Autorzy: Magdalena Tokarska, Marek Tokarski

Redakcja: Klaudia Opozda

Korekta: Justyna Tomas

Projekt graficzny okładki: Panczakiewicz Art.design

eBook: Atelier Du Châteaux

Zdjęcia na okładce: Magdalena i Marek Tokarscy

Zdjęcia:
Magdalena i Marek Tokarscy: s. 4–210, 220–286, 294–302, 311–351, 359–365
Agnieszka Majewska: s. 215, 291, 306, 356
Paweł Worsztynowicz: s. 354–355

Redaktor prowadząca: Agnieszka Knapek

Kierownik redakcji: Agnieszka Górecka

©2023 Copyright by Magdalena Tokarska, Marek Tokarski

©2023 Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, za wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

Bielsko-Biała 2023

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.

ul. Zapora 25

43-382 Bielsko-Biała

tel. 338282828, fax 338282829

pascal@pascal.pl, www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-186-9

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

1. Droga na Kretę

2. Mourne mon amour

3. Kreta wygooglowana, czyli turystyczny fast food

4. Witajcie w naszym raju, czyli kreteńska wioska

5. Góry, kozy i wąwozy

6. A może wybierzemy się do miasta?

7. Today is life, tomorrow never comes

8. Gdzie narodziła się Europa

9. Na południe! Tam jest cudnie!

10. I jeszcze dalej na południe!

11. Co dziś ugotowałaś, Magda?

13. Co znaleźliśmy w sieci

13. Kreta jest winna

14. Geia mas! Czyli tam, gdzie pędzi się raki

15. Opa! Czyli tańczyć każdy może

16. Kalo cheimona, czyli Kreta poza sezonem

17. Kali sinecheia, czyli dobrego dalszego ciągu

Podziękowania

Bibliografia

Wstęp

Plaża Agios Georgios

Zapraszamy na Kretę

Bardzo nam miło, że właśnie czytasz te słowa. Może planujesz wakacje na Krecie, ale nuży Cię już „zaliczanie atrakcji”, a „zorganizowany odpoczynek” stał się dla Ciebie męczący. Może wolisz doświadczać, a nie jedynie oglądać. W swoim tempie, dokładniej, głębiej, ciekawiej.

To nie jest przewodnik po Krecie. Ten znajdziesz pewnie na półce obok albo w internecie.

W książce opowiadamy o naszej trwającej ponad dwadzieścia lat eksploracji wyspy. Ta przygoda, po grecku peripeteia (czytaj: peripetia, co oznacza zresztą nagły zwrot akcji), przywiodła nas do zapomnianej, górskiej, kreteńskiej wioski, gdzie dziś jest nasz dom.

Zapraszamy Cię do wyruszenia w kreteński interior w poszukiwaniu prawdy o wyspie i jej mieszkańcach. Kreta – nie bez powodu nazywana minikontynentem – oferuje nieograniczone możliwości zgłębiania sekretów jej przyrody, historii, kultury, kuchni i tradycji.

Mamy nadzieję, że posiłkując się naszą książką, odkryjesz tę wyspę po raz pierwszy albo kolejny. Tylko dla siebie.

Zdajemy sobie sprawę, że jeśli wybierasz się na Kretę po raz pierwszy, mogą interesować Cię największe atrakcje wyspy z TOP 3. Poświęcamy im rozdział 3. Zachęcamy jednak do zbaczania z utartych szlaków i proponujemy wiele miejsc pomijanych przez turystyczny mainstream.

Skupiamy się na tych regionach Krety, które są nam najbliższe w sensie duchowym i geograficznym. Jesteśmy i zawsze byliśmy miłośnikami kreteńskiego południa, więc w naszej książce znajdziesz gawędy i informacje o miejscowościach, plażach, wędrówkach na południu Krety, głównie w województwach Rethymno i Chania. Nie wypuszczamy się w odległe zakątki wschodniej Krety (co nie znaczy, że ten rejon nie jest wart uwagi). Nie opisujemy też miejscowości turystycznych na północy (poza zabytkowym miastem Rethymno).

Na końcu większości rozdziałów znajdziesz informacje praktyczne o opisywanych miejscach. Podczas planowania wycieczki sprawdź aktualne informacje na stronach obiektów i firm przewozowych (komunikacja publiczna KTEL: www.e-ktel.com/, promy: https://anendyk.gr/).

W naszej książce zachęcamy do wędrówek po Krecie. Szlaki kreteńskie różnią się jednak bardzo od polskich, więc prosimy o rozważne planowanie tras w zależności od własnych możliwości oraz warunków pogodowych. Więcej piszemy o tym w rozdziale 5.

Jesteśmy zakochani w wyspie, co nie znaczy, że nie dostrzegamy jej ciemnej strony. Książka nie dotyka wszystkich aspektów życia na Krecie. To subiektywna opowieść oparta wyłącznie na naszych doświadczeniach.

Greckie słowa i imiona zdecydowaliśmy się zapisywać alfabetem łacińskim. Niestety nie ma w tym zakresie jednolitych zasad i tak na przykład imię Jerzy po grecku może być zapisane jako Georgios, Yorgos, Jorgos (czytaj: Jorgos). Żeby ułatwić lekturę, popularne imiona greckie zdecydowaliśmy się zapisywać fonetycznie, czyli będziemy pisać Jorgos. Inne słowa greckie zapisujemy, stosując łacińskie litery odpowiadające literom greckim. Na potrzeby naszej książki przyjęliśmy też zasadę, że grecką literę χ (czytaj: chi) będziemy zapisywać jako „ch”, natomiast literę ξ (czytaj: ksi) jako „x”.

Podobnie nie istnieją jednolite zasady zapisu nazw miejscowości. Nasze ulubione miasto Rethymno bywa zapisywane jako Retimno, Rethymnon, Retymnon, stolica Krety to Iraklio, Irakleio, Iraklion, Heraklio lub Heraklion. W naszej książce stosujemy formy, z którymi najczęściej się tu spotykamy, czyli Rethymno, Iraklio itp. Nie odmieniamy też nazw miejscowości przez przypadki, a więc używamy wyrażeń typu: w Rethymno, w Chania, do Matala, do Sougia itp.

Zapraszamy zatem do lektury! Mamy nadzieję, że nasza książka pomoże Ci odnaleźć na Krecie wyjątkowe miejsca, poczuć ich niezwykłą atmosferę, poznać wspaniałych ludzi oraz ich tradycje. I – co najważniejsze – uchyli przed Tobą drzwi do niezapomnianych przygód!

1. Droga na Kretę

Droga ku słońcu

Droga na Kretę bywa kręta,

często pod górę i szutrowa.

Zanim wybierzesz się, pamiętaj,

żeby się dobrze przygotować!

Droga na Kretę bywa śliska

i potknąć można się o kamień.

Przeszkód nie dojrzysz czasem z bliska,

więc oprzyj się o moje ramię!

Droga na Kretę bywa niełatwa i czasem jednokierunkowa,

lecz nawet jeśli coś się gmatwa,

to zanuć ze mną takie słowa!

(Tę piosenkę śpiewaliśmy na promie Ankona–Patras podczas przeprowadzki na Kretę, słowa: Marek).

Kreta – Czarodziejka – wołała nas co roku swoim dzikim głosem z czeluści przepastnych wąwozów i ze smaganych wiatrem szczytów. Prowadziła nas po krętych drogach i kozich ścieżkach do ukrytych zatok, zapomnianych wiosek, aż wreszcie przywiodła nas do miejsca, w którym dziś mieszkamy.

Rok 1997 – nasz pierwszy pobyt na Krecie. Dlaczego wybraliśmy akurat tę wyspę? Chyba przez Minojczyków. Tak, bardzo chcieliśmy zobaczyć pałace minojskie (patrz: rozdział 8).

Pierwsze lądowanie w Iraklio – stolicy Krety. W dole widzieliśmy już zbliżającą się taflę morza, a potem suche, zakurzone zarośla i pas lotniska. Wtedy po raz pierwszy nagle, nie wiadomo skąd pojawiły się ekscytacja i niecierpliwość. Dlaczego? Czekały na nas zupełnie nowe pejzaże, zapachy i smaki, których nigdy przedtem nie doświadczyliśmy. W ciałach obudziło się niejasne przeczucie zbliżającej się przygody.

Przygoda

To wyświechtane słowo kojarzymy głównie z dzieciństwem, młodzieżowymi książkami i filmami pełnymi niezwykłych zwrotów akcji. Czy ktoś jeszcze przeżywa przygody? Teraz wakacje są ściśle zaplanowanym wydarzeniem, podczas którego odhaczamy kolejne punkty zgodnie z harmonogramem. A jednak w tamtym momencie, gdy samolot podchodził do lądowania, właśnie to słowo pojawiło się w naszych głowach niczym podmuch rześkiego wiatru, który wywiewa suche, poskręcane liście, odkrywając jasną, pustą przestrzeń. Byliśmy żądni przygód, gotowi, by porzucić wytrenowane od lat schematy działania i zanurzyć się w nieznane.

Nie mieliśmy oczekiwań. Kierowały nami jedynie ciekawość i żądza odkrywania. Wolni od wszelkich opinii, opisów i rad, nie wiedzieliśmy, jak będzie wyglądała droga ani czy cel okaże się jej wart. Ponad dwadzieścia lat temu nie było rozwiniętej sieci asfaltowych tras ani sprytnych aplikacji, GPS-u i internetu. Nawigowaliśmy w oparciu o papierową, pełną tajemnic mapę oraz skąpe i niedokładne drogowskazy, w większości po grecku.

Papierowa mapa

Przez długie lata na ścianie naszego domu wisiała oprawiona w niebieską ramkę pierwsza mapa, z którą podróżowaliśmy po wyspie.

Czy ktoś jeszcze posługuje się takimi mapami? Magda zawsze lubiła się im przyglądać. Podczas naszych podróży były one – oprócz książkowego przewodnika – jedynym drogowskazem na niezliczonych skrzyżowaniach podrzędnych dróg.

Owa papierowa mapa Krety przedstawiała podłużny skrawek lądu spięty na północy wstęgą autostrady i poprzecinany z zachodu na wschód skupiskami poziomic, zwiastujących górskie łańcuchy. Ich południowe zbocza aż do linii morza wydawały się nietknięte ludzką ręką, nieskalane drogą czy nawet ścieżką. Milczały wymownie, obojętne i tajemnicze, skrywając swoje sekrety.

Tak bardzo chcieliśmy sprawdzić, co kryją. Przewodnik mówił o nich niewiele albo wręcz nic, tak jakby wiedza o wyspie była bezdyskusyjna i uporządkowana według kilku miejscowości z rankingiem w postaci przyznawanych gwiazdek.

Studiowanie papierowej mapy przypominało romantyczne obcowanie z mapami skarbów z filmów i książek. Zresztą i nasze mapy szybko upodabniały się do tych tajemniczych, zniszczonych zwitków: porwane na zgięciach od częstego, niewprawnego składania, brudne od kurzu z drogi, poplamione oliwą z sałatki jedzonej gdzieś na trasie. To my decydowaliśmy, jak dotrzeć do skarbu. Nasz wybór nie zawsze prowadził nas do celu, a i mapa bywała omylna – zwodziła nas czasem, pokazując pomarańczowe linie dróg tam, gdzie znajdowaliśmy jedynie fryganę (kolczaste, karłowate rośliny i krzewy porastające zbocza; unosi się nad nimi zapach tymianku i szałwii; wśród nich można spotkać też czystek i rozliczne rośliny bulwiaste, takie jak asfodele czy urginie morskie; uwaga, upadek grozi pokłuciem się o kolczaste krzewinki, takie jak ostry krwiściąg ciernisty – już sama nazwa brzmi przerażająco). Kaleczyliśmy nogi w zaroślach, skóra szczypała od soli, kurzu, potu i oparzeń, ale i tak czuliśmy, że w tej przestrzeni, pachnącej morzem i tymiankiem, tkwi niespożyta energia, z której chcemy czerpać garściami. Zmęczeni, zdenerwowani, głodni, dawaliśmy sobie prawo do tego, by zgubić się wśród kreteńskiego interioru. Bo gubienie się, poszukiwanie drogi i odnajdywanie jej należały do naszej kreteńskiej przygody.

Nie rezerwowaliśmy noclegów przed wylotem. Zwłaszcza że pokoje na wynajem, oznakowane jako rentrooms, zmienialiśmy niemal codziennie. Nauczyliśmy się pakować do plecaka minimum niezbędnych rzeczy. Często nie wiedzieliśmy, gdzie przyjdzie nam nocować. Schodziliśmy ze szlaku, wysiadaliśmy z samochodu lub autobusu, opuszczaliśmy prom i wzrokiem szukaliśmy sylwetki babci, stojącej gdzieś na progu rodzinnego pensjonatu i pytającej z uśmiechem, czy my Want a room? (Chcieć pokój?). Nie przerażały nas ciasne, niskie łazienki z prysznicem nad toaletą ani stare, trzeszczące łóżka, zachwycaliśmy się za to małym tarasem i karafką raki (kreteńskiego bimbru pędzonego z wytłoczyn winogron, patrz: rozdział 14) w lodówce. Rano pałaszowaliśmy jogurt z orzechami i miodem, popijając go świeżo wyciskanym sokiem pomarańczowym, po czym ruszaliśmy w świat, zachłanni i gotowi na nową przygodę.

Kolekcjonowaliśmy chwile. Takie jak ta, gdy w jednej z górskich wiosek staruszek o lasce wyciągnął z płóciennej torby kiść winogron i wręczył nam ją bez słowa, za to z uśmiechem.

Zapach wolności

Kreta pachniała wolnością. Kronos, nasz kreteński przyjaciel, przyznał, że z tarasu swojej wiejskiej tawerny widzi przestrzeń w promieniu wielu kilometrów. Jego myśl, niczym nieskrępowana, podąża daleko, przez co czuje się bardziej wolny. Nie wyobrażał sobie życia w wielkim mieście, bo gdy wzrok sięga ściany pobliskiego budynku, to i myślom trudniej krążyć dalej i wyżej. Tu jestem orłem – mawiał.

Nas także przepełniało wzruszenie, kiedy wędrowaliśmy po podniebnych, zalanych światłem ścieżkach. Bo jak tu się nie wzruszać, skoro w powietrzu unosi się zapach morskiej bryzy, pinii, smażonych kalmarów i… wolności?

To co, przeprowadzamy się wreszcie na Kretę?

Tę wolność czuliśmy również w czerwcu 2017 roku, gdy zmierzaliśmy na wyspę, by odnaleźć nasz kreteński, wymarzony dom.

Kilka miesięcy wcześniej siedzieliśmy w naszym dwupokojowym mieszkaniu w warszawskich Włochach, oddając się rutynowym zajęciom. Skakaliśmy po kanałach telewizyjnych, na żadnym nie zatrzymując się dłużej niż kilka minut, Magda przeglądała jakiś magazyn. Rzuciła nim nagle w kąt i niby żartem zapytała:

– To co, przeprowadzamy się wreszcie na Kretę?

Pytanie zawisło w cichej przestrzeni pokoju, burząc pozorny spokój wieczoru. Oboje od dawna chcieliśmy się tam przenieść, lecz było to raczej marzenie do spełnienia „kiedyś”, w bliżej nieokreślonej przyszłości. Może za rok, może za dwadzieścia lat, a może nigdy. Magda doskonale wiedziała, że to pytanie padnie na wyjątkowo podatny grunt i że może ono całkowicie odmienić nasze życie.

– Pogadajmy o tym – odparł Marek.

Na stoliku wylądowały butelka ulubionego amarone i dwa kieliszki. To był ten moment, w którym przestaje się marzyć, a zaczyna planować. Tego wieczora z grozą uświadomiliśmy sobie, co czeka nas po podjęciu tak odważnej, szalonej wręcz decyzji. Czy rzeczywiście potrafilibyśmy wywrócić nasze życie do góry nogami, zrezygnować z wygodnych posad w warszawskich korporacjach, zerwać z rutyną, zostawić tu rodzinę, przyjaciół i przenieść się na największą grecką wyspę, która dwadzieścia lat temu kompletnie zawróciła nam w głowach?

Nie byliśmy przecież ani emerytami, ani rentierami… Czekanie do emerytury oznaczałoby dla nas jeszcze około dwudziestu lat zwłoki. Odległa perspektywa, niespecjalnie obiecująca, zbyt niepewna i niewyraźna, by jej zawierzyć, by zawiesić na niej swoje nadzieje i marzenia. A nawet gdybyśmy poczekali, to kto nam zagwarantuje, że będziemy cieszyć się spełnionym marzeniem w pełni sił fizycznych i bez większych ograniczeń?

Byliśmy świadomi, że nie jest to decyzja z serii: „Rzucam wszystko i wynoszę się w Bieszczady”. Spodziewaliśmy się, że nasze dochody znacznie spadną. Nie liczyliśmy na leżenie na plaży i wieczne wakacje. Nie uciekaliśmy przed żadnymi polskimi problemami.

Wiedzieliśmy, że na Kretę najlepiej pojechać z własną wizją, mając świadomość, że pomysł może nie wypalić tak od razu, że trzeba będzie oswoić żywioły, swoją niecierpliwość i niepewność, nauczyć się mnóstwa nowych rzeczy i włożyć wiele wysiłku, nie oczekując natychmiastowych efektów.

Crete Your Life

Nasze kreteńskie marzenie przybrało formę całego projektu, który nazwaliśmy Crete Your Life. Spodobała nam się ta swoista gra słów. W dosłownym tłumaczeniu z języka angielskiego to wyrażenie oznacza: „Skreć (skretuj) swoje życie”. Ale wystarczyłoby w środku słowa crete wstawić literę „a”, by zmieniło się ono w create, czyli „tworzyć”. Hasło przypadło nam do gustu, gdyż właśnie zamierzaliśmy nasze życie zarówno „skrecić”, jak i wykreować od nowa.

Od początku wiedzieliśmy, co chcemy robić. Uznaliśmy, że nasza wiedza o wyspie jest unikatowa. Przemierzaliśmy Kretę wzdłuż i wszerz od ponad dwudziestu lat. I wciąż było nam mało! Wciąż chcieliśmy się uczyć i dzielić naszą pasją, przedstawiać Kretę po naszemu, pisać o niej artykuły, robić zdjęcia i filmiki. Ale największym marzeniem było pokazywanie naszych ścieżek w świecie rzeczywistym, analogowym, na żywo. Z zaangażowaniem, humorem i pasją. Nie zmienia to faktu, że towarzyszyły nam liczne wątpliwości:

•jak będzie wyglądało nasze już nie wakacyjne, ale codzienne życie na wyspie?

•jak poradzimy sobie z relacjami z miejscowymi ludźmi bez dobrej znajomości języka greckiego?

•jak podołamy gospodarskim obowiązkom właścicieli domu, skoro od zawsze mieszkaliśmy w bloku?

•jak zmienią się nasze relacje, skoro będziemy przebywać ze sobą właściwie non stop?

•czy nasza pasja pozwoli nam się utrzymać?

•jak to jest pracować na własny rachunek?

•co będziemy robić poza sezonem, podczas kreteńskich zim?

Te i wiele innych pytań nie dawały nam zasnąć. Rozsądek podpowiadał, żeby się porządnie zastanowić i nie działać pochopnie. Może powinniśmy popracować jeszcze parę lat, odłożyć więcej pieniędzy, podszkolić się w greckim, opracować konkretny business plan, a przede wszystkim spotkać się i porozmawiać z ludźmi, którzy już zdecydowali się na taki krok? Bo przecież: „Wyżej nerek nie podskoczysz”, „Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu”, „Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej”. Z drugiej strony: „Teraz albo nigdy!”, „Kto nie ryzykuje, ten nie pije szampana!”, „Dla chcącego nic trudnego”, „Raz kozie śmierć!”. Oj, mamy tych ludowych mądrości co niemiara na każdą okazję i na każdy stan ducha.

Koniec końców romantyczny przekonał rozważnego. Naszą decyzję podparły też obiektywne, sprzyjające okoliczności: dorosły, samodzielny syn; spłacony kredyt; względne bezpieczeństwo finansowe. Co najważniejsze – oboje doświadczaliśmy dojmującej potrzeby zmiany.

Nie namawiamy, by przy tego typu decyzjach kierować się głównie sercem i intuicją. Często to właśnie rozsądek podsuwa nam najlepsze rozwiązania. To, co sprawdziło się w naszym przypadku, dla kogoś innego może być przekleństwem. Nie ma tu jasnych reguł. Trzeba postawić na szczerość wobec samych siebie, zaakceptować porażki, zapomnieć o dążeniu do perfekcji, odpuścić planowanie wszystkiego.

Bo czy można kiedykolwiek być gotowym?
Czy my byliśmy gotowi?

Zastanawialiście się kiedyś, jak by to było spakować najpotrzebniejsze rzeczy do samochodu i spróbować życia gdzie indziej? Tylko najpotrzebniejsze rzeczy… Jeden samochód. Jeden przejazd. Pozornie proste pytanie: „Co jest potrzebne?”. Ale czy rzeczywiście znamy odpowiedź? A może wiemy jedynie, co jest nam niepotrzebne…

Bałagan

Gromadziliśmy przedmioty, które z nami pojadą. Braliśmy do ręki każdą rzecz i podejmowaliśmy tysiące drobnych decyzji. Im więcej decyzji na tak, tym bardziej rosła sterta przedmiotów do zabrania. Im wyższa sterta, tym większy ciężar, który nas przygniatał. W naszym domu nigdy nie było takiego bałaganu jak wtedy. Podobnie zresztą jak w naszym życiu i w naszych głowach. Ogrom spraw do załatwienia przed wyjazdem wypełniał myśli. Decyzja za decyzją, jeden dokument za drugim. Powoli i systematycznie odhaczaliśmy kolejne załatwione kwestie. Czuliśmy się zmęczeni, wyczerpani, pełni wątpliwości.

Spoglądaliśmy nerwowo na wypchany po brzegi samochód. Czy rzeczywiście jest w nim wszystko, co będzie nam potrzebne? Spakowaliśmy nawet zastawę do kawy z Pocałunkiem Klimta, srebrne sztućce, nigdy nieużywane, które dostaliśmy z okazji ślubu, ulubioną patelnię nieprzywierającą, kilka garnków. Czy przydadzą się puchowe kurtki i zimowe buty? A ten niezałatwiony druk z NFZ? Co, jeśli okaże się niezbędny?

Może jednak opóźnić wyjazd o kilka dni, sprawdzić jeszcze raz, czy wszystko jest zapięte na ostatni guzik w sprawach bankowych, formalnych, urzędowych? Umysł nie ustawał w wymyślaniu kolejnych wątpliwości. Za to w ciałach czuliśmy ekscytację. Byliśmy dziwnie ufni, spokojni i zdecydowani.

Magda drżącą ręką dotknęła klamki naszego warszawskiego mieszkania i wyjęła klucz z zamka. Odruchowo sprawdziła, czy w torbie są komórka i dokumenty. Wsiedliśmy do auta. Trzasnęły drzwi. Marek odpalił silnik. Strzepnęliśmy natrętne znaki zapytania. Ruszyliśmy. Osiedlowy szlaban zamknął się za nami cicho. Dźwiękoszczelne ekrany przy autostradzie przesuwały się za oknami niczym abstrakcyjny obraz. Myśli ustąpiły. Umęczone umysły odpuściły. Już nic więcej nie dało się zrobić. Teraz została już tylko droga.

O szóstej rano prom z Pireusu wpłynął do portu Souda (czytaj: Suda). Po raz kolejny witaliśmy się z wyspą. Tym razem wszystko zdawało się jakieś inne. Wyjechaliśmy z dolnego pokładu za sznurem tirów i samochodów osobowych. Po prawej stronie słońce barwiło już zbocza półwyspu Akrotiri, gdzie rok w rok lądowaliśmy, by spędzić kolejne kreteńskie wakacje. Kontur Gór Białych powoli wyostrzał się w porannym świetle. Marcowe powietrze chłodziło twarz. Od domu w wiosce Mourne dzieliło nas już tylko półtorej godziny jazdy. Od domu w Warszawie ponad dwa dni podróży. Czuliśmy zmęczenie, w ciszy pokonywaliśmy kolejne kilometry tak dobrze nam znanej, opustoszałej ethnikos odos (drogi krajowej). Pachniało świeżą zielenią i wilgotną ziemią. To zapach Krety w marcu. Nawet dziś, po kilku latach na wyspie, ten specyficzny aromat przywołuje dziwne uczucie lęku i niepewności przemieszanych z ciekawością i ufnością. Znów powraca ten moment, gdy stoimy przed naszym kreteńskim domem z kluczem w drżącej dłoni, a jedyne, co musimy zrobić, to otworzyć drzwi.

Nasze kreteńskie życie rozpoczęło się w nieładzie

Pomimo potwornego zmęczenia długą podróżą nie daliśmy sobie wtedy ani chwili na odpoczynek. Natychmiast przystąpiliśmy do działania, wypełniając zastaną przestrzeń przedmiotami, tak jakbyśmy czym prędzej chcieli ją oznaczyć, zawłaszczyć, wyplenić z niej ślady dawnego życia tego domu. Cierpliwie znosiliśmy do salonu kolejne przedmioty: nasze bębny djembe, torby pełne butów i ubrań, drewnianą figurkę kota, kilka kołder i książek, garnki i patelnie, wiklinowe makatki z Borneo od plemienia Iban, kubańską maskę szczęścia z orzecha kokosowego, obraz malowany piaskiem z oazy Bahariya…

Przedmioty, które wtedy stanowiły cały nasz ruchomy dobytek, piętrzyły się na podłodze, sofach, krzesłach i stole. Obecność tych w sumie nieznaczących drobiazgów odciągnęła naszą uwagę od grozy tego momentu, w którym coś definitywnie się skończyło, ale nic się jeszcze nie zaczęło. Nasze kreteńskie życie rozpoczęło się w nieładzie i bałaganie, we wnoszeniu, w przestawianiu, dopasowywaniu, wyrzucaniu tego, co nie nasze.

Nasz kawałek świata

W tych pełnych napięcia dniach wędrowaliśmy długo i niezmordowanie po okolicznych ścieżkach, przesuwając coraz dalej granice naszego nowego świata. Wtedy poznaliśmy Pavlosa, którego później nazwaliśmy Zorbą. Nie było jeszcze sezonu turystycznego, a my chcieliśmy sprawdzić, kiedy otwiera się wyśmienita rybna tawerna na plaży Agia Fotini. Powitał nas może sześćdziesięcioletni mężczyzna, wysoki i szczupły. Miał długie, siwe włosy i orli nos. W połowie marca nie spotyka się na Krecie zbyt wielu turystów, więc od razu się nami zainteresował. Jego ciekawość wzrosła, gdy powiedzieliśmy, że jesteśmy parą z Polski, która zamierza tu zamieszkać na stałe.

– A czym wy się tutaj zajmujecie?

– No, na razie głównie chodzimy.

Wcale go to nie zaskoczyło. Popatrzył na nas uważnie i ze zrozumieniem pokiwał głową.

– Jutro idziemy z przyjaciółmi w góry – rzucił, wskazując ręką w kierunku okolicznych wzgórz. – Chcecie iść?

Pewnie, że chcieliśmy.

– Jak długo będziemy szli? – Wielkomiejska zapobiegliwość kazała nam zadać kilka pytań organizacyjnych.

– Nie wiem, nigdy tamtędy nie szedłem – odparł Pavlos, najwyraźniej zdziwiony naszym pytaniem.

– A ile kosztuje taki trekking? – zapytał Marek, przyzwyczajony do konieczności płacenia za wszystko, co oferują obcy ludzie.

Pavlos popatrzył na nas z politowaniem.

– Nic, to nie jest żaden trekking. Chcemy sobie po prostu pochodzić.

Nasza ciekawość rosła, a perspektywa poznania nowego szlaku wydawała się niezwykle kusząca. Trzeba było tylko omówić szczegóły jutrzejszego spotkania. Gdzie? O której? Co ze sobą zabrać?

– Dajcie mi swój numer telefonu. Potwierdzę wszystko ze znajomymi i jeszcze dzisiaj do was zadzwonię.

W naszej wsi jest bardzo słaby sygnał, więc poprosiliśmy Pavlosa o wysłanie informacji przez Messengera albo WhatsAppa.

– Nie znam się na tym – odparł, pokazując małą, poobijaną, przewiązaną gumką nokię. – To służy mi tylko do dzwonienia i odbierania telefonów. Nie potrzebuję internetu.

Popatrzyliśmy na niego ze zdziwieniem i z odrobiną zazdrości.

– To jest mój internet. – Wskazał palcem na turkusowe i wyjątkowo spokojne jak na tę porę roku morze.

Następnego dnia wraz z Pavlos, Kostasem i małą grupą ekspatów wędrowaliśmy nieoznakowaną widokową ścieżką pasterską, która co jakiś czas znikała w chaszczach, by po chwili wyłonić się nieoczekiwanie wśród skał. Nieustannie towarzyszyła nam rozległa panorama południowego wybrzeża: od zatoki Plakias po klify Agios Pavlos (patrz: rozdział 9). Ten niezwykły skrawek wybrzeża miał stać się naszym nowym „open space’em”, gejzerem wędrówek, plaż, tawern, odkryć przyrodniczych i geologicznych. Instynktownie czuliśmy, że to właśnie będzie nasz kawałek świata.

Tzatziki

Po powrocie Pavlos zaprosił nas do siebie. Pomogliśmy mu narwać warzyw i zieleniny z ogrodu. Przygotowaliśmy prosty, smaczny posiłek. Smażone bakłażany, choriatiki (sałatka grecka, patrz: rozdział 17), chorta (dzika zielenina) z oliwą i cytryną. Ach, i jeszcze tzatziki.

Nawet teraz, gdy składamy zamówienie w tawernie, na koniec zawsze pada nieodzowne: „Ach, i jeszcze tzatziki!”. Bo tzatziki pasują do wszystkiego: do mięsa, ryby, sałatki, warzyw z pieca i z patelni.

Oto przepis na najprostsze (i według nas najsmaczniejsze) tzatziki.

TZATZIKI

Składniki:

•duży umyty ogórek (nie trzeba go obierać, no, chyba że pryskany)

•6 czubatych łyżek stołowych jogurtu greckiego

•2 ząbki czosnku (jeśli lubisz czosnkowy smak, dodaj 3 lub 4 ząbki)

•chlust oliwy i kilka kropli winegretu

•sól, pieprz, opcjonalnie dzikie oregano

•3 oliwki

Przygotowanie:

Zetrzyj ogórek na tarce z dużymi oczkami. Ręką odsącz go z wody i przełóż do miski.

Dodaj jogurt, czosnek przeciśnięty przez praskę, oliwę i winegret. Wymieszaj wszystko. Dopraw solą, pieprzem i oregano. Można dolać jeszcze winegretu, aby zaostrzyć smak.

Przybierz oliwkami.

Nie kupuj gotowych mieszanek przypraw do tzatziki, tak często oferowanych w sklepach z pamiątkami. W tym daniu robotę robią gęsty (najlepiej oryginalny, grecki) jogurt, świeży czosnek, oliwa, winegret, sól, pieprz i ewentualnie oregano. Takie składniki prawie zawsze mamy w kuchni.

Siedzieliśmy na werandzie małego domku naszego gospodarza, chlebem zbierając z talerza resztki przysmaku. Milczeliśmy długą chwilę, wpatrując się w morze – Pavlosowy internet.

– Gdy byłem młodszy, spędziłem dwadzieścia lat na Mykonos. To dobre miejsce, kiedy się jest młodym. Do Krety trzeba dorosnąć. Kiedyś na pewno nie doceniłbym jej tak jak teraz.

– W takim razie jesteśmy już chyba starzy – stwierdziliśmy, wzdychając za młodymi latami, które odeszły.

– Nie jesteście starzy, po prostu dojrzeliście do tego miejsca – żachnął się Pavlos. – Zresztą po co rozmawiać o starości i przemijaniu? Umiera się tylko raz. A żyje codziennie.

2. Mourne mon amour

Witajcie w naszej wiosce

Kiedy będziemy wreszcie na Krecie,

Nie tak na chwilę, lecz na codzienność,

Z wodą, co cieknie gdzieś w toalecie,

Z upałem, który budzi bezsenność,

Z innymi ludźmi, w innej przestrzeni,

Inne problemy do rozwiązania.

Coś trzeba wreszcie zapłacić Eleni,

Nie ma gdzie zrobić dużego prania,

Ząb wciąż mnie boli, a ten dentysta,

Co zęby wszystkim rwał jak szaleniec,

Wysprzątał gabinet swój do czysta

I pognał za chlebem gdzieś do Niemiec.

Tyle problemów, ale z tej drogi

Wcale nie chcemy już zawracać,

Przecież staniemy kiedyś na nogi,

Warto, choć w ogóle się nie opłaca.

(Wierszyk Marka, który podśpiewujemy sobie czasem,
akompaniując na ukulele).

Nasza kreteńska wioska nazywa się Mourne (czytaj: Murne). Nie wymieniają jej żadne przewodniki, nie prowadzi tędy żadna ważna trasa. Czasem zabłądzą tu turyści szukający skrótu do słynnej palmowej plaży Preveli. Wiejski trakt wprost spod naszych drzwi wspina się w górę – wśród zielonych, serpentynitowych skał, gajów oliwnych, winorośli i ukrytych w zaroślach bizantyjskich kościółków. Szutrową drogę porastają łodygi fenkułów, czystek, stare platany, dzikie figi i dęby. W dali widać zachodnie klify wąwozów Frati i Kourtalioti (czytaj: Kurtalioti) a za nimi kolejne górskie łańcuchy aż po masyw Gór Białych.

Natura pakuje się nam do domu: zielone modliszki na progu łypią kosmicznymi oczami, pająki wiją sieci, zimą wilgoć przenika przez ściany, a latem słońce wyskakuje nagle znad góry Kedros i wpada do sypialni. Tu, w Mourne, my, ludzie z miasta, poczuliśmy po raz pierwszy ścisły kontakt z przyrodą. Tu wciąż doświadczamy jej nieuchronności i dramaturgii. Nie ma wyjścia, trzeba zdać się na jej łaskę i niełaskę.

W Warszawie przyrodę zaledwie „odwiedzaliśmy”. Istniała obok, wyrównana, okiełznana, uporządkowana. Żeby jej zakosztować, wkładaliśmy buty biegowe i odliczaliśmy kolejne okrążenia wokół stawu w parku w warszawskich Włochach. Albo planowaliśmy trasę na weekend, wsiadaliśmy do auta, staliśmy w korku, by przejść się po lesie, gdzie drzewa rosły w równych rzędach, a przystrzyżone trawniki zapraszały na piknik… Kiedy wracaliśmy, wstępowaliśmy czasem do galerii handlowej, by kupić kolejne, nie zawsze potrzebne rzeczy.

Tu nie ma nic

W Mourne nie ma sklepu ani nawet periptero (kiosku) z papierosami i codzienną prasą. Za to co kilka dni przyjeżdża dziadek z dostawczakiem pełnym ryb. Przez megafon rozlega się wtedy jego zawodzący głos: Elate! Freska psariaaaaaa! Sto psito, sto fourno (czytaj: furno), sto tiganiiiiiii! (Przybywajcie! Świeże ryby! Na grilla, do pieca, na patelnię!).

Jest też dziadek od kapci i ubrań, od doniczek i plastikowych krzeseł, od jaj i sera…

Co wtorek na małym placyku przy kościółku przystaje na dłużej Jordanis z wozem pełnym sezonowych warzyw i owoców. Z głośnika na dachu jego auta rozbrzmiewa kreteńska muzyka ludowa, a wioskowe babcie schodzą się powoli, by poprzebierać w pomidorach i zebrać najnowsze informacje.

Marek mawia, że nas „zwieśniaczyło”. Bo gdy odwiedzamy Warszawę i wpadamy do galerii handlowych, czujemy dziwne spowolnienie w opozycji do migoczącej wokół rzeczywistości. Wodzimy wzrokiem po tysiącach produktów. Uszy wyłapują ogólny szum industrialny, mieszają nam się piętra i ruchome schody, mnogość sklepowych alejek męczy nas i nie zachęca do zakupów. Już łatwiej pójść po warzywa z dostawczaka Jordanisa.

Znikająca wioska

Nasza wioska, podobnie jak tysiące kreteńskich wiosek, to kilkanaście starych domostw i małych ogródków, gdzie rosną pomidory, cukinie, ogórki, karczochy i bakłażany w zależności od pory roku.

Mourne – nasze miejsce na ziemi

Wąskie uliczki pną się w górę wśród figowców, drzew czarnej morwy, pomarańczy i granatu. Opuszczone domy marnieją w oczach, nękane przez bezlitosne słońce, ulewne, zimowe deszcze, szalejące, ciskające kurzem z pól wiatry. Ze starych, dawno niebielonych ścian odpada tynk, a w szczelinach plenią się chwasty.

– W 1940 roku Mourne liczyło 546 mieszkańców, w 2011 roku – 176, a teraz jest nas tu niewiele ponad 60 osób, większość powyżej pięćdziesiątego roku życia… Za sześćdziesiąt lat tej wioski nie będzie – zawyrokował pan, który odwiedził nas w zeszłym roku w związku z powszechnym spisem ludności. Szkoła zamknięta, młodzi wyjechali do Rethymno, Iraklio, Aten, Salonik i Pireusu lub za granicę. A starzy powoli odchodzą.

Wierny strażnik zapomnianej budki telefonicznej

Drzewiaste krzaki rozmarynu zwieszają się z kamiennego muru otaczającego budynek starej szkoły, która od dawna stoi pusta. Bo i któż miałby do niej chodzić? Dzieci przyjeżdżają tu tylko na wakacje u dziadków, a ich okrzyki podczas zabawy w piłkę wypełniają wiejskie uliczki jedynie latem.

Obok starej szkoły, na wielkim placu z amfiteatrem, jeszcze kilka lat temu bawiono się na panigiri (wiejskich nocnych zabawach, patrz: rozdział 15). Teraz panują tu bezruch i cisza.

Za to codziennie około szesnastej męska część wioskowej starszyzny zbiera się w należącym do Varvary kafenio (a właściwie kafeneio, w liczbie mnogiej kafeneia, jednak dla ułatwienia lektury w naszej opowieści będziemy stosować pisownię kafenio; tradycyjne miejsce spotkań z reguły męskiej części mieszkańców wioski, patrz: rozdział 4). Panowie głośno dyskutują, gestykulując przy tym żwawo i obracając w palcach paciorki komboloi[1]. Przy sąsiednim stoliku trwa karciana potyczka. Karty do gry raz po raz lądują ze świstem na blacie wśród pomruków zadowolenia lub rozczarowania. Gdy przejeżdżamy obok, panowie pozdrawiają nas ruchem dłoni i chóralnym: Geia sas (czytaj: jasas). Witajcie! Latem my również lubimy zasiąść z naszymi gośćmi pod winoroślą u Varvary i skosztować jej spanakopita (placka ze szpinakiem), kalitsounia (czytaj: kalitsunia, smażonych pierożków z serem), soutzoukakia (czytaj: sudzukakia, mięsnych pulpetów), a na koniec wznieść małe szklaneczki napełnione raki i zakrzyknąć: Geia mas! (czytaj: jamas). Na zdrowie!

[1] Komboloi – tradycyjny sznur koralików, bardzo często obracany w dłoniach przez starszych mężczyzn; komboloi nie ma odniesień religijnych, służy natomiast do rozładowywania napięcia; jego pochodzenie nie jest do końca znane.

Łatwo przeoczyć znajdujące się tuż obok kafenio Varvary schodki w dół, prowadzące do starej weneckiej pralni: rzędu kamiennych zlewów wraz z kranikiem, czyli fontanną przyozdobioną rozetą. Nikt tu już nie zagląda, podobnie jak do stojącej obok zapomnianej budki telefonicznej z owalnym niebieskim logo firmy telekomunikacyjnej OTE. Mały periptero (kiosk) z wybitymi szybami też stoi pusty, a z jego wnętrza dawno wywietrzał zapach świeżego gazetowego druku i kartonów z papierosami. Tak samo inne miejsca kiedyś wzbudzające zainteresowanie – dawno wtopiły się w pejzaż wioski, tak że nikt z mieszkańców już ich nie zauważa. Jedynie wśród nowych osiedleńców – ekspatów takich jak my – owe relikty przeszłości mogą budzić chwilową ciekawość. Przyglądamy się im jak obiektom w muzeum, oczami wyobraźni niemal dostrzegając wyłożoną w kiosku prasę oraz sylwetki rozgadanych kobiet pochylonych nad zlewami pralni.

Nowi mieszkańcy

Wciąż robimy zdjęcia naszej wioski niczym turyści. Magda i Marek, para z jakiegoś odległego kraju, owszem, całkiem mili, zazwyczaj uśmiechnięci, życzliwi dla innych, nawet można się z nimi dogadać. Ale nie zagramy w karty z bywalcami kafenio, nie pośmiejemy się z ich dowcipów, nie podyskutujemy z nimi o poglądach politycznych i pewnie tak już zostanie. Bo grecka rzeczywistość polityczno-społeczna dociera do nas zaledwie w ułamku, raczej jako strzępki informacji, zasłyszane gdzieś po drodze, wyczytane z przypadkowych linków, niedokładnie przetłumaczone z lokalnych artykułów, przez nikogo niewyjaśnione, nieopatrzone żadnym komentarzem.

Nowych mieszkańców, czyli głównie ekspatów z Wielkiej Brytanii, Irlandii, Luksemburga, Nowej Zelandii, Portugalii czy Polski, jest tutaj niewielu. A każdy z nich osiadł w swoim domostwie jak na wyspie odmienności pośród pejzażu tradycyjnej wioski.

Brytyjka Gina – kiedyś skrzypaczka w londyńskiej filharmonii, teraz właścicielka urokliwego bielonego domu, niegdysiejszego kafenio, w centrum wioski. Z wielkim oddaniem opiekuje się porzuconymi szczeniętami i kotami.

David – pochodzący z Portugalii chłopak o twarzy Chrystusa. W swoje medytacyjne kompozycje wplata odgłosy świerszczy i rozmów z kafenio; szuka muzyki w szumie trzcin rosnących nad wioską i w odgłosach uderzających o siebie wygładzonych przez morze kawałków drewna znalezionych na plaży.

Partnerka Davida, Linda z Luksemburga, z czułością zbiera okruchy ziemi, tworzy z nich naturalne barwniki, maluje prostą kreską w odcieniach brązu i ochry. Wraz z Davidem wypalają z miejscowej gliny rytualne naczynia o prostych kształtach, bez zbędnych zdobień i jaskrawej glazury.

Z naszego dachu widzimy Villa Karidia – wieńczący wzgórze okazały dom, którego zalążkiem była kozia obórka z czasów okupacji tureckiej. Mieszka tu Kevin z Wielkiej Brytanii, dawniej finansista, który właśnie pisze kolejny już kryminał z tajemnicą skrywaną gdzieś wśród skał kreteńskiego wybrzeża w tle.

Molly – pełna wigoru dziewięćdziesięciodwuletnia, elegancka pani, również Brytyjka, dawniej znawczyni świata mody i kuchni Dalekiego Wschodu, z nieodłącznymi papierosem i wisiorem z bursztynu – coraz rzadziej odwiedza swój różowy domek, pełen pamiątkowych bibelotów, porcelany i książek klasyków brytyjskiej literatury. Tęskni za czasami, gdy organizowała tu swoje pamiętne curry party i kolacje wigilijne. (Niestety już nie żyje, odeszła w listopadzie 2022 roku).

Robin – kolejny Brytyjczyk – emerytowany inżynier, który konsekwentnie zmienia architekturę swojego ogrodu, i niespełniony gitarzysta. Marek pożyczył mu swojego od lat nieużywanego ibaneza. Robin odczyścił go, wymienił struny i wyraził ogromną chęć wspólnego muzykowania.

Kiedyś, podczas zorganizowanej przez nas kolacji, rzuciliśmy pół żartem, pół serio, że fajnie byłoby wspólnie pograć na naszych ulubionych instrumentach.

– Będziemy się nazywać Los Mournieros! – zawyrokował Marek.

Kościółki

Domki i skromne ogródki Mourne tłoczą się wzdłuż wąskich uliczek, zawieszone między głównym współczesnym kościołem Agios Fanourios (Świętego Fanouriosa, czytaj: Agios Fanurios) na placyku w dolnej wiosce a wioskowym cmentarzykiem z bizantyjskim kościółkiem Agios Georgios (Świętego Jerzego, czytaj: Agios Jorgos) na wzgórzu.

Co roku 27 sierpnia mieszkańcy przynoszą Fanouriosowi z dolnego kościółka fanouropita (czytaj: fanuropita, ciasto z siedmiu składników na pamiątkę siedmiu sakramentów). Z ikon spogląda delikatna twarz młodzieńca – męczennika z czasów rzymskich – który pomaga odnaleźć to, co zagubione, od drobnych przedmiotów po pracę, męża i zdrowie.

Z kolei wysoko nad wioską, na cmentarzyku, w niepozornym kościółku z dachem zabezpieczonym folią, panuje Święty Jerzy. Jego kontur ledwie odznacza się na starej drewnianej ikonie z XIV wieku. Przez sklepienie kościółka biegnie wyraźne pęknięcie – rysa zatrzymuje się na smutnej twarzy Jezusa. Północna ściana zieleni się od wilgoci. Na jednym z fresków półnaga pogańska bogini wzywa zmarłych na morzu na sąd ostateczny, z pysków morskich stworzeń zwisają ludzkie szczątki, a rząd gołych grzeszników czeka, aż anioł zważy ich winy.

Od Świętego Jerzego już niedaleko do naszego domu. Widzimy stąd okoliczne szczyty: Soros, Spili Vorizi i Kedros, a pod nimi rozległą dolinę, wypełnioną gajami oliwnymi i winnicami. Tam właśnie jest Spili, nasza „metropolia”. Malownicza osada złożona z białych domostw stłoczonych pod klifem Vorizi, górska miejscowość ze sklepami, z tawernami, ze szkołami i z przychodnią. Przez Spili biegnie główna droga łącząca północ i południe. A my gdzieś pośrodku owej drogi, w małej, górskiej, kreteńskiej wiosce, około 500 metrów n.p.m., ponad dwa i pół tysiąca kilometrów od dawnego domu w Warszawie.

To jest teraz nasz świat. I marzenie, które spełniamy.

To marzenie ma smak dania o nazwie mpriam (czytaj: briam), czyli warzyw zapiekanych z serem – prostej greckiej potrawy, która na stole w naszym domu gości najczęściej.

– Nie krój drobno. Zostaw duże kawałki. Inaczej nie ma smaku. – Manolis krzywi się na samą myśl o małych, mdłych kawałkach cukinii.

– Ani kropli wody. Tylko oliwa. – Dimitra unosi palec wskazujący, jakby właśnie wygłaszała najważniejszą życiową prawdę.

Paradoksalnie w tych dwóch zdaniach kryje się tajemnica greckiej kuchni. Oto filozofia prostoty i smaku: nie rozwadniaj, nie rozdrabniaj, nie komplikuj. Proste, nie?

BRIAM

Składniki:

•1 bakłażan

•3 średnie obrane ziemniaki

•3 małe cukinie

•1–2 czerwone papryki

•1 duża cebula

•2 pomidory

•150 g sera feta lub mizithra (miękiego, świeżego sera owczego)

•oliwa

•dzikie oregano

•sól, pieprz

Przygotowanie:

Nastaw piekarnik na 200 stopni.

Umyj warzywa. Bakłażan, ziemniaki, cukinie, papryki, cebulę pokrój w duże kawałki i wrzuć w nieładzie do naczynia żaroodpornego. Wlej oliwę, posyp oregano, dopraw solą i pieprzem, tak by oliwa z ziołami i przyprawami oblepiła warzywa. Przykryj naczynie i wstaw do piekarnika na około 50–60 minut. W trakcie pieczenia sprawdzaj, czy warzywa są już lekko miękkie i czy nie trzeba dolać oliwy.

Pokrój pomidory i ser w grube plastry.

Gdy warzywa w piekarniku są już lekko miękkie, wyjmij naczynie, zdejmij pokrywkę i rozłóż na wierzchu plastry pomidorów, a następnie plastry sera. Polej potrawę oliwą, posyp oregano, pieprzem i solą (uważaj z solą, jeśli używasz sera feta). Wstaw do piekarnika na kolejne 15 minut bez przykrycia, aż ser lekko się przypiecze. I tyle.

Koniecznie podaj do tego tzatziki (przepis w rozdziale 1). Proste? Proste!

Kali orexi, czyli smacznego!

Czy musimy dodawać, że najlepiej użyć warzyw z ogródka albo tych od ulubionego dziadka czy babci z laiki (bazaru)?

Święto Klidonas w Spili

Nasze najbliższe, nieduże laiki rozkłada się w każdy piątek na głównym parkingu w Spili. Dwa stoiska z warzywami i owocami, dziadek od miodu, babcia od ziół, kilka stolików z tanimi chińskimi ciuchami.

Nawet ten parking przywodzi miłe wspomnienia. To właśnie tu mieliśmy okazję obserwować uroczystości obchodzone na pamiątkę Klidonas, niegdysiejszego święta związanego z wodą i ogniem, o korzeniach tkwiących głęboko w starożytności. Zgodnie z tradycją 23 czerwca dziewczęta zamieszkujące wioskę szły do fontanny, gdzie jedna z nich wlewała wodę do dużego dzbana, który potem w milczeniu mimo głośnych pokrzykiwań tłumu ustawiała w centralnym punkcie wioski. Później każda panna wrzucała do dzbana swój talizman – rizikari. Dzban, obwiązany wstążką i przykryty czerwoną chustą, stał w tym miejscu przez całą noc, a dziewczętom miały przyśnić się twarze ich przyszłych mężów. Następnego dnia panny po kolei wyciągały swoje rizikari z dzbana, a wiejski grajek poeta improwizował dla każdego z nich pieśń przepowiednię.

Spili

Spili to jedno z tych miejsc, które łatwo przeoczyć, jeśli jedzie się samochodem. Warto zatrzymać się w tej górskiej wiosce, która kryje swoje skarby w zaułkach i wąskich uliczkach. (…) Wiejski rynek w Spili to urocze miejsce. Rosną tam wielkie platany, kwiaty w doniczkach, wiatr porusza liśćmi winorośli, z lwich paszczy weneckiej fontanny płynie woda[2].

[2] Christopher Somerville, Kreta, tłum. Danuta Golec, GeoCenter, Warszawa 1997.

Ten poetycki opis z przewodnika dwadzieścia pięć lat temu przywiódł nas do Spili po raz pierwszy. I dziś przez Spili przejeżdża mnóstwo turystów. To wygodny przystanek na trasie z północy na południe. Auta z wypożyczalni, autokary, samochody terenowe z wycieczek typu „jeep safari” zatrzymują się tu niestety tylko na krótką chwilę. Turyści oglądają słynną fontannę, czasem kupią pocztówkę, rzadko siądą na kawę i już wracają do swoich pojazdów, by pognać w kierunku hoteli na północy lub plaż na południu. Ćwierć wieku temu pewnie i my postąpiliśmy podobnie.

Nieco później dostaliśmy od przyjaciół obraz namalowany na podstawie starego zdjęcia Magdy zrobionego właśnie w Spili. Wręczyli go nam z życzeniami spełnienia marzeń o Krecie. Magda z obrazu, ubrana w długą, letnią spódnicę, siedzi na kamiennym schodku, między donicami z ziołami, w wąskiej uliczce Spili. Obraz długo wisiał w naszym warszawskim mieszkaniu. Przez lata zlał się z naszą ówczesną codziennością tak, że przestaliśmy go dostrzegać. Zauważyliśmy go na nowo podczas pakowania się przed przeprowadzką na Kretę. Z niedowierzaniem zdjęliśmy go ze ściany i bez wahania położyliśmy na kupce rzeczy, które jadą z nami na Kretę. Teraz wisi w naszym kreteńskim domu. Patrzymy na niego, ilekroć wydaje nam się, że coś jest niemożliwe do zrobienia.

Dziś dziewczyna z tego ponaddwudziestoletniego obrazu przemierza główną uliczkę Spili i patrzy na pobliskie wzgórze, gdzie są jej wioska i jej dom.

Słonko barwi jesiennym, pomarańczowym światłem pionowy klif nad miasteczkiem. Na klifie, w minojskim sanktuarium, mieszkał pradawny bóg burzy (tzw. Zeus kreteński, patrz: rozdział 8), strzegący minojskiej osady sprzed tysiącleci, umiejscowionej gdzieś w okolicach dzisiejszego boiska piłkarskiego.

Teraz to nasze miasteczko. W Spili jest Maravel, ogród ziołowy Stefanosa – pachnący szałwią, miętą i werbeną. Prócz aromatycznych i leczniczych ziół kreteńskich zobaczycie tu również rośliny tropikalne, egzotyczne, ogród kaktusowy i plantację herbaty. Tak, mamy w Spili naszą „małą Azję”. Wstąpcie koniecznie, by pospacerować po ogrodzie, odwiedzić wodny młyn nad strumieniem, kupić kreteńskie zioła, naturalne kosmetyki i mydła, odpocząć na tarasie kawiarni i zobaczyć w akcji pierwszego w Grecji… robota.

W centrum miasteczka znajdziecie kilka sklepów z pamiątkami, zamkniętych poza sezonem, dwa tradycyjne kafenia i wreszcie słynną fontannę Kefalovrisi: rząd 25 lwich paszcz tryskających strumieniami czystej, górskiej wody. Tuż obok, na głównym placyku, dwa potężne platany zachęcają, by w ich cieniu napić się freddo (mrożonej kawy).

W jednej z kafejek rozmawialiśmy z Dimitrisem Papadakisem, burmistrzem miasteczka i właścicielem hotelu „Rastoni”. Zapytaliśmy go, czym górskie Spili może konkurować ze znanymi nadmorskimi kurortami, takimi jak Plakias czy Agia Galini.

– Już samo położenie Spili jest ogromnym atutem – przekonywał. – Znajdujemy się około czterystu metrów nad poziomem morza. Podczas upalnego lata jest tu chłodniej, przyjemniej (różnica wynosi około 4 stopni Celsjusza). To rewelacyjna baza wypadowa do wielu niezwykle ciekawych miejsc. Po około dwudziestu, dwudziestu pięciu minutach jazdy samochodem dojedziecie do najcudowniejszych plaż tego regionu, czyli Agios Pavlos, Triopetra, Ligres, Preveli, Ammoudi, Damnoni, Schinaria (patrz: rozdział 9). Tyle samo dzieli nas od Rethymno, jednego z najcudowniejszych miast Krety (patrz: rozdział 6). Miłośnicy przyrody znajdą w pobliżu ukwiecone wiosną łąki, a piechurzy mogą się wybrać na doskonałe wędrówki w wąwozach Patsos i Kourtalioti (patrz: rozdziały 4 i 5). Około godziny potrzeba, by dotrzeć do Chora Sfakion na zachodzie czy Matala i Festos (patrz: rozdziały 7 i 8) na wschodzie wyspy. Spili jest nieoszlifowanym diamentem centralnej Krety, a ma tak wiele do zaoferowania: Muzeum Folkloru, które w zeszłym roku odwiedziło ponad sześć i pół tysiąca osób, słynną fontannę z lwimi głowami, labirynt wąskich uliczek, masę kafejek, sklepików, tawern…

Woda wylewa się z łoskotem z lwich paszcz. Turyści moczą w niej dłonie, ustawiają się do zdjęć, szukają właściwego kadru, tak by objął jak najwięcej głów w ciekawej perspektywie. Wyczytują z przewodnika informacje: 25 lwów, 330 metrów sześciennych wody na godzinę, stała temperatura przez cały rok – niezmienne 13 stopni Celsjusza.

Do fontanny podchodzi kelner z pobliskiej kafejki. Nabiera wody wprost z lwiej paszczy i stawia napełnioną szklankę na stoliku, tuż obok białych filiżanek elliniko (kawy po grecku, parzonej z bardzo drobno zmielonej kawy w mpriki (czytaj: briki, czyli tygielku, patrz: rozdział 3).

Właściwie to woda, a nie sama fontanna, jest symbolem Spili. Tuż przy placyku spływa z góry wartki strumień i znika pod brukiem ulicy. Kiedyś rzeka płynęła swobodnie na powierzchni i dzieliła Spili na dwie części. Dziś, ujęta w kamienne koryto i zdominowana przez okoliczne kafejki, nie przyciąga takiej uwagi jak fontanna lwich głów. Jest taka czarno-biała fotografia autorstwa Claude’a Dervenna z 1950 roku przedstawiająca bielone domy wspinające się po wzgórzu i spienioną rzekę spadającą z kamiennych stopni. Fontanna jeszcze wtedy nie istniała.

Fontanna w Spili

Kafejki wokół placu noszą historyczne nazwy: jedna z nich to „Mylos” (młyn), inna „Fabrika” (fabryka). Jest to echo dawnych dziejów wioski, kiedy to rzeka napędzała młyńskie koła i tryby fabryki. Obok miejskiego parkingu pozostał jeszcze jeden odrestaurowany młyn, z kamiennym kanalikiem spiętrzającym wodę i pionowym szybem, którym strumień spadał niegdyś wprost na młyńskie koła. W dole szemrze rzeka. Miejscowi czasem łapią tu pstrągi.

– Geia sas, geia sas, geia sas (czytaj: jasas)! Witajcie! – Manolis wita nas wylewnie na progu Muzeum Folkloru w Spili. Opowiada uszczęśliwiony, ilu Polaków odwiedziło placówkę w tym sezonie.

W niewielkim, zadbanym budynku zgromadzono gliniane dzbany, stare młynki do kawy, żelazka, krosna, Singerowskie maszyny do szycia, dywany z koziej wełny, wyposażenie zakładu szewca. Traficie tu wąską, urokliwą uliczką pnącą się w górę od placyku z lwami. To na takich właśnie uliczkach toczy się codzienne życie Spili – w odnowionych domach z geranium w doniczkach z puszek po oliwie, na podwóreczkach strzeżonych przez babcie na plecionych krzesełkach, w kamiennych murach, w których cieniu stoją jeszcze pithosy – gliniane amfory na wzór tych odnalezionych w minojskich pałacach. Takie właśnie dzbany na wodę, wino, oliwę, mięso można oglądać w muzeum Manolisa.

– Czym was ugościć? Ouzo przyniosę, napijemy się ouzo!

Odmawiamy najuprzejmiej, jak umiemy. Na stole przykrytym białym obrusem z subtelnym kreteńskim haftem ląduje talerzyk bezpestkowych słodkich winogron.

Turyści z Francji fotografują olbrzymie krosno i wielkie XIX-wieczne łoże, obwieszone ściereczkami z tradycyjnym haftem, dywanami z koziej wełny i obrusami z owczej, delikatniejszej.

W drzwiach pojawia się postawny mężczyzna o wyrazistych, regularnych rysach i białych włosach do ramion. Czarne brwi i oczy, a do tego broda z refleksami siwizny nadają twarzy ciekawy, hardy wyraz. To Adonis, właściciel kafejki „Arancio” i kazani[3] – czyli destylarni raki – która zaraz znów rozpocznie swoją coroczną działalność, tak jak każdego października. Za nim wchodzi Nikos – starszy, chudy mężczyzna o sumiastych siwych wąsach. Ten sam, który przed pandemią odtańczył na placu w Spili wzruszające zeibekiko[4].

[3] Potocznie słowem kazani określa się okres destylowania raki, rozpoczynający się w październiku i trwający około miesiąca, patrz: rozdział 14.

[4] Zeibekiko – solowy, improwizowany taniec, który pojawił się w Grecji wraz z wymianą ludności między Grecją a Turcją w 1922 roku, wykonywany pierwotnie przez mężczyzn, obecnie tańczony również przez kobiety.

Dawno się nie widzieliśmy. Manolis też nie ukrywa radości. Teraz nie ma już odwrotu. Sadza nas wszystkich przy stole, przynosi wiśniową raki i talerzyk nerkowców.

– Geia mas (czytaj: jamas)! Na zdrowie! Salut! – brzmią nasze toasty w różnych językach.

Adonis opowiada o jaskiniach w klifach nad Spili. Wszak nazwa miasteczka pochodzi właśnie od greckiego słowa spili (jaskinia). Wieść gminna niesie, że biała farba wrzucona do jednej z jaskiń zabarwiła na biało wodę w lwiej fontannie, a kurczak, który wpadł do szczeliny w jaskini, wypłynął rzeką przecinającą Spili, przemierzywszy labirynt krasowych tuneli. Nikt właściwie nie wie już, gdzie są te tajemnicze groty, a wszyscy świadkowie owych historii dawno pomarli.

Kilkanaście kilometrów od Spili z wapiennych, skalnych czeluści wypływają strumienie, formując wodospad w wąwozie Kourtalioti (czytaj: Kurtalioti). Rzeka, która płynie dnem wąwozu, toczy swe wody aż do słynnej palmowej plaży Preveli.

Ponoć wody z Kourtalioti i ze Spili mają podobne właściwości i taką samą temperaturę. Możliwe, że pochodzą z jednego, olbrzymiego rezerwuaru wody. Twarz Adonisa wyraźnie się ożywia. Obraz wielkiego, podziemnego jeziora rozpala nasze wyobraźnie. A może to działanie wiśniowej raki, którą obficie częstuje Manolis?

Umawiamy się z Adonisem na kazani i wznosimy kieliszki. Nasze chóralne geia mas rozbrzmiewa wśród kreteńskich haftowanych makatek, starych garnków i młynków do kawy.

Czas na kolację. Idziemy do naszej ulubionej spiliańskiej tawerny „Sideradiko”. Tutaj niepotrzebne jest żadne menu, gdyż właściciel, swoją drogą również Nikos, podnosi pokrywki garnków, by z uśmiechem zaprezentować ich smakowitą zawartość.

Chleb od Janisa, ser od Joanny

Jedną z największych zmian, jaka dokonała się w naszym życiu, jest to, że przestaliśmy być anonimowi. W Warszawie nie znaliśmy nawet sąsiadów z tego samego bloku. Nasze kontakty ograniczały się do wymiany zdawkowego „dzień dobry” na klatce schodowej. W supermarkecie też raczej nie wchodziliśmy w dyskusje z panią kasjerką. W urzędach, na poczcie czy w banku byliśmy zaledwie odrywanymi przy wejściu „numerkami”. Na Krecie cały ten świat stanął na głowie. Tutaj za niemal każdym kupowanym przez nas produktem i za każdą sprawą do załatwienia stoi konkretna osoba, najczęściej życzliwa, ciekawa nas i skora do rozmowy.

Spili – nasza „metropolia”

Oliwę kupujemy od Vasilisa z Patsos, chleb i wino od Janisa „Piekarza”, raki od Adonisa „Bimbrownika”, mięso od Kostasa „Rzeźnika”, na kawę chodzimy do Dimitry, a większość artykułów pierwszej potrzeby kupujemy w większym supermarkecie sieci „Synka”, prowadzonym przez Markosa. Kiedyś podjechaliśmy po drobne zakupy, gdy Markos zamykał już swój sklep. Bez chwili wahania go dla nas otworzył i poczekał, aż wybierzemy wszystko, co było nam potrzebne.

Po przeprowadzce Marek zaniósł większość swoich długich spodni Marii – krawcowej – by przerobiła je na krótkie. Pomimo nalegań Maria nie przyjęła zapłaty za wykonaną pracę. Bo przecież się znamy i lubimy, a to tylko drobiazg.

U Janisa „Piekarza” kupujemy świeży chleb o pięknej nazwie kabaju. Kroimy pachnącą i jeszcze ciepłą kromkę, kładziemy na nią solidny plaster świeżego, miękkiego sera mizithra (z reguły owczego) od Joanny i polewamy miodem tymiankowym od Aleksji. Trzeba przyznać, że do Janisa „Piekarza” jeździmy też po wino, sprzedawane w plastikowych, litrowych butelkach. Z dwóch rodzajów Janisowego wina: białego i czerwonego, zawsze wybieraliśmy to pierwsze. Aż pewnego ranka Janis zaprosił nas na zaplecze swojego sklepu, gdzie w ogromnych, metalowych beczkach czekało na butelkowanie kilka tysięcy litrów szkarłatnego napoju.

– Spróbujcie mojego czerwonego, jest lepsze i dobrze robi na serce!

Spróbowaliśmy i teraz, kiedy kupujemy chleb, mamy dylemat: „Wziąć dzisiaj białe czy czerwone?”.

Niedaleko piekarni znajduje się stacja benzynowa, którą prowadzi przesympatyczna starsza pani – Antoula (czytaj: Antula) – wraz ze swoją rodziną.

– Co słychać? – zagaduje nas zawsze, gdy tankujemy auto. – Macie dzisiaj dużo pracy? Może kawę wam zrobić?

I nawet jak grzecznie dziękujemy, i tak wciska nam jakiś batonik albo pączka…

Bardzo doceniamy naszą lokalną społeczność. To, że tak wiele wiemy o produktach, które kupujemy, i że osobiście znamy ich producentów. Że nie czujemy się jedynie anonimowymi klientami. Jesteśmy też znajomymi i sąsiadami. Próbujemy (z różnym skutkiem) mówić po grecku. Szanujemy tych ludzi i staramy się im to okazywać. Powoli wtapiamy się w tutejszą wspólnotę i sprawia nam to ogromną radość.

Informacje praktyczne

Plaża Preveli, umiejscowiona na południowym wybrzeżu w centralnej części Krety, jest jednym z najsłynniejszych kreteńskich „produktów turystycznych”. W przewodnikach i mediach społecznościowych najczęściej prezentowane jest zdjęcie wykonane z punktu widokowego na zachodnim klifie. Na tej fotografii widać uchodzącą do morza rzekę Megalopotamos, która płynie malowniczym wąwozem Preveli. Na jej obu brzegach rośnie gaj palmowy. W dali ciągną się plaże południowego wybrzeża aż po cypel Agios Pavlos. Cóż, sławetne palmy spłonęły doszczętnie w pożarze w 2010 roku. Przyroda poradziła sobie na szczęście sama i dziś po tamtym wydarzeniu zostały jedynie ciemne ślady na pniach pobliskich drzew.

Palmowa plaża Preveli (około 20 kilometrów na południe od Spili)

Po zachodniej stronie rzeki wytyczono dla turystów ścieżkę w lesie palmowym. Kreteńska palma daktylowa (Phoenix theophrasti) nie występuje na Krecie zbyt obficie. Możemy ją spotkać na słynnej plaży Vai na wschodzie wyspy oraz w mniejszych skupiskach przy plaży Souda (okolice Plakias) albo Agios Nikitas (okolice Tsoutsouros). Poza tym występuje w Turcji i Grecji kontynentalnej. Istnieje legenda o tym, jak to Arabowie, którzy w IX wieku wydarli Kretę z rąk Bizancjum na 135 lat, pluli pestkami daktyli i tak właśnie sprowadzili palmy na wyspę. Niewiele w tym pewnie jednak prawdy, bo owoce kreteńskiej palmy są gorzkie i raczej niejadalne.

Na plaży Preveli w sezonie bywa bardzo tłoczno. Warto pojawić się tam rano, przed „najazdem” łódek.

Jak dotrzeć?

Nie ma możliwości dojazdu autem na samą plażę.

Można dojechać z Rethymno (około 37 kilometrów):

•drogą asfaltową na płatny parking na zachodnim klifie – konieczne zejście kamiennymi schodkami na dno kanionu do plaży (około 25 minut), po drodze punkt widokowy; powrót tą samą drogą; w upale, z małymi dziećmi jest to wyczerpujący spacer, zwłaszcza pod górę;

•drogą asfaltową na parking na wschodnim klifie (kręta droga dla doświadczonych kierowców) – konieczne przejście kamiennymi schodkami na dno kanionu do plaży (około 15 minut); powrót tą samą drogą;

•łódką z Plakias, Damnoni lub Agia Galini – kursują tylko w sezonie.

Na plaży są toalety, przebieralnia i jeden snack-bar ze skromnym menu. Nie ma leżaków, ale sporo cienia można znaleźć pod tamaryszkami.

Preveli można włączyć do przyjemnej wycieczki objazdowej (około 94 kilometrów): Rethymno – wąwóz Kotsifou – plaża Plakias – klasztor Moni Preveli – plaża i gaj palmowy Preveli – wąwóz Kourtalioti – miasteczko górskie Spili – Rethymno.

3. Kreta wygooglowana, czyli turystyczny fast food

Elafonisi – jedna ze standardowych atrakcji Krety

Kreteńskie TOP 3

Największa grecka wyspa? Eeee tam… W linii prostej to tylko 260 kilometrów ze wschodu na zachód i maksymalnie 60 kilometrów w najszerszym miejscu z północy na południe… Przecież to żadne odległości.

„Zaliczyliśmy plaże Balos, Elafonisi i wąwóz Samaria. W trzy dni zjeździliśmy całą Kretę” – tak piszą w mediach społecznościowych, a skoro tak piszą, to znaczy, że byli i wiedzą.

Czy można zwiedzić Kretę w trzy dni? My nie potrafimy. Dla nas to olbrzymia wyspa, którą nie sposób „zjeździć” w jeden, dwa, trzy tygodnie, miesiące, lata ani nawet przez całe życie…

Wygodna droga krajowa (zwana czasem na wyrost autostradą) łączy miasta północnego wybrzeża: od Kissamos na zachodzie przez Chania, Rethymno, Iraklio, Agios Nikolaos aż po Sitia na wschodzie. To 300 kilometrów i prawie pięć godzin jazdy samochodem. Ten dystans może sprawiać mylne wrażenie, że wyspa jest niewielka i można ją „zaliczyć” w ekspresowym tempie.

Jeździmy i wędrujemy po Krecie od ponad dwudziestu lat, teraz tu mieszkamy, a i tak ta wysadzana skałami zadziora wciąż stawia przed nami nowe wyzwania. Dlaczego? Bo Kreta to olbrzymi łańcuch górski, poprzecinany wyjątkowo pięknymi wąwozami, to ponad tysiąc kilometrów porwanej linii brzegowej, bogatej w strome klify, połacie plaż, ukryte zatoczki. Dystanse przemierza się tu trasami różnej jakości, często krętymi i obfitującymi w „agrafki”, które mrożą krew w żyłach mniej doświadczonym kierowcom. Odległości liczy się tutaj nie w kilometrach, a w godzinach. Z popularnych północnych kurortów, ulokowanych wokół Iraklio – stolicy Krety – do słynnych różowych piasków plaży Elafonisi jedzie się ponad trzy godziny, z zabytkowego miasta Chania do palmowej plaży Vai na wschodzie – ponad cztery.

My też przemierzaliśmy kiedyś kilometry autostrady ze wschodu na zachód, a każdy z niej zjazd otwierał przed nami nowe światy do eksploracji. Przekraczaliśmy górskie łańcuchy, mozolnie pnąc się po pajęczynie podrzędnych dróg. Błądziliśmy, zawracaliśmy, docieraliśmy czasem gdzie indziej, niż zakładał plan. Byliśmy tropicielami niedomówień. Dwadzieścia „Kret” temu wertowaliśmy nasz pierwszy książkowy przewodnik pod kątem zdań wtrąconych, treści niedopowiedzianych, miejsc, które nie dostały maksymalnej liczby gwiazdek. Czuliśmy, że to właśnie tam kryje się bogactwo. Jedna wzmianka o wąwozie czy o ukrytym stanowisku archeologicznym budziła w nas instynkt myśliwego. Byliśmy gotowi znieść największy upał i niewygody trasy, by odnaleźć…

.

.

.

…(fragment)…

Całość dostępna w wersji pełnej