymi ludźmi, prowadzą czysty tryb życia, są uczciwi i pokorni; jest to ubogi klasztor, ale brata Edwina przyjęto w nim gościnnie i pozwolono mu zbierać datki w diecezji hamarskiej, chociaż należy do konwentu franciszkanów w Oslo.

– A teraz chodź ze mną – powiedział i poprowadził Krystynę pod rusztowanie, sam zaś wszedł na drabinę i poprawił parę dyli. Potem znowu zszedł na dół, by pomóc dziecku wejść.

Nad sobą ujrzała Krystyna na szarym kamiennym murze dziwne, migające plamy świetlne, czerwone jak krew i żółte jak piwo, niebieskie, brązowe i zielone. Chciała się obejrzeć, ale mnich szepnął: – Nie spozieraj za siebie. – Gdy jednak stanęli już wysoko na rusztowaniu, ostrożnie ją odwrócił i Krystyna ujrzała zjawisko tak cudne, że aż jej dech zaparło.

Prawie naprzeciw niej, na południowej ścianie nawy głównej, znajdował się obraz tak błyszczący, jakby zrobiony był z cennych klejnotów. Pstre plamy świetlne na ścianie pochodziły właśnie od promieni płynących z obrazu; ona sama i mnich stali wśród tego blasku. Ręce jej były czerwone, jakby unurzane w winie, twarz mnicha złocista, a od jego ciemnej szaty odbijały ciemno barwy obrazu. Spojrzała na niego, jakby o coś pytała, ale on tylko skinął głową i uśmiechnął się.

Wyglądało to tak, jak gdyby zaglądało się z bardzo daleka do nieba. Poza kratą z czarnych linii poznała powoli samego Pana Jezusa w drogocennym, czerwonym okryciu, Pannę Maryję w błękitnej niby niebo szacie, świętych mężów i dziewice w promiennych, żółtych, zielonych i fioletowych sukniach. Stali pod łukami i kolumnami jaśniejących domów, a konary i gałęzie wieńczyły cały obraz dziwnym, jasno zarysowanym listowiem.

Mnich pociągnął ją nieco dalej na brzeg rusztowania.

– Stań tutaj – szepnął – wówczas blask z płaszcza samego Chrystusa padnie na ciebie.

Z kościelnej nawy płynął ku nim słaby zapach kadzidła i zimnych kamieni. Tam, w dole, było mroczno, ale promienie słońca przenikały przez szereg otworów w południowej ścianie nawy głównej. Krystyna zaczęła pojmować, że niebiański obraz jest czymś w rodzaju okna, gdyż wypełniał właśnie taki otwór. Inne otwory były puste lub też zamknięte rogowymi szybami w drewnianej oprawie. Nadleciał ptaszek, usiadł w jednym z otworów, poćwierkał trochę i odleciał, a z zewnątrz od strony prezbiterium dobiegał odgłos uderzeń metalu o kamień. Poza tym było zupełnie cicho, tylko wiatr podmuchiwał, wzdychał między ścianami kościoła i znów się uspokajał.

– Tak, tak – rzekł brat Edwin i westchnął. – Takich rzeczy nie umieją robić u nas w kraju, wprawdzie w Nidaros też malują na szkle, ale to nie to samo. Daleko w południowych krajach, Krystyno, w wielkich katedrach mają obrazy na szkle tak ogromne jak bramy tego kościoła.

Krystynie przyszły na myśl obrazy w ich wiejskim kościółku. Był tam ołtarz św. Olafa i św. Tomasza z Canterbury, z wizerunkiem nad mensą i na relikwiarzu, ale te obrazy wydały jej się teraz mdłe i bez blasku.

Zeszli po drabinie i weszli do prezbiterium. Mensa była pusta i naga, na kamiennej płycie stały małe naczyńka i miseczki z metalu, drzewa i gliny, wokoło leżały rozrzucone dziwaczne małe noże i kawałki żelaza, pióra i pędzle. Brat Edwin objaśnił, że są to jego narzędzia; zajmuje się on malowaniem obrazów i rzeźbieniem cyboriów, także owe piękne obrazy stojące w stallach są jego dziełem. Mają one zdobić skrzydła ołtarza w kościele braci dominikanów.

Krystyna przyglądała się, jak mieszał i rozcierał barwne proszki w małych kamionkowych miseczkach, i pomagała mu ustawiać obrazy na sztalugach pod ścianą. Gdy brat Edwin idąc od jednego obrazu do drugiego nakładał delikatne, czerwone linie na jasne włosy świętych mężów i dziewic, a włosy ich stawały się kręte i faliste, Krystyna szła tuż za nim, a mnich objaśniał, co malował.

Na jednym obrazie siedział Chrystus na złotym krześle, a święty Mikołaj i święty Klemens stali obok pod jednym dachem. Po bokach zaś było przedstawione życie świętego Mikołaja. Z jednej strony siedział jako niemowlę na kolanach matki i odwracał się od podawanej mu piersi, gdyż już w kołysce był tak świątobliwy, że w piątki nie chciał ssać mleka więcej niż raz. Obok był obraz pokazujący, jak podkładał woreczek z pieniędzmi pod drzwi domu, gdzie mieszkały trzy dziewice tak biedne, że nie mogły dostać mężów. Widziała, jak uzdrowił dziecko rzymskiego rycerza i jak rycerz odpłynął w łodzi trzymając w ręku kielich z fałszywego złota. Za uzdrowienie dziecka ślubował świętemu Mikołajowi złoty kielich, który już od tysiąca lat był własnością jego rodziny. Ale teraz chciał oszukać świętego i dać mu zamiast prawdziwego kielicha fałszywy. Dlatego to chłopiec z prawdziwym kielichem w ręku wpadł w morze. Lecz święty Mikołaj przeprowadził chłopca pod wodą bez żadnej szkody i wyniósł na brzeg właśnie w chwili, kiedy ojciec w kościele świętego składał jako ofiarę fałszywy kielich; wszystko to było na tym obrazie wymalowane złotem i najbarwniejszymi kolorami.

Na drugim obrazie siedziała Matka Boska z Dzieciątkiem na kolanach, jedną ręką dotykało Dziecko podbródka Matki, w drugiej trzymało jabłko. Przy Nich stały święta Sunniva i święta Krystyna. Kołysały się wdzięcznie w biodrach, twarze ich były ślicznie białe i różowe, włosy miały złote i złote na nich korony.

Brat Edwin podparł prawy napięstek lewą ręką i wmalował im w korony liście i róże.

– Zdaje mi się, że ten smok jest za mały – rzekła Krystyna spoglądając na obraz świętej imienniczki – nie wydaje mi się, aby mógł pożreć dziewicę.

– Tego, zaprawdę, nie mógłby uczynić – odparł brat Edwin. – Wcale nie był duży. Smoki i wszystko, co służy diabłu, tak długo jest wielkie, póki w nas samych gnieździ się strach. Lecz gdy człowiek całą mocą i zapałem szuka Boga, tak że przeniknięty zostaje Boską siłą, wówczas kurczy się siła diabła, a jego narzędzia stają się małe i bezsilne; smoki i złe duchy maleją i nie są potężniejsze niż małe koboldy, koty albo wrony. Widzisz przecie, że cała góra, w której przebywała Sunniva, jest taka mała, że święta mogłaby ją unieść w pole swej szaty.

– Jak to, czy święta Sunniva i jej orszak nie mieszkały we wnętrzu góry, w jaskiniach? – spytała Krystyna. – Czy to nieprawda?

Mnich pokiwał głową i znowu się uśmiechnął:

– To jest i nie jest prawda, Krystyno. Tak zdawało się tym ludziom, którzy znaleźli święte szczątki. I prawdą jest, że tak zdawało się świętej Sunnivie i świętym mężom, gdyż byli oni pokorni i myśleli tylko o tym, iż pokusy świata silniejsze są niżeli grzeszni ludzie, przez myśl zaś im nie przeszło, że oni są silniejsi, bo nie są z ziemią związani. Gdyby to wiedzieli, mogliby unieść wszystkie góry świata i jak małe kamienie powrzucać w morze. Nikt i nic nie może nam szkodzić, dziecko, prócz tego, czego się boimy i co kochamy.

– Ale jeśli człowiek nie boi się ani nie kocha Boga? – spytała przerażona Krystyna.

Mnich położył rękę na jej złotych włosach, łagodnie odchylił główkę i spojrzał jej w twarz. Oczy miał szeroko otwarte i niebieskie.

– Nie ma człowieka, Krystyno, który by nie kochał i nie bał się Boga, ale dlatego że serca nasze są podzielone między miłość Boga a strach diabła i miłość świata oraz ciała, stajemy się nędzni w życiu i śmierci. Gdyby bowiem człowiek nie czuł tęsknoty za Bogiem i obcowaniem z Nim, wtedy czułby się dobrze i w piekle, a tylko my nie moglibyśmy pojąć, iż znalazł tam to, czego serce jego pragnęło. Aniby go ogień nie parzył, gdyż nie tęskniłby za ochłodą, aniby nie czuł wężowych ukąszeń, gdyż obca by mu była tęsknota za ukojeniem.

Krystyna spojrzała w jego twarz; nie rozumiała nic z tego, co mówił. Brat Edwin ciągnął dalej:

– Bóg w swym miłosierdziu widział, jak rozdarte są nasze serca, i zstąpił ku nam, i zamieszkał między nami, by samemu poczuć w żywym ciele pokusę diabła, kiedy ten wabi nas potęgą i świetnością, i groźbami świata, w rzeczywistości jednak daje nam razy, szyderstwo i rany od gwoździ na rękach i nogach. Tak więc wskazał nam drogę i objawił swoją miłość.

Spojrzał na zastygłą w powadze twarz dziewczynki, roześmiał się i mówił dalej innym zupełnie głosem:

– A wiesz, kto pierwszy się dowiedział, że Bóg się nam urodził? Kogut. Ujrzał on gwiazdę, a że wtedy wszystkie zwierzęta znały łacinę, zawołał: „Christus natus est!”.

Ostatnie słowa zapiał zupełnie jak kogut, tak że Krystyna roześmiała się w głos. I dobrze było móc się tak śmiać, gdyż uprzednio cała ta dziwna mowa brata Edwina ciążyła jej swoją uroczystością.

Mnich śmiał się również.

– Tak jest. Gdy zaś to wół posłyszał, począł ryczeć: „Ubi, ubi, ubi?” Koza zaś zabeczała i rzekła: „Betleem, Betleem, Betleem”. A owca poczuła taką tęsknotę, by ujrzeć naszą Bogarodzicę i Jej Syna, że zaraz zabeczała: „Eamus, eamus!” Zaś nowo narodzone cielątko, leżące na podściółce, podniosło się i stanęło na własnych nogach. „Volo, volo, volo” – powiedziało.

Pewnie jeszcze nigdy o tym nie słyszałaś? Naturalnie, nie dziwię się temu. Wiem, że dzielnym i uczonym księdzem jest ów sira Eirik, którego tam macie u siebie, ale tego pewnie on sam nie wie, tego uczą tylko w Paryżu.

– A wy byliście w Paryżu? – spytała Krystyna.

– Bóg niech cię błogosławi, Krystynko, byłem w Paryżu i dużo wędrowałem po świecie, i wiedz, że diabła się boję, ale świat kocham i pożądam go jak głupiec. Lecz z całej mocy trzymam się krzyża – człek musi się go uczepić oburącz jak kociak deski w wodzie.

A ty, Krystyno, co powiedziałabyś na to, by ofiarować te twoje piękne włosy i służyć Najświętszej Pannie jak te oblubienice, które tu wyrysowałem?

– Nie ma innych dzieci u nas w domu – odrzekła Krystyna. – Pewnie więc wydadzą mnie za mąż. Matka ma już przygotowane skrzynie i wory z moją wyprawą.

– Tak, tak – mówił brat Edwin głaszcząc ją po czole. – Tak teraz ludzie robią ze swymi dziećmi. Naszemu Panu Bogu poświęcają córki, które kuleją lub niedowidzą, są brzydkie i ułomne, albo też oddają Mu te dzieci, których dał im za dużo według ich mniemania. A potem dziwią się, że nie sami święci młodzieńcy i dziewice mieszkają w klasztorach.

Brat Edwin wziął ją z sobą do zakrystii i pokazał jej ułożone na półce księgi klasztorne, były w nich cudowne obrazki. Lecz gdy wszedł jeden z mnichów, brat Edwin rzekł, że szuka tylko oślego łba, by go odrysować. Potem sam nad sobą pokiwał głową:

– Widziałaś moją obawę, Krystyno, ale oni tu w klasztorze tak strasznie się lękają o swe księgi. Gdybym miał prawdziwą wiarę i prawdziwą miłość, nie stałbym tak tutaj i nie okłamywał brata Aasulfa. Tak, wtedy mógłbym wziąć te oto skórzane rękawice i powiesić je na promieniu słonecznym.

Poszła z mnichem znowu do gospody i dostała coś do jedzenia, poza tym przesiedziała dzień cały w kościele, przypatrywała się jego pracy i gawędziła z nim. I dopiero gdy przyszedł Lavrans, przypomnieli sobie o wiadomości, którą mieli przesłać do szewca.

Te dni w Hamarze zapamiętała Krystyna lepiej aniżeli wszystko inne, co się jej przytrafiło w długiej podróży. Wprawdzie Oslo było miastem większym od Hamaru, ale ponieważ już widziała jedno miasto handlowe, Oslo nie wydało się jej niczym osobliwym. Na Skog nie podobało się jej tak jak na Jörund, choć zabudowania były piękniejsze; rada była, że nie musi tam mieszkać. Dwór leżał na wzgórzu, w dole był fiord Botn, szary i smutny, z czarnymi lasami na przeciwległym brzegu, a poza domami niebo schodziło w dół aż ku wierzchołkom drzew. Nie było tu wysokich szczytów górskich, które by tak jak w domu unosiły nad człowiekiem niebo, czyniły je bliskim i tak ograniczały widok, że świat nie był ani za duży, ani za mały.

W podróży powrotnej było zimno; rozpoczęli ją na krótko przed adwentem, ale gdy ujechali kawałek w górę doliny, spadł już śnieg. Musieli zatem wypożyczyć sanie i jechać nimi znaczną część drogi.

Ze sprzedażą dworu zaś rzecz się tak ułożyła, że Lavrans przekazał dwór Skog swemu bratu Aasmundowi z prawem odkupu dla siebie i swoich potomków.

3

Na wiosnę po powrocie Krystyny z podróży powiła Ragnfrida córeczkę. Oboje rodzice bardzo życzyli sobie syna, ale wnet się pocieszyli i pokochali tkliwie małą Ulvhildę. Było to dziecko piękne i zdrowe, miłe, wesołe i ciche. Ragnfrida tak bardzo kochała tę córeczkę, że jeszcze w drugim roku sama ją karmiła i za radą siry Eirika nie przestrzegała z przesadną skrupulatnością postów i praktyk religijnych, dopóki dawała pierś dziecku. Dzięki temu, a także wskutek wielkiej radości, jaką miała z Ulvhildy, rozkwitła tak, iż nigdy przez wszystkie lata ich małżeństwa nie widział jej Lavrans tak wesołej, ładnej i przystępnej.

Krystyna także czuła, że wielkie szczęście spadło na nich dzięki tej małej, delikatnej siostrzyczce. Wprawdzie nigdy do tej pory nie myślała o tym, że życie na ich dworze płynęło tak cicho wskutek ponurego usposobienia matki. Sądziła, że tak być musi, iż matka ją karci i upomina, ojciec zaś bawi się z nią i żartuje. Teraz matka była dla niej o wiele łagodniejsza, pieściła ją też częściej, dlatego Krystyna prawie nie zauważyła, że matka mniej ma czasu, by się nią zająć. Podobnie jak wszyscy kochała Ulvhildę i cieszyła się, gdy pozwolono jej nosić albo kołysać dziecko; potem zaś, gdy Ulvhilda zaczęła chodzić na czworakach i mówić, a Krystyna mogła się z nią bawić, było jeszcze weselej.

Tak przeszły trzy dobre lata na Jörund. I w innych sprawach mieli szczęście. Lavrans dobudował i ulepszył niejedno na dworze, gdy tu bowiem przybyli, budynki i stajnie były małe i stare. Gjeslingowie przez okres kilku pokoleń puszczali dwór w dzierżawę.

Potem, w trzy lata po urodzeniu się Ulvhildy, około białej niedzieli bawili u nich w gościnie Trond syn Ivara ze swą żoną Gudridą i trzema małymi synkami. Pewnego ranka dorośli siedzieli na ganku i rozmawiali, dzieci zaś bawiły się na dziedzińcu. Lavrans rozpoczął budowę nowego domu i dzieci wspinały się po leżących belkach. Jeden z chłopców uderzył Ulvhildę, która się rozpłakała. Trond zszedł na dół, złajał syna, a Ulvhildę wziął na ręce. Była ona najpiękniejszym i najbardziej uroczym dzieckiem na świecie i wuj kochał ją bardzo, choć na ogół nie lubił dzieci.

W tej chwili od strony obory nadszedł pachołek ciągnący za sobą na postronku wielkiego czarnego byka. Dzikie i niesforne zwierzę wyrwało mu się z rąk. Trond uskoczył na stos belek, większe dzieci pognał przed sobą, Ulvhildę trzymał na ramieniu, a drugą rękę podał najmłodszemu synowi. Nagle jedna z belek wyśliznęła mu się spod nóg. Upuścił Ulvhildę, belka zaś osunęła się za dzieckiem i zatrzymała na jego plecach.

Lavrans błyskawicznie skoczył na podwórze, podbiegł i chciał podnieść belkę. Zwierzę rzuciło się na niego. Chwycił byka za rogi, ale ten powalił go na ziemię. Wówczas Lavrans złapał bestię za nozdrza, wstał i trzymał z całych sił, aż Trond się opamiętał, a ludzie, którzy tymczasem nadbiegli, ujęli byka.

Ragnfrida klęcząc usiłowała podnieść belkę; Lavrans mógł ją uchylić na tyle, że matce udało się wyciągnąć dziecko i wziąć na kolana. Małe stworzenie jęczało przeraźliwie, gdy je dotknięto, matka łkała głośno:

– Żyje, Bogu niech będą dzięki, żyje!

Było cudem, że dziecko nie zostało całkiem zmiażdżone; belka upadła tak, że jeden jej koniec zatrzymał się na kamieniu w trawie. Gdy Lavrans znowu się podniósł, krew sączyła mu się z kątów ust, a suknie były rozdarte na piersi rogami byka.

Nadbiegła Tordis ze skórą w ręku i wraz z Ragnfrida ostrożnie ułożyła dziecko; widoczne było, że odczuwa ono za najlżejszym dotknięciem nieznośne bóle. Matka i Tordis zaniosły dziewczynkę do zimowej izby.

Krystyna, blada i struchlała, stała na stosie belek. Mali chłopcy z płaczem przygarnęli się do niej. Wszyscy dworscy wybiegli teraz na dziedziniec, kobiety płakały i zawodziły. Lavrans kazał natychmiast osiodłać Guldsveina i jeszcze jednego konia, ale gdy Arne przyprowadził mu wierzchowca, którego miał dosiąść, zatoczył się i upadł. Polecił więc Arnemu, by sprowadził księdza, Halfdan zaś miał jechać do pewnej znachorki mieszkającej nad rzeką. Krystyna widziała bladą z boleści twarz ojca, widziała, że krwawił, a jego szata cała była pokryta rudawymi plamami. Nagle wyprostował się, wyrwał topór jednemu z ludzi, podszedł do byka, którego wciąż jeszcze trzymano, rąbnął zwierzę toporem między rogi tak, że upadło na kolana, ale Lavrans rąbał dalej, aż trysnęła krew i mózg. Potem złapał go atak kaszlu i upadł na wznak. Trond i jeszcze jeden człowiek wnieśli go do domu.

Krystyna myślała, że ojciec umarł, krzyknęła przeraźliwie i pobiegła za nimi.

Wewnątrz, w zimowej izbie, ułożono Ulvhildę na łożu rodziców: wszystkie poduszki wyrzucono na podłogę, by dziecko mogło leżeć zupełnie płasko. Wyglądało, jak gdyby już leżało na marach. Ale jęczało głośno i bezustannie, a matka pochylona nad nim uspokajała je i głaskała szalejąc z żalu, że nie może pomóc.

Lavrans leżał na drugim łożu. Teraz wstał, by pocieszyć żonę, i zatoczył się po izbie. Ale ona zerwała się i krzyknęła:

– Nie dotykaj mnie, nie dotykaj mnie! Jezu, Jezu, warta jestem, byś mnie zabił na miejscu – nie ma końca nieszczęściom, które ja ci przynoszę…

– Czyżeś ty… Przecież nie jesteś temu winna – rzekł Lavrans i położył jej rękę na ramieniu. Wzdrygnęła się pod tym dotknięciem, jej jasnoszare oczy płonęły w chudej, ogorzałej twarzy.

– Ona myśli z pewnością, żem ja winien – rzekł szorstko Trond syn Ivara.

Siostra spojrzała nań z nienawiścią i odparła:

– Trond wie, co mam na myśli.

Krystyna podbiegła do rodziców, lecz oboje odepchnęli ją od siebie, Tordis zaś, która nadeszła z kociołkiem gorącej wody, dotknęła lekko jej pleców i powiedziała:

– Idź do naszej izby, Krystyno, tutaj tylko zawadzasz.

Chciała opatrzyć Lavransa siedzącego na stopniu łoża, lecz rzekł, że to niepotrzebne.

– Ale czy nie moglibyście ulżyć nieco bólom Ulvhildy? Niechaj nam Bóg pomoże, przecież ona jęczy, że głaz by się wzruszył.

– Nie śmiemy jej tknąć, zanim nadejdzie ksiądz albo znachorka Ingegjerda – rzekła Tordis.

W tej chwili wbiegł Arne i doniósł, że siry Eirika nie zastał w domu. Ragnfrida stała i łamała ręce.

– Wypraw posłańca po panią Aashildę, na Haugen – rzekła. – Niech już będzie, co chce, byleby ratować Ulvhildę.

Nikt nie zwracał uwagi na Krystynę. Usadowiła się na ławie, stojącej u wezgłowia łoża, podciągnęła kolana i oparła na nich głowę.

Miała wrażenie, że jakieś twarde dłonie ściskają jej serce. Posyłano po panią Aashildę! Matka nigdy nie wzywała pani Aashildy, nawet wówczas, gdy przy urodzeniu Ulvhildy była bliska śmierci, nawet wówczas, kiedy to Krystyna zapadła na ciężką chorobę. – „To czarownica” – mówili ludzie. Biskup w Oslo i kapituła odprawiali sąd nad nią, zasądziliby ją albo spalili, gdyby nie to, że pochodziła z wysokiego rodu, podobno była nawet siostrą samej królowej Ingebjörgi. Ludzie mówili, że otruła swego pierwszego męża, a pana Björna, którego teraz miała, zaczarowała; jest tak młody, że mógłby być jej synem. Miała dzieci, ale te nie troszczyły się nigdy o matkę; i tych dwoje ludzi ze szlachetnego rodu, Aashilda i Björn, żyło po stracie całego majątku w małym dworze w Dovre, do którego prowadzenia wystarczyłby jeden człowiek. Nikt ze znacznych rodów w dolinie nie zadawał się z nimi, ale ludzie potajemnie szukali u nich rady, ba, biedniejsi otwarcie szli do Aashildy ze swymi troskami i kłopotami; mówili, że jest życzliwa, ale bali się jej.

Krystyna uważała, że matka, która ciągle się modli, powinna raczej wezwać na pomoc Boga i Matkę Boską. Sama próbowała się modlić – zwłaszcza do świętego Olafa, wiedziała bowiem, że jest dobry i pomógł już wielu ludziom w chorobie albo na rany, albo i na złamanie nogi. Ale nie mogła zebrać myśli.

Rodzice zostali sami w izbie. Lavrans położył się znowu do łoża, Ragnfrida siedziała pochylona nad chorym dzieckiem, od czasu do czasu ocierała mu czoło i ręce wilgotną chustką i zwilżała winem wargi.

Minął długi czas. Tordis zaglądała parokrotnie do izby chcąc pomóc, lecz Ragnfrida odsyłała ją za każdym razem. Krystyna płakała bezgłośnie i modliła się w duchu, ale ciągle myślała o czarownicy i w napięciu oczekiwała jej pojawienia się.

Nagle w ciszy zabrzmiały słowa Ragnfridy:

– Czy śpisz, Lavransie?

– Nie – odrzekł mąż. – Czuwam nad Ulvhildą. Bóg pomoże swemu niewinnemu jagnięciu, żono, o tym nie wolno nam wątpić. Ale czas upływa powoli, gdy się tak leży i tylko czeka.

– Bóg nienawidzi mnie – rzekła zrozpaczona Ragnfrida – za moje grzechy. Wierzę w to, że dzieciom moim dobrze się wiedzie tam, gdzie są, a teraz przyszła też godzina Ulvhildy. Lecz mnie Bóg odtrącił, gdyż serce moje jest wężowiskiem grzechu i nędzy.

Nagle ktoś otworzył drzwi. Wszedł sira Eirik, wyprostował wyniosłą postać i pozdrowił ich jasnym, głębokim głosem: – Bóg niechaj będzie z wami w tym domu.

Postawił szkatułkę z lekami na stopniu łoża, podszedł do ognia i ciepłą wodą polał sobie ręce. Potem wyciągnął z fałdów szaty krzyż i przeżegnał nim wszystkie cztery kąty izby, mrucząc coś po łacinie. Po czym otworzył dymnik, by wpuścić światło do izby, podszedł do łoża i obejrzał Ulvhildę.

Krystyna strwożyła się, że mógłby ją znaleźć i wypędzić – mało co uchodziło oczom siry Eirika. Ale nie dostrzegł jej. Wyjął ze szkatułki flaszeczkę, ulał troszkę płynu na płatek delikatnej wełny i położył go na ustach i nosie Ulvhildy.

– Zaraz będzie mniej cierpieć – rzekł. Podszedł do Lavransa i zbadał go każąc sobie opowiedzieć, w jaki sposób wydarzyło się nieszczęście. Lavrans miał dwa żebra złamane i uszkodzone płuco, ksiądz sądził jednak, że zranienie nie jest niebezpieczne.

– Ale Ulvhilda? – spytał stroskany ojciec.

– Powiem ci, gdy będę mógł ją obejrzeć – odrzekł ksiądz. – Musisz teraz położyć się w izbie spichrza, aby ci, którzy ją pielęgnują, mieli więcej spokoju. – Zarzucił sobie ramię Lavransa na szyję, podniósł go i wyniósł z izby. Krystyna najchętniej wyszłaby za ojcem, ale nie śmiała się ruszyć.

Wróciwszy sira Eirik nie odezwał się do Ragnfridy, tylko rozciął sukienkę Ulvhildy, która teraz ciszej jęczała i wyglądała na pogrążoną w lekkim śnie. Ostrożnie badał ciało i kończyny dziecka.

– Czy tak źle z moim dzieckiem, Eiriku, że nie masz żadnej rady i nic nie mówisz? – spytała ściszonym głosem Ragnfrida.

Ksiądz odparł cicho:

– Wygląda, jak gdyby miała całe plecy ciężko okaleczone, Ragnfrido. Nie znam tu lepszej rady, jak pozostawić wszystko Bogu i świętemu Olafowi, ja niewiele mogę tu zrobić.

Matka rzekła porywczo:

– Módlmy się zatem. Wiesz dobrze, że Lavrans i ja damy wszystko, o co poprosisz. Nie będziemy niczego żałować, jeśli potrafisz wymóc u Boga, by Ulvhilda pozostała przy życiu.

– To byłby cud, gdyby wyżyła i wróciła zupełnie do zdrowia.

– A czyż ty nie o cudach prawisz cały dzień? Czy myślisz, że na moim dziecku nie mógłby się ziścić cud? – rzekła jak poprzednio.

– To prawda – odparł kapłan – cuda się dzieją, ale Bóg nie wszystkich ludzi wysłuchuje; nie znamy Jego świętych postanowień. A czy nie wydaje ci się gorszym złem, by ta piękna dzieweczka żyła dalej jako ułomna lub kaleka?

Ragnfrida zaprzeczyła ruchem głowy i zawołała stłumionym głosem:

– Straciłam już tyle dzieci, księże, nie mogę jeszcze tego stracić!

– Zrobię, co będę mógł – odrzekł – i będę się modlić z wszystkich sił. Lecz ty, Ragnfrido, musisz spróbować wziąć na siebie krzyż, który ci Bóg nałożył.

Matka jęknęła:

– Żadnego z dzieci tak nie kochałam – jeśli i ono zostanie mi zabrane, serce mi pęknie.

– Niech cię Bóg wspiera, Ragnfrido córko Ivara – rzekł sira Eirik i potrząsnął głową. – Modlitwą i postami zamierzasz wymóc, co chcesz, na Bogu; czy dziwisz się tedy, że one ci nic nie pomogły?

Ragnfrida z przekorą popatrzyła na księdza i powiedziała:

– Posłałam po panią Aashildę.

– Tak, ty ją znasz, ja nie – rzekł ksiądz.

– Nie mogę żyć bez Ulvhildy – mówiła Ragnfrida z zawziętością. – Jeśli Bóg mi nie chce pomóc, poszukam rady u pani Aashildy albo samemu diabłu się zaprzedam!

Zdawało się, że kapłan chce jej ostro odpowiedzieć, potem jednak powściągnął się. Schylił się i dotknął kończyn maleństwa.

– Ma zimne nóżki i rączki – rzekł. – Musimy włożyć do łoża parę kamionek z ciepłą wodą, a potem nie dotykajcie jej więcej, póki nie przybędzie pani Aashilda.

Krystyna usunęła się cicho na ławę i udawała, że śpi. Serce jej biło z trwogi, niewiele rozumiała z rozmowy matki z sirą Eirikiem, ale przeraziła się okropnie i pojęła, że rozmowa ta nie była przeznaczona dla jej uszu.

Matka podniosła się, by przynieść kamionki, łkanie nią wstrząsało:

– Módl się za nas, siro Eiriku… mimo wszystko.

Po chwili wróciła z Tordis. Ksiądz wraz z kobietami zakrzątnął się koło Ulvhildy, przy czym znaleziono Krystynę i kazano jej wyjść.

Gdy stanęła na dziedzińcu, oślepiło ją światło. Dopóki siedziała w wielkiej izbie zimowej, zdawało się jej, że większa część dnia już minęła, tymczasem domy były jasnoszare, a trawa lśniła niby jedwab w białym słońcu południa. Za złocistą siatką olszyny połyskiwała rzeka, jej jednostajny, rześki szmer napełniał powietrze. Tutaj bowiem, koło Jörund, płynęła wartko płaskim korytem, pełnym wielkich kamieni. Ściany gór wznosiły się w błękitnym oparze, a potoki wezbrane topniejącym śniegiem spadały w dolinę. Słodka, mocna wiosna wyciskała jej z oczu łzy żalu nad bezradnością, którą czuła wokół siebie.

Na dziedzińcu nie było żywej duszy, ale w izbie czeladnej słyszała głosy ludzi. Miejsce, w którym ojciec zabił byka, posypane było świeżą ziemią. Nie wiedziała, co z sobą począć, wsunęła się więc poza ścianę nowej budowy, wysokiej dopiero na kilka belek. Tutaj leżały zabawki jej i Ulvhildy; zniosła je wszystkie do otworu między najniższą belką a podmurowaniem. W ostatnich czasach Ulvhilda chciała mieć wszystkie zabawki siostry i nieraz Krystyna gniewała się z tego powodu. Pomyślała, że gdy siostrzyczka wyzdrowieje, da jej wszystko, co posiada. Ta myśl nieco ją pocieszyła.

Przypomniała sobie mnicha w Hamarze; on był pewny, że cud może się stać z każdym człowiekiem. Ale sira Eirik nie wierzył w to tak mocno, a rodzice także nie wierzyli, ona zaś przywykła największą wagę przypisywać ich zdaniu. Jakiś straszliwy ucisk spadł na nią, gdy po raz pierwszy przeczuła, że ludzie o tylu rzeczach mogą myśleć inaczej – i to nie tylko źli bezbożnicy z jednej, a dobrzy z drugiej strony, ale również ludzie dobrzy, jak brat Edwin i sira Eirik, matka i ojciec; poczuła nagle, że i oni o wielu rzeczach myślą inaczej.

Późnym wieczorem Tordis znalazła Krystynę śpiącą w jakimś kącie i zabrała ją do siebie; dziecko od rana nic nie jadło. Tordis czuwała w nocy razem z Ragnfridą przy Ulvhildzie, Krystyna zaś spała z Jonem, mężem Tordis, i jej dwoma małymi synami, Eivindem i Ormem, w jednym łożu. Zapach ich ciał, chrapanie mężczyzny i miarowy oddech chłopców sprawiły, że Krystyna cichutko płakała. Jeszcze poprzedniego wieczora ułożyła się, jak co noc, z rodzicami i małą Ulvhildą do snu… Myślała o gnieździe, które ktoś zburzył i zniszczył, ją zaś wyrzucono z zacisznego schronu i pozbawiono opieki grzejących ją skrzydeł. I tak płaczącą ukołysał sen, samotną i nieszczęśliwą między obcymi ludźmi.

Nazajutrz, gdy się obudziła, dowiedziała się, że wuj i jego orszak w gniewie opuścili dwór; Trond nazwał swą siostrę szaloną i obłąkaną kobietą, a szwagra niedołęgą i głupcem, który nigdy nie umiał poskromić żony. Krystyna poczerwieniała ze złości, ale zarazem zawstydziła się. Pojęła, że nieprzyzwoicie było ze strony matki wyganiać z dworu swych najbliższych krewnych. I po raz pierwszy wówczas zrodziła się w niej myśl, że w matce jest coś takiego, czego nie powinno być, i że różni się ona od innych kobiet.

Gdy tak stała zamyślona, podeszła do niej jedna z dziewek i poprosiła, by udała się do ojca na poddasze. Kiedy jednak Krystyna tam weszła, zapomniała zajrzeć do ojca, gdyż naprzeciw otwartych drzwi siedziała – z twarzą w pełnym świetle – mała kobieta. I Krystyna domyśliła się, że to musi być czarownica, chociaż spodziewała się, że będzie ona wyglądała inaczej.

Wydawała się drobna i mała jak dziecko, siedziała bowiem w wielkim karle z oparciem, wniesionym dla niej na górę. Przed nią stał stół nakryty najcieńszym, przejrzystym płótnem matki. Słonina i drób podane były na srebrnych półmiskach, wino w dzbanie z delikatnego drzewa, postawiono przed nią srebrny kubek ojca. Skończyła właśnie jeść i miała sobie wytrzeć małe, wąskie ręce najlepszym ręcznikiem matki. Ragnfridą stała przed nią i podawała jej wodę w mosiężnej misie. Pani Aashilda opuściła ręcznik na kolana, uśmiechnęła się do dziecka i rzekła jasnym, dźwięcznym głosem:

– Pójdź do mnie! Piękne są twoje dzieci, Ragnfrido – zwróciła się do matki.

Twarz jej była cała pomarszczona, ale biała i różowa jak twarz dziecka; zdawało się, że skóra w dotknięciu musi być delikatna i miękka. Usta miała czerwone i świeże jak młoda kobieta, a jej wielkie, żółtawe oczy gorzały blaskiem. Cienka biała chustka, spięta pod brodą złotą klamrą, okalała jej twarz; welon z miękkiej granatowej wełny opadał jej na ramiona i jeszcze niżej na ciemną, dobrze leżącą suknię. Była smukła jak świeca i Krystyna raczej poczuła, aniżeli pomyślała, że nigdy dotąd nie widziała tak pięknej i dwornej kobiety, jak ta stara czarownica, z którą nikt z wielkich rodów w dolinie nie chciał się zadawać.

Pani Aashilda trzymała rękę Krystyny w swojej miękkiej dłoni i mówiła do niej przyjaźnie i żartobliwie, lecz Krystyna nie mogła ani głoski z siebie wydobyć. Przeto pani Aashilda zapytała śmiejąc się cicho:

– Jak sądzicie, czy ona się mnie boi?

– Nie, nie! – krzyknęła omal Krystyna. Wtedy pani Aashilda roześmiała się głośno i rzekła do matki:

– Mądre ma oczy ta twoja córka i dobre, silne ręce; jak widzę, nie jest też zwyczajna próżnowania. Będziesz potrzebowała kogoś, kto pomógłby ci pielęgnować Ulvhildę, gdy mnie tu nie będzie. Pozwól zatem Krystynie pomagać mi, póki jestem we dworze, ma już przecież jedenaście lat.

Z tymi słowy pani Aashilda odeszła, a Krystyna chciała pójść za nią. Lecz Lavrans zawołał ją z łoża. Położono go płasko na plecach, z poduszkami wepchniętymi pod zgięte kolana; pani Aashilda zarządziła, by tak leżał, wówczas rana w płucach prędzej się zagoi.

– To już wkrótce zdrowi będziecie? – spytała Krystyna.

Lavrans spojrzał na nią – nigdy dotychczas nie mówiła mu Krystyna „wy”. Potem odrzekł poważnie:

– Mnie nie grozi niebezpieczeństwo; gorsza sprawa z twoją siostrą.

– Tak – westchnęła Krystyna.

Chwilę jeszcze stała przed łożem. Ojciec nie odezwał się więcej, a Krystyna nie wiedziała, co rzec. A gdy Lavrans po chwili polecił, żeby zeszła na dół do matki i pani Aashildy, szybko wyszła i pobiegła przez dziedziniec do izby zimowej.

4

Większą część lata spędziła pani Aashilda na Jörund, toteż na dwór nieraz przybywali ludzie pytać ją o radę. Krystyna słyszała, jak sira Eirik mówi o tym z oburzeniem, i zdawało jej się, że rodzicom również jest to nie w smak. Ale starała się nie myśleć o tych sprawach, nie zastanawiała się także nigdy nad tym, co sama sądzi o pani Aashildzie, tylko ustawicznie była przy niej, niestrudzona w słuchaniu i przyglądaniu się jej.

Ulyhilda wciąż jeszcze leżała na wznak w wielkim łożu. Jej mała twarzyczka była biała aż po wargi, a pod oczami wystąpiły ciemne kręgi. Piękne, jasne, od dawna już nie myte włosy czuć było potem; stały się one spłowiałe, gładkie, bez połysku, przypominały zwietrzałe siano. Miała zmęczoną i cierpiącą twarzyczkę i uśmiechała się słabo i boleśnie, kiedy Krystyna przysiadała się do niej i gawędziła z nią albo też pokazywała jej piękne podarunki, którymi obdarzali chorą rodzice oraz wszyscy krewni i przyjaciele z najdalszych stron. Były tam lalki, ptaki, zwierzęta, mała szachownica, ozdoby, czepki z aksamitu i kolorowe wstęgi. Krystyna wszystko razem spakowała do skrzyneczki, a Ulyhilda spozierała na te wspaniałości poważnym wzrokiem i z wolna wypuszczała je ze zmęczonych rąk.

Ale ilekroć zbliżała się ku niej pani Aashilda, twarz dziewczynki rozjaśniała się radością. Łapczywie wypijała orzeźwiające i usypiające napoje, które dla niej pani Aashilda przygotowywała, nie skarżyła się, kiedy jej dotykała, i leżała szczęśliwa nasłuchując, gdy pani Aashilda grała na harfie Lavransa i śpiewała; umiała śpiewać wiele pieśni, których ludzie z doliny nie znali.

Nieraz, gdy Ulyhilda usnęła, Aashilda śpiewała Krystynie. Opowiadała czasem o swojej młodości, którą spędziła na południu z królem Magnusem, królem Eirikiem i ich małżonkami.

Pewnego razu, kiedy siedziały razem i pani Aashilda opowiadała, wyrwało się mimo woli Krystynie:

– To dziwne, że możecie zawsze być taką wesołą, wy, coście przywykli… – urwała i zaczerwieniła się.

Pani Aashilda popatrzyła z uśmiechem na dziecko.

– Masz pewnie na myśli, żem teraz odsunięta od tego wszystkiego? – Zaśmiała się cicho, potem rzekła: – Przeżyłam i ja piękne czasy, Krystyno, i nie jestem na tyle głupia, aby się skarżyć, że teraz muszę się zadowolić rozwodnionym albo kwaśnym mlekiem, ponieważ wypiłam już piwo i wino. Dobre dni mogą długo trwać, gdy człowiek rozważnie i ostrożnie obchodzi się z sobą i tym, co do niego należy; o tym wiedzą wszyscy rozumni ludzie i dlatego, jak mniemam, muszą oni zadowolić się tylko dobrymi dniami, gdyż najlepsze dni są drogie. Nazywają głupcem tego, kto marnotrawi ojcowską spuściznę, by użyć w młodych latach. O tym niechaj każdy sądzi wedle swego rozumu. Ja jednak tego dopiero zowie prawdziwym głupcem i półgłówkiem, kto żałuje potem swego postępku. A dwukrotnym głupcem i osłem nad osłami jest ten, kto sądzi, że ujrzy koło siebie towarzyszy swych biesiad, gdy już zaprzepaścił całe dziedzictwo.

– Czy Ulvhilda życzy sobie czegoś? – spytała łagodnie Ragnfridy; ta bowiem poruszyła się niespokojnie nad łożem dziecka.

– Nie, śpi mocno – odrzekła matka i podeszła do ogniska ku Aashildzie i Krystynie. Stanęła z ręką opartą na żerdzi dymnika i popatrzyła w twarz pani Aashildzie.

– Tego Krystyna nie rozumie – powiedziała.

– To prawda – odparła pani Aashilda – ale także modlitw uczono ją, zanim je pojęła. Wtedy gdy potrzeba modlitwy albo rady, nie mamy już zwykle ochoty do nauki lub zastanawiania się.

Ragnfrida ściągnęła ciemne brwi. Jej jasne, głęboko osadzone oczy wyglądały jak jeziora leżące pod czarnym, lesistym zboczem – tak zawsze myślała Krystyna, gdy była maleńka, a może słyszała, że ktoś tak mówił. Pani Aashilda spozierała w jej stronę na pół uśmiechnięta. Ragnfrida przysiadła na obrzeżeniu paleniska i gałęzią rozgarniała żar.

– Lecz ten, kto wymienił swoje dziedzictwo na najnędzniejsze rzeczy, a potem ujrzał skarb, za posiadanie którego dałby życie… Czy nie zdaje się wam, że takiego człowieka musi dręczyć własna głupota?

– Tam, gdzie jest kupno, może być i strata, Ragnfrido – rzekła pani Aashilda. – A ten, kto chce dać życie, musi się na to ważyć i baczyć, co zyskać może.

Ragnfrida wyciągnęła palącą się gałąź z żaru, zdmuchnęła ogień i osłoniła ręką jarzący się koniec tak, że krwawo przeświecał między jej palcami.

– Ach, to są słowa, słowa, i tylko słowa.

– Niewiele też jest rzeczy, Ragnfrido, wartych, by je tak drogo okupić. By je okupić życiem.

– Są jednak – powiedziała matka gwałtownie. – Mój mąż… – szepnęła prawie niedosłyszalnie.

– Ragnfrido – rzekła pani Aashilda stłumionym głosem. – Tak sądziła niejedna dziewica, która pragnęła przykuć do siebie mężczyznę i dlatego poświęcała swą dziewiczość. Ale czyż nie czytałaś o młodzieńcach i dziewicach, którzy ofiarowali Bogu wszystko, co posiadali, i szli do klasztoru albo nago na pustynię, a potem żałowali tego? Tych zowią w świętych księgach głupimi. A chyba grzechem byłoby mniemać, że Bóg oszukał ich, gdy tak czynili.

Ragnfrida długi czas siedziała w milczeniu. Więc pani Aashilda odezwała się:

– Pójdź teraz, Krystyno, już czas, byśmy wyszły zbierać rosę, którą mamy jutro obmyć Ulvhildę.

Dziedziniec wydawał się w świetle księżyca to biały, to znów czarny. Ragnfrida poszła za nimi przez pastwisko aż do furty wiodącej do ogrodu warzywnego. I Krystyna, strząsając rosę z wielkich, lodowatych liści kapusty i przywrotnika do srebrnego kubka ojcowskiego, widziała, jak matka, czarna i chuda, opiera się o furtkę.

Pani Aashilda w milczeniu szła obok Krystyny. Poszła z nią tylko dlatego, by jej strzec, nie było bowiem bezpiecznie w taką noc puszczać dziecka samego w pole. Ale rosa miała większą moc, gdy ją zbierała niewinna dziewica.

Gdy powróciły do furty, matki już nie było. Krystyna trzęsła się z zimna, gdy wręczała pani Aashildzie lodowaty kubek.

Pobiegła w mokrych trzewikach ku schodom na poddasze, na którym sypiała z ojcem. Już stawiała nogę na pierwszym stopniu, gdy z cienia ganku wysunęła się Ragnfrida. W ręku trzymała czarę z gorącym napojem.

– Zagrzałam ci trochę piwa, córko – rzekła matka.

Krystyna radośnie podziękowała i podniosła czarkę do ust. Nagle Ragnfrida spytała:

– Krystyno… te modlitwy i wszystko, czego cię uczy pani Aashilda… nie ma w tym chyba grzechu albo czegoś bezbożnego?

– Nie sądzę – odparła Krystyna. – Ciągle powtarza się w nich imię Jezusa, Najświętszej Maryi Panny i świętych.

– Czegóż to cię nauczyła? – spytała znowu matka.

– O ziołach, i jak zarzekać cieknącą krew i brodawki, i nagniotki, i chorobę oczu, i mole w sukniach, i myszy w spiżarni. I które zioła musi się zbierać w słonecznym świetle, a które mają największą moc zebrane podczas deszczu. Ale modlitw nie wolno mi nikomu powtórzyć, gdyż stracą swoją moc – dodała szybko.

Matka wzięła próżną czarkę i postawiła ją na schodach. I nagle chwyciła córkę w ramiona, przycisnęła mocno do siebie i całowała ją. Krystyna czuła, że twarz matki jest gorąca i mokra.

– Oby cię Bóg i nasza Bogarodzica strzegli i uchowali przed wszelkim złem! Teraz twój ojciec i ja mamy już tylko ciebie, jedyną, której nie dotknął jeszcze nasz zły los. Droga ty moja – nie zapomnij nigdy, że jesteś największą radością twego ojca.

Ragnfrida wróciła do zimowej izby, rozebrała się i położyła obok Ulvhildy. Otoczyła ją ramieniem, a twarz swą przysunęła tak blisko do twarzy dziecka, że czuła ciepło jego ciałka i ostry zapach potu wilgotnych włosów. Ulvhilda spała głęboko i spokojnie, jak zwykle po wieczornym trunku pani Aashildy. Pachniało oszałamiająco rozsypaną pod prześcieradłem macierzanką. Mimo to Ragnfrida długo leżała bezsennie, wpatrzona w małą jasną plamkę na pułapie, w miejscu gdzie zaglądał księżyc przez rogową szybkę dymnika.

W drugim łożu leżała pani Aashilda, lecz Ragnfrida nie wiedziała nigdy, czy ona śpi, czy też czuwa. Ani razu nie wspomniała o znajomości, jaka łączyła je w dawnych czasach – i to napełniło Ragnfridę przerażeniem. I nigdy jeszcze nie była tak boleśnie stroskana i pełna serdecznego lęku jak teraz, chociaż już wiedziała, że Lavrans wróci do pełni sił, a Ulvhilda będzie żyła.

Widoczne było, że pani Aashilda znajduje przyjemność w rozmowie z Krystyną i z każdym dniem, który mijał, dziecko zaprzyjaźniało się z nią coraz bardziej.

Pewnego dnia wyjechały, by szukać ziół, i usiadły na zboczu góry, na małej zielonej łączce pod usypiskiem. Mogły stąd widzieć dziedziniec dworu Formo i rozpoznać czerwony kaftan Arnego syna Gyrda, który wyjechał wraz z nimi, i gdy one szukały ziół na górze, pilnował ich koni.

Wówczas to opowiedziała Krystyna pani Aashildzie o swym spotkaniu z karlicą. Długie lata nie pamiętała o tym wydarzeniu, ale teraz przyszło jej ono na myśl. I gdy mówiła, stało się jej dziwnie jasne, że między panią Aashilda a karlicą jest jakieś podobieństwo – chociaż przez cały czas zdawała sobie dobrze sprawę, że właściwie nie są wcale podobne.

Gdy skończyła, pani Aashilda siedziała chwilę w milczeniu i patrzyła w dolinę; wreszcie powiedziała:

– Mądrze zrobiłaś, żeś uciekła, bo wówczas byłaś jeszcze maleńka. Ale czy słyszałaś o ludziach, którzy brali złoto ofiarowane im przez karłów, a potem zaczarowywali gnoma w kamień?

– Słyszałam takie gadki – rzekła Krystyna – ale nie ośmieliłabym się nigdy tego uczynić. I nie wydaje mi się to piękne.

– Dobrze, gdy ktoś nie śmie zrobić tego, czego nie uważa za piękne – rzekła pani Aashilda ze śmiechem. – Ale co innego, gdy komuś rzecz jakaś wydaje się niepiękna, ponieważ nie ma odwagi jej uczynić. Urosłaś bardzo tego lata – dodała niespodziewanie. – Wiesz chyba sama dobrze, że wyrastasz na piękną dziewczynę.

– Tak – odrzekła Krystyna. – Mówią, żem podobna do ojca.

Pani Aashilda śmiała się cicho:

– Tak jest – i byłoby najlepiej dla ciebie, gdybyś ciałem i duszą wdała się w Lavransa. Byłby to jednak grzech, gdyby cię wydano za mąż tu, w dolinie. Nie trzeba lekceważyć chłopskich zwyczajów i obyczajów, ale tutejsi chłopi mają się za tak dzielnych, iż sądzą, że jak Norwegia długa i szeroka nikt się z nimi równać nie może. Dziwią się zapewne okropnie, że mogę żyć i że mi się dobrze wiedzie, chociaż zamknęli drzwi swoje przede mną. Są leniwi i butni i nie chcą się uczyć nowych obyczajów, dlatego wciąż jeszcze zwalają całą winę na ów dawny spór z królestwem za czasów Syerrego[13]. To jest kłamstwo, twój przodek pojednał się z królem Sverrem i przyjmował dary od niego, ale gdyby twój wuj chciał wejść do świty naszego króla, musiałby się zewnętrznie i wewnętrznie odpowiednio przygotować, a na to jest Trond za leniwy. Ale ty, Krystyno, powinnaś być poślubiona człowiekowi, który posiada rycerskie zwyczaje i ogładę.

Krystyna siedziała i patrzyła na czerwone plecy Arnego na dziedzińcu Formo. Ilekroć pani Aashilda opowiadała o świecie, w którym żyła przedtem, Krystyna wyobrażała sobie zawsze – nieświadoma zresztą tego nawet – rycerzy i hrabiów podobnych do Arnego. Dawniej, gdy była całkiem mała, widziała ich zawsze w postaci ojca.

– Mój siostrzeniec, Erlend syn Mikołaja na Husaby, byłby stosownym małżonkiem dla ciebie – pięknie wyrósł ten chłopak. Siostra moja Magnhilda odwiedziła mnie zeszłego roku, gdy przejeżdżała doliną razem z synem. Tak, tak, jego ty dostać nie możesz, ale chętnie rozpostarłabym nad wami zasłonę w waszym ślubnym łożu… Włosy jego są tak czarne, jak twoje są jasne, i ma cudne oczy. Ale o ile znam mojego szwagra, już on pewnie rozejrzał się za lepszym ożenkiem dla Erlenda.

– To ja nie jestem dobrym ożenkiem? – spytała zdumiona Krystyna. Nigdy przez myśl jej nie przeszło obrazić się o coś, co mówiła pani Aashilda, lecz czuła się upokorzona i przygnębiona, że ta kobieta góruje czymś nad jej rodem.

– Ależ tak, dobrym – odpowiedziała tamta. – Lecz mimo to nie wolno ci nawet myśleć o tym, byś mogła wejść w mój ród. Twój praszczur tu, w Norwegii, był wywołańcem i pochodził z obczyzny, a Gjeslingowie zasiedzieli się po swych dworach i zmurszeli już od tak dawna, że wkrótce nikt poza tą doliną nie będzie o nich pamiętał. Lecz ja i moja siostra miałyśmy za mężów siostrzeńców królowej Małgorzaty córki Skulego[14].

Krystyna nawet nie pomyślała o tym, że to nie jej przodek, lecz jego brat przybył do Norwegii jako wywołaniec. Siedziała zapatrzona w ciemne zbocza gór po drugiej stronie doliny i przypominała sobie ów dzień przed laty, kiedy to była wysoko na hali i widziała, ile gór leży między jej doliną a światem. Wtem odezwała się pani Aashilda, że muszą wracać, i kazała jej przywołać Arnego. Krystyna przyłożyła ręce do ust, pohukiwała i dawała znaki chustką, aż spostrzegła, że czerwona plama na dziedzińcu w dole poruszyła się i odpowiedziała.

W jakiś czas potem pani Aashilda wróciła na swój dwór, ale jesienią i z początkiem zimy przyjeżdżała niejednokrotnie na Jörund i pozostawała parę dni przy Ulvhildzie. Małą wyjmowano teraz na dzień z łoża i próbowano stawiać na nogi, lecz wciąż jeszcze uginały się one pod nią. Drżała, była blada i zmęczona; gorset, który pani Aashilda sporządziła dla niej z końskiej skóry i cieniutkich gałązek wierzbowych, ciążył jej bardzo i dziecko najchętniej spoczywało cicho na kolanach matki. Ragnfrida trzymała zawsze małą w ramionach, tak że Tordis musiała teraz prowadzić całe gospodarstwo, a Krystyna na zlecenie matki była stale przy niej, by się uczyć i pomagać.

Krystyna od jednego spotkania do drugiego tęskniła za panią Aashilda. Zdarzało się, że tamta rozmawiała z nią wiele, lecz kiedy indziej dziewczynka daremnie wyczekiwała na jakieś słowo prócz pozdrowienia, kiedy tamta przyjeżdżała i odjeżdżała. Aashilda siedziała wówczas i rozmawiała tylko z dorosłymi. Tak było zawsze, ilekroć towarzyszył jej mąż, gdyż zdarzało się teraz, że i Björn syn Gunnara przyjeżdżał z nią na Jorund. Pewnego dnia Lavrans udał się do Haugen, chcąc wręczyć pani Aashildzie podarunek za leczenie Ulvhildy; była to najlepsza spośród wszystkich, jakie posiadali, srebrna konew wraz z podstawą. Spędził tam noc i odtąd bardzo chwalił ten dwór. Jest ładny, dobrze utrzymany i wcale nie taki mały, jak mówili ludzie, opowiadał. Wewnątrz i w zabudowaniach znać dobrobyt, a zwyczaje domowe są dworne jak u możnych ludzi z południa kraju. Co sądzi o Björnie, tego Lavrans nie mówił, ale przyjmował go dobrze, ilekroć tamten przybywał z żoną na Jorund. Natomiast niezmiernie polubił panią Aashildę i był zdania, że to, co o niej opowiadano, to przeważnie wierutne kłamstwa. Utrzymywał, że przed dwudziestu laty na pewno nie potrzebowała czarodziejskich sztuk, by przywiązać do siebie mężczyznę, gdyż jeszcze teraz, bliska sześćdziesiątki, wygląda tak młodo i ma najmilsze, najbardziej ujmujące obejście.

Krystyna wyczuwała, że matka niechętnie patrzy na to wszystko. Bądź co bądź Ragnfrida nigdy nie mówiła o pani Aashildzie, ale kiedyś porównała Björna do żółtej, zgniecionej trawy, którą można znaleźć pod kamieniami, i Krystynie to porównanie wydało się trafne. Björn wyglądał dziwnie wyblakło, był dość otyły, blady i rozlany, choć niedużo starszy od Lavransa; widać było po nim jednak, że niegdyś był pięknym mężczyzną. Krystyna nigdy nie zamieniła z nim słowa; mówił mało i najchętniej siedział na jednym miejscu, od chwili gdy wszedł do izby, dopóki nie udał się na spoczynek. Pił niezmiernie wiele, choć nie znać było tego po nim, nic prawie nie jadł i od czasu do czasu, osłupiały i zamyślony, wlepiał w kogoś w izbie swe dziwne, wyblakłe oczy.

Krewni z Sundbu nie pokazywali się od czasu nieszczęścia, ale Lavrans był parę razy w Vaage. Natomiast sira Eirik nieraz przebywał na Jörund; spotykał się tu z panią Aashilda i zostali dobrymi przyjaciółmi. Ludzie uważali to za piękny rys księdza, ponieważ on sam był również dobrym lekarzem. Tu tkwił także jeden z powodów, dlaczego ludzie z wielkich dworów nie udawali się po radę do pani Aashildy, uważali bowiem, że ksiądz jest dostatecznie dobry, a nie wiedzieli, jak się mają zachować wobec dwojga ludzi, jak Björn i Aashilda, którzy właściwie zostali usunięci z ich własnego kręgu. Sira Eirik nieraz mawiał, że jeśli o niego idzie, nie wchodzą sobie bynajmniej w drogę, a co do czarów, nie on jest jej spowiednikiem; może być, że pani Aashilda wie więcej, niż dla zbawienia duszy jest potrzebne, nie wolno jednak zapominać, że nieświadomi ludzie chętnie mówią o czarach, gdy jakaś kobieta mądrzejsza jest od ciemnego pospólstwa. Pani Aashilda ze swej strony chwaliła księdza bardzo i pilnie uczęszczała do kościoła, ilekroć się zdarzało, że podczas święta bawiła na Jörund.

W tym roku smutne były święta Bożego Narodzenia. Ulvhilda nie mogła jeszcze ustać na nogach, poza tym zaś z Sundbu nie przychodziły żadne wieści i nikt stamtąd się nie pokazywał. Krystyna zauważyła, że w gminie mówiono o tym i ojciec bierze sobie to bardzo do serca. Natomiast Ragnfrida pozostała obojętna i Krystyna miała jej to za złe.

Pewnego wieczora jednak zajechał w wielkich saniach sira Sigurd, kapelan Tronda Gjeslinga, i zaczął od zaproszenia wszystkich do Sundbu.

Sira Sigurd nie był lubiany w okolicznych gminach, on to bowiem zarządzał posiadłościami Tronda, w każdym razie jemu przypisywano winę, gdy Trond postępował surowo i niesprawiedliwie. Trudno zaś było zaprzeczyć, że Trond gnębił trochę swych chłopów. Jako ksiądz, Sigurd był niezwykle wprawny w pisaniu i rachowaniu, nadto był uczonym w prawie i biegłym lekarzem, chociaż nie tak biegłym, jak sam o sobie mniemał. Z jego zachowania się nikt jednak nie mógł wnosić, że ma przed sobą mądrego człowieka: nieraz mówił głupstwa. Ragnfrida i Lavrans nie cierpieli go, ale ludzie z Sundbu cenili bardzo swego kapelana i zarówno oni, jak i on sam byli dotknięci, że nie wezwano go do Ulvhildy.

W dodatku tak się nieszczęśliwie złożyło, że gdy sira Sigurd przybył na Jörund, byli tam już obecni Aashilda i pan Bjòörn, nadto sira Eirik, Gyrd i Inga z Finsbrekken, rodzice Arnego, stary Jon z Lopt i brat Aasgaut, dominikanin z Hamaru.

Podczas gdy Ragnfrida kazała nakryć dla nowych gości stoły, a Lavrans przeglądał listy przywiezione przez księdza, ten chciał obejrzeć Ulvhildę. Ułożono ją już na nocny spoczynek, ale sira Sigurd obudził małą, obmacał jej plecy i kończyny i wypytywał ją, najpierw przyjaźnie, potem niecierpliwie, gdyż się go bała. Sigurd był małym człowieczkiem, prawie karłem, miał jednak ogromną, płomieniście czerwoną twarz. Gdy chciał Ulvhildę podnieść i postawić na podłodze, aby wypróbować, czy się utrzyma na nogach, zaczęła krzyczeć. Wtedy pani Aashilda podeszła do łoża i przykryła dziewczynkę skórami, tłumacząc, że dziecko jest tak śpiące, iż nie mogłoby ustać na nogach, nawet gdyby było zdrowe.

Kapłan przerwał jej gwałtownie: on również uważany jest za dobrego lekarza; lecz pani Aashilda ujęła go za rękę, poprowadziła na poczesne miejsce za stołem i zaczęła opowiadać, jak leczyła Ulvhildę, wypytując go przy tym o zdanie. Udobruchał się więc, pił i zajadał smakołyki Ragnfridy.

Ale gdy piwo i wino uderzyło mu do głowy, popadł sira Sigurd znowu w zły humor, stał się swarliwy i zaczepny; wiedział dobrze, że nikt z obecnych w izbie nie może go ścierpieć. Naprzód zwrócił się do Gyrda; był on pełnomocnikiem biskupa z Hamaru na Vaage i Sil, i wiele było spornych spraw między biskupem a Trondem synem Wara. Gyrd nie mówił wiele, lecz Inga była kobietą popędliwą; w dodatku wmieszał się jeszcze do rozmowy brat Aasgaut i rzekł:

– Nie wolno ci zapominać, siro Sigurdzie, że nasz czcigodny ojciec Ingjald jest również twoim pasterzem. My w Hamarze wiemy o tobie niejedno. Mieszasz się we wszelkie sprawy na Sundbu i nie myślisz wcale o tym, żeś poświęcony innemu zawodowi i że nie tobie być szpiegiem Tronda i pomocnikiem we wszystkich niesłusznych poczynaniach, przez co duszę jego wiedziesz w nieszczęście i działasz na szkodę Kościoła. Czyś nigdy nie słyszał, co się dzieje z nieposłusznymi i niewiernymi księżmi, którzy sprzeciwiają się swoim ojcom duchownym i przełożonym? Czy nie wiesz, jak to razu pewnego aniołowie zaprowadzili świętego Tomasza z Canterbury do wrót piekła i pozwolili mu tam zajrzeć? Zdziwił się bardzo, że nie ujrzał tam ani jednego z tych księży, którzy mu się tak sprzeciwiali jak ty twojemu biskupowi. Właśnie chciał chwalić miłosierdzie Boga, ponieważ święty ów człowiek każdemu grzesznikowi życzył zbawienia, kiedy anioł poprosił diabła, by podniósł trochę ogon. Wówczas z potężnym hukiem i obrzydłym smrodem siarkowym wyjechali stamtąd wszyscy ci księża i uczeni, którzy szkodzili Kościołowi. Dowiedział się tedy święty, gdzie się to oni dostali.

– Łżesz, mnichu – rzekł ksiądz. – Ja też znam tę gadkę, ale nie księża to byli, lecz żebrzący mnisi, którzy jak osy z gniazda wypadli z diabelskiego zadu.

Stary Jon śmiał się najgłośniej z wszystkich i wołał:

– Pewno i jedni, i drudzy tam byli!

– W takim razie diabeł musi mieć potężny ogon – rzekł Björn syn Gunnara, a pani Aashilda uśmiechnęła się i rzekła:

– Owszem, czyś nie słyszał, że wszystko złe ciągnie za sobą długi ogon?

– Cicho bądź, Aashildo! – zawołał sira Sigurd. – Nie mów o długim ogonie, ciągnionym przez zło. Siedzisz tu, jak gdybyś tu była gospodynią, a nie Ragnfrida. Ale dziwne jest, że nie umiesz wyleczyć jej dziecka… Czy już nie posiadasz owej cudownej wody, którą swego czasu kupczyłaś? Tej wody, co to miała moc poćwiartowaną owcę w kotle uczynić znów całą, a kobietę w ślubnym łożu dziewicą? Słyszałem ja o owym weselu tu, w dolinie, na którym ty zgotowałaś kąpiel uwiedzionej narzeczonej…

Sira Eirik zerwał się, chwycił Sigurda za ramiona i rzucił go przez stół, tak że konwie i dzbany przewróciły się, a potrawy i napoje spłynęły po obrusach i deskach. Sira Sigurd leżał na podłodze w podartych szatach. Eirik przeskoczył stół i chciał się znowu rzucić na niego, rykiem głusząc ogólny hałas:

– Stul swój smrodliwy pysk, ty diabelski klecho!

Lavrans usiłował ich rozłączyć. Ragnfrida, blada jak śmierć, stała na swym miejscu i zaciskała ręce. Podbiegła pani Aashilda i pomogła wstać sirze Sigurd owi, otarła mu krew z twarzy i dała kubek miodu do wypicia mówiąc:

– Nie powinniście być tak surowym, siro Eiriku, byście nie mogli ścierpieć przy wieczerzy i piciu jakowegoś żartu. Usiądźcie wszyscy na swych miejscach, a posłyszycie o owym weselu. Nie odbywało się ono w tej dolinie ani też nie znałam owej wody; gdybym ją umiała warzyć, nie siedzielibyśmy tu w górach na maleńkim dworze. Mogłabym teraz być bogatą panią i mieć gdzieś posiadłość między wielkimi gminami w bliskości miasta, klasztorów, biskupów i kapituły – dodała z uśmiechem w stronę trzech duchownych. – Ale w dawnych czasach posiadał ktoś tę sztukę. Rzecz sama zaś zdarzyła się za czasów króla Ingego[15], a narzeczonym był Piotr syn Lodina z Brattelandii. Która jednak z jego trzech żon była ową narzeczoną, tego nie powiem, gdyż żyją jeszcze potomkowie wszystkich trzech. Owóż ta narzeczona miała pewno powód życzyć sobie tej wody; w istocie udało jej się ją zdobyć i przygotowała sobie kąpiel na dole w warzelni piwa. Ale zanim jeszcze zdążyła się wykąpać, weszła tam kobieta, która miała zostać jej teściową. Była zmęczona i brudna po długiej podróży na weselny dwór, więc rozebrała się i weszła do wanny. Była to stara kobieta, która już dziewięcioro dzieci miała z Lodinem. Ale tej nocy zarówno Lodin, jak i Piotr innych zaznali uciech, niż oczekiwali.

Ludzie w izbie roześmiali się w głos, a Gyrd i Jon prosili, by pani Aashilda więcej takich historii opowiedziała. Ale ona oświadczyła:

– Tu siedzą dwaj kapłani i braciszek Aasgaut, młodzi chłopcy i dziewczęta; przestańmy lepiej, zanim mowy staną się nieprzyzwoite i sprośne; pamiętajmy, że jest dzień świąteczny.

Mężczyźni podnieśli głośny sprzeciw, ale kobiety przytaknęły pani Aashildzie. Nikt nie zauważył, że Ragnfrida opuściła izbę. Wkrótce i Krystyna, która siedziała na szarym końcu pomiędzy dziewkami, musiała iść na spoczynek. Miała spać w izbie Tordis, gdyż było wielu gości we dworze.

Mróz był siarczysty, zorza polarna płonęła i migotała ponad czołami gór na północy. Śnieg skrzypiał głośno pod nogami Krystyny, gdy pędziła przez dziedziniec dygocąc z zimna, z rękami zaciśniętymi na piersiach.

Nagle spostrzegła w cieniu starego domu jakąś postać, która w wielkim podnieceniu chodziła tam i z powrotem po śniegu, załamując ręce i głośno jęcząc. Krystyna poznała matkę, podbiegła do niej przerażona i spytała, czy nie jest chora.

– Nie, nie – odparła gwałtownie Ragnfrida. – Musiałam tylko wyjść z izby. Idź, połóż się, dziecko.

Krystyna odwróciła się. Wówczas matka zawołała cicho:

– Idź do izby i połóż się obok ojca i Ulvhildy, weź ją w ramiona, by jej przez nieuwagę nie przygniótł; ojciec śpi tak ciężko, gdy jest pijany. Ja będę tej nocy spać w starym domu.

– Jezu – rzekła Krystyna – zamarzniecie, matko, śpiąc tu na górze – jeszcze do tego sama. A co powie ojciec, gdy nie wejdziecie dziś w nocy do łoża?

– Nie zauważy tego – odparła matka – spał już niemal, gdym odchodziła, a jutro zbudzi się późno. Idź i zrób, jak powiedziałam.

– Będzie wam okropnie zimno – rzekła Krystyna wzdrygając się, lecz matka odprawiła ją nieco już łagodniej, a sama zamknęła się w domu.

Wewnątrz było tak samo zimno jak na dworze i ciemniuteńko. Ragnfrida po omacku doszła do łoża, zerwała chustkę z głowy, zdjęła buty i wsunęła się między skóry. Zdrętwiała między nimi; miała wrażenie, że się zapada w lodowiec. Schowała głowę pod skóry, skuliła nogi, a ręce położyła na piersiach, i tak leżała i płakała, chwilami cichutko zalewając się łzami, to znowu krzycząc głośno i zgrzytając zębami. Wreszcie ogrzała na tyle łoże dokoła siebie, że poczuła się senna, i wciąż płacząc usnęła.

5

Tego roku, kiedy Krystyna ukończyła piętnaście lat, zmówili się Lavrans syn Björgulfa i rycerz Andrzej syn Gudmunda z Dyfrina, że się spotkają na zjeździe okręgu Holledis. Przy sposobności uradzono, że Szymon, drugi syn Andrzeja, zaręczy się z Krystyną córką Lavransa i otrzyma Formo, spadek po matce pana Andrzeja. Mężczyźni uderzeniem dłoni przypieczętowali sprawę, jednak żadnego dokumentu nie spisano, gdyż pan Andrzej musiał przedtem jeszcze uporządkować dziedzictwo reszty swych dzieci. Nie było też zwykłego poczęstunku zrękowinowego, ale rycerz Andrzej i Szymon przybyli do Jörund, aby zobaczyć narzeczoną, i Lavrans wydał dla nich wielką ucztę.

Lavrans wykończył tymczasem nowy dom mieszkalny z piętrem i murowanymi paleniskami w izbie i na poddaszu, wyporządził go pięknie i ozdobił bogato struganymi w drzewie rzeźbami i wszystkim innym. Przebudował też stare domostwo, a nadto ponaprawiał inne zabudowania, tak że mieszkał teraz, jak przystało na rycerza. Żył też w wielkim dostatku, gdyż przedsięwzięcia jego dawały pomyślne wyniki, a był gospodarzem roztropnym i zapobiegliwym. Słynął zwłaszcza z hodowli najwspanialszych koni i najpiękniejszego bydła. A gdy dopiął tego, że córka jego miała poślubić syna dyfrińskiego rodu i zostać panią na Formo, zdawało się ludziom, że wprowadził w czyn swój zamysł, by być pierwszym mężem w dolinie. W istocie i on, i Ragnfrida byli bardzo zadowoleni, tak samo pan Andrzej i Szymon.

Krystyna była trochę zawiedziona, ujrzawszy po raz pierwszy Szymona syna Andrzeja; słyszała bowiem tyle o jego piękności i dwornym obejściu, że spodziewała się Bóg wie czego.

Wprawdzie Szymon wyglądał dobrze, lecz był trochę za otyły na swoich dwadzieścia lat. Szyję miał krótką, a twarz tak okrągłą i błyszczącą jak księżyc, włosy piękne, kasztanowe, kędzierzawe, oczy jasne i szare, ale trochę jakby nazbyt wciśnięte w głąb przez grube powieki; nos był za mały, usta również małe i nieco ściągnięte, lecz niebrzydkie. Mimo otyłości był lekki w ruchach, zgrabny i zwinny, zaprawiony do wszelkich ćwiczeń cielesnych. Mówił nieco zbyt głośno i szybko, lecz Lavrans był zdania, że w rozmowie ze starszymi Szymon wykazuje zdrowy rozum i sporo wiadomości.

Ragnfrida wkrótce polubiła go bardzo, a Ulvhilda od razu gorąco pokochała. On również okazywał chorej dziewczynce serdeczną miłość i przyjaźń. I gdy Krystyna przyzwyczaiła się trochę do jego okrągłej twarzy i sposobu mówienia, była bardzo zadowolona z narzeczonego i rada z wyboru ojca.

Panią Aashildę zaproszono na ucztę. Odkąd rodzina na Jörund ją przyjęła, zaczęły także inne wielkie rody w pobliskich gminach przypominać sobie o jej pochodzeniu i mniej wierzyć w rozsiewane pogłoski, tak że pani Aashilda dużo teraz bywała między ludźmi.

Kiedy zobaczyła Szymona, rzekła:

– Będziecie dobrym małżeństwem, Krystyno. Szymon będzie miał w świecie powodzenie, unikniesz wielu trosk i w pożyciu będzie on dobrym mężem. Ale jest trochę za tęgi i zbyt wesoły. Gdyby tutaj w Norwegii jeszcze teraz było tak, jak za dawnych czasów i jak jest dotychczas w innych krajach, że ludzie nie patrzą surowiej na grzesznika niż sam Bóg, wtenczas powiedziałabym, żebyś wybrała sobie przyjaciela, który byłby szczupły i zadumany, takiego, z którym mogłabyś przesiadywać i gawędzić. Wtedy wiedziałabym, że z nikim nie będzie ci się lepiej wiodło jak z Szymonem.

Krystyna zaczerwieniła się, choć niezupełnie pojęła, co ma na myśli pani Aashilda. Ale gdy czas mijał, a jej skrzynie napełniały się i mówiono o jej weselu i o tym, co miała wnieść z sobą do swego nowego domu, zaczęła tęsknić za tym, by sprawa została ostatecznie rozstrzygnięta i by Szymon przyjechał znowu na północ; w końcu myślała o nim wiele i cieszyła się na spotkanie z nim.

Krystyna była teraz zupełnie dorosła i piękna. Podobna była do ojca, wysoka, o smukłej kibici, giętka i delikatna, ale mimo to pełna. Twarz miała nieco zaokrągloną i krótką, czoło niskie, szerokie i mlecznobiałe, oczy wielkie, szare i łagodne pod pięknie zarysowanymi brwiami. Usta, trochę za duże, były świeże, czerwone i pełne, podbródek krągły jak jabłko i foremny. Wspaniałe, gęste i długie włosy miały odcień raczej brązowy niż złoty i były zupełnie proste.

Lavrans lubił nade wszystko, gdy sira Eirik chwalił Krystynę; kapłan znał dziewczynę od dziecka, uczył ją czytać i pisać, i kochał ją bardzo. Ale niechętnie słuchał Lavrans, gdy ksiądz porównywał jego córkę do nieskazitelnej młodej klaczy o jedwabistej sierści.

Wszyscy jednak byli zdania, że gdyby nie owo nieszczęście, Ulvhilda byłaby jeszcze piękniejsza od siostry. Miała ona najmilszą i najsłodszą twarzyczkę, białą i różową niby lilie i róże, a jej miękkie jak jedwab, jasnoblond włosy wiły się w falistych puklach koło delikatnej szyi i wąskich ramion. Miała oczy Gjeslingów; tkwiły głęboko pod prostymi, czarnymi łukami brwi, przejrzyste jak woda i szaroniebieskie, spojrzenie ich jednak było łagodne, nie ostre. Głos dziewczynki brzmiał tak czysto i mile, że rozkoszą było słuchać, gdy mówiła czy też śpiewała; była bardzo pojętna w nauce i sztuce gry na harfie i w szachy, nie miała jednak ochoty do fizycznej pracy, gdyż rychło odczuwała bóle w krzyżach.

Nie zanosiło się na to, by dziecko miało kiedykolwiek odzyskać pełne zdrowie. Nieco lepiej było jej od czasu, gdy rodzice udali się z nią do Nidaros, do świętego Olafa. Lavrans i Ragnfrida odbyli całą pielgrzymkę pieszo, bez pomocy pachołka lub dziewki; dziecko nieśli na noszach między sobą. Po pielgrzymce Ulvhilda poczuła się zdrowsza i mogła chodzić o kulach. Nie spodziewano się jednak, by wyzdrowiała na tyle, żeby móc wyjść za mąż, dlatego miano ją we właściwym czasie oddać do klasztoru wraz ze wszystkim, co przypadało jej w udziale.

Nigdy nie mówiono o tym i Ulvhilda sama nie spostrzegła, jak bardzo różni się od innych dzieci. Radowała się wielce kosztownymi rzeczami i ładnymi sukniami, a rodzice nie mieli serca odmówić jej czegokolwiek; Ragnfrida wciąż przykrawała i szyła dla niej, i stroiła ją jak królewskie dziecię. Pewnego razu, gdy doliną ciągnęli kupcy i na noc zatrzymali się w Laugarbru, pozwolono Ulvhildzie obejrzeć ich towary; mieli oni sztukę jedwabiu bursztynowego koloru i Ulvhilda chciała koniecznie mieć taką koszulę. Lavrans zwykle nie kupował niczego u wędrownych kramarzy, którzy w niedozwolony sposób kupczyli po dolinach towarami, ale tym razem zakupił całą sztukę. Z tego dał Krystynie na ślubną koszulę, którą sobie szyła tego lata. Dotychczas nie miała innych koszul oprócz wełnianych i jednej płóciennej pod odświętną suknię. Lecz Ulvhilda dostała jedwabną koszulkę od wielkiego święta, prócz tego zaś na niedzielę płócienną, której górna część była z jedwabiu.

Lavrans syn Björgulfa posiadał teraz także Laugarbru; rządzili tam Tordis i Jon. U nich to przebywała najmłodsza córka Lavransa i Ragnfridy, Ramborga, karmiona przez Tordis. Ragnfrida zaraz po urodzeniu córeczki nie chciała jej widzieć twierdząc, że przynosi swym dzieciom nieszczęście. Kochała jednak maleństwo i przesyłała zawsze jej i Tordis podarunki; potem chodziła też często na Laugarbru i zajmowała się Ramborga. Najchętniej jednak przychodziła, kiedy dziecko spało, i wtedy siadała przy niej. Lavrans i dwie starsze córki często bywali na Laugarbru i bawili się z małą; była ona silnym i zdrowym dzieckiem, ale nie tak ładnym jak siostry.

Było to ostatnie lato, które Arne syn Gyrda spędzał na Jörund. Biskup obiecał Gyrdowi, że udzieli chłopcu poparcia, w jesieni zatem Arne miał udać się do Hamaru.

Krystyna wiedziała dobrze, że Arne bardzo ją lubi, była jednak jeszcze pod wieloma względami zbyt dziecinna, by wiele o tym myśleć, i odnosiła się do niego zawsze tak samo jak w dzieciństwie. Chętnie przebywała w jego towarzystwie i zawsze podawała mu rękę[16], gdy tańczyli w domu albo na kościelnym wzgórzu. Wydawało jej się co najmniej śmieszne, że matka patrzy na to niechętnie. Nigdy jednak nie wspominała przed Arnem o Szymonie lub o swoim małżeństwie, gdyż spostrzegła, że stawał się smutny, kiedy o tym mówiono.

Arne był bardzo zręczny, chciał więc sporządzić dla Krystyny na pamiątkę stolik do szycia. Wystrugał pięknie półeczkę i stolik i teraz w kuźni dorabiał zamek i okucia. Pewnego pięknego wieczora u schyłku lata wybrała się Krystyna do niego. Zabrała z sobą kabat ojca, który miała wyłatać, usiadła na kamiennym progu i rozmawiała z chłopakiem, zajętym w kuźni. Ulvhilda utykała o kuli wkoło niej i zbierała maliny na kamiennym wale.

Po chwili Arne stanął w drzwiach kuźni, aby się ochłodzić. Chciał usiąść obok Krystyny, ale ona odsunęła się nieco i prosiła, by uważał i nie zawalał roboty leżącej na jej kolanach.

– Więc do tego już doszło – rzekł Arne – że nie pozwalasz mi usiąść obok siebie? Obawiasz się pewno, że chłopski syn mógłby cię zabrudzić?

Krystyna, zdumiona, spojrzała na niego, po czym rzekła:

– Wiesz przecie dobrze, co myślałam. Zdejm skórzany fartuch, obmyj ręce z sadzy, usiądź tu przy mnie i odpocznij – i zrobiła mu miejsce.

Arne jednak położył się na trawie przed nią. Wtedy powiedziała:

– Nie bądź taki zły, Arne. Czy może myślisz, że chciałam się okazać niewdzięczna za piękny dar albo że kiedykolwiek mogłabym zapomnieć, iż tutaj, w domu, byłeś moim najlepszym przyjacielem?

– Czy byłem nim naprawdę? – zapytał.

– Wszak wiesz o tym dobrze – powiedziała Krystyna. – I nigdy cię nie zapomnę. Ale teraz masz wyjechać w świat, może dojdziesz do dobrobytu i godności szybciej, niż myślisz, i zapomnisz mnie wcześniej niźli ja ciebie.

– Ty nigdy mnie nie zapomnisz? – rzekł Arne i uśmiechnął się. – To ja mam ciebie zapomnieć pierwszy niż ty mnie? O, jakie dziecko z ciebie, Krystyno.

– Ty też nie jesteś stary – odpowiedziała.

– Mam tyle lat co Szymon Darre – rzekł znowu. – I nosimy hełm i tarczę na równi z ludźmi z Dyfrina, tylko że moim rodzicom nie poszczęściło się.

Otarł ręce trawą, objął nogę Krystyny w kostce i przytulił twarz do jej stopy, wyzierającej spod rąbka sukni. Chciała usunąć nogę, lecz Arne rzekł:

– Matka twoja jest na Laugarbru, a ojciec wyjechał ze dworu – i siedzimy tak, że nikt z domów nie może nas widzieć. Ten jeden jedyny raz pozwól mi powiedzieć, co czuję w sercu.

Krystyna odparła:

– Przecież oboje, zarówno ty jak i ja, wiedzieliśmy przez cały czas, że miłość między nami byłaby beznadziejna.

– Czy wolno mi położyć głowę na twoim łonie? – spytał Arne, a gdy nie odpowiadała, zrobił to i ramieniem objął ją wpół. Drugą ręką ujął jej warkocze.

– Czy miło ci będzie – spytał po chwili – gdy Szymon tak położy się na twym łonie i będzie bawił się twoim włosami?

Krystyna nie odpowiedziała. Miała wrażenie, jakby nagle jakiś ciężar ją przygniótł… głowa Arnego na jej łonie i jego słowa… Zdawało jej się, że uchylają się wrota w jakąś przestrzeń, na jakieś ciemne drogi, prowadzące w jeszcze większą ciemność; ze ściśniętym sercem i smutna wahała się i nie chciała zajrzeć poza nie.

– Czegoś takiego w małżeństwie się nie robi – powiedziała nagle z ulgą.

Usiłowała uprzytomnić sobie, jak by spoglądała ku niej okrągła, gruba twarz Szymona oczyma takimi jak oczy Arnego w tej chwili, przywołała jego głos i roześmiała się.

– Szymon zapewne nigdy nie położy się tak, by bawić się moimi trzewikami.

– Nie, on będzie mógł bawić się z tobą we własnym łożu – odrzekł Arne.

Słuchając jego głosu poczuła się nagle słaba i bezsilna. Próbowała usunąć głowę chłopca ze swych kolan, on jednak wtulił ją mocniej jeszcze i mówił cicho:

– Ale ja pieściłbym twoje trzewiczki i twoje włosy, i twoje palce, Krystyno, i cały dzień byłbym przy tobie, nawet gdybyś była mi poślubiona i każdą noc spała w moich ramionach.

Usiadł, objął jej plecy i popatrzył w oczy.

– Nieładnie z twojej strony, że tak do mnie mówisz – rzekła Krystyna cicho i nieśmiało.

– Nie – odparł Arne. Podniósł się i stanął przed nią. – Ale powiedz mi jedno: czy nie wolałabyś raczej, abym to ja był?

– Ach, najbardziej wolałabym… – urwała. – Najbardziej wolałabym nie mieć męża… Jeszcze nie teraz.

Arne nie poruszył się, lecz rzekł:

– Chciałabyś raczej iść do klasztoru, jak przeznaczone jest Ulvhildzie, i całe życie pozostać dziewicą?

Krystyna oparła splecione ręce na łonie. Coś w niej zadrgało cudownie i słodko – w nagłym wstrząsie zdawała się pojmować, jak straszliwie szkoda jest małej siostry, oczy jej pełne były łez i żalu nad Ulvhildą.

– Krystyno – rzekł Arne cicho.

W tej chwili Ulvhilda krzyknęła głośno. Kula jej utkwiła między kamieniami i dziewczynka upadła. Arne i Krystyna pobiegli do niej. Arne podniósł ją i złożył w ramionach siostry. Uderzyła się w wargi i silnie krwawiła.

Krystyna usiadła z nią w drzwiach kuźni, a Arne przyniósł drewnianą miseczkę z wodą. We dwoje obmyli twarz Ulvhildy. Mała zdarła sobie też skórę na kolanach. Krystyna pochyliła się pieszczotliwie nad wątłymi, chudymi nożynami.

Skargi Ulvhildy wnet umilkły, płakała tylko cicho i boleśnie, jak dzieci nawykłe do cierpienia. Krystyna przytuliła jej głowę do piersi i kołysała ją cicho.

W kościele św. Olafa zaczął dzwonić dzwon na nieszpory.

Arne nalegał na Krystynę, ale ona siedziała pochylona nad siostrą, jak gdyby nic nie słyszała i nie widziała, aż się przeląkł i spytał, czy sądzi, że to coś niebezpiecznego. Krystyna potrząsnęła głową nie patrząc na niego.

Zaraz potem wstała i poniosła Ulvhildę do dworu. Arne kroczył za nią cichy i zmieszany. Krystyna szła jakby prześwietlona blaskiem, twarz jej była zupełnie nieruchoma. Dzwon wciąż rozbrzmiewał ponad łąkami i doliną; dzwonienie brzmiało jeszcze wtedy, gdy weszła do domu.

Położyła Ulvhildę do łoża, w którym spały obie, odkąd Krystyna była zbyt dorosła, by spać z rodzicami; zdjęła trzewiki i położyła się obok siostry, i tak leżała zasłuchana w dźwięk dzwonu jeszcze długo potem, kiedy już umilkł i dziecko usnęło.

Kiedy dzwon zaczął dzwonić, a ona trzymała w dłoniach zakrwawioną twarz Ulvhildy, naszło na nią coś jakby objawienie. Jeśliby ona zamiast siostry poszła do klasztoru, jeśliby ona poświęciła się służbie Boga i Najświętszej Panny, może wtedy Bóg przywróciłby dziecku zdrowie.

Przyszły jej na myśl słowa brata Edwina, że w dzisiejszych czasach rodzice poświęcają Bogu jedynie dzieci ułomne i chrome albo też te, które nie mogą być dobrze wydane za mąż. Wiedziała, że jej rodzice są pobożnymi ludźmi, nigdy jednak nie było wątpliwości co do tego, że ona ma wyjść za mąż; a gdy zrozumieli, że Ulvhilda całe życie będzie chora, postanowili od razu oddać ją do klasztoru.

Ale Krystyna nie chciała… opierała się myśli, że Bóg uczyni cud z Ulvhildą, gdy ona zostanie mniszką. Uczepiła się słów siry Eirika, że teraz nie dzieją się już cuda. Chociaż czuła w ten wieczór, że jest tak, jak mówił brat Edwin: jeśli człowiek posiada dość wiary, to wiara ta zdziała cuda. Lecz ona nie chciała mieć tej wiary, nie kochała na tyle Chrystusa i Jego Matki, i świętych, nie chciała ich nawet kochać. Kochała świat i za światem tęskniła.

Krystyna przycisnęła usta do jedwabistych włosów Ulvhildy. Dziecko spało mocno i starsza siostra uniosła się niespokojnie, lecz wnet położyła się z powrotem. Serce jej krwawiło ze wstydu i bólu, bo dobrze wiedziała, że nie chce wierzyć w cuda, ponieważ nie chce poświęcić swojego skarbu piękności, miłości i zdrowia.

Potem usiłowała się pocieszyć myślą, że przecież rodzice nie pozwolą jej tego uczynić. Oni też nie wierzą, że to mogłoby pomóc. Była już wszakże przyrzeczona i rodzice, którzy tak bardzo polubili Szymona, nie będą chcieli go stracić. Poczuła się obrażona, że oni uważają owego zięcia za takie cudo, i nagle pomyślała z odrazą o okrągłej, czerwonej twarzy Szymona, o jego małych śmiejących się oczach, o jego podrygującym chodzie – niespodziewanie odkryła, że skacze jak piłka – pomyślała o jego żartobliwym sposobie mówienia, który sprawiał, że czuła się zawsze głupio i z chłopska. Nie była to znowu taka wspaniałość dostać go za męża, i do tego jeszcze musieć się przeprowadzić na Formo. A przecież wolała już raczej wyjść za niego aniżeli poświęcić się klasztornemu życiu. Tam, poza górami, był świat i był królewski dwór, byli rycerze i hrabiowie, o których opowiadała pani Aashilda, i ów piękny człowiek ze smutnymi oczyma, który miał zawsze iść za nią i nie odstąpić jej na krok. Przypomniała sobie Arnego, jak w pewien letni dzień leżał i spał z rozrzuconymi na wrzosach kasztanowatymi, błyszczącymi włosami – wtedy kochała go jak brata. Nie było pięknie z jego strony tak do niej dziś przemawiać; wszak dobrze wiedział, że nigdy jej nie dostanie.

Z Laugarbru przybył goniec z wiadomością, że matka zostanie tam na noc. Krystyna wstała, aby się rozebrać i ułożyć do snu. Zaczęła rozwiązywać suknię, ale potem obuła się znowu, wzięła okrycie i wyszła na dwór.

Nocne niebiosa, jasne i zielonawe, rozpinały się ponad pasmami gór. Było tuż przed wschodem księżyca i w miejscu, gdzie miał wynurzyć się spoza gór, ciągnęło kilka małych chmurek, od dołu srebrno obrzeżonych; niebo stawało się coraz jaśniejsze niby metal, na który spada rosa.

Krystyna biegła między opłotkami, potem drogą na kościelne wzgórze, kościół jednak stał czarny i zamknięty. Podeszła do krzyża, wystawionego obok na pamiątkę, że w tym miejscu odpoczywał święty Olaf uciekający przed wrogami[17].

Uklękła na kamieniu i oparła złożone ręce na podnóżku krzyża.

– Krzyżu święty, podporo najsilniejsza, pniu najwdzięczniejszy, pomoście chorych do miłych brzegów zdrowia.

Słowa modlitwy sprawiły, że tęsknota rozpierzchła się, jak pierzchają koła na wodzie, myśli, które ją niepokoiły, wygładziły się, umysł stał się cichszy i łagodniejszy; na miejsce trosk wstąpił w nią ukojny, nieokreślony smutek.

Pozostała na klęczkach i nasłuchiwała głosów nocy. Wiatr wzdychał dziwacznie, poza drzewami z drugiej strony kościoła szumiała rzeka, a strumyk płynął wartko tuż obok w poprzek drogi, i wszędzie, blisko i daleko, rozpoznawała w ciemności wzrokiem i słuchem strużki płynącej i cieknącej wody. Rzeka błyszczała daleko w dolinie. Księżyc wyśliznął się spoza zrębu gór, zalśniły zroszone liście i kamienie, słabo i ciemno rozbłysnęło świeżo smołowane belkowanie dzwonnicy stojącej przy częstokole kościoła. Potem księżyc znowu się ukrył za wystającym grzbietem góry. Teraz było na niebie wiele białych, nasyconych światłem chmur.

Posłyszała powolne stąpanie konia w górze na drodze, jakieś głosy męskie mówiły jednostajnie i cicho. Tu, u siebie, gdzie znała każdego człowieka, nie obawiała się nikogo; poczuła się pewniejsza.

Psy ojca pognały ku niej, zawróciły i pobiegły z powrotem między drzewa, potem znów popędziły w jej stronę, a ojciec, wyszedłszy spomiędzy brzóz, powitał ją głośnym pozdrowieniem. Prowadził za uzdę Guldsveina, do siodła przytroczony był pęk ubitych ptaków, a na lewej ręce niósł Lavrans sokoła w kapturze na głowie. Szedł z nim wysoki, pochylony człowiek w mniszym habicie i zanim jeszcze Krystyna ujrzała jego twarz, wiedziała, że to brat Edwin. Poszła tedy na jego spotkanie wcale nie zdziwiona, jak gdyby jej się to śniło; uśmiechnęła się tylko, kiedy Lavrans spytał, czy poznaje gościa.

Lavrans spotkał go w górze przy moście na Rost i nakłonił, by z nim powrócił i przenocował we dworze. Lecz brat Edwin chciał koniecznie nocować w stajni. – Jestem taki zawszony – powiedział – nie możecie mnie położyć w waszym czystym łożu.

I jakkolwiek Lavrans prosił i nalegał, mnich nie odstąpił od swego; zrazu chciał nawet, by mu wyniesiono jedzenie na dziedziniec. Wreszcie udał się jednak z nimi do izby. Krystyna przyłożyła drew do paleniska w kącie i postawiła na stole świecę, podczas gdy jedna ze sług wniosła jedzenie i picie.

Mnich zasiadł na żebraczej ławie koło drzwi, jadł tylko zimną kaszę i pił wodę. A gdy Lavrans zaofiarował się, że każe przygotować mu kąpiel i wyprać odzież, nie chciał tego przyjąć.

Brat Edwin tarł się i drapał, a cała jego chuda, stara twarz była roześmiana.

– Nie, nie – rzekł – to lepiej kąsa moją dumną skórę niż biczowanie i słowa gwardiana. To lato spędziłem w górach pod jakąś skałą. Pozwolono mi wyjść na pustynię, by modlić się i pościć, siedziałem tedy tam w górze i zdawało mi się, że jestem jakimś świętym pustelnikiem. Biedacy z doliny Setny przynosili mi na górę żywność i sądzili, że mają przed sobą prawdziwie pobożnego i czystego mnicha. „Bracie Edwinie – mawiali – gdyby wielu było takich mnichów jak ty, wnet bylibyśmy lepsi, ale gdy widzimy, jak się księża, biskupi i mnisi żrą i kłócą między sobą jak prosiaki nad korytem…”. Mówiłem im wprawdzie, że to niechrześcijańskie gadanie, ale słuchałem tego chętnie i śpiewałem, i modliłem się, aż echa brzmiały w górach. Nic więc nie szkodzi, że teraz czuję, jak wszy żrą się i tarmoszą po mojej skórze, i słyszę, jak dobre gospodynie, chcące zachować ład i czystość w izbach, krzyczą, że ten parszywy mnich może przespać się latem w stodole. Idę na północ, do Nidaros, na uroczystość świętego Olafa, i dobra to będzie dla mnie nauka, gdy zobaczę, że ludziom wcale tak bardzo na tym nie zależy, aby się ze mną stykać.

Ulvhilda zbudziła się. Lavrans podszedł ku niej, wziął ją w ramiona i otulił swym okryciem:

– Oto dziecko, o którym wam opowiadałem, drogi ojcze. Połóżcie na nie ręce i módlcie się do Boga za tę małą dziewczynkę, tak jak się modliliście za chłopca z Meldal, o którym nam mówiono, że wrócił do zdrowia.

Mnich delikatnie ujął Ulvhildę za podbródek i spojrzał jej w twarz. Potem podniósł jej rączkę i ucałował.

– Raczej wy się módlcie, twoja żona i ty, Lavransie synu Björgulfa, byście się oparli pokusie i nie usiłowali krzyżować zamiarów Boga co do tego dziecka. Nasz Pan Jezus sam postawił jej nóżki na owej ścieżce, po której krocząc dziecko może najpewniej wejść w dom pokoju – widzę to po twych oczach, szczęśliwa Ulvhildo, że orędownicy twoi nie z tego są świata.

– Chłopiec z Meldal ozdrowiał, jak słyszałem – szepnął Lavrans.

– Był on jedynym synem ubogiej wdowy i gdyby go straciła, nie miałby jej kto odziewać i żywić, chyba gmina. A przecież kobieta modliła się jedynie o nieustraszoną wiarę, że Bóg tak uczyni z chłopcem, jak będzie uważał za słuszne. I nic innego tam nie zdziałałem, tylko o to samo modliłem się wraz z matką.

– Niełatwo jest Ragnfridzie i mnie tym się zadowolić – rzekł Lavrans. – Zwłaszcza że dziecko jest takie piękne i miłe.

– A widziałeś owo dziecko w dole na Lidstad? – spytał mnich. – Czy chciałbyś raczej, by twoja córka tak wyglądała?

Lavrans wzdrygnął się i przytulił małą do siebie.

– Czy nie sądzisz – ozwał się znowu brat Edwin – że w oczach Boga jesteśmy wszyscy jak dzieci, których On musi żałować, tak bardzo zniekształceni jesteśmy grzechami. A przecież nie myślimy, by nam najgorzej było na świecie.

Zbliżył się do obrazu Matki Boskiej na ścianie i wszyscy uklękli, gdy odmawiał pacierz wieczorny. Uważali, że dobrze ich brat Edwin pocieszył.

Ale kiedy wyszedł z izby wyszukać sobie jakieś legowisko do spania, Astrida, najstarsza ze sług, zamiotła starannie izbę w miejscu, gdzie mnich stał, i zmieciony kurz prędko wrzuciła do ognia.

Nazajutrz Krystyna wstała raniutko, zaczerpnęła kaszy gotowanej na mleku do czary z pięknie opalonej karpiny, wzięła placek pszenny – wiedziała bowiem, że mnich nie tyka nigdy mięsa – i wyniosła mu jedzenie. Wszyscy we dworze spali jeszcze.

Brat Edwin stał koło stajni z kijem i sakwą, gotów do drogi; z uśmiechem podziękował Krystynie za jej trud, siadł na trawie i spożywał kaszę, a Krystyna siedziała u jego nóg.

Jej mały, biały piesek przybiegł do niej w podskokach, aż zadzwoniły dzwoneczki na obroży. Wzięła go na kolana, a brat Edwin prztykał palcami przed jego mordką, rzucał mu małe kęsy placka i chwalił go bardzo.

– To jest odmiana, którą królowa Eufemia wprowadziła do kraju – rzekł. – Dostojnie jest tu u was na Jörund, pod każdym względem.

Krystyna pokraśniała z radości; wiedziała dobrze, że pies uchodzi za osobliwość, i dumna była z jego posiadania. Poza nią nie było nikogo w dolinie, kto by miał takiego pieska. Lecz nie wiedziała, że jest tej samej rasy co ulubieńcy królowej.

– Przysłał mi go Szymon syn Andrzeja – rzekła i przycisnęła pieska do siebie, on zaś lizał jej twarz. – Nazywa się Kortelin.

Miała zamiar mówić z mnichem o swoich niepokojach i prosić go o radę. Teraz jednak odeszła ją ochota do zajmowania się myślami z poprzedniego wieczora. Wszak brat Edwin sądził, że Bóg pokieruje jak najlepiej losem Ulvhildy. Poza tym Szymon ładnie postąpił przesyłając jej tak piękny podarunek jeszcze przed zrękowinami. O Arnem zaś nie chciała myśleć – zdawało się jej, że nie postąpił względem niej właściwie.

Brat Edwin wziął kij i sakwę i prosił Krystynę, by pozdrowiła ludzi śpiących jeszcze w izbie; nie chciał czekać, aż wstaną, wolał iść, dopóki jest chłodno. Odprowadziła go poza kościół i kawałek przez las.

Kiedy się rozstawali, pożegnał ją życzeniem pokoju Bożego i błogosławieństwem.

– Ostawcie mi jakieś słowo, tak jakeście zostawili Ulvhildzie, drogi ojcze – prosiła Krystyna. Stała i trzymała jego rękę.

Mnich przesuwał nagą, wykrzywioną przez artretyzm stopę po trawie:

– Chcę ci tedy rzec, córko, byś dobrze baczyła, jak Bóg wszystko tu w dolinie obrócił dla dobra ludzi. Niewielkie tu padają deszcze, ale dał On wam wodę z gór, byście ją kierowali na wasze pola, a rosa co noc odświeża łąki i rolę. Dziękuj Bogu za dobre dary, które ci dał, i nie skarż się, jeżeli sądzisz, że ci czegoś brak. Masz piękne, jasne włosy, nie martw się tym, że nie są kędzierzawe. Czyś nie słyszała o owej kobiecie, która płakała, bo miała tylko mały kawałek słoniny dla swych siedmiorga głodnych dzieci na ucztę wigilijną? Święty Olaf przejeżdżał właśnie tamtędy; położył rękę na misie i prosił Boga, by nakarmił biedne robaki. Ale gdy wdowa ujrzała, że na stole leży ubity wieprzak, zaczęła płakać, bo nie posiadała dość garnków i mis.

Krystyna pobiegła do domu, a Kortelin plątał się koło jej nóg, chwytał poszczekując rąbek jej sukni i dzwonił wszystkimi srebrnymi dzwoneczkami.

6

Ostatnie dni przed wyjazdem do Hamaru spędził Arne na Finsbrekken; matka i siostry szyły dlań odzież.

W przeddzień wyjazdu przybył na Jörund, by się pożegnać. Przy tym zdołał szepnąć Krystynie, czy nie chciałaby spotkać się z nim nazajutrz na drodze biegnącej na południe do Laugarbru.

– Tak bardzo chciałbym, byśmy się jeszcze na ostatek mogli widzieć sami – prosił. – Czy wydaje ci się, że proszę o zbyt wiele? Wyrośliśmy przecież jak rodzeństwo – nalegał, bo Krystyna ociągała się z odpowiedzią.

Przyrzekła więc, że przyjdzie, jeśli będzie mogła wyjść z domu.

Nazajutrz rano spadł śnieg, ale w ciągu dnia zaczął kropić deszcz i wnet łąki rozmokły i roztajały. Strzępy mgły błąkały się po pasmach gór, od czasu do czasu opadały i skupiały się w wielkie, białe kłęby u ich stóp, wtedy pogoda znów się pogarszała.

Nadszedł sira Eirik, by pomóc Lavransowi przy układaniu listów. Poszli na dół do kuchni, tam bowiem było milej w taką pluchę niż w wielkiej izbie, gdzie od płonącego ognia szedł dym. Matka była na Laugarbru u Ramborgi, która przeszła w jesieni gorączkę, a teraz była na drodze do wyzdrowienia.

Nietrudno więc było Krystynie wyjść niepostrzeżenie z dworu; nie śmiała jednak wziąć konia, lecz szła pieszo. Stopiony śnieg i zwiędłe liście zamieniły drogę w trzęsawisko; pachniało smętnie wilgocią, zimnem i butwieniem, od czasu do czasu silne uderzenie wiatru biło deszczem w twarz. Naciągnęła czepek głęboko na głowę, oburącz przytrzymywała okrycie i szybko szła naprzód. Była nieco strwożona; rzeka szumiała dziwnie stłumionym dźwiękiem w ciężkim powietrzu, a czarne, poszarpane chmury pędziły ponad górskimi grzbietami. Co jakiś czas przystawała i nasłuchiwała, czy Arne jedzie.

Po chwili posłyszała tętent kopyt na rozmiękłej drodze i zatrzymała się; była teraz w miejscu dość odludnym, pomyślała zatem, że tu mogą się bez przeszkód pożegnać. Wkrótce ujrzała za sobą jeźdźca. Arne zeskoczył z konia i podszedł ku niej prowadząc go za uzdę.

– Pięknie z twojej strony, żeś przyszła w taką niepogodę – rzekł.

– Gorzej dla ciebie, który musisz jechać w tak daleką drogę – odparła. – Dlaczego wyruszasz tak późno?

– Jon chciał, żebym tę noc spędził u nich na Lopt. Sądziłem, że będzie ci dogodniej przyjść tu wieczorem.

Chwilę stali w milczeniu. Krystynie zdawało się, że po raz pierwszy widzi, jak piękny jest Arne. Miał na głowie stalowy hełm, pod nim zaś brązowy kveif, rodzaj wełnianej kapuzy, okalającej ściśle twarz i spadającej na ramiona. W tym obramieniu jasno rysowała się jego ściągła i ładna twarz. Ubrany był w stary skórzany kabat, pełen rdzawych plam i rysów od kolczugi, którą na nim noszono – Arne otrzymał go od swego ojca – ale zgrabnie opinający jego smukłą, giętką i krzepką postać. U boku miał miecz, a w ręce oszczep – inna broń wisiała przy siodle. Był teraz dorosłym mężczyzną i wyglądał okazale.

Położyła mu rękę na ramieniu i rzekła:

– Pamiętasz, Arne, jak mnie pytałeś, czy sądzę, że jesteś tak dzielny jak Szymon syn Andrzeja? Otóż chcę ci powiedzieć, zanim się rozstaniemy, że górujesz nad nim o tyle pięknością i zachowaniem, o ile on dzięki swemu urodzeniu i bogactwu bardziej jest ceniony przez ludzi, którzy przywiązują wagę do takich spraw.

– Dlaczego mi to mówisz? – spytał Arne bez tchu.

– Bo brat Edwin powiedział, że powinniśmy dziękować Bogu za Jego dary, a nie być jak owa kobieta, która płakała, ponieważ nie miała dość mis, kiedy święty Olaf pomnożył jej zapasy. Nie powinieneś więc smucić się tym, że Bóg nie dał ci tyle bogactw, ile innych darów.

– Czy tylko to masz na myśli? – spytał Arne. A gdy milczała, rzekł: – Chciałbym wiedzieć, czyś nie myślała, że raczej mnie wolałabyś poślubić niż tamtego.

– Wolałabym, oczywiście – szepnęła. – Ciebie znam lepiej.

Arne uniósł ją w górę tak, że nogami nie dotykała ziemi. Długo całował jej twarz, potem jednak postawił ją z powrotem:

– Bóg niech będzie z nami, Krystyno, jakie z ciebie dziecko.

Stała ze zwieszoną głową, ale dłonie trzymała na jego ramionach. Chwycił ją ze przeguby rąk i ścisnął:

– Teraz dopiero widzę, iż nie wiesz, jak krwawi mi serce, że mam ciebie stracić, Krystyno. Wszak wyrośliśmy jak dwa jabłka na jednej gałęzi i pokochałem cię, zanim pojąłem, że jednego dnia przyjdzie ktoś obcy i oderwie cię ode mnie. Jak prawdą jest, że Bóg dla nas wszystkich śmierć poniósł, tak wierzę, że już nigdy od tego dnia nie będę mógł być wesoły. Krystyna płakała gorzko; uniósł jej głowę i całował.

– Nie mów tak, mój Arne – prosiła go i głaskała.

– Krystyno – rzekł cicho, biorąc ją znowu w ramiona. – Czy nie wyobrażasz sobie, że mogłabyś twego ojca – Lavrans jest tak dobrym człowiekiem i nie zmusi cię wbrew twej woli – uprosić, by ci pozwolił czekać parę lat? Nikt nie wie, czy szczęście nie będzie mi sprzyjać. Oboje jesteśmy jeszcze tacy młodzi.

– Przecież muszę uczynić tak, jak sobie życzą w domu – rzekła płacząc.

Arnemu teraz także popłynęły łzy.

– Nie wiesz, Krystyno, jak bardzo cię kocham – ukrył twarz na jej ramieniu. – Gdybyś wiedziała i gdybyś kochała mnie, poszłabyś do Lavransa i serdecznie go poprosiła.

– Nie mogę – łkała dziewczyna – nigdy nie pokocham jakiegoś mężczyzny tak, bym się dla niego przeciwstawiła woli rodziców. – Doszukała się dłońmi jego twarzy pod kveifem i ciężkim, żelaznym hełmem. – Nie płacz tak, Arne, mój najmilszy przyjacielu.

– Weź to sobie – rzekł po chwili dając jej małą klamrę splecioną ze srebrnych nitek – i myśl czasami o mnie, bo ja nigdy nie zapomnę ciebie i mojego smutku.

Było prawie zupełnie ciemno, kiedy Krystyna i Arne się żegnali. Gdy wreszcie odjechał, stała jeszcze i patrzyła za nim. Żółty blask bił ze szczeliny między chmurami i światło odbijało się we wgłębieniach, które ich nogi pozostawiły na błotnistej drodze; było zimno i smutno. Wyciągnęła chustkę ukrytą na piersiach, otarła zapłakaną twarz, zawróciła i poszła w kierunku domu. Była przemoczona i zziębnięta, szła więc szybko.

Po chwili usłyszała, że ktoś idzie za nią. Zlękła się trochę. Ostatecznie obcy mogli błąkać się po gościńcu nawet w taki wieczór jak dzisiejszy, a ona miała przed sobą jeszcze spory kawał odludnej drogi; po jednej stronie wznosiło się spadziste, czarne urwisko, po drugiej pokryte sosnowym lasem zbocze opadało stromo aż do ołowianoszarej rzeki w dole. Ucieszyła się zatem, kiedy idący za nią zawołał ją po imieniu; zatrzymała się i czekała.

Był to długi, chudy człowiek w ciemnej szacie z jaśniejszymi rękawami. Gdy się zbliżył, ujrzała, że był ubrany po duchownemu i na plecach niósł pustą sakwę. Poznała Benteina syna Księdza[18], jak go zwano: był synem córki siry Eirika. Natychmiast zauważyła, że jest pijany.

– Tak, tak, jeden odchodzi, drugi przychodzi – rzekł ze śmiechem, gdy się przywitali. – Właśnie spotkałem Arnego z Brekken i widzę, że płaczesz. Teraz więc możesz się uśmiechnąć, bo ja wróciłem, wszak i my byliśmy przyjaciółmi od lat dziecinnych, prawda?

– Zła to zamiana dostać ciebie zamiast niego – rzekła szorstko Krystyna. Nigdy nie mogła ścierpieć Benteina. – Obawiam się, że niejeden tak pomyśli. I twój dziad też rad był, że tak dobrze dawałeś sobie radę tam, w Oslo.

– Ach, tak – rzekł Bentein i parsknął śmiechem. – Dobrzem sobie radził, mówisz? Tak się tam miałem, Krystyno, jak świnia w pszennym polu i taki też był koniec, wypędzono mnie z wielkim wrzaskiem. Tak, tak. Mój dziad niewielką ma pociechę ze swego potomka. Ale cóż ty tak gnasz?

– Zimno mi – rzekła krótko Krystyna.

– A cóż dopiero mnie – powiedział ksiądz. – Nie mam na sobie nic więcej niż to, co widzisz, płaszcz musiałem sprzedać w Lillehammer na jedzenie i picie. Ty jednak powinnaś mieć dość ciepła w ciele po pożegnaniu z Arnem… Sądzę, że mogłabyś mnie wziąć pod twoje futro. – Chwycił jej okrycie, wsunął się pod nie i ramieniem objął ją wpół.

Krystyna była tak oszołomiona jego bezczelnością, że trwało chwilę, nim ją sobie w pełni uprzytomniła; chciała się wyrwać, ale przytrzymywał mocno jej okrycie, poza tym było ono spięte mocną srebrną klamrą. Bentein znów ją objął, chciał ją pocałować i zbliżył usta do jej podbródka. Próbowała go uderzyć, ale trzymał ją mocno.

– Zdaje mi się, żeś stracił rozum – syknęła broniąc się – jeśli ośmielisz się mnie tknąć, jakbym była jakąś… to jutro gorzko będziesz tego żałował, ty łotrze!

– Och, jutro nie będziesz już taka głupia! – rzekł Bentein. Podstawił jej nogę tak, że upadła w błoto, a ręką zacisnął jej usta, chociaż bynajmniej nie chciała krzyczeć.

Dopiero teraz pojęła, na co się ważył, ale opanowała ją taka dzika i nieposkromiona wściekłość, że prawie nie czuła strachu; warczała jak walczące zwierzę i broniła się przed mężczyzną, który gniótł ją do ziemi tak, że lodowata woda i roztopiony śnieg przenikały przez suknię aż do rozpalonej skóry.

– Jutro będziesz już na tyle mądra, by milczeć – rzekł Bentein – a gdy się już nie da ukryć, zwalisz winę na Arnego, w to ludzie prędzej uwierzą.

Wpakował jej palec w usta. Ugryzła z całej siły, Bentein wrzasnął i puścił ją. Błyskawicznie oswobodziła Krystyna jedną rękę uderzając go w twarz i z całej siły wcisnęła mu kciuk w gałkę oczną; ryknął z bólu i podniósł się na kolana. Zwinnie jak kot wyśliznęła się spod niego, pchnęła go tak, że upadł na wznak, potem rzuciła się do ucieczki, a błoto pryskało w górę przy każdym jej kroku.

Biegła i biegła nie oglądając się. Słyszała, że Bentein goni za nią, i pędziła, aż serce waliło w piersiach. Jęczała cichutko i rozglądała się – czyż nigdy nie dobiegnie do Laugarbru? Wreszcie znalazła się w miejscu, gdzie droga wychodziła na pole; ujrzała domy stojące obok siebie na zboczu i w tejże chwili pojęła, że nie może biec tam, gdzie jest matka – w takim stanie, zawalana gliną i zwiędłymi liśćmi, w podartej sukni.

Poczuła, że Bentein się zbliża; schyliła się i podniosła dwa wielkie kamienie. Gdy był już dość blisko, rzuciła je; jeden trafił go i Bentein się zachwiał. Znów poczęła biec i zatrzymała się dopiero na moście.

Stała drżąca trzymając się mocno poręczy. Pociemniało jej przed oczami i miała wrażenie, że padnie bez przytomności; pomyślała jednak, że Bentein mógłby nadejść i znaleźć ją. Wstrząsana dreszczami wstydu i rozgoryczenia szła dalej, ale tylko z trudem trzymała się na nogach i czuła, że jej podrapana paznokciami twarz płonie, a grzbiet i ramiona ma zupełnie potłuczone. Wtedy dopiero przyszły łzy gorące jak ogień.

Życzyła sobie, żeby rzucony przez nią kamień zabił Benteina; chciała wrócić i skończyć z nim, szukała noża, spostrzegła jednak, że go zgubiła.

Potem pomyślała, że w domu nie może się tak pokazać. Wpadło jej na myśl, by iść na Romund. Chciała się poskarżyć sirze Eirikowi.

Lecz ksiądz nie wrócił jeszcze z Jörund. W kuchni zastała Gunhildę, matkę Benteina; kobieta była sama i Krystyna opowiedziała, jak się z nią obszedł jej syn. Nie wspomniała jednak, że wyszła z domu, aby się spotkać z Arnem. Pozostawiła Gunhildę w mniemaniu, że wraca z Laugarbru.

Gunhilda niewiele mówiła, płakała tylko, piorąc i naprawiając odzież Krystyny. A młoda była tak wzburzona, że nie dostrzegła spojrzeń, które Gunhilda ukradkiem na nią rzucała.

Gdy Krystyna miała odejść, Gunhilda wzięła okrycie i wyszła z nią na dwór, ale skierowała się ku stajni. Krystyna spytała, dokąd się udaje.

– Pojadę zobaczyć, co się dzieje z moim synem – odrzekła kobieta. – Czyś go zabiła kamieniem, czy też żyje jeszcze.

Wydało się Krystynie, że nic na to odpowiedzieć nie może, Gunhilda ma się tylko postarać, żeby Bentein jak najszybciej znów odjechał i więcej się jej na oczy nie pokazał. – Inaczej powiem o wszystkim Lavransowi, a wtedy zobaczysz.

Rzeczywiście w niecały tydzień później Bentein udał się na południe; miał z sobą listy siry Eirika do biskupa Hamaru z prośbą, by biskup znalazł mu jakieś stanowisko albo też zajął się nim w inny sposób.

7

Pewnego dnia po świętach Bożego Narodzenia przyjechał nieoczekiwanie na Jörund Szymon syn Andrzeja. Usprawiedliwiał się, że przybył nieproszony i sam, bez krewnych, ale pan Andrzej bawił z polecenia króla w Szwecji, on zaś przebywał pewien czas w Dyfrinie, tam jednak były tylko jego małe siostry i matka, która leżała chora, a że czas się dłużył, przyszła mu ochota przybyć na Jörund.

Ragnfrida i Lavrans dziękowali mu bardzo, że odbył tak daleką podróż w czasie najsroższej zimy. Im częściej widywali Szymona, tym był im milszy. Wiedział on dokładnie o wszystkim, co omówione zostało między Lavransem i Andrzejem, postanowiono więc, że o ile pan Andrzej zdąży na czas, zrękowiny z Krystyną odbędą się jeszcze przed postem, jeśli zaś nie, zaraz po Wielkanocy.

Krystyna była cicha i nieśmiała; ilekroć znajdowała się sama ze swym przyszłym mężem, nie bardzo wiedziała, o czym z nim rozmawiać. Pewnego wieczora, gdy wszyscy jedli i przepijali do siebie, poprosił ją, by z nim wyszła zaczerpnąć świeżego powietrza. Wtedy to, kiedy stali na ganku przed górną izbą, objął ją wpół i pocałował. Potem czynił tak nieraz, gdy byli sami. Nie sprawiało jej to przyjemności, ale pozwalała mu tak czynić, odkąd wiedziała, że ich zrękowiny są nieodwołalne. Teraz myślała o swoim weselu jak o czymś, co było nieuniknione, a nie o czymś, czego pragnęła. A przecież lubiła Szymona, zwłaszcza kiedy mówił z innymi, jej zaś nie tykał ani się do niej nie odzywał.

Całą jesień była bardzo nieszczęśliwa. Nie pomagało, gdy powtarzała sobie, że przecież Bentein nic złego jej nie uczynił; mimo to czuła się załamana.

Już nic nie mogło być jak przedtem, odkąd jakiś mężczyzna ośmielił się żądać od niej czegoś podobnego. Nocami leżała bezsennie, płonąc ze wstydu, i daremnie starała się nie myśleć o tym. Czuła znowu ciało Benteina na swoim jak wówczas, gdy walczyła z nim, czuła jego gorący, cuchnący piwem oddech – przypomniała sobie z przejmującym dreszczem jego słowa, że na wypadek, gdyby rzecz się ukryć nie dała, trzeba będzie zwalić winę na Arnego. Przed jej oczami wirowały obrazy, musiała myśleć o tym, co mogłoby się stać na skutek tego nieszczęścia… Gdyby ludzie dowiedzieli się o jej spotkaniu z Arnem… gdyby ojciec i matka mogli tak o Arnem pomyśleć… a Arne sam! Widziała go jak wtedy, w ów ostatni wieczór, i czuła, że łamie się przed nim, tylko dlatego, że mogłoby się tak wydarzyć, iż pociągnęłaby go za sobą w ból i sromotę! Miewała teraz tak ohydne sny. Słowa takie jak cielesna żądza i pokusa znała do tej pory jedynie z kościoła i historii świętej, ale nie mówiły jej one niczego. Teraz stało się dla niej oczywiste, że ona sama i wszyscy ludzie posiadają grzeszne i pożądliwe ciało, wiążące duszę, skuwające ją w twarde okowy.

Potem wyobrażała sobie, jak by to było, gdyby wówczas zabiła albo oślepiła Benteina. Jedyną ulgą dla niej było pławić się w marzeniach o pomście na tym obrzydłym, ciemnym człowieku, który stał się zmorą jej myśli. Ale nie na długo to pomagało; w nocy leżała obok Ulvhildy i płakała gorzko, że wbrew jej woli chciano jej zadać taki gwałt. Bentein osiągnął to, że dziewiczość jej serca została złamana.

W pierwszy dzień po Objawieniu wszystkie kobiety na Jörund zajęte były w kuchni. Ragnfrida i Krystyna pracowały tam także przez większą część dnia. Późnym wieczorem, gdy niektóre z kobiet sprzątały po pieczeniu, inne zaś przygotowywały wieczerzę, wpadła jedna z dojarek zawodząc i załamując ręce:

– Jezu, Jezu, czy słyszał kto kiedy o takim nieszczęściu? Arnego nie żywego wiozą na saniach do domu… Bóg niechaj wesprze Gyrda i Ingę w tej boleści.

Wszedł człowiek mieszkający nieco niżej w chacie przy drodze, z nim zaś Halfdan. Obaj spotkali orszak pogrzebowy.

Kobiety obstąpiły ich kręgiem. Krystyna stała z boku, blada i struchlała. Halfdan, stajenny Lavransa, który znał Arnego od czasów chłopięcych, z płaczem opowiadał:

– To Bentein syn Księdza zabił Arnego. W noworoczny wieczór ludzie biskupa siedzieli w izbie jezdnych i pili, kiedy nadszedł Bentein; był on pisarzem u kapelana prebend Bożego Ciała. Ludzie zrazu nie chcieli go wpuścić, wówczas przypomniał Arnemu, że są z tej samej gminy. Arne zezwolił mu usiąść obok siebie i pili razem. Potem jednak wybuchła między nimi kłótnia. Arne tak gwałtownie się uniósł, że Bentein chwycił nóż ze stołu i pchnął nim Arnego kilka razy w szyję i w pierś. Arne skonał prawie natychmiast.

Biskup wziął sobie to nieszczęście bardzo do serca; sam zajął się zwłokami i polecił swoim ludziom odwieźć je do domu. Benteina kazał skuć w kajdany i wyklął go z Kościoła; jeżeli zbrodniarz dotąd jeszcze nie wisi, na pewno zostanie powieszony.

Halfdan musiał to powtarzać każdemu nowo wchodzącemu. Lavrans i Szymon także weszli do kuchni, zauważywszy na dziedzińcu niepokój i podniecenie. Lavrans był ogromnie wzburzony; rozkazał osiodłać swego konia, chciał bowiem natychmiast jechać do Brekken. Gdy wychodził, wzrok jego padł na białą twarz Krystyny.

– Może chcesz jechać ze mną? – spytał. Krystyna zawahała się i wzdrygnęła, ale potem skinęła głową, nie mogąc słowa z siebie wydobyć.

– Czy nie za zimno dla niej? – rzekła Ragnfrida. – Wszak jutro będzie nocna stróża, więc i tak wszyscy się tam wybierzemy.

Lavrans spojrzał na żonę, dostrzegł też oblicze Szymona. Podszedł ku Krystynie i ujął ją za ręce.

– Nie zapominaj o tym, że wychowywali się razem – rzekł. – Może zechce pomóc Indze w złożeniu zwłok na marach.

I choć serce Krystyny ściskała rozpacz i trwoga, jednak poczuła gorącą wdzięczność dla ojca za te słowa.

Ragnfrida życzyła sobie, by naprzód wieczerzali, jeżeli Krystyna ma z nimi jechać. Chciała im także dać dary dla Ingi: nowe płócienne prześcieradło, woskowe świece i świeżo upieczony chleb. Mieli też powiedzieć Indze, że sama przyjdzie i pomoże w obrzędzie pogrzebowym.

Mało jedzono, ale za to wiele rozmawiano w izbie, a tymczasem wieczerza stygła na stole. Jeden przypominał drugiemu o dopustach, jakie Bóg zsyła na Gyrda i Ingę. Dwór ich zniszczyły lawiny i powodzie, a wszystkie starsze dzieci poumierały, tak że rodzeństwo Arnego było jeszcze maleńkie. Teraz szczęściło się im od kilku lat, odkąd biskup osadził na Finsbrekken Gyrda jako swego pełnomocnika, a dzieci, które się uchowały, wyrastały pięknie i obiecująco. Lecz matka lubiła Arnego nad wszystkie.

Żałowano też siry Eirika, który był szanowany i lubiany. Ludzie w gminie byli dumni z niego, był uczony i dzielny, i przez cały czas, jak tu był proboszczem, nie opuścił ani jednego święta, ani jednej mszy, ani jednej kościelnej powinności, do której był zobowiązany. W młodości był żołnierzem Alfa Tornbergu, nieszczęście jednak chciało, że zabił jakiegoś człowieka dostojnego rodu, po czym schronił się do biskupa w Oslo; ten zaś widząc, jak wielkie zdolności do nauki posiada Eirik, przyjął go do szkoły dla duchownych. I gdyby nie to, że jeszcze ciągle miał wrogów z powodu dawnego zabójstwa, na pewno nie siedziałby wiecznie w tym małym kościółku. Bądź co bądź był ogromnie zachłanny na pieniądze, i to zarówno gdy chodziło o jego kiesę, jak i o kościół. W istocie kościół wyposażony był teraz we wszelkie paramenty i księgi. Potomstwo księdza zaś nie było udane i sprowadzało nań tylko zmartwienia i troski. Po wiejskich gminach ludzie uważali za nierozsądne, by księża żyli jak mnisi, potrzebowali przecież na swych dworach pomocy kobiecej, żeby mógł ich kto zaopatrywać na długie i trudne podróże, jakie musieli odbywać w każdą pogodę po swej parafii. Ludzie pamiętali dobrze nie takie dawne czasy, kiedy w Norwegii księża byli żonaci. Toteż nikt nie uważał za zbyt ciężką przewinę, że sira Eirik miał troje dzieci z gospodynią, która służyła u niego za młodu. Tego wieczora jednak mówili, że wygląda na to, jakby Bóg chciał ukarać Eirika za życie w nierządzie, dlatego tyle utrapień ma z dziećmi i wnukami. Niektórzy zaś mniemali, że tkwi w tym słuszna myśl, iż ksiądz nie powinien mieć żony ni dzieci – teraz bowiem wynikną na pewno swary i wrogość między kapłanem a ludźmi z Finsbrekken; dotychczas żyli z sobą w największej przyjaźni.

Szymon syn Andrzeja wiedział niejedno o prowadzeniu się Benteina w Oslo i opowiadał o nim. Bentein został pisarzem u proboszcza kościoła Mariackiego i uchodził za zgrabnego chłopca. Kobiety były mu przychylne, miał te osobliwe oczy, poza tym usta mu się nie zamykały. Niektóre miały go za pięknego mężczyznę – przeważnie te, które uważały się za zdradzane przez mężów, a także młode dziewczęta, lubiące, aby mężczyźni byli wobec nich śmiali i swobodni. Szymon śmiał się – wszak rozumieją, prawda? Otóż Bentein był bardzo chytry, nigdy zbytnio nie zbliżał się do tych kobiet, obcował z nimi tylko na gębę. Wskutek tego mówiono o nim, że jest skromnisiem. Stało się jednak tak, że król Haakon, będąc sam panem bardzo pobożnym i surowych obyczajów, chciał także swoich ludzi utrzymać w karbach i należytej karności, przynajmniej młodych; nad starszymi nie miał mocy. I zdarzyło się, że ksiądz z orszaku króla dowiedział się o wszystkich gałgaństwach, które młodzi chłopcy w tajemnicy wymyślali i wyprawiali – o pijatykach, hazardowej grze, hulankach i tym podobnych sprawkach – i wartogłowy musiały spowiadać się i pokutować; dostali ostre upomnienie, nawet dwóch czy trzech wypędzono. Wtedy to wyszło na jaw, że właśnie ów lis Bentein był tym, który po kryjomu uczęszczał do szynku i gorszych jeszcze domów; on to spowiadał dziewki i udzielał im absolucji.

Krystyna siedziała obok matki i usiłowała jeść, by nikt nie dostrzegł, co się z nią dzieje, lecz ręka jej drżała tak, że za każdym łykiem rozlewała z łyżki trochę zupy, a język zupełnie zesztywniał, nie mogła przełknąć ani kęsa chleba. Gdy jednak Szymon zaczął opowiadać o Benteinie, musiała przestać udawać, że je; trzymała się mocno rękami ławy, strach i przerażenie ogarnęły ją do tego stopnia, że dostała zawrotu głowy. On to przecież ją właśnie… Bentein i Arne, Bentein i Arne… Chora z niecierpliwości czekała, rychło skończą jeść. Tęskniła za tym, by ujrzeć Arnego, jego piękną głowę, by móc uklęknąć i opłakiwać go, i zapomnieć o wszystkim innym.

Matka ucałowała ją i pomogła nałożyć ciepłe okrycie. Krystyna nie była w tym czasie przyzwyczajona do pieszczot matki; poczuła ulgę, przez chwilę oparła głowę na ramieniu Ragnfridy, jednakże płakać nie mogła.

Gdy wyszła na dziedziniec, ujrzała, że jeszcze inni mają jechać z nimi: Halfdan, Jon z Laugarbru, Szymon i jego pachołek. Sprawiło jej niesłychany ból, że ci dwaj obcy będą przy tym.

Tego wieczora było bardzo zimno i śnieg skrzypiał pod nogami; gwiazdy migotały gęsto niby szron na czarnym niebie. Ujechawszy kawałek posłyszeli krzyki, nawoływania i szalony tętent kopyt od południa; nieco wyżej dopędziła ich cała gromada i pognała mimo nich, aż zadźwięczały metalowe części uprzęży i uderzył ku nim zapach spotniałych, oszronionych koni. Halfdan krzyknął w stronę dzikiego zastępu – byli to młodzi ludzie z dworów na południu doliny, którzy święcili jeszcze Boże Narodzenie i wyjechali wypróbować konie. Niektórzy, spici na umór, pocwałowali z rykiem, uderzając w tarcze. Niektórzy pojęli słowa Halfdana, opuścili gromadę, uciszyli się i przyłączyli do orszaku Lavransa szepcząc z ludźmi w tylnym szeregu.

Jechali dalej, aż ujrzeli Finsbrekken na wzgórzu po drugiej stronie potoku Sil. Jasno było między domami – w środku dziedzińca ludzie zatknęli w świeży kopiec smolne pochodnie i czerwony blask pełgał po białym zboczu, a ciemne belkowanie domów wyglądało jakby pomazane świeżą krwią. Mała siostrzyczka Arnego stała na dworze i tupała nóżkami, ręce skrzyżowała pod okryciem. Krystyna ucałowała zapłakane, zmarznięte dziecko. Serce jej ciążyło jak kamień i zdawało jej się, że nogi ma z ołowiu, gdy wchodziła po schodach na piętro, gdzie go złożono na marach.

Śpiew i blask wielu płonących świec uderzyły ją w drzwiach. W środku izby położono na kozłach dyle i na nich ustawiono nakrytą całunem trumnę, w której ludzie biskupa przywieźli go do domu. U wezgłowia stał młody ksiądz z księgą w ręku i śpiewał; naokoło klęczeli ludzie z twarzami ukrytymi w grubych płaszczach.

Lavrans zapalił świecę od jednej z tych, które się już paliły, umocował ją na desce i przyklęknął. Krystyna chciała też tak uczynić, ale nie mogła postawić świecy; wówczas Szymon wziął świecę i pomógł jej. Dopóki ksiądz czytał, wszyscy klęczeli i powtarzali jego słowa; gęste kłęby pary unosiły się koło ich ust. Tu na górze było lodowate zimno.

Gdy ksiądz zamknął księgę i ludzie podnieśli się – sporo ich już się zebrało – Lavrans podszedł do Ingi. Wpatrzyła się w Krystynę i zdawała się nie słuchać słów Lavransa, stała bez ruchu i trzymała ofiarowane jej przez niego dary tak, jak gdyby nie czuła, że ma coś w ręce.

– Toś ty także przyszła, Krystyno? – powiedziała dziwnym wymuszonym głosem. – Pewno chciałabyś wiedzieć, jak mój syn do mnie wrócił?

Odstawiła parę świec na bok, chwyciła Krystynę drżącą ręką za ramię, a drugą ściągnęła całun z oblicza zmarłego.

Było żółte jak glina, nieco uchylone wargi koloru ołowiu odsłaniały, jakby w drwiącym uśmiechu, proste, wąskie i białe zęby. Pod długimi rzęsami widniały zgaszone śmiercią oczy, a na policzkach kilka sino-czarnych plam, nie wiadomo, czy znaki uderzeń, czy plamy pośmiertne.

– Może chcesz go pocałować? – spytała Inga jak poprzednio i Krystyna posłusznie nachyliła się i przycisnęła usta do twarzy zmarłego. Była ona wilgotna, jakby zroszona, i zdawało się Krystynie, że czuje trupi zapach; w gorącu świec ciało zaczynało powoli tajać.

Krystyna klęczała nadal z rękami na trumnie, gdyż nie miała sił powstać. Inga uchyliła jeszcze bardziej całun, tak że można było widzieć szerokie cięcie zadane nożem ponad obojczykiem. Potem zwróciła się do ludzi i rzekła drżącym głosem:

– Wierutne widać kłamstwo, że rana zmarłego krwawi, gdy go dotknie ten, kto jest winien jego śmierci. Mój syn jest teraz zimniejszy i mniej piękny aniżeli wówczas, gdy po raz ostatni spotkałaś się z nim tam, w dole, na gościńcu. Niechętnie go teraz całujesz, jak widzę; ale słyszałam, żeś przedtem nie gardziła jego ustami.

– Ingo – rzekł Lavrans występując naprzód – czyś niespełna zmysłów, czy mówisz w szaleństwie?

– Tak, wy tam, na Jörund, jesteście takimi dzielnymi i dostojnymi ludźmi – tyś był zbyt możny, Lavransie synu Björgulfa, aby mój syn choćby w myśli ośmielił się starać, jak przystoi, o rękę Krystyny. Ona sama pewno też uważała, że jest na to za dobra. Ale na to nie była za dobra, by latać za nim po nocy na gościńcu i bawić się z nim w krzakach w ten wieczór, kiedy miał odjeżdżać… Spytaj sam, to zobaczymy, czy się odważy zaprzeczyć, czemu Arne leży tu nieżywy. Ona sprawiła to swoją rozpustą. Lavrans nie pytał; zwrócił się do Gyrda.

– Musisz uspokoić żonę, ona oszalała.

Lecz Krystyna uniosła białą twarz i w rozpaczy rozejrzała się wkoło.

– Spotkałam się z Arnem w ten ostatni wieczór, gdyż prosił mnie o to. Ale nie zaszło między nami nic zdrożnego. – Zdawało się, że skupia się i teraz dopiero zaczyna rozumieć. Zawołała głośno: – Nie wiem, co masz na myśli, Ingo. Oczerniasz wszak Arnego, który tu leży… Nigdy nie usiłował on mnie skusić ani zwabić.

Lecz Inga wybuchnęła głośnym śmiechem.

– Nie, Arne nie! Ale ksiądz Bentein – ten nie pozwolił na to, byś z nim igrała. Zapytaj Gunhildy, Lavransie, która zmywała błoto z pleców twojej córki, i zapytaj każdego, kto w noworoczny wieczór siedział w izbie jezdnych biskupa, kiedy to Bentein wyszydzał Arnego, ponieważ puścił ją i głupca z siebie zrobił. Benteina jednak wzięła pod swoje futro i poszła z nim w stronę domu, i chciała tak samo się pobawić.

Lavrans chwycił ją za ramię i położył jej rękę na ustach.

– Wyprowadź ją, Gyrdzie. Hańbą jest, że to mówisz nad zwłokami tego dobrego chłopca. Ale gdyby nawet wszystkie twoje dzieci leżały tu na marach, to przecież nie zniosę tego, byś oczerniała moje! Ty, Gyrdzie, odpowiesz mi za to, co mówi ta szalona.

Gyrd wziął żonę i chciał ją wyprowadzić, zwrócił się jednak do Lavransa:

– To prawda, że Arne i Bentein mówili o Krystynie wtedy, gdy mój syn stracił życie. Zrozumiałe jest, żeś ty nic o tym nie słyszał, ale jesienią opowiadano tu, w dolinie…

Szymon uderzył mieczem w najbliżej stojącą skrzynię:

– Nie, zacni ludzie, musicie wreszcie o czymś innym gadać przy zwłokach, nie o mojej narzeczonej. Księże, czyż nie możecie utrzymać tych ludzi w ryzach, by się tu wszystko odbyło, jak nakazuje zwyczaj?

Ksiądz – Krystyna zobaczyła teraz, że był nim najmłodszy syn dziedzica na Uldsvolden, który na Boże Narodzenie przybył do domu – otworzył księgę i stanął przy katafalku. Lecz Lavrans zawołał, że ci, którzy mówili źle o jego córce, muszą odwołać swoje słowa, kimkolwiek są, a Inga krzyknęła:

– Tak, zabij mnie, Lavransie, ty, któryś mi zabrał całą moją radość i pociechę, i wypraw jej wesele z tym rycerskim synem, ale ludzie dobrze wiedzą, że była ona nałożnicą Benteina wtedy na gościńcu. Masz – rzuciła Krystynie przez trumnę prześcieradło wręczone jej przez Lavransa. – Nie potrzebuję płótna Ragnfridy, by pogrzebać Arnego w ziemi! Zrób sobie z niego czepek małżeński albo schowaj je sobie, byś miała w co owinąć twojego bękarta – i idź stąd, idź do Gunhildy i pomóż jej płakać nad powieszonym chłopcem.

Lavrans, Gyrd i ksiądz chwycili Ingę. Szymon chciał podnieść Krystynę, która wciąż jeszcze klęczała przy zwłokach. Nagle odsunęła gwałtownie jego ramię, uniosła się na kolanach i głośno zawołała:

– Boże, Zbawco mój, pomóż mi, to nieprawda!

Wyciągnęła rękę i trzymała ją nad płomieniem najbliżej stojącej świecy.

Naprzód zdawało się, że płomień kurczy się i ugina… Krystyna uczuła oczy wszystkich zwrócone na siebie – miała wrażenie, że to trwa bardzo długo. Naraz poczuła palący ból w dłoni i z przeraźliwym krzykiem runęła na wznak na ziemię.

Wydawało jej się, że popadła w omdlenie, czuła jednak, że Szymon i ksiądz ją podnoszą. Inga coś krzyczała. Ujrzała przerażoną twarz ojca i posłyszała, jak ksiądz woła, że tej próby nie należy liczyć: nie wolno Boga w ten sposób wzywać na świadka. Potem Szymon zniósł ją po schodach. Pachołek jego pobiegł do stajni i wkrótce Krystyna, jeszcze na pół przytomna, siedziała przed Szymonem w siodle, otulona jego okryciem.

Dojeżdżali już prawie na Jörund, kiedy Lavrans ich dognał. Reszta orszaku pędziła za nimi.

– Nie mów nic matce – rzekł Szymon zsadzając ją z konia przed drzwiami domu. —Już dosyć szalonego gadania słyszeliśmy tego wieczoru; nie dziwota, żeś w końcu i ty straciła rozum.

Ragnfrida nie spała jeszcze, kiedy wrócili, i pytała, co się działo podczas czuwania. Szymon zabrał głos i opowiadał za wszystkich. Owszem, świeciło się wiele świec i było wielu ludzi. Tak jest, był jakiś ksiądz – Tormod z Uldsvolden; o sirze Eiriku słyszał, że zaraz z wieczora udał się do Hamaru, w ten sposób można było ominąć trudności z obrzędem pogrzebowym.

– Musimy coś dać, aby odprawić mszę za chłopca – rzekła Ragnfrida. – Bóg niech będzie łaskaw Indze, ciężko została doświadczona ta zacna, dzielna kobieta.

Lavrans wpadł w ton poddany przez Szymona; wnet potem Szymon rzekł, że czas, by już wszyscy udali się na spoczynek, gdyż Krystyna jest zmęczona i smutna.

Gdy tylko Ragnfrida zasnęła, Lavrans narzucił na siebie jakąś szatę, podszedł do łoża córek i usiadł na nim. W ciemności odszukał rękę Krystyny i rzekł bardzo łagodnie:

– Teraz powiedz mi, dziecko, co z gadania Ingi jest prawdą, a co kłamstwem.

Łkając opowiedziała Krystyna o wszystkim, co się zdarzyło tego wieczoru, kiedy Arne odjeżdżał do Hamaru. Lavrans niewiele się odzywał. Krystyna przysunęła się więc bliżej do niego, zarzuciła mu ramiona na szyję i cicho zawodziła:

– Pomimo wszystko winna jestem śmierci Arnego. To prawda, co mówiła Inga.

– Wszak Arne sam prosił, byś się z nim spotkała – rzekł Lavrans i naciągnął derkę na nagie ramiona córki. – Nierozsądnie było z mojej strony, żem pozwolił wam tak wiele razem przebywać, lecz sądziłem, że chłopak był roztropniejszy. Nie chcę was oskarżać, rozumiem dobrze, że ciężko ci to dźwigać. Chociaż nigdy nie przypuszczałem, że któraś z moich córek popadnie w niesławę tu, w dolinie… Naprawdę, ciężko będzie twojej matce, gdy się o tym dowie. Żeś jednak poszła z tym do Gunhildy, nie do mnie, to było tak niemądre, że nie pojmuję, jak mogłaś się tak głupio zachować.

– Nie mogę tu pozostać – rzekła z płaczem Krystyna – nie będę śmiała odtąd żadnemu człowiekowi spojrzeć w oczy. A potem to całe zmartwienie, które mają przeze mnie ludzie na Finsbrekken i Romund.

– Tak jest – rzekł Lavrans – już oni będą musieli dbać o to, Gyrd, a także sira Eirik, by pogrzebać te łgarstwa o tobie i Arnem. Zresztą Szymon syn Andrzeja najlepiej potrafi cię obronić – mówił głaskając ją w ciemności. – Czy nie uważasz, że postąpił w tej sprawie rozumnie i pięknie?

– Ojcze – Krystyna przytuliła się do niego i prosiła serdecznie i trwożnie – poślij mnie do klasztoru, ojcze. Błagam, wysłuchaj mnie… Już dawno myślałam o tym; być może, Ulvhilda wyzdrowieje, gdy ja pójdę zamiast niej. Czy przypominasz sobie trzewiki z perłami, które tego lata wyszywałam dla niej? Poraniłam sobie przy tym ręce tak mocno na ostrych złotych nitkach, że krwawiły… siedziałam i szyłam, gdyż ciągle myślałam, że to źle z mojej strony, że nie dość kocham siostrę, by sama zostać zakonnicą i pomóc jej w ten sposób… Arne pytał mnie kiedyś o to. Gdybym wówczas powiedziała „tak”, nie doszłoby do tego wszystkiego.

Lavrans potrząsnął głową.

– Teraz połóż się – rozkazał. – Sama nie wiesz, co mówisz, biedne dziecko. Staraj się zasnąć.

Lecz Krystyna leżała bezsennie i czuła ból w oparzonej ręce, a gorycz i rozpacz nad własnym losem szalały w jej sercu. Gdyby była najgrzeszniejszą kobietą, nie mogłoby spotkać jej nic gorszego; na pewno wszyscy w to uwierzą – nie, nie może, nie może dłużej pozostać w dolinie. Przerażenie za przerażeniem wzbierało w niej; gdy się matka dowie… krew jest między nimi a kapłanem ich parafii, nieprzyjaźń między wszystkimi dokoła, którzy, jak długo żyła, byli jej przyjaciółmi. Najgorszy, najdokuczliwszy lęk ogarnął ją jednak na myśl o Szymonie i o tym, jak ją zabrał i uprowadził stamtąd, jak się za nią ujął i rozporządził nią, jak gdyby już była jego własnością. Ojciec i matka pozwalali mu tak się zachowywać, jakby należała już raczej do niego niż do nich.

Potem stanęła jej przed oczyma twarz Arnego, zimna i okropna. Przypomniała sobie, że gdy ostatnio opuszczała kościół, zobaczyła otwarty grób, czekający na nieboszczyka. Rozbite grudki ziemi leżały na śniegu, twarde, zimne i szare jak żelazo… Tam oto zaprowadziła Arnego.

Nagle przypomniał jej się pewien letni wieczór sprzed wielu lat. Stała na ganku w Finsbrekken przed tą samą izbą, w której teraz przeznaczenie powaliło ją na ziemię. Arne z paroma jeszcze chłopcami bawił się piłką na dziedzińcu i piłka poleciała aż na ganek. Ukryła ją za plecami i nie chciała oddać, gdy Arne przybiegł po nią; chciał zabrać piłkę siłą – mocowali się na ganku i w spichlerzu pomiędzy skrzyniami; wiszące skórzane wory z odzieżą biły ich po głowach, gdy uderzali o nie podczas walki. Śmiali się i hałasowali.

I zdało się jej, iż dopiero teraz pojęła jasno, że Arne nie żyje i że nigdy nie ujrzy jego pięknej, silnej twarzy i nie poczuje ciepła jego rąk. Dziecinna i bez serca, nigdy nie pomyślała o tym, jak straszna była dla niego jej utrata. Płakała z rozpaczy, pewna, że zasłużyła na swoje nieszczęście. Potem jednak pomyślała znowu o wszystkim, co ją czeka, i płakała, gdyż to, co jeszcze miało spaść na nią, wydawało jej się zbyt ciężką karą.

Szymon pierwszy opowiedział Ragnfridzie, co się wydarzyło poprzedniego wieczora podczas nocnego czuwania w Brekken. Nie dodał nic więcej, niż było konieczne. Ale Krystyna, udręczona smutkiem i bezsenną nocą, poczuła do niego niezrozumiałą zupełnie urazę, ponieważ mówił o tym w ten sposób, jak gdyby nic okropnego się nie stało. Poza tym wielką niechęć budziło w niej to, że rodzice pozwalali Szymonowi zachowywać się tak, jakby był panem domu.

– Ty przecież nie wierzysz w nic z tego, Szymonie? – spytała z obawą Ragnfrida.

– Nie – odrzekł Szymon. – I nie sądzę, by ktokolwiek w to uwierzył. Wszak każdy tutaj zna was i dziewczynę, i tego Benteina. Ale tu, w tej odległej dolinie, niewiele się dzieje, o czym by można mówić, toteż prawdopodobnie ludzie nie dadzą sobie wyrwać tego tłustego kąska. My jednak pokażemy im, że dobre imię Krystyny jest za delikatną strawą dla tej zgrai chłopów. Tylko źle się stało, że tak łatwo przestraszyła się brutalności Benteina i nie poszła od razu do was albo do siry Eirika; sądzę, że ten dziwkarski ksiądz zaraz by zapewnił, że nic więcej tam nie było, tylko niewinny żart, gdybyś ty, Lavransie, z nim pogadał.

Rodzice oświadczyli, że Szymon ma słuszność. Krystyna jednak poczęła krzyczeć i tupać nogą:

– Powalił mnie przecież na ziemię, sama nie wiem, co robił ze mną, byłam nieprzytomna, nie pamiętam nic. Wszystko, co wiem, to to, że łatwo mogło być tak, jak powiada Inga. Od tego czasu ani dnia nie byłam radosna i wesoła.

Ragnfrida krzyknęła i załamała ręce. Lavrans zerwał się, nawet Szymon zmienił się na twarzy; spojrzał bystro na Krystynę, podszedł do niej i podniósł jej podbródek. Potem uśmiechnął się:

– Niech Bóg ma cię w swojej opiece, Krystyno, już byś ty pamiętała, gdyby on ci co złego uczynił. Nic dziwnego, żeś smutna i że ci markotno od tego nieszczęsnego wieczora, kiedy się tak strasznie przelękłaś. Ona – zwrócił się ku innym – która do tej pory przywykła jedynie do dobroci i życzliwości. Toć przecie każdy człowiek dobrej woli i nieprzewrotny może widzieć po jej oczach, że jest dziewicą.

Krystyna popatrzyła w małe, nieustraszone oczy narzeczonego. Wyciągnęła ręce, chciała go uścisnąć. Wtedy odezwał się znowu:

– Nie myślże, Krystyno, że nie potrafisz zapomnieć o tym. Nie mam zamiaru tak się zasiedzieć z tobą na Formo, żebyś nigdy nie wyszła poza tę dolinę. Niczyj włos ani myśli nie mają tej samej barwy w deszczu co przy pogodzie – mawiał stary król Sverre, gdy zarzucano Birkebeinom[19], że w szczęściu zanadto chleb ich rozpiera.

Lavrans i Ragnfrida uśmiechnęli się: radzi słuchali młodego człowieka, mówiącego mądrze niby stary biskup. Szymon ciągnął dalej:

– Nie wypada, bym ciebie, który masz zostać moim świekrem, pouczał, ale jednak to przynajmniej ośmielę się powiedzieć, że my, jak i moje rodzeństwo, surowiej byliśmy chowani; nie wolno nam było tak jak Krystynie swobodnie zadawać się z czeladzią. Matka moja zwykle mówiła, że kto bawi się z dziećmi służby, tego w końcu obłażą wszy – i trochę prawdy jest w tych słowach.

Lavrans i Ragnfrida zamilkli. Krystyna odwróciła się, a chęć uściskania Szymona Darre, jaką czuła przed chwilą, odeszła ją zupełnie.

W południe Lavrans i Szymon wzięli narty i wyszli, by obejrzeć ustawione w lesie paści. Pogoda była teraz piękna, niemroźna i słońce świeciło. Obaj mężczyźni czuli się dobrze z dala od smutku i płaczu w domu i szli coraz wyżej aż poza górną granicę drzew.

Odpoczęli w słońcu pod skałą, jedli i pili, potem Lavrans opowiadał trochę o Arnem – obiecywał sobie wiele po tym chłopcu. Szymon wtórował mu, chwalił zmarłego i powiedział, że nie wydaje mu się bynajmniej dziwne, że Krystyna smuci się po towarzyszu młodości. Wtedy Lavrans rzekł, że nie powinno się nalegać na nią, tylko dać jej nieco czasu, by wróciła do spokoju, zanim odprawią zrękowiny. Wspomniał o tym, że chętnie poszłaby na jakiś czas do klasztoru.

Szymon podniósł się i gwizdnął przez zęby.

– Nie wydaje ci się to słuszne? – zapytał Lavrans.

– Owszem, owszem – rzekł tamten prędko. – To w istocie najlepsza rada, drogi teściu. Oddaj ją na rok do sióstr w Oslo, niechże pozna, jak ludzie w świecie mówią o sobie nawzajem. Znam ja parę dziewic, które tam są – rzekł ze śmiechem. – Te na pewno nie umierałyby z rozpaczy o to, że dwóch szaleńców na śmierć się przez nie pobiło. Nie życzyłbym sobie takiej właśnie za żonę, ale nie sądzę, żeby było ze szkodą dla Krystyny, gdy pozna nowych ludzi.

Lavrans spakował resztę żywności i rzekł nie podnosząc oczu:

– Kochasz Krystynę, zdaje mi się.

Szymon roześmiał się i nie patrząc na Lavransa rzekł:

– Możesz wierzyć, że jest mi droga… I ty także – dodał szybko i krótko. Wstał i wziął narty. – Nie spotkałem żadnej, którą bym chętniej pojął za żonę.

Niedługo przed Wielkanocą, kiedy trzymała się jeszcze sanna w dolinie i na jeziorze Mjös, udała się Krystyna po raz wtóry na południe. Szymon przybył na Jörund, by odprowadzić ją do klasztoru, wybrała się więc w podróż z ojcem i narzeczonym; jechała w saniach, otulona w futra, a za nimi jechali pachołkowie i sanie wiozące skrzynie z jej odzieżą i darami, z żywnością i futrami dla ksieni i sióstr.

II

Wianek

1

Pewnej niedzieli rankiem, gdzieś w końcu kwietnia, łódź Aasmunda syna Björgulfa okrążała cypel Hovedö; dzwoniły dzwony w kościele klasztornym i odpowiadał im przez zatokę dźwięk dzwonów z miasta to słabiej, to znowu mocniej, zależnie od siły wiatru.

Wysoko rozpinało się błękitnobiałe niebo z jasnymi, postrzępionymi chmurkami, pędzonymi wiatrem, a blask słońca drżał niespokojnie na pomarszczonej wodzie. Wzdłuż wybrzeży wszystko było wiośniane, pola niemal wolne od śniegu, na krzewach leżały niebieskie cienie i żółtawy połysk. Lecz wyżej, w jodłowym lesie, okalającym niby rama dwory na Aker, widać jeszcze było śnieg, a na dalekich górach na zachodzie z drugiej strony fiordu połyskiwało dużo białych plam.

Krystyna stała na dziobie łodzi z ojcem i Gyridą, żoną Aasmunda. Zapatrzyła się na miasto, gdzie jasne kościoły i kamienne domy wznosiły się wysoko ponad stłoczonymi szarobrunatnymi sadami i gołymi koronami drzew. Wiatr igrał w połach jej płaszcza i wyszarpywał włosy spod czepka.

Na Skog wypuszczono poprzedniego dnia bydło na pastwiska, i znowu poczuła Krystyna wielką tęsknotę za Jörund. Jeszcze wiele wody upłynie, nim tam, w górach, będą mogli wypuścić bydło – tkliwie i współczująco tęskniła za wychudłymi zimą krowami w ciemnych oborach; jeszcze długo będą musiały czekać i mieć cierpliwość. Matka, Ulvhilda, która przez te wszystkie lata co noc spała w jej ramionach, mała Ramborga – tak bardzo tęskniła za nimi; tęskniła za wszystkimi ludźmi w domu, za końmi, psami, za Kortelinem, który podczas jej nieobecności miał należeć do Ulvhildy, za sokołami ojca, które z zakapturzonymi głowami siedziały na żerdkach; pomyślała też o rękawicach z końskiej skóry, które wkładano biorąc sokoły na rękę, i o laseczkach z kości słoniowej, którymi je drapano.

Zdawało jej się, jakoby całe zło tej zimy odsunęło się w dal, i wspominała swoje rodzinne strony tylko takimi, jakimi były przedtem. Powiedziano jej zresztą, że nikt we wsi nie myślał tak źle o niej. Również sira Eirik nie wierzył w to; był gniewny i stroskany tym, co zrobił Bentein. Ten zaś zdołał uciec z Hamaru; mówiono, że zbiegł do Szwecji. Nic więc tak okropnego, o co się najbardziej bała, nie leżało między nimi a sąsiedzkim dworem.

Podczas podróży bawili w gościnie w domu Szymona; poznała jego matkę i rodzeństwo, rycerz Andrzej bawił jeszcze w Szwecji. Nie podobało jej się tam, a niechęć do ludzi z Dyfrina była tym silniejsza, im bardziej Krystyna zdawała sobie sprawę, że nie ma ku niej żadnej uzasadnionej przyczyny. Przez całą drogę w tamtą stronę mówiła sobie, że rodzina Szymona naprawdę nie ma powodu pysznić się i uważać za lepszą od rodu Lavransa; nikt nie słyszał nigdy o Birkebeinie Reidarze Darre, zanim król Sverre dał mu za żonę wdowę po wasalu na Dyfrinie. Ale też bynajmniej nie zadzierali nosa i sam Szymon pewnego wieczora opowiadał o tym swoim przodku: – Tyle tylko mogłem się wywiedzieć o nim, że wyrabiał grzebienie, wejdziesz więc w królewski ród[20], Krystyno – powiedział. – Strzeż swego języka, synu – rzekła matka, ale wszyscy się roześmiali. Tak straszliwie smutno jej było, gdy myślała o ojcu. Śmiał się głośno, ilekroć Szymon dał ku temu najmniejszy powód, i przeczucie jej mówiło, że ojciec chętnie może śmiałby się więcej w swym życiu. Nie mogła jednak znieść tego, że ojciec tak bardzo lubi Szymona.

Przez Wielkanoc wszyscy bawili na Skog. Zauważyła, że jej stryj był surowym gospodarzem dla czeladzi; ten i ów pytał o jej matkę i mówił ze wzruszeniem o Lavransie – lepiej im się wiodło, kiedy on tutaj mieszkał. Matka Aasmunda, macocha Lavransa, miała na dworze osobny dom dla siebie; nie była jeszcze zbyt stara, ale chorowita i słaba. Lavrans rzadko tylko mówił w domu o niej. Raz, kiedy go zapytała, czy miał złą macochę, ojciec odrzekł: „Niewiele ona dla mnie zrobiła dobrego czy złego”.

Krystyna chwyciła rękę ojca, on zaś uścisnął jej dłoń.

– Już ty się rozweselisz, moja córko, u czcigodnych sióstr. Coś innego będziesz tam miała do roboty jak tęsknić za domem.

Płynęli tak blisko miasta, że woń dziegciu i solonych ryb niosła się od przystani aż do nich. Gyrida wymieniała kościoły, dwory i place położone nad wodą. Krystyna nie poznawała niczego od ostatniego swego pobytu prócz ciężkich wież kościoła św. Halvarda. Objechali całą zachodnią część miasta i przybili do przystani obok klasztoru.

Krystyna szła między ojcem i stryjem obok nadbrzeżnych szop, aż weszli na drogę między polami. Za nimi szła Gyrida, którą Szymon prowadził za rękę. Służba została z tyłu, by z pomocą paru ludzi z klasztoru załadować toboły podróżne na wózek.

Klasztor benedyktynek i cały Leiran leżały w obrębie miasta, ale przy drodze tylko tu i ówdzie stały domy. Ponad głowami idących skowronki wywodziły w błękicie swe trele, na płowych, gliniastych zboczach żółciło się kwiecie, a wzdłuż płotów zieleniło się wszystko aż po korzonki traw.

Gdy przekroczyli bramę i weszli na krużganek, z kościoła wychodziły właśnie w ich stronę zakonnice, a śpiew i muzyka płynęły z otwartych wrót.

Ze ściśniętym sercem patrzyła Krystyna na owe w czerń ubrane kobiety z białymi welonami wokół twarzy. Skłoniła się głęboko, mężczyźni zaś pochylili się przyciskając kapelusze do piersi. Za zakonnicami szła gromada młodych dziewcząt – niektóre z nich były jeszcze dziećmi – w sukniach z nie barwionej surowej wełny, przepasanych czarno-białymi sznurkowymi plecionkami, włosy miały takimi samymi sznurkami mocno ściągnięte w warkocze. Krystyna mimo woli spojrzała na dziewczęta z dumną miną, gdyż w onieśmieleniu lękała się, by nie przypuszczały, że wygląda głupio i z chłopska.

Klasztor przytłaczał ją niemal swą wspaniałością. Wszystkie budynki dokoła wewnętrznego dziedzińca były z szarego kamienia. Po stronie północnej podłużna ściana kościoła przewyższała znacznie resztę domów; dach wznosił się w dwóch poziomach, a po stronie zachodniej była wieża. Dziedziniec wyłożony był kamieniami, naokoło biegł sklepiony krużganek, którego dach podpierały piękne kolumny. W środku stał kamienny posąg wyobrażający Mater Misericordiae, jak rozpościera płaszcz nad kilku klęczącymi ludźmi.

Nadeszła siostra świecka i poprosiła, by się udali za nią do rozmównicy ksieni. Pani Groa córka Guttorma, kobieta w podeszłych latach i okazała, byłaby ładna, gdyby nie szpecił jej zarost koło ust. Głos miała głęboki jak mężczyzna, zachowanie ujmujące; rozmawiała z Lavransem o jego rodzicach, których znała, wypytywała go o żonę i resztę dzieci. W końcu zwróciła się uprzejmie do Krystyny:

– Słyszałam o tobie wiele dobrego i wyglądasz na mądrą i dobrze wychowaną dziewczynę, z pewnością nie dasz nam powodu do niezadowolenia. Dowiaduję się, żeś przyrzeczona za żonę temu oto szlachetnemu i zacnemu mężowi, Szymonowi synowi Andrzeja, i wydaje mi się roztropnym zamysłem twego ojca i przyszłego małżonka, że pozwolili ci zamieszkać czas pewien w domu Maryi, byś się nauczyła słuchać i służyć, zanim się znajdziesz na miejscu, z którego będziesz rozkazywać i kierować. Chcę przede wszystkim, abyś pojęła, że radości szukać należy w modlitwie i służbie Bożej, by ci się stało przyzwyczajeniem we wszystkich czynach i pracach pamiętać o twoim Stwórcy, miłosiernej Matce Bożej i wszystkich świętych; oni to bowiem są dla nas najlepszym wzorem siły, prawości, wierności i tych wszystkich cnót, które musisz okazać, jeśli masz rządzić domem i czeladzią i wychowywać dzieci. Poza tym nauczysz się też w tym domu, że człowiek musi dawać baczenie na czas, tu bowiem każda godzina ma swoje przeznaczenie i należną jej pracę. Wiele dziewcząt i kobiet zbyt lubi wylegiwać się do późnego rana w łożu, a wieczorami przesiadywać długo przy stole i zabawiać się niepotrzebną gadaniną. Wprawdzie ty nie wyglądasz na taką, w każdym jednak razie możesz się w ciągu tego roku nauczyć wielu rzeczy, które ci zarówno tutaj, jak i na tamtym świecie przysporzą powodzenia.

Krystyna pokłoniła się i ucałowała jej rękę. Po czym pani Groa poleciła dziewczynie udać się z niezmiernie otyłą starą zakonnicą, którą zwała siostrą Potencją, do refektarza. Mężczyzn i panią Gyridę zaprosiła na posiłek do drugiej izby.

Refektarz był piękną salą, miał wyłożoną płytami podłogę i ostrołukowe okna ze szklanymi szybami. Drzwi prowadziły do drugiej izby i Krystyna zobaczyła, że i tam są okna, gdyż wnętrze jaśniało słońcem.

Siostry siedziały już przy stole i czekały na posiłek – starsze zakonnice na wyłożonej poduszkami kamiennej ławie pod ścianą z oknami, młodsze siostry i dziewczęta z odkrytymi głowami siedziały w swych jasnych sukniach na drewnianej ławie po zewnętrznej stronie stołu. Także w sąsiednim pokoju nakryty był stół, przeznaczony dla poważniejszych jałmużników[21] i sług świeckich. Wśród nich znajdowało się kilku starych mężczyzn; ci nie nosili klasztornych szat, byli jednak odziani ciemno i godnie.

Siostra Potencja wskazała Krystynie miejsce po zewnętrznej stronie, po czym sama stanęła za stołem obok poczesnego miejsca ksieni; miejsce to dziś było puste.

Wszyscy powstali zarówno w tej izbie, jak i w sąsiedniej, gdy siostry odmawiały modlitwę przed jedzeniem; po czym wystąpiła młoda, piękna zakonnica i weszła na małą kazalnicę ustawioną w przejściu między salami. I podczas gdy dwie siostry świeckie w refektarzu, a dwie młodziutkie zakonnice w drugiej izbie wnosiły jadło i napoje, czytała głośno i dźwięcznie, bez zatrzymywania się i jąkania, historię o świętej Teodorze i świętym Dydymie.

Zrazu myślała Krystyna jedynie o tym, by okazać przy stole dobre obyczaje, widziała bowiem, że wszystkie siostry i dziewczęta zachowywały się z godnością i jadły tak wytwornie, jak gdyby były na najwspanialszej uczcie. Było pod dostatkiem najlepszych potraw i napojów, ale wszystkie brały umiarkowanie i tylko koniuszkami palców sięgały do mis; nikt nie wylewał sosu na obrus ani na ubranie, mięso zaś krajały w tak drobne kawałki, że nie walały ust, a jadły tak ostrożnie, że nic nie było słychać.

Krystyna pociła się z trwogi, że nie potrafi zachować się układnie jak inne, czuła się też nieswojo w swej barwnej odzieży między tymi wszystkimi czarno i biało ubranymi kobietami; zdawało jej się, że wszyscy na nią patrzą. Właśnie gdy chciała zabrać się do jedzenia tłustego mostku baraniego i przytrzymywała dwoma palcami kość, a prawą ręką odrzynała kawałki mięsa bacząc, by trzymać nóż lekko i zgrabnie, wszystko razem wyśliznęło się jej z rąk; chleb i mięso potoczyły się na stół, nóż zaś z brzękiem upadł na kamienne płyty.

Niezwykle głośno zabrzmiało to w cichej sali. Krystyna spąsowiała, chciała się schylić i podnieść nóż, ale już przybiegła bezszelestnie w sandałach jedna z świeckich sióstr i pozbierała wszystko. Krystyna jednak nie mogła już nic więcej jeść. Czuła, że zacięła się w palec, i obawiała się, że krwią zawala obrus. Siedziała więc owinąwszy rękę w kraj szaty i martwiła się, że poplami piękną niebieską suknię, którą dostała, gdy jechała do Oslo; nie śmiała podnieść oczu.

Powoli jednak zaczęła przysłuchiwać się temu, co czytała zakonnica: „Gdy księciu nie udało się ugiąć niezłomnej dziewicy Teodory – nie chciała ani bogom złożyć ofiary, ani dać się poślubić – rozkazał, aby ją zaprowadzono do domu nierządu. Jeszcze po drodze przypomniał jej o jej wolnym pochodzeniu i szlachetnych rodzicach, którzy wydani będą teraz na łup wieczystej hańby, i przyrzekł, że będzie żyła w pokoju i pozostanie dziewicą, o ile wstąpi w służbę pogańskiej bogini zwanej Dianą.

Teodora odparła bez lęku: – Czystość jest niby lampa, ale miłość Boga jest płomieniem; gdybym poszła w służbę diablicy, którą zowiecie Dianą, czystość moja nie więcej byłaby warta niż zardzewiała lampa bez płomienia ni oliwy. Nazywasz mnie wolno urodzoną, a przecież wszyscy jesteśmy niewolnikami, odkąd nasi prarodzice zaprzedali się diabłu. Chrystus odkupił mnie i winna jestem Mu służyć, nie mogę przeto wiązać się z jego wrogami. Obroni On swoją gołębicę, ale gdyby nawet dopuścił, że złamiecie moje ciało, które jest świątynią Jego Boskiego ducha, nie będzie mi to policzone za hańbę, dopóki nie zezwolę, by Jego własność przeszła w ręce wrogów”.

Krystynie serce biło mocno, w pewien bowiem sposób przypominało jej to spotkanie z Benfeinem, i uderzyła ją myśl, że może to było grzechem z jej strony: ani przez chwilę nie pomyślała wtedy o Bogu, ani Go nie prosiła o pomoc. Teraz siostra Cecylia czytała o świętym Dydymie. Był chrześcijańskim rycerzem, dotychczas jednak nikt krom kilku przyjaciół o tym nie wiedział, gdyż zachowywał tajemnicę co do swej wiary. Otóż poszedł on do domu, gdzie zamknięto dziewicę, przekupił kobietę, do której ów dom należał, i pierwszy wszedł do Teodory. Uciekła w kąt jak przestraszony zając, lecz Dydym pozdrowił ją jako swoją siostrę i oblubienicę Pana i oświadczył, że przybył, aby ją uwolnić. Potem rozmawiał z nią przez czas pewien i rzekł: „Czyż brat nie powinien oddać życie za cześć swej siostry?”. W końcu uczyniła, jak polecił, zamieniła z nim szaty i włożyła na siebie zbroję Dydyma; on zaś naciągnął jej kaptur na oczy, zapiął wysoko płaszcz i prosił, by wyszła z zasłoniętym obliczem jak młodzieniec, który się wstydzi, że był w takim miejscu.

Krystyna myślała o Arnem i z największym tylko trudem powstrzymywała łzy. Załzawionymi oczyma wpatrzyła się przed siebie, podczas gdy zakonnica czytała koniec historii: jak Dydym został zaprowadzony przed sąd i jak Teodora zbiegła z gór, rzuciła się do nóg sędziego i błagała, aby ją stracił zamiast niego. Dwoje pobożnych sprzeczało się, które z nich ma pierwsze otrzymać koronę męczeńską; zostali straceni jednego dnia. Działo się to 28 kwietnia roku 304 po narodzeniu Chrystusa, w Antiochii, jak to spisał święty Ambroży.

Gdy podnieśli się od stołu, siostra Potencja zbliżyła się do Krystyny i poklepała ją przyjaźnie po policzku. – Pewno tęskno ci za matką, dziecko. – Z oczu Krystyny potoczyły się łzy. Zakonnica udała jednak, że tego nie dostrzegła, i zaprowadziła Krystynę do komnaty, w której miała zamieszkać.

Była to ładna izba ze szklanymi szybami i z wielkim kominem w ścianie poprzecznej, leżąca w jednym z kamiennych domostw koło krużganku. Pod ścianą podłużną stało sześć łóżek, po przeciwnej stronie skrzynie dziewcząt.

Krystyna bardzo pragnęła spać z którąś z małych dziewczynek, lecz siostra Potencja zawołała grubą, jasną, dorosłą dziewczynę: – Oto Ingebjörga córka Filippusa, z nią będziesz dzielić łoże, zapoznajcie się więc. – Po czym odeszła.

Ingebjörga wzięła Krystynę za rękę i zaczęła gadać. Była niewysoka, tęga, o pucołowatej twarzy, oczy jej wydawały się całkiem maleńkie, gdyż miała nazbyt grube policzki. Płeć jednak miała delikatną, białą i różową, a włosy żółte jak złoto i tak kędzierzawe, że grube warkocze skręcały się jak liny, spod przepaski na czole zaś wymykały się ustawicznie małe kędziorki.

Zaraz zaczęła wypytywać Krystynę o najrozmaitsze rzeczy, nie czekała jednak nigdy odpowiedzi, tylko opowiadała o sobie i wyliczała wszystkie gałęzie swego rodu: byli to sami dzielni i bardzo możni ludzie. Ona zaś była zmówiona z bogatym i zacnym człowiekiem, Einarem synem Einara na Aganaes, był on jednak za stary i już dwa razy owdowiał. Twierdziła, że to jest jej największe zmartwienie, Krystyna jednak bynajmniej nie zauważyła, by się tym zbytnio przejmowała. Potem gadały trochę o Szymonie Darre – zdumiewające było, jak Ingebjörga dokładnie mu się przyjrzała przez tę krótką chwilę, gdy się mijali w krużganku. Potem znowu chciała obejrzeć skrzynię Krystyny; najpierw jednak otwarła własną i pokazała wszystkie swoje suknie. Podczas gdy grzebały w skrzyniach, nadeszła siostra Potencja i złajała je, nie było to bowiem stosowne zajęcie przy niedzieli. Z tego powodu poczuła się Krystyna znowu nieszczęśliwa; nigdy jeszcze nie była napominana przez kogokolwiek prócz własnej matki, czym innym zaś było karcenie przez obcych.

Ingebjörga nic sobie z tego jednak nie robiła. Kiedy wieczorem położyły się razem do łóżka, gadała dopóty, dopóki Krystyna nie zasnęła. Dwie starsze siostry świeckie spały w kącie izby; miały one uważać, aby dziewczyny nie zdejmowały w nocy koszul, reguła bowiem zabraniała spania nago, i miały dbać o to, by wstawały na jutrznię. Poza tym jednak nie troszczyły się zgoła o porządek w sypialnej komnacie i udawały, że nie widzą, gdy dziewczęta nie spały, tylko szeptały między sobą lub spożywały smakołyki ukryte w skrzyniach.

Gdy nazajutrz rano obudzono Krystynę, Ingebjörga była już w środku jakiegoś opowiadania, tak iż Krystyna była niemal pewna, że tamta przegadała całą noc.

2

Obcy kupcy, którzy przez lato zatrzymywali się i handlowali w Oslo, przybyli do miasta na wiosnę około Świętego Krzyża, to jest na dziesięć dni przed uroczystością św. Halvarda. W tym czasie napływały do miasta tłumy ludzi z wszystkich miejscowości położonych między jeziorem Mjös a granicą kraju, tak że w pierwszych tygodniach maja miasto roiło się od przybyszów. Najkorzystniej też było kupować u obcych, zanim wyprzedali większą część towarów.

Siostra Potencja załatwiała zakupy dla klasztoru i w przeddzień świętego Halvarda przyrzekła Krystynie i Ingebjördze, że je zabierze do miasta. Koło południa jednak przybyło do klasztoru kilku jej krewnych w odwiedziny, nie mogła więc tego dnia wyjść. Ingebjörga uprosiła ją tedy, by mogły iść same, chociaż sprzeciwiało się to regułom. Dodano im do towarzystwa starego chłopa, jałmużnika klasztoru; zwał się on Haakon.

Krystyna przebywała tu już trzy tygodnie i przez cały czas noga jej nie przestąpiła dziedzińców i ogrodów klasztornych. Była zdumiona, jak wiosennie zrobiło się na dworze. Małe gaiki stały bladozielone w otwartej przestrzeni, sasanki krzewiły się gęsto niby dywan między jasnymi pniami; oślepiające chmury – zwiastuny pogody – żeglowały nad wysepkami fiordu, a powierzchnia wody leżała świeża, niebieska i pomarszczona od lekkich wiosennych podmuchów.

Ingebjörga podskakiwała, zrywała zielone pędy drzew, wąchała je i oglądała się za ludźmi, których spotykali. Haakon zburczał ją: czyż to wypada, aby dziewica ze szlachetnego rodu, jeszcze do tego w klasztornej szacie, tak się zachowywała? Dziewczęta musiały wziąć się pod rękę i iść tuż za nim cicho i skromnie, ale oczy i usta Ingebjörgi latały dalej – Haakon był nieco głuchawy. Krystyna także była już w odzieniu młodych sióstr; miała na sobie jasnoszarą suknię i pas z nie farbowanej wełny, a na sukni proste granatowe okrycie z kapuzą, którą zarzuciła na głowę tak, że zupełnie nie widać było splecionych taśmą warkoczy. Haakon szedł przed nimi z wielką laską zakończoną mosiężną gałką. Był w luźnej czarnej szacie, na piersi miał Agnus Dei z blachy, na kapeluszu zaś wizerunek świętego Krzysztofa, siwe włosy i broda były tak starannie wyszczotkowane, że lśniły w słońcu jak srebro.

Górna część miasta, od potoku płynącego pod klasztorem aż do biskupiego dworu, była zazwyczaj cichą dzielnicą, nie stały tu ani budy, ani gospody, dwory należały przeważnie do możnych okolicznych rodów, a domy zwracały ku ulicy ciemne, pozbawione okien belkowania. W ten jednak dzień także tu, w górze, płynęły przez ulice gromady ludzi, a służba domowa stała bezczynnie, oparta o płoty, i gawędziła z przechodniami.

Kiedy podeszli do biskupiego dworu, przed kościołem św. Halvarda i klasztorem św. Olafa był już ogromny tłok. Na porośniętym trawą zboczu rozbito stragany i kuglarze popisywali się wyuczonymi psami każąc im skakać przez obręcze. Haakon nie pozwolił dziewczętom stawać i przyglądać się ani wejść do świątyni; mówił, że lepiej obejrzeć ją w jakieś inne wielkie święto.

Na otwartym placu przed kościołem św. Klemensa Haakon ujął obie dziewczyny pod ręce, gdyż tutaj ciżba była największa. Ludzie nadchodzili z przystani albo od strony ulic leżących między dworami kupców. Dziewczęta chciały się dostać na dwór Mykle, gdzie siedzieli szewcy. Ingebjörga uznała bowiem, że suknie Krystyny są dobre i ładne, ale obuwie jej było nie do użycia na wypadek, gdyby zechciała się wystroić. Gdy zaś Krystyna ujrzała zagraniczne trzewiki, których Ingebjörga miała kilka par, zdawało się jej, że nie zazna spokoju, dopóki sobie nie kupi takich samych.

Dwór Mykle był jednym z największych dworów w Oslo, sięgał od przystani aż do ulicy Szewskiej i obejmował prócz czterdziestu domów dwa wielkie dziedzińce. Teraz poustawiano tam wszędzie kramy z płóciennymi dachami; nad nimi wznosiła się kolumna świętego Kryspina. Panował tu ożywiony ruch, kobiety z garnkami i miskami biegały od jednej kuchni do drugiej, dzieci plątały się pod nogami starszych, to wyprowadzano ze stajni konie, to wprowadzano je do niej, przy straganach pachołcy wnosili i wynosili ciężary. Na gankach, ciągnących się wzdłuż wyższych pięter, gdzie odbywała się sprzedaż najlepszych towarów, szewcy i ich czeladnicy wykrzykiwali w stronę stojących na dole dziewcząt, wymachując pstrymi, złotem haftowanymi trzewikami. Ingebjörga zmierzała do domu, w którym mieszkał Dydrek sutare; był on Niemcem, żonę miał jednak z Norwegii i posiadał domostwo we dworze Mykle.

Stary targował się właśnie z jakimś panem w podróżnym stroju, z mieczem przypasanym do boku; Ingebjörga wystąpiła śmiało naprzód, skłoniła się i rzekła:

– Zacny panie, pozwólcie, że pierwsze pomówimy z Dydrekiem, musimy bowiem jeszcze przed nieszporami zdążyć do naszego klasztoru. Wam może nie tak pilno?

Pan ukłonił się i odstąpił na bok. Dydrek szturchnął Ingebjörgę łokciem pytając ze śmiechem, czy tyle tańczą w klasztorze, że wydeptała już wszystkie trzewiki kupione w zeszłym roku. Ingebjörga oddała szturchańca i rzekła, że jej trzewiki są, niestety, jeszcze całe, oby to Bóg odmienił, ale ta oto dziewica… i pociągnęła Krystynę. Dydrek i jego pomocnik wynieśli skrzynię na ganek i zaczęli wykładać przed nimi trzewiki, jedne piękniejsze od drugich. Krystyna musiała usiąść na skrzyni, a Dydrek przymierzał jej na próbę przeróżne trzewiki: białe, brązowe, czerwone, zielone, niebieskie, z drewnianymi malowanymi obcasami i bez obcasów, z klamrami albo jedwabistymi wstęgami, z dwu- lub trójbarwnej skóry. Krystynie zdawało się, że na wszystkie prawie ma ochotę, lecz posłyszawszy cenę, przeraziła się wprost: żadna para nie kosztowała mniej niż krowa u nich w domu. Ojciec dał jej na odjezdnym sakiewkę z pół funtem srebra w monecie – miało to być wrzecionowe i Krystynie wydawało się wielkim majątkiem. Zauważyła jednak, że Ingebjörga sądzi, iż nic nadzwyczajnego nie będzie mogła za to kupić.

Ingebjörga musiała również dla żartu przymierzać trzewiki. – To przecież nic nie kosztuje – mówił Dydrek ze śmiechem. Kupiła sobie parę zielonych jak trawa, z czerwonymi obcasami; kupiła je na kredyt, ale Dydrek znał przecież dobrze i ją, i jej rodzinę.

Krystyna domyśliła się jednak, że Dydrek czyni to niechętnie, a poza tym jest zły, bo ów możny pan w podróżnym stroju odszedł tymczasem – zbyt długo zabawiły przy mierzeniu. Wybrała więc parę trzewików bez obcasów, z cienkiej, błyszczącej, niebieskiej skóry, wybijanych srebrem i różowymi kamieniami. Nie podobały jej się tylko zielone obszywki na nich. Wówczas Dydrek oświadczył, że może je zmienić, i pociągnął ją do kąta w tyle spichrza. Stała tam szafka z jedwabnymi wstęgami i srebrnymi klamrami – tych towarów nie wolno było właściwie szewcom sprzedawać – wstążki też były za szerokie, a klamry, przynajmniej wiele z nich, zbyt ciężkie do obuwia.

Musiały kupić to i owo z drobiazgów, a gdy jeszcze wypiły z Dydrekiem trochę słodkiego wina i opakował wreszcie ich rzeczy w kawałek fryzy, zrobiło się dość późno. Sakiewka Krystyny była teraz o wiele lżejsza.

Kiedy wyszły znowu na miasto, słońce świeciło złotawo, a ponad zapełniającą ulice ciżbą ludzką wirował pył niby jasny dym. Było ciepło i pięknie; ludzie wracali z Eikebergu z pękami młodych gałęzi, aby ozdobić swe izby na święto. Wtedy to strzeliła Ingebjördze do głowy myśl, żeby iść jeszcze do Gjeitabru; tam, na błoniach, po drugiej stronie rzeki, bawiono się zazwyczaj wesoło podczas jarmarków, bywali tam kuglarze i rybałci. Ingebjörga słyszała nawet, że przyjechał cały statek z zamorskimi zwierzętami, które pokazywano w budach na wybrzeżu.

Haakon wypił na dworze Mykle sporo niemieckiego piwa, był zatem potulny i w dobrym humorze; gdy więc dziewczęta wzięły go pod ręce i pięknie prosiły, zgodził się w końcu i wszyscy troje poszli w kierunku Eikebergu.

Na przeciwległym brzegu znajdowało się tylko kilka niewielkich dworów, rozsypanych na zielonych wzgórzach między rzeką a stromym zboczem góry. Przeszli obok klasztoru franciszkanów i serce Krystyny ścisnęło się ze wstydu, gdyż przypomniała sobie, że miała większą część srebra ofiarować za spokój duszy Arnego. Księdzu w klasztorze nie powiedziała o tym, obawiała się, że ją będą wypytywać, myślała, że raczej uda się do braci bosych, o ile brat Edwin już powrócił, tak chętnie ujrzałaby go znowu. Nie wiedziała jednak, w jaki sposób najstosowniej będzie przedstawić zakonnikowi podczas rozmowy swój zamiar. Teraz nie miała już tyle pieniędzy i nie wiedziała, czy uda się jej zakupić mszę; może będzie musiała zadowolić się ufundowaniem grubej woskowej świecy.

Nagle usłyszeli ryk przerażenia z niezliczonych gardzieli od strony łąki nadbrzeżnej. Jak gdyby burza wstrząsnęła skłębiona ludzką gromadą – cały tłum runął w popłochu w ich stronę z wołaniem i krzykiem. Wszystkich ogarnęła dzika groza, a niektórzy z uciekających wrzeszczeli, że pantery wyłamały się z klatki.

Śpiesznie pobiegli z powrotem do mostu i usłyszeli wołanie ludzi, że zawaliła się jedna z bud i dwie pantery uciekły; niektórzy mówili też o wężu. Im bliżej mostu, tym większy był tłok. Jakaś kobieta tuż przed nimi wypuściła dziecko z rąk. Haakon stanął przed maleństwem chcąc je osłonić – i wkrótce ujrzały go daleko od siebie niosącego dziecko na rękach; rychło zniknął im zupełnie z oczu.

Na wąskim moście ludzie cisnęli się tak gwałtownie, że dziewczęta zostały wypchnięte na łąkę. Widziały, jak ludzie biegną na brzeg rzeki; młodzi chłopcy rzucali się w wodę i płynęli, starsi wskakiwali do łodzi, które zapełniały się w mgnieniu oka.

Krystyna usiłowała wołać na Ingebjörgę. Krzyknęła, by biegły do klasztoru franciszkanów, z którego już śpieszyli szarzy bracia, uspokajając i skupiając wokół siebie tłum. Krystyna nie bała się tak jak jej towarzyszka – nie było przecież śladu dzikich zwierząt, lecz Ingebjörga zupełnie postradała zmysły. I gdy masa ludzka znów zakołysała się i została odepchnięta od mostu przez gromadę mężczyzn, którzy tymczasem uzbroili się w pobliskich dworach i teraz wypadli – część pieszo, część konno – Ingebjörga omal nie dostała się pod kopyta koni. Wydała przeraźliwy krzyk i w ogromnych susach pobiegła w górę do lasu. Krystyna nie przypuszczała nigdy, że tamta potrafi tak biec, mimo woli porównywała ją w myśli do ściganej świni; biegła jednak za nią, aby przynajmniej one nie straciły się z oczu.

Były już głęboko w lesie, gdy wreszcie udało się Krystynie zatrzymać Ingebjörgę. Znajdowały się na wąskiej ścieżce, prowadzącej prawdopodobnie do Traelaborgu. Przez chwilę stały, by zaczerpnąć tchu. Ingebjörga łkając i zalewając się łzami oświadczyła, że nie odważy się za nic wracać sama do miasta i klasztoru.

Krystynie również nie wydawało się to bezpieczne wobec niepokoju na ulicach; radziła więc, by starały się znaleźć jakiś dom, tam wynajmą chłopca, który je odprowadzi do klasztoru. Ingebjörga była pewna, że w dole nad brzegiem rzeki biegnie gościniec do Traelaborgu, a przy nim muszą znajdować się domy. Szły więc dalej ścieżką.

W podnieceniu, jakie je ogarnęło, zdawało się im, że już uszły spory kawał, gdy wreszcie ujrzały jakiś dwór stojący w szczerym polu. Na dziedzińcu, przy stole pod jesionami, siedziało kilku mężczyzn, a jakaś kobieta kręciła się i wynosiła im dzbany. Spode łba i ze zdziwieniem spojrzała na dwie dziewczyny w klasztornym stroju, a kiedy Krystyna przedłożyła swą prośbę, wydawało się, że żaden z mężczyzn nie ma ochoty ich odprowadzić. W końcu wstali dwaj młodzi chłopcy i oświadczyli, że zaprowadzą je do klasztoru, jeśli Krystyna da im örtuga[22].

Po mowie poznała, że nie są Norwegami, wyglądali jednak zupełnie przyzwoicie. Żądana zapłata wydawała się jej bezwstydnie wygórowana, lecz Ingebjörga była wystraszona, zresztą nie mogły tak późno wracać same do klasztoru, zgodziła się przeto.

Nie doszły do leśnej ścieżki, a już młodzieńcy zbliżyli się i zaczęli rozmowę. Krystynie nie podobało się to wcale, nie chciała jednak okazać trwogi, odpowiadała zatem spokojnie, mówiła o panterach i pytała chłopców, skąd pochodzą, rozglądała się i udawała, że każdej chwili oczekuje ludzi, którzy im towarzyszyli, mówiła tak, jakby ich była cała gromada.

Chłopcy z wolna zamilkli, zresztą mało co rozumiała z ich mowy.

Po pewnym czasie zauważyła, że nie idą tą drogą, którą przyszły, ścieżka prowadziła w zupełnie innym kierunku, bardziej na północ, i zdawało się jej, że uszli już sporo dalej, niż należało. Głęboko w niej tlił się lęk, którego nie śmiała sobie dokładnie uświadomić; szczególną jednak siłę dawała jej obecność Ingebjörgi, tak bardzo niemądrej, iż Krystyna pojęła, że musi pomyśleć za siebie i za nią. Pod okryciem wyciągnęła potajemnie krzyż z relikwiami – dar ojca. Ujęła go mocno i modliła się w duszy, by wnet kogoś spotkały; poza tym usiłowała zebrać całą odwagę i zachowywać się tak, jakby nic nie groziło.

Wkrótce zobaczyła, że ścieżka wyszła na drogę; w tym miejscu była polanka. Miasto i zatoka leżały daleko w dole. Mężczyźni wyprowadzili je na błędną drogę, świadomie lub też z nieznajomości okolicy; znajdowali się teraz wysoko w górze i daleko na północ od Gjeitabru.

Przystanęła, wyciągnęła sakiewkę i zaczęła odliczać pieniądze na rękę.

– Dalej już, dobrzy ludzie, nie trzeba nam waszego towarzystwa, tutaj znamy drogę – rzekła. – Dzięki za wasz trud, a oto wasze wynagrodzenie, jako umówiliśmy się. Bóg niech będzie z wami, przyjaciele.

Mężczyźni skinęli głowami tak naiwnie, że Krystyna się uśmiechnęła. Jeden z nich jednak odezwał się szczerząc brzydko zęby, że droga do mostu jest bardzo odludna, nie radzi, by szły nią same.

– Nie ma chyba takich łotrów albo głupców, którzy by zaczepili dwie dziewczyny w klasztornych szatach – odparła Krystyna. – Teraz wolimy iść same – i podała im pieniądze.

Chłopak chwycił ją za rękę, przycisnął twarz do jej twarzy i powiedział coś o „całusie” i „sakiewce”. Krystyna pojęła, że mówi, iż mogą odejść w spokoju, jeśli mu da całusa i woreczek z pieniędzmi.

Wówczas przypomniała sobie, jak to twarz Benteina była blisko jej twarzy, na chwilę opanowała ją trwoga i poczuła się bezbronna i słaba, lecz zacisnęła wargi, wezwała w sercu Boga i Najświętszą Pannę na pomoc – i w tejże chwili wydało się jej, że słyszy tętent kopyt na drodze wiodącej z północy.

Trzasnęła chłopca sakiewką w twarz i pchnęła go w pierś, aż się zachwiał. Upadł i potoczył się przez drogę i spory kawał w dół po zboczu. Teraz drugi napadł na nią od tyłu, wyrwał jej z rąk sakiewkę i szarpnął tak silnie za łańcuch, że go przerwał. Krystyna bliska była upadku, jednak mocno trzymała napastnika i usiłowała wyrwać mu krzyż z rąk. Chciał się wymknąć, hultaje też posłyszeli, że ktoś jedzie drogą. Ingebjörga krzyczała co sił i jeźdźcy na ścieżce pocwałowali pędem w ich stronę. Wynurzyli się zza drzew: było ich trzech. Ingebjörga lamentując pobiegła ku nim, oni zaś zeskoczyli z koni. Krystyna poznała pana spotkanego w składzie Dydreka. Wyciągnął miecz, chwycił za kołnierz jednego z opryszków i okładał go płazem. Jego ludzie puścili się za drugim, ujęli go i walili, ile tylko wlazło.

Krystyna oparła się o skałę. Teraz, gdy niebezpieczeństwo minęło, drżała na całym ciele, najsilniej jednak odczuwała zdumienie, że jej modlitwa tak prędko została wysłuchana. Wtem spostrzegła Ingebjörgę, która odchyliła kapuzę, okrycie luźno zwiesiła na plecach i właśnie wyciągała swoje ciężkie, jasne warkocze na piersi. Widząc to Krystyna wybuchnęła głośnym śmiechem. Zachwiała się i musiała chwycić się drzewa; czuła się taka słaba, jakby zamiast szpiku miała wodę w kościach, dygotała, śmiała się i płakała na przemian.

Obcy pan zbliżył się i ostrożnie położył rękę na jej ramieniu.

– Większego wyście mieli stracha, niż chcieliście okazać – rzekł, a głos jego był dźwięczny i miły. – Lecz teraz musicie się opanować, tak dzielnie zachowaliście się w niebezpieczeństwie.

Krystyna mogła tylko skinąć głową. Miał piękne, jasne oczy w ściągłej twarzy i kruczoczarne włosy, obcięte dość krótko nad czołem i za uszami.

Ingebjörga doprowadziła tymczasem swe włosy do ładu; teraz zbliżyła się i dziękowała obcemu w wyszukanych słowach. Trzymał wciąż jeszcze rękę na ramieniu Krystyny rozmawiając z tamtą.

– Tych łotrów – rzekł do swoich ludzi, którzy trzymali obu chłopców (należeli oni, jak się okazało, do załogi statku z Rostocku) – weźmiemy z sobą do miasta, by ich wsadzić do więzienia. Najpierw jednak odprowadzimy dziewice do klasztoru. Wyszukajcie parę rzemieni do ich związania.

– Czy dziewic, Erlendzie? – spytał jeden z jego ludzi. Byli to dwaj młodzi, silni i starannie ubrani chłopcy, rozochoceni bijatyką.

Pan zmarszczył czoło i chciał ostro odpowiedzieć. Lecz Krystyna położyła mu dłoń na rękawie i z drżeniem prosiła:

– Zwróć im wolność, dobry panie! Nie bardzo chciałybyśmy, ja i moja siostra, by się ta rzecz rozniosła.

Obcy spojrzał na nią, zagryzł dolną wargę i skinął na znak, że pojmuje. Płazem miecza uderzył każdego z więźniów w kark, aż się zatoczyli. – Umykajcie – rzekł dając każdemu kopniaka. Pognali co tchu. Pan zwrócił się do dziewcząt i spytał, czy chcą jechać konno.

Ingebjörga pozwoliła się usadowić na siodle Erlenda, lecz okazało się, że nie umie w nim siedzieć; ześliznęła się natychmiast. Pytająco spojrzał na Krystynę, ta zaś odparła, że przyzwyczajona jest do jazdy w męskim siodle.

Ujął ją pod kolana i uniósł w górę. Słodki i rozkoszny dreszcz przebiegł jej ciało – tak ostrożnie trzymał ją z dala od siebie, jakby się obawiał zbytnio zbliżyć; ludzie w domu nigdy nie troszczyli się o to, gdy pomagali jej dosiadać konia. Czuła się dziwnie zaszczycona.

Rycerz – jak zwała go Ingebjörga, choć nosił tylko srebrne ostrogi – podał jej rękę, a pachołkowie wskoczyli na konie. Ingebjörga chciała koniecznie objechać miasto od północy, podnóżem gór Ryen i Marterstok, nie jechać ulicami. Tłumaczyła to tym, że pan Erlend i jego słudzy są uzbrojeni. Rycerz odparł poważnie, iż zakaz noszenia broni nie jest zbyt surowy, szczególnie dla podróżnych, a teraz cała ludność miasta i tak zajęła się łowami na dzikie zwierzęta. Wówczas Ingebjörga powiedziała, że bardzo boi się panter. Krystyna domyśliła się, że Ingebjörga chce wracać najbardziej okólną i samotną drogą, aby móc jak najdłużej rozmawiać z Erlendem.

– Już po raz drugi dziś wieczór zatrzymujemy was, panie – rzekła Krystyna, a Erlend odparł poważnie:

– To nic, dziś wieczór jadę tylko do Gerdarud, a noc będzie jasna. Krystynie było przyjemnie, że nie żartował i nie wyśmiewał się z niej, ale rozmawiał, jakby mu była równa albo nawet więcej niż równa. Przyszedł jej na myśl Szymon; poza nim nie spotkała dotąd żadnego mężczyzny o dwornym obejściu. Ten człowiek jednak był na pewno starszy od Szymona.

Jechali doliną pod górami Ryen, wzdłuż potoku. Ścieżka była wąska, z młodych gałązek drzew zwisały mokre i silnie pachnące pąki, tu, w dole, było nieco ciemniej. W powietrzu leżał chłód i liście krzewów wzdłuż strumienia były wilgotne od rosy.

Konie szły stępa, podkowy uderzały głucho o wilgotną, porosłą trawą ścieżkę. Krystyna kołysała się w siodle; poza sobą słyszała paplanie Ingebjörgi i głęboki, spokojny głos obcego. Nie mówił wiele i odpowiadał jakby w roztargnieniu, zdawało się jej, że jest w podobnym nastroju jak ona. Czuła się dziwnie senna, ale zarazem bezpieczna i zadowolona; wszystkie wydarzenia dnia były już wszakże poza nią.

Kiedy wyjechali z lasu na łąki pod Marterstok, Krystyna jak gdyby się zbudziła. Słońce zaszło, miasto i zatoka leżały pod nimi w jasnym, bladawym świetle; szczyty wzgórz Aker lśniły jeszcze ognistożółtą poświatą pod błękitnym niebem. W ciszy wieczoru niosły się z dala głosy, jakby zrodzone z otchłani wieczornego chłodu, gdzieś na jakiejś drodze skrzypnęło koło wozu i naszczekiwały psy po dworach z drugiej strony rzeki. W lesie poza nimi, teraz, gdy słońce zaszło, głośno śpiewały i ćwierkały ptaki. W powietrzu snuł się zapach spalenizny, daleko na łące żagwiło się czerwone ognisko; od wielkiej płomiennej zorzy nawet jasność nocy odbijała się ciemno.

Jechali już między polami klasztoru, gdy obcy znowu do niej przemówił. Zapytał, czy nie uważa za słuszne, aby podjechał z nimi pod furtę i prosił o pozwolenie widzenia się z panią Groą, by jej wytłumaczyć, jak się wszystko odbyło. Ale Ingebjörga wolała wśliznąć się po cichu przez kościół, może wówczas uda im się wejść niepostrzeżenie do klasztoru i nikt nie zwróci uwagi na ich długą nieobecność; może siostra Potencja zapomniała o nich z powodu odwiedzin.

Krystyna nie zdziwiła się nawet, że na placu przed zachodnią bramą kościoła jest tak cicho. Zwykle wieczorami panował tu ożywiony ruch, bo ludzie z sąsiedztwa odwiedzali kościół klasztorny; tutaj stało też sporo domostw, w których mieszkali słudzy świeccy i jałmużnicy klasztoru. W tym miejscu pożegnały Erlenda. Krystyna stała i głaskała konia; był czarny, miał zgrabną głowę i łagodne oczy – wydał się jej podobny do Morwina, na którym jeszcze dzieckiem jeździła zawsze w domu.

– Jak zowie się wasz koń, panie? – spytała, gdy rumak odwrócił od niej głowę i obwąchiwał pierś swego pana.

– Bajard – odrzekł patrząc na nią przez szyję konia. – Pytacie o imię konia, nie zaś o moje?

– Rada bym znać wasze imię – odpowiedziała skłoniwszy się lekko.

– Nazywam się Erlend syn Mikołaja.

– Więc dzięki wam, Erlendzie synu Mikołaja, za waszą dobrą usługę dzisiejszego wieczora – rzekła Krystyna podając mu rękę. Nagle spłoniła się i na wpół wysunęła dłoń z jego dłoni.

– Czy pani Aashilda córka Gautego z Dovre jest waszą krewną? – spytała.

Zdumiona ujrzała, że i jemu łuna krwi oblała twarz, wypuścił szybko jej rękę i odrzekł:

– To moja ciotka. Ja zaś jestem Erlendem synem Mikołaja na Husaby. – Spojrzał na nią tak dziwnie, że zmieszała się jeszcze bardziej, lecz opanowała się i rzekła:

– Winnam wam podziękować lepszymi słowami, Erlendzie synu Mikołaja, lecz nie wiem, co bym wam rzec mogła.

Skłonił się przed nią i zdawało się jej, że musi go już pożegnać, choć chętnie mówiłaby z nim dłużej. W drzwiach kościoła obejrzała się, a widząc, że Erlend stoi jeszcze przy koniu, skinęła mu ręką.

W klasztorze panowało wielkie zaniepokojenie i krzątanina. Haakon posłał jezdnego z wiadomością, sam zaś chodził po mieście i szukał dziewcząt wraz z przysłanymi mu do pomocy ludźmi. Zakonnice słyszały, że dzikie bestie uśmierciły i pożarły dwoje dzieci w mieście. Było to oczywiście kłamstwo, panterę zaś – jedna bowiem tylko była – ujęło jeszcze przed nieszporami kilku służących z królewskiego dworu.

Krystyna stała cicha z pochyloną głową, gdy ksieni i siostra Potencja wyładowywały na nie swój gniew. Była jakby pogrążona w wewnętrznym śnie. Ingebjörga szlochała i próbowała się usprawiedliwić: wszak otrzymały zezwolenie, że mogą wyjść za wiedzą siostry Potencji i w odpowiednim towarzystwie, a za to, co się potem wydarzyło, naprawdę nie ponoszą winy.

Lecz pani Groa poleciła im pozostać w kościele, aż północ wydzwoni, skierować myśli ku sprawom Boskim i dziękować Bogu, który ocalił im życie i cześć. – Sam Bóg odsłonił wam jasno prawdę o świecie – powiedziała – dzikie zwierzęta i sługi szatana na każdym kroku czyhają na Jego dzieci i nie ma na to ratunku; tylko w modlitwie i błaganiu trzeba szukać oparcia.

Dała każdej płonącą świecę do ręki i przykazała, aby poszły z siostrą Cecylią córką Baarda, która nieraz całe noce spędzała w kościele na modlitwie.

Krystyna postawiła świecę na ołtarzu świętego Wawrzyńca i przyklękła na stopniu. Utkwiła nieruchomo wzrok w płomieniu świec, odmawiając cicho Ojcze nasz i Ave Maria. Powoli zaczęło się jej zdawać, że obejmuje ją blask świec i wyłącza wszystko, co leży poza nią i światłem. Czuła, że serce jej rozwiera się, przepełnione podzięką, uwielbieniem i miłością ku Bogu i Jego łaskawej Matce – czuła się im bliska. Wiedziała zawsze, że patrzą na nią z góry; ale tej nocy po raz pierwszy czuła, że tak jest w istocie. Ujrzała świat, jakby w widzeniu jakimś: ciemna przestrzeń, w którą pada słoneczna smuga, pyłki wirują ustawicznie pomiędzy ciemnością a światłem, i poczuła, że wreszcie ona sama dostała się w krąg jasności.

Wydawało się jej, że chętnie pozostałaby jak najdłużej w tym ciszą i ciemnością nocy owianym kościele: owych kilka plam świetlnych, niby gwiazdy złote nocą, słodkawy, stary zapach kadzideł i ciepła woń palącego się wosku – i ona sama wtulona we własną gwiazdę.

I zdało się jej, że kończy się jakieś szczęście, gdy przysunęła się siostra Cecylia i dotknęła jej ramienia. Trzy kobiety pokłoniły się przed ołtarzem i przez małą południową furtę wyszły na klasztorny dziedziniec.

Ingebjörga była taka śpiąca, że położyła się nic nie mówiąc. Ucieszyło to Krystynę – tak bardzo pragnęła być sama ze swymi dobrymi myślami. I było jej przyjemnie, że w nocy muszą mieć na sobie koszule: Ingebjörga była gruba i mocno się pociła.

Długo leżała bezsennie, ale ów prąd słodyczy, który ją uniósł, gdy klęczała w kościele, nie wracał. Przenikało ją jednak jeszcze jego ciepło, z serca dziękowała Bogu i czuła się silna, kiedy modliła się za rodziców, rodzeństwo i za duszę Arnego syna Gyrda.

Myślała o ojcu. Tak bardzo tęskniła za nim i za wszystkim, co ich łączyło, zanim Szymon Darre wszedł w ich życie. Jakaś nowa tkliwość ku niemu ogarnęła ją. Tego wieczora w jej miłości do ojca była jakby zapowiedź macierzyńskiego ukochania i troski; niejasno przeczuwała, że wiele jest rzeczy w życiu, które nie stały się jego udziałem. Przypomniała sobie mały drewniany kościółek w Gerdarud; tam na Wielkanoc widziała groby trzech braciszków i babki, matki ojca, Krystyny córki Sigurda, która umarła dając mu życie.

Co Erlend syn Mikołaja ma do roboty w Gerdarud, tego nie mogła pojąć.

Nie uświadamiała sobie, że w ten wieczór dużo o nim myślała. Ale przez cały czas wspomnienie jego szczupłej smagłej twarzy i spokojnego głosu trwało gdzieś w mroku, poza blaskiem świec, ponad jej myślami.

Gdy się nazajutrz rano obudziła, słońce świeciło już w sypialni i Ingebjörga opowiadała, że pani Groa zabroniła siostrom budzić je na jutrznię. Teraz miały iść do kuchni i przynieść sobie coś do jedzenia. Krystynie aż ciepło się zrobiło z radości, że ksieni taka łaskawa; odczuwała to tak, jak gdyby cały świat był dobry dla niej.

3

Bractwo chłopskie z Aker miało za swą patronkę świętą Małgorzatę i doroczną uroczystość rozpoczynało 20 lipca, w dzień świętej. Bracia i siostry gromadzili się wtedy razem z dziećmi i czeladzią w kościele w Aker i wysłuchiwali mszy przy ołtarzu świętej Małgorzaty; po czym ciągnęli do hali bractwa, leżącej przy szpitalu Hofvin, i tutaj świętowano zazwyczaj pięć dni.

Ponieważ jednak kościół w Aker zarówno jak szpital Hofvin należały do klasztoru zakonnic, prócz tego zaś wielu chłopów z Aker było dzierżawcami klasztoru, przeto przyjął się zwyczaj, że ksieni i kilka starszych sióstr, aby okazać szacunek bractwu, brało udział w obchodzie w pierwszym dniu święta. Również wychowanki klasztoru, oddane tylko na naukę i nie mające później składać ślubów, mogły pójść i wieczorem potańczyć; na to święto wolno im było zamiast odzieży klasztornej włożyć własne suknie.

Dlatego też wielki ruch panował w wigilię świętej Małgorzaty w izbie wychowanek; dziewczęta, którym pozwolono iść na zabawę, grzebały w swych skrzyniach i mierzyły najlepsze szaty, inne zaś chodziły nieco zgnębione i przyglądały się. Niektóre postawiły na kominku garnuszki i gotowały wodę, która miała czynić płeć białą i miękką, inne warzyły znów jakiś płyn, którym nacierały sobie włosy; gdy dzieliły je potem w pasma i zwijały dokoła skórzanych rzemyków, włosy skręcały się w piękne pukle.

Ingebjörga powyciągała wszystkie swoje suknie, nie mogła się jednak zdecydować, którą z nich włożyć; w każdym razie nie tę najlepszą zieloną z aksamitu, ta była zbyt ładna i za kosztowna na chłopskie święto. Ale mała, szczupła siostra, która nie mogła iść na zabawę – zwała się Helga i jeszcze dzieckiem przeznaczyli ją rodzice do klasztoru – odciągnęła Krystynę na bok i szepnęła, że z pewnością Ingebjörga włoży mimo wszystko swą zieloną suknię i czerwoną jedwabną koszulę.

– Zawsze byłaś mi życzliwa, Krystyno – dodała Helga. – Nie wypada mi mieszać się w takie sprawy, ale teraz powiem ci o tym. Ów rycerz, który was odprowadził owego wieczora na wiosnę… Słyszałam i widziałam, że Ingebjörga mówiła z nim potem. Rozmawiali z sobą w kościele i czekał na nią na ścieżce między opłotkami, gdy szła do domu jałmużnie. Rycerz pytał o ciebie i Ingebjörga przyrzekła mu, że weźmie cię z sobą. Założyłabym się, żeś do tej pory nic o tym nie słyszała.

– W istocie, Ingebjörga nie wspomniała mi o tym – odparła Krystyna. Ściągnęła usta, by Helga nie dojrzała uśmiechu, który jej wykwitł na wargach. Hm, taka więc jest Ingebjörga. – Zapewne wie ona dobrze, że ja nie należę do dziewcząt, które latają za węgły domów i płoty na spotkanie z obcym mężczyzną – rzekła dumnie.

– Mogłabym sobie zaoszczędzić mówienia ci tych nowinek, o których przystojniej byłoby nie wspominać – odpowiedziała urażona Helga i rozeszły się.

Lecz przez cały wieczór Krystyna nie mogła sobie znaleźć miejsca i usiłowała stłumić uśmiech, gdy ktoś patrzył na nią.

Na drugi dzień rano Ingebjörga ociągała się tak bardzo z ubieraniem i tak długo chodziła w samej koszuli, że Krystyna zrozumiała, iż tamta czeka, póki ona nie będzie gotowa.

Nie odezwała się słowem, tylko ze śmiechem podeszła do skrzyni i wyciągnęła żółtą jedwabną koszulę. Pierwszy raz wdziała ją dzisiaj i gdy spłynęła wzdłuż ciała, Krystyna poczuła miły chłód i miękkość. Wkoło szyi i nad piersią, jak daleko sięgało wycięcie sukni, koszula była pięknie wyszyta srebrem oraz niebieskim i brązowym jedwabiem; tak samo były ozdobione rękawy. Krystyna naciągnęła płócienne pończochy i związała mocno małe purpurowo-niebieskie trzewiczki, które owego nieszczęsnego dnia Haakon szczęśliwie przyniósł do domu. Ingebjörga wciąż patrzyła na nią, Krystyna rzekła więc ze śmiechem.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Lagman – sędzia; lagman prowincji (jak ów Laurencjusz) przewodniczył na zjazdach ludowych (thingach). [wróć]

2. Folkungowie – dynastia szwedzka, panująca w XIII i XIV w. [wróć]

3. Dziś Trondheim. [wróć]

4. Według ówczesnego zwyczaju podczas wigilii poprzedzających święta kościelne wierni pozostawali przez całą noc w pobliżu kościoła. Czas pomiędzy poszczególnymi nabożeństwami spędzano na tańcach i innych rozrywkach. [wróć]

5. Spichrze były piętrowe, przy czym izba na piętrze służyła do przechowywania ubrań i broni, a latem jako sypialnia lub izba gościnna; posiadała ona zazwyczaj ganek. [wróć]

6. Sira – ksiądz. [wróć]

7. Biała niedziela – niedziela przewodnia. [wróć]

8. Wodnik; w bardziej znanej nam mitologii niemieckiej występuje on pod mianem niksa (Nix). [wróć]

9. Grube sukno domowej roboty. [wróć]

10. Św. Ewelina ze Skövde – znana w hagiografii jako św. Helena Szwedzka; pielgrzymowała do Ziemi Świętej; łączyła wielką pobożność z gorliwością w pracy charytatywnej. Zginęła z rąk własnych krewnych ok. 1160 r. [wróć]

11. Dziś: Rondane. [wróć]

12. Tomasz Becket (1118–1170) zamordowany przez króla Henryka II w katedrze w Canterbury, kanonizowany w 1173 r. [wróć]

13. Sverre panował od (ok.) 1180 do 1202 r.; starał się o wzmocnienie władzy królewskiej przez ograniczenie praw możnowładców i kleru. [wróć]

14. Żona Haakona Starego; jej ojciec poróżniwszy się z zięciem usiłował strącić go z tronu i zdobyć koronę Norwegii. [wróć]

15. Król Inge – prawdopodobnie chodzi o Ingego syna Baarda, który panował w latach 1204–1217. [wróć]

16. Tańczono wówczas w korowodzie, który tworzył zwykle zamknięte koło lub w braku miejsca wił się w wężowych skrętach. [wróć]

17. W 1028 r. podczas buntu pogan w Norwegii i najazdu Duńczyków pod wodzą Kanuta Wielkiego. [wróć]

18. Syn Księdza – złośliwe przezwisko stworzone w sposób analogiczny do takich nazwisk-przydomków jak: synowie Lagmana (sędziego), syn Biskupa, w których na miejscu imienia własnego podstawia się tytuł ojca lub przodka. [wróć]

19. Birkebeinowie – powstała w 1174 r. partia walcząca o umocnienie władzy królewskiej kosztem możnowładców i duchowieństwa; oni to osadzili na tronie Sverrego i popierali go podczas walk z klerykalną partią Baglerów. [wróć]

20. Aluzja do niskiego pochodzenia Sverrego, którego potomek, Haakon V, panował podówczas w Norwegii. [wróć]

21. Osoby pozostające pod opieką klasztoru, który na ich utrzymanie czerpie z dochodów, jakie przynoszą należące do niego prebendy. [wróć]

22. Örtug – 1/3 öre. 1 marka srebrna równała się 8 öre po 3 örtugi, 1 örtug równał się 10 groszom. [wróć]