EDYTORIAL

PREZENTACJE

Rafał Tichy,
Od hermeneutyki do historiozofii

Joachim z Fiore,
Księga o zgodności Starego i Nowego Testamentu

Joachim z Fiore,
Wprowadzenie do Apokalipsy

Joachim z Fiore,
Wykład Apokalipsy

Joachim z Fiore,
Psalterium o dziesięciu strunach

Joachim z Fiore,
O siedmiu pieczęciach

Joachim z Fiore,
List do Wielebnego Opata z Valdony

Joachim z Fiore,
List do wszystkich wiernych

Przepowiednia znaleziona przez brata Gerarda z Zakonu Braci Mniejszych

Bernard McGinn,
Symbolizm w myśli Joachima z Fiore

Matthias Riedl,
Mesjasz zbiorowy. Konstytucja społeczeństwa przyszłości według Joachima z Fiore

Jan Grzeszczak,
Głos teologa w sprawach średniowiecznej polityki

ESEJE

Ernest Renan,
Joachim z Fiore i wieczna Ewangelia

Piotr Napiwodzki,
Nowożytność jako tryumf joachimizmu

Ernst Bloch,
Joachim z Fiore, trzecia Ewangelia i jej Królestwo

Piotr Graczyk,
Ernst Bloch i dwa mity antropogenezy

Paweł Grad,
W imię ojca. Tomistyczna krytyka joachimizmu

Herbert Grundmann,
Sacerdotium – regnum – studium. O pozycji nauki w XIII wieku

Henri de Lubac,
Kopuła Świętego Piotra

Marcin Karas,
Doczesny mesjanizm Teilharda de Chardin

Rafał Łętocha,
Mit i religia. Chrześcijańskie i „pogańskie” korzenie idei Legionu św. Michała Archanioła

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Krzysztof Tyszka,
Tadeusz hrabia Dzieduszycki – technomesjanista

Tadeusz Dzieduszycki,
Generale Warszawy – burza cywilizacji zadaniem na dziś

ANTYKWARIAT

Jerzy Ziemacki,
Rzeczpospolita duchów

RECENZJE I POLEMIKI

Michał Piekarski,
Przywłaszczenie, przebóstwienie i umiłowanie

Jan Skoczyński,
„Kultura” paryska – siedlisko filozofów

Karolina Bartkowiak,
Misterne struktury

KRONOS POLECA

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

Nasze e-booki

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

Fenomenem znanym z historii jest kolonizacja językowa. Państwo silniejsze, zaprowadzając swoje porządki na jakimś podbitym terenie, narzuca jego mieszkańcom język własny, czyniąc go językiem urzędowym (a zatem mową Prawa) i językiem edukacji (czyli mową Wiedzy). W przypadkach skrajnych – które znamy z naszych dziejów ojczystych – okupanci całkowicie zakazują języka lokalnego w szkołach, starając się wypchnąć go z przestrzeni publicznej i uczynić domowym dialektem, pozahistoryczną gwarą.

Ta operacja może przybrać kształt bardziej wyrafinowany. Zamiast zakazywać języka (co zwykle wzbudza opór tubylców), można narzucić albo podsunąć ludowi podbitemu pojęcia i wyobrażenia, jakie o życiu mają okupanci. Mowa ma wiele poziomów. Składa się nie tylko ze słów i reguł gramatycznych, lecz zawiera także pojęcia i metafory, pozwalające nam odnaleźć się w świecie, urządzić własne życie, określić swoje miejsce w porządku czasu i wieczności. Mowa – Grecy mówili: Logos – pozwala nam w ten sposób zachować równowagę w istnieniu.

Mowa może jednak zostać odebrana. Jej myśl podstawowa może zostać zapomniana. Kto w ten sposób zostanie okaleczony, traci nie tylko oparcie w sobie, władzę nad sobą i własną samodzielność. Życie jest nam dane w języku i poprzez język. Kto nie ma własnej mowy, nie posiada własnego istnienia. Musi żyć życiem cudzym.

W tej głębokiej perspektywie powinniśmy patrzeć na dwudziestowieczne manipulacje językowe, których jesteśmy do dzisiaj nieświadomymi ofiarami. W Polsce po roku ’45 szczególnym ich przedmiotem – celem szczególnego ataku – było słowo m e s j a n i z m. Operacja była podwójna, co dobrze pokazuje jej nieszczerość. Adam Mickiewicz, najważniejszy z polskich mesjanistów, został policzony między sowieckich komunistów. Tytuł jego gazety, „Trybuny Ludów”, stał się nazwą oficjalnego organu partii. Z drugiej jednak strony samo słowo – „mesjanizm” – zostało zamienione w pojęcie pejoratywne, zajmując w publicystycznych połajankach miejsce obok „zaściankowości”, „prowincjonalizmu” i „wstecznictwa”. Operacja udała się znakomicie. Inteligent polski uważa dzisiaj mesjanizm za powód do wstydu albo do śmiechu, za rodzaj lokalnego dziwactwa.

Przypomnijmy zatem, czym był mesjanizm i co oznaczał dla mowy ojczystej. Mesjanizm był filozofią historii. Chrystologią historyczną. W dziejach polskich XIX stulecia odegrał zasadniczą rolę w konstrukcji pojęcia – za którym poszła praktyka – narodu historycznego. Sarmaci szukali wzorów dla życia u autorów antycznych. Chcieli być greckimi albo rzymskimi Panami. Ich wspólnota polityczna, Rzeczpospolita, miała być ucieleśnieniem arystotelejskiej politei, łącząc zalety monarchii, oligarchii i demokracji.

Starożytni autorzy, Arystoteles i Cyceron, nie znali jednak pojęcia „historii”. Logos był dla nich Naturą, a Natura – Logosem. Polscy mesjaniści musieli zatem dokonać zasadniczej przemiany: uczynić polską mowę, tutejszy Logos, językiem historycznym. Wpisać go w głębokie horyzonty przeszłości i przyszłości, w perspektywę radykalnego przeistoczenia. Udział poetów w tym przedsięwzięciu nie jest przypadkowy. To poeci sięgają bowiem do fundamentów mowy, wyzwalając jej nieznane jeszcze energie i pokazując jej nowe możliwości.

To przekształcenie – uhistorycznienie Logosu – nie dotyczy oczywiście tylko i wyłącznie Polski. Dokonało się ono w całej Europie. Mesjanizm w Polsce nie tylko był formacją nowoczesną (a nawet mocniej: polską formułą nowoczesności); za jego pośrednictwem, przez to duchowe łącze, uczestniczymy też w głębokiej przemianie całej cywilizacji łacińskiej.

Wróćmy jednak do naszych czasów. Ostatnio sytuacja zaczęła się zmieniać. Mesjanizm stał się nieoczekiwanie modny. W Warszawie i Krakowie pojawiły się środowiska i czasopisma deklarujące się jako mesjanistyczne. Powód tej rezurekcji pojęciowej wydaje się oczywisty. Zapowiadany w latach 90. koniec historii okazał się iluzją, reklamowym i propagandowym kłamstwem. Naturalną reakcją na upadek tego kłamstwa są poszukiwania języka, który będzie mógł sprostać naszej nowej – historycznej – sytuacji.

Kolejnym tomem naszego kwartalnika włączamy się w te poszukiwania. Sięgamy w nim do samych źródeł mesjanizmu, do Joachima z Fiore. W dziale Prezentacje publikujemy pierwsze polskie tłumaczenia jego najważniejszych tekstów, opatrzone komentarzami mediewistów. W dziale Eseje znajdzie z kolei Czytelnik szereg (sprzecznych) interpretacji joachimizmu, także tych historycznych, idących aż do tekstu kardynała de Lubaca, poświęconego myśli Adama Mickiewicza, a pochodzącego z książki o duchowych potomkach Joachima. Całość zamykają sylwetki ostatnich polskich mesjanistów, działających jeszcze po roku ’45, Wincentego Lutosławskiego i Tadeusza Dzieduszyckiego.

Wawrzyniec Rymkiewicz

Redaktor Naczelny

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji kwartalnika

NASZE E-BOOKI

TEOLOGIA NIEMIECKA

Teologię niemiecką warto wziąć do ręki nie tylko po to, aby poszerzyć wiedzę z zakresu dziejów (niemieckiego) Ducha. Warto ją czytać dla niej samej, bo jest to doprawdy książka niezwykła. Jest to dzieło uniwersalne, zdolne zaspokoić potrzeby zarówno czytelnika zaawansowanego w refleksji i spekulatywnej lekturze, jak i tego, kto po lekturę taką sięga sporadycznie i nastawiony jest na jasne wskazówki i spostrzeżenia. Odwołując się do języka zupełnie innej tradycji duchowej, można powiedzieć, że niniejszy traktat jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto pragnie wyzwolić się z iluzji „ja”, aby zanurzyć się w wyzwalającym, bezpośrednim doświadczeniu Istnienia.

WASILIJ ROZANOW,
OPADŁE LIŚCIE

Miłość ta, naprawdę martwa, nigdy się nie odrodzi... Dlatego przed jej (całkowitym) końcem wybuchają zdrady będące ostatnią nadzieją miłości: nic tak nie oddala od siebie kochanków (nie tworzy różnicy), jak zdrada któregoś z nich. Ostatni nie starty jeszcze ząb – rozrasta się, i wówczas zahacza o niego ząb przeciwległy. Ruch znowu jest możliwy, ruch jest – choćby znikomy. W ten sposób zdrada staje się samouzdrowieniem miłości, jej „reperacją”, „łatą” na tym, co zużyte i zmurszałe. Nierzadko „nadpęknięta” miłość na skutek zdrady rozpala się możliwym jeszcze dla niej płomieniem i tworzy względne szczęście do końca życia. Podczas gdy bez „zdrady” kochankowie albo członkowie rodziny odpadliby od siebie z obojętnością, odsunęli się, rozwalili; umarli ostatecznie.

Rosyjskie życie jest i brudne, i słabe, ale jakoś miłe.

ERNST JÜNGER,
PRZYBLIŻENIA. NARKOTYKI I UPOJENIE

Usłyszałem szum morza i rozpocząłem wędrówkę. Obrazy były mocne i bezpośrednie: pozbawione refleksji. Do tej pory lśniły jak światło w lustrze – teraz widziałem samo światło, i to bardzo blisko. Oddech był szybszy, energiczniejszy. Każde tchnienie jest rozkoszą; tu sobie to uświadomiłem. Czułem je jako łagodny dotyk przepony. Ten dotyk był rytmiczny, był ruchem wahadła, które głaskało, ocierało się, delikatnie gubiąc się następnie w bardzo dalekim odchyle. Wróciło i znów się otarło, nieco głębiej i pieszczotliwiej. Kontynuowałem wędrówkę po ziemi, słyszało się szelesty; to było rozkoszne, przyjemne.

HANNAH ARENDT,
PISMA ŻYDOWSKIE

Dawniej, gdy Żydzi nie mieli swego państwa, byli z tego powodu znienawidzeni przez obcy im świat. Dziś odczuwają ten sam rodzaj nienawiści właśnie dlatego, że udało im się z sukcesem takie państwo stworzyć. Circulus vitiosus. Myliłby się jednak ten, kto ograniczałby syjonizm wyłącznie do ideowego zaplecza państwa stanu wyjątkowego. Syjonizm pozostawił po sobie piękną ideę kibucu, w którą umiał tchnąć życie. Inną jego trwałą zdobyczą jest Uniwersytet Hebrajski, stanowiący kulturalną oazę w państwie znajdującym się w połowie drogi między Jerozolimą a Lacedemonem. O tym wszystkim w pasjonujący sposób pisze w swoich Pismach żydowskich Hannah Arendt.

PIER PAOLO PASOLINI,
PO LUDOBÓJSTWIE. ESEJE O JĘZYKU, POLITYCE I KINIE

Zniszczenie wartości w dzisiejszym społeczeństwie włoskim prowadzi bez masowych rzezi i rozstrzeliwań do likwidacji szerokich obszarów społeczeństwa. W Manifeście Marksa znajduje się fragment opisujący ludobójstwo dokonane na określonych warstwach klas uciśnionych, w pierwszym rzędzie nie robotników, ale lumpenproletariuszy czy pewnych ludów kolonialnych. Dzisiaj Włochy przeżywają to zjawisko dramatycznie: szerokie rzesze, które pozostały poza historią – historią burżuazyjnej dominacji – podlegały temu ludobójstwu, czyli asymilacji do stylu i jakości życia burżuazji

KRZYSZTOF MICHALSKI,
ZROZUMIEĆ PRZEMIJANIE

Jaki cel może mieć dla myśliciela dialog z cieniami przeszłości, refleksja nad dziejami myśli? Znalezienie wśród gmatwaniny prowadzących na manowce ścieżek jednej prostej, wiodącej wprost ku prawdzie? Ale wtedy szukający musiałby już zająć punkt widzenia umożliwiający mu wprowadzenie porządku w dotychczasowy bałagan, musiałby stanąć ponad dziejami błąkającej się myśli, posiadać prawdę. Ale czy prawdę można „posiąść”? Czy jest ona problemem, o którego rozwiązanie można się starać, aż wreszcie pewnego dnia się je osiągnie? Czy nie jest raczej dana nam jako zagadnienie i tylko w ten sposób?

KRONOS 4/2013
FINIS CHRISTIANISMI

Czym jest chrześcijaństwo? Jaki jest jego sens i znaczenie? Pytanie ważne nie tylko dla chrześcijanina – który powinien wiedzieć, w co wierzy – lecz także, a może przede wszystkim dla ateisty. Ateizm nie jest bowiem zjawiskiem pierwszym. Pojawia się zawsze po stuleciach religii. Jeśli przyjrzeć mu się uważnie, patrząc na jego historyczny rozwój – na nabierającą coraz większego rozpędu dechrystianizację Europy – to widać wyraźnie, że przychodzi on z wnętrza religii, że opiera się na jej pojęciach i wyobrażeniach, czyniąc swym wehikułem jej wartości i sposoby życia.

KRONOS 1/2014
DOSTOJEWSKI

Śmierć czyni rzeczywistość czymś strasznym, prawa naturalne – czymś nieubłaganym. Człowiekowi ciężko jest żyć z taką wiedzą, dlatego chce ją zaczarować, zagadać. W twórczości Dostojewskiego zagaduje ją diabeł, zagadują też zwykli ludzie. Świat, powiadają, ma postać wodewilu. Bliżej mu do groteski niż do tragedii. Bawmy się zatem aż do utraty sensu i tchu, aż do otumanienia zmysłów, gdyż nawet po śmierci żadnej śmierci przecież nie ma.

Więcej informacji na www.kronos.org.pl

W następnym numerze kwartalnika „Kronos”, którego tematem będą filozofia techniki, miejsce techniki w porządku ewolucji biologicznej i technologiczne podstawy współczesnych totalitaryzmów:

• Friedrich Georg Jünger, Prawda i rzeczywistość

• Friedrich Georg Jünger, Perfekcja techniki

• Friedrich Georg Jünger, O równości

• Friedrich Georg Jünger, Język i rachunek

• Wojciech Kunicki o dziele Friedricha Georga Jüngera

• Oswald Spengler, Człowiek i technika. Przyczynek do filozofii życia

• Friedrich Kittler, Miasto jest medium

• Friedrich Kittler o muzyce rockowej

• Geoffrey Winthrop-Young, Michael Wutz, Friedrich Kittler i analiza dyskursów medialnych

• Krzysztof Tyszka o filozofii techniki Friedricha Kittlera

• Kamil Wielecki o Zinowjewie

• Krzysztof Okopień o totalitaryzmie

• Korespondencja Zdziechowski – Massonius

Nr 2 (29)/2014

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR GRACZYK, JANUSZ OSTROWSKI, MATEUSZ WERNER, MIKOŁAJ WIŚNIEWSKI

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Zastępca Sekretarza Redakcji:
MARCIN RYCHTER

Sekretariat:
RAFAŁ KUCZYŃSKI, MICHAŁ PIEKARSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI

Korekta:
PIOTR HERBICH

Okładka:
Ilustracja ze zbiorów Francuskiej Biblioteki Narodowej, XIII wiek

Przewodnicząca Rady Redakcyjnej:
ZOFIA ROSIŃSKA, IF UW

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
TADEUSZ GADACZ, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dofinansowana ze środków
badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Publikacja dofinansowana ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.