Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

Moja wielka kreteńska przygoda

Kreta w pigułce

Historia

Geografia

Klimat

Przyroda

Przemysł

Turystyka

Film

Życie codzienne

Kreteńczycy

Wiara

Język

Szkolnictwo

Służba wojskowa

Praca

Architektura

Popularne dyscypliny sportowe

Gdzie na zakupy

Służba zdrowia

Kreta poza sezonem

Zwyczaje i tradycja

Ślub

Uroczystość chrztu

Pogrzeb

Tak się bawi Kreta

To warto wiedzieć

Wakacje na Krecie

Kreta w jeden dzień?

Dlaczego warto odwiedzić Kretę

Kreta latem

Kreta zimą

Przydatne informacje

Jak zorganizować urlop na Krecie

Jak zwiedzać – poradnik z pierwszej ręki

Grunt to schemat

Co zobaczyć? Skarby wybrzeża – plaże

Klimatyczne miasteczka Krety

Miejsca z historią

Miejsca handlowe

Moje ulubione miejsca

Wycieczki po Krecie

Kreta wschodnia w 5 dni

Kreta zachodnia w 5 dni

Z Krety na Santorini

Kuchnia

Co jedzą i piją Kreteńczycy

Przepisy

Pamiątki

Skarby magicznej wyspy

Ceramika i tkaniny

Wyroby z oliwy z oliwek

Wyroby ze skóry

Lokalne delikatesy

Współczesne dzieła sztuki

Autorka: Maria Elżbieta Kusińska

Redakcja: Ilona Kisiel

Korekta: Katarzyna Zioła-Zemczak

Projekt graficzny okładki: Anna Grudzińska

Projekt makiety i skład: Izabela Kruźlak

Mapa: Wydawnictwo Gauss, Aneta Kaczmarek (aktualizacja graficzna)

Redakcja techniczna: Aneta Kaczmarek

Redaktor prowadząca: Magda Pacholska

Zdjęcie na okładce: Gettyimages.com (AscentXmedia)

Zdjęcia:
Dreamstime.com: Dbyjuhfl (22-3), Zoom-zoom (26), Sina Ettmer Photography (31), Freesurf69 (48-9), Jeannemmel (54), Tetyana Lyapi (81), Peter Etchells (108), Dziewul (112), Gpagomenos (114), Arenaphotouk (118), GP PHOTOTRENDS (121), Kai Koehler (127), Inna Felker (130), Dziewul (152), (168-9), Carolannefreeling (175), Arsty (191), Severija (192), Anilah (196), Norbert Hodas (205), Miradrozdowski (209), Mila Atkovska (221), Anton Chygarev (221), Isidoros Andronos (225), Svetlana Serdiukova (227), Dziewul (241), Lcrms7 (242-3), arkantostock (252), David Abrams (266), Mariia Bogdanova, (268), Olena Beisiuk (269), Kabvisio (270), Sergii Koval (271), Photostella (272), Ewa Rejmer (273), Mypointofview (274), Minadezhda (276), Sergii Koval (278), Dimitris Kolyris (279), Alexpro9500 (283), Ron Zmiri (287), Paul Cowan (294)
Gettyimages.com: AscentXmedia (179)
Shutterstock.com: leoks (4-5), Patryk Kosmider (33), Georgios Tsichlis (40), Veniamakis Stefanos (94-5), Philippos Philippou (97), Maksim Kirilenko (98), mairu10 (152-53), GP PHOTOTRENDS (159), Peter Titmuss (165), DaLiu (185), Georgios Tsichlis (190), Georgios Tsichlis (198), Georgios Tsichlis (212), Panteris Antonio (215), Georgios Tsichlis (216), Georgios Tsichlis (251), Toms Auzins (256-7), Jacek Chabraszewski (265), krolikova (280), imagIN.gr (286), silalena (288), Ipek Celik (291)

Pozostałe zdjęcia: z archiwum Autorki

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana lub przekazywana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy, z wyjątkiem recenzentów, którzy mogą przytoczyć krótkie fragmenty tekstu.

© Copyright by Maria Kusińska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Pascal

Bielsko-Biała 2024

Wydawnictwo Pascal sp. z o.o.
ul. Zapora 25
43-382 Bielsko-Biała
tel. 338282828, fax 338282829
pascal@pascal.pl
www.pascal.pl

ISBN 978-83-8317-388-7

Konwersja: eLitera s.c.

.

Wstęp

Kiedy ponad 10 lat temu wysiadałam z samolotu na gorącej Krecie, nie przyszło mi do głowy, że jedne wakacje tak bardzo zmienią moje życie. Nigdy wcześniej nie interesowałam się historią i kulturą Grecji, zdecydowanie bardziej ciągnęło mnie do krajów bałkańskich. Mimo że moje serce od zawsze mocniej biło na myśl o kierunkach związanych z turystyką, wybrałam studia na „poważnym” kierunku technicznym.

Jeszcze wtedy nic nie wskazywało na to, że mój los będzie związany z największą wyspą grecką. A ponieważ życie lubi płatać nam różne figle, dzisiaj żyję w polsko-greckim świecie, którym dzielę się z innymi w mediach społecznościowych i do którego mam także przyjemność zaprosić czytelników mojej książki.

Twierdza na wyspie Spinalónga

To nie jest zwykły przewodnik, to nie jest żadna sztywna kronika faktów, to jest coś o wiele bardziej osobistego. To jest hołd dla miejsca, które stało się moim domem, moją inspiracją i moją osobistą przygodą. Chciałabym, abyście w tej książce znaleźli nie tylko informacje, ale byście poczuli także energię, jaką ta wyspa przekazuje każdemu, kto się nią zafascynuje. Kreta to nie tylko miejsce na mapie, to pulsujące życiem serce, które bije w rytmie swojej historii, kultury i niepowtarzalnej atmosfery.

Jestem tu od wielu lat, codziennie obserwuję zmieniające się odcienie morza, jestem zapatrzona w niebo pełne niebieskich dachów, słucham śpiewu cykad w letnie wieczory. Chcę przekazać to uczucie, chcę wszystkich zarażać miłością do Krety, tak jak ja ją pokochałam od pierwszego dnia.

W tej książce znajdziecie zaledwie fragment mojego życia. Chciałabym, abyście bardziej niż moją codzienność poznali to, co czuję, żyjąc tutaj. Nie jestem przewodnikiem ani naukowcem, jestem zwykłym człowiekiem, który kocha to miejsce i chce przekazać trochę tej miłości innym. Mam nadzieję, że spojrzycie na tę cudowną wyspę moimi oczami.

Moja wielka
KRETEŃSKA PRZYGODA

PIERWSZA WIZYTA NA KRECIE

Pamiętam, jakby to było wczoraj. Tak, wiem, brzmi banalnie, jednak naprawdę nie mogę uwierzyć, że mija już tyle lat, od kiedy jestem związana z greckimi wyspami. Wiosną 2012 r. jako studentka pierwszego roku studiów inżynierskich szukałam pracy na zbliżające się wakacje. Turystyka fascynowała mnie od dłuższego czasu. Jako mała dziewczynka wychowałam się w ośrodku wczasowym Wilga pod Warszawą, który prowadzili moi rodzice. Później obserwowałam, jak moja starsza siostra kończy turystyczne kierunki studiów.

Kiedy kończyłam liceum sportowe, stanęłam przed wyborem swojej ścieżki edukacyjnej. Zdecydowałam się wówczas na studia inżynierskie na kierunku energie odnawialne. Wszyscy się dziwili, jak to się stało, że jako koszykarka nie wybrałam AWF-u, tylko studia techniczne. Na moją decyzję wpłynęło przekonanie, które towarzyszy mi do tej pory, że na wiedzę, którą zdobyłam na moim kierunku studiów, jest i zawsze będzie zapotrzebowanie. Wiedziałam jednak, że chcę spróbować swoich sił w turystyce i dlatego równolegle kończyłam dodatkowe kursy i szkolenia z tej dziedziny.

W trakcie studiów szukałam pracy i aplikowałam m.in. do instytucji turystycznych. Dostałam zaproszenie do jednego z największych biur podróży w Polsce na rozmowę kwalifikacyjną na stanowisko animatora. Było to spełnienie moich ówczesnych marzeń – praca połączona z poznawaniem nowych destynacji. Gdy szłam na rozmowę, zależało mi przede wszystkim na tym, aby mnie przyjęli. Po głowie krążyły mi różne scenariusze... Jeden z nich podsuwał obrazy o wymarzonej pracy na Wyspach Kanaryjskich (ulubiony kierunek wakacyjny moich rodziców).

Pragnienia się ziściły, ale połowicznie. Zostałam zatrudniona, jednak biuro podróży zdecydowało się skierować mnie na największą wyspę grecką – Kretę. Szczerze wyznam, że radość, jaką czułam po otrzymaniu angażu, przysłoniła wszystko inne i kierunek wyjazdu w tamtym momencie nie miał większego znaczenia. Moja studencka głowa koncentrowała się wtedy na wizji, aby zarobić pieniądze, a przy okazji spędzić kilka miesięcy w ciepłych krajach.

Semestr na uczelni się zakończył, zdałam egzaminy i spakowałam rzeczy na kilka miesięcy. Byłam gotowa. Z kilku powodów nigdy nie zapomnę dnia, kiedy leciałam do pracy. W 2012 r. w Polsce odbywały się Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej. Akurat wtedy, kiedy wsiadałam do samolotu, rozpoczynał się mecz otwarcia Polska – Grecja. Dopiero na kreteńskiej ziemi dowiedziałam się, że zremisowaliśmy (1:1). Bardziej od wyniku meczu ekscytowała mnie sama podróż, gdyż był to mój pierwszy lot samolotem. Niezapomniane przeżycie. Do tej pory na wszystkie zagraniczne wakacje jeździłam z rodzicami samochodem.

Dni w Grecji szybko mijały. Każdą wolną chwilę starałam się wykorzystać, aby poznać wyspę i jej mieszkańców. Niestety, w związku z dużą ilością pracy, nie miałam tyle czasu, ile sobie wymarzyłam na zwiedzanie, dlatego czułam ciągły niedosyt.

JAK POZNAŁAM ADONISA

Zaraz po przylocie na wyspę zostałam wysłana na kilka wycieczek, żebym zobaczyła, jak one przebiegają, by móc je polecać gościom, którzy przyjeżdżali do hotelu. Adonis pracował w tamtym czasie w rodzinnej firmie turystycznej. Kilka wcześniejszych lat urzędował w filii biura na Zakynthosie, ale tam był daleko od rodziny, więc szybko wrócił na Kretę. Ponieważ bardzo lubił kontakt z ludźmi, trudnoo mu było usiedzieć za biurkiem w hotelu. Został więc kierowcą autobusu, zresztą chyba najbardziej rozpoznawalnym na wyspie. Jeździł pięknym błękitnym autokarem z logo firmy, na kokpicie miał taką wesołą i pozytywną naklejkę: „Kocham żuczka” (Adonis ma pseudonim Żuczek), a sam był ubrany zawsze w T-shirty z postaciami z kreskówek, słomiany markowy kapelusz i modne okulary. Krótko mówiąc, rzucał się w oczy.

Ruiny pałacu minojskiego w Káto Zákros

Pamiętam dzień, kiedy po raz pierwszy go spotkałam. To był piątek. Tylko w ten dzień biuro organizowało wycieczkę na najbardziej znaną na wyspie lagunę Balos. Jako że jest to drugi koniec wyspy, to wycieczka z okolic Heraklionu rozpoczynała się bladym świtem. Na miejsce zbiórki biegłam zaspana ze szczoteczką do zębów w... ustach. Weszłam do autokaru, przywitałam się z pilotem Maciejem, rzuciłam good morning do kierowcy i zajęłam swoje miejsce. Wygodnie się rozsiadłam, bo przecież czekały nas dobre trzy godziny podróży. Mniej więcej w połowie drogi, tuż przed przepięknym miasteczkiem Réthymno, mieliśmy krótki postój. Zajazd, gdzie zatrzymują się autokary, prowadzi przesympatyczny Nikos (do tej pory mamy kontakt). Rano oferuje gościom w swojej małej kawiarni świeży sok z pomarańczy, zimną kawę i przepyszne kanapki, a wieczorem souvlaki prosto z grilla i coś mocniejszego do picia. Dla kierowców i pilotów wycieczek Nikos w ramach podziękowania zawsze ma przygotowany stół ze śniadaniem.

Tak też było i tamtego dnia. Kierowca mojego autokaru usiadł przy stole z innymi i z naszym pilotem Maćkiem. Gdy weszłam do pomieszczenia, od razu dobiegły mnie głośne greckie rozmowy. Pilot zawołał mnie, abym usiadła z nimi i poczęstowała się śniadaniem. Słowa „śniadanie” na opisanie tego, co jedli, użyłam chyba za bardzo na wyrost. Był to świeży chleb, masło i miód do polania. Jednak do tej pory wspominam te skromne posiłki. Było w nich coś wyjątkowego. Dwa lata później, kiedy już sama prowadziłam tę wycieczkę, to były dla mnie najlepsze poranki w tygodniu. Wróćmy jednak do tamtego dnia.

Trochę speszona skorzystałam z zaproszenia i przysiadłam się do gwarnych greckich kierowców i wielojęzycznych pilotów. Nagle kierowca mojego autokaru odezwał się do mnie w moim ojczystym języku: „Dzień dobry. Smacznego”. Zdezorientowana tym faktem, wiedząc, że w krajach śródziemnomorskich jest sporo podrywaczy, zwróciłam się do Maćka z pytaniem: „Czy on tak podrywa wszystkie?”. Na odpowiedź nie czekałam długo, bo odpowiedział mi sam kierowca: „Nie. Ja po prostu umiem mówić po polsku. Jestem Adonis”.

I tak oto pojawił się w moim życiu Grek mówiący po polsku. Oczywiście, w tamtej chwili zrobiło mi się bardzo głupio. Przeprosiłam za mój niewyparzony język i śniadanie dokończyłam w milczeniu, czerwona jak burak. Pozostała część dnia obfitowała w bajeczne widoki wyspy Gramvousa i niesamowite piękno laguny Balos, co spowodowało, że szybko zapomniałam o porannej gafie.

Adonisa spotkałam później podczas pracy na lotnisku. Do moich obowiązków należały niedzielne transfery gości z hotelu na lotnisko oraz z lotniska do hotelu. Traf chciał, że tamtego dnia kierowcą autokaru, którym odwoziłam grupę na lotnisko, był właśnie Adonis. Zaczęliśmy rozmawiać. Okazało się, że do Polski przyjeżdża od kilku lat, bo miał dziewczynę z Katowic. Dowiedziałam się, że wieczorem, po pracy, będzie w Beach Bar obok mojego hotelu, bo przyleciała grupa jego znajomych z Serbii. Powiedział, że jeżeli mam ochotę, to mogę dołączyć.

Uznałam to za cudowną okazję, aby zobaczyć, jak Grecy bawią się wieczorami i spędzają czas wolny. Jakie było moje zdziwienie, gdy przyszłam w umówione miejsce o umówionej porze, a przy stoliku Adonisa siedziało dwanaście pięknych kobiet. Nowo poznany Kreteńczyk zapomniał mnie poinformować, że „znajomi z Serbii” to tylko płeć piękna i nie będzie żadnego innego mężczyzny oprócz niego. Choć mogłoby się wydawać inaczej, spędziłam bardzo miły wieczór. Jednak nie dowiedziałam się wiele o życiu Greków, bo nie było nam dane tego wieczoru za dużo porozmawiać.

Do tej pory z uśmiechem wspominam tę historię i mój wyraz twarzy tamtego wieczoru. Ale pewnie, gdyby nie to, nie spędziłabym tylu lat w Grecji, nie napisałabym tej książki, no i przede wszystkim Adonis nie towarzyszyłby mi w tej mojej greckiej podróży.

ODWAŻNY POWRÓT NA KRETĘ

Pod koniec tego pierwszego pobytu na Krecie dostałam od pracodawcy maila z prośbą o ocenę sezonu oraz odpowiedź, czy jestem zainteresowana współpracą w przyszłości, a jeśli tak, to w jakiej destynacji. Bez wahania odpisałam, że chętnie przyjmę ofertę i z przyjemnością wrócę w to samo miejsce, bądź też na inne wyspy greckie.

Laguna Balos

Po moim przylocie z Grecji nadeszła jesień i wróciłam na uczelnię. Ciężko było mi się skupić na nauce, bo po głowie ciągle krążyła mi ta wyspa. Trudno było dotrwać do kolejnej wiosny, kiedy poranki wciąż były ciemne, a dzień ciągle za krótki. Myśli typu „zima nigdy się nie skończy” towarzyszyły mi każdego dnia. Ku mojemu zaskoczeniu wiosną otrzymałam maila od mojego pracodawcy z propozycją wyjazdu na Rodos. Z przyjemnością skorzystałam z tej oferty. Zaliczyłam wszystkie egzaminy w terminach zerowych i na początku wakacji wyruszyłam na podbój kolejnej greckiej wyspy. W połowie lata znałam ją już wzdłuż i wszerz.

Rodos jest piękną wyspą, ale totalnie różną od Krety. Dziwnie to zabrzmi, ale ja widziałam różnicę nawet w mentalności ludzi. Mieszkańcy Rodos byli mili i uprzejmi, ale na Krecie czuć było to serce na dłoni i gościnność, która mnie oczarowała. To właśnie kreteńska otwartość sprawiła, że pokochałam to miejsce i zapragnęłam kiedyś tu wrócić.

Analipsi (stara część miasteczka)

Okazja trafiła się dość szybko. Na początku września zadzwonił do mnie Adonis i zaproponował, abym przyleciała w wolnym dniu na Kretę. Ja mam przylecieć na inną wyspę? Na jeden dzień? Pomyślałam, że zwariował, jednak z drugiej strony coś mnie tam ciągnęło. Kilka dni później siedziałam w pierwszym porannym samolocie do Heraklionu, gdzie miał na mnie czekać Adonis. Z nostalgią wspominam ten malutki samolocik na kilkadziesiąt osób i niecałe 30 minut lotu. Poczułam się jak w podniebnej taksówce.

Kiedy wylądowałam na Krecie, moje serce zabiło mocniej. Dopiero wtedy poczułam, jak bardzo tęskniłam za tamtejszym powietrzem, krajobrazem, za ludźmi. Dzień szybko dobiegł końca, a ja musiałam wracać na Rodos, gdzie miałam pracować jeszcze kilka tygodni. Po skończonym sezonie, przed powrotem do Polski, ponownie dostałam od biura podróży prośbę o podsumowanie pracy i podanie preferowanej destynacji na następny rok. Oczywiście bez wahania poprosiłam o Kretę.

DECYZJA, KTÓRA ZMIENIŁA MOJE ŻYCIE

Zaczął się kolejny semestr studiów. Zima w Polsce, długie i szare dni, ale ja żyłam nadzieją, że za kilka miesięcy znowu będę mogła odkrywać Kretę. Przyszła wiosna, a ja otrzymałam maila od pracodawcy, że lecę do... Bułgarii! Co? Jak to? Przecież prosiłam o Kretę. Rozczarowanie, płacz w poduszkę.

Zrozpaczona zadzwoniłam do Adonisa, a on – jak typowy Kreteńczyk, dla którego nie ma problemów – zaproponował mi, abym rzuciła pracę dla polskiego biura podróży, przyleciała na wyspę, gdzie wspólnie znajdziemy zajęcie dla mnie. Wtedy wydawało mi się to szaleństwem. Młoda dziewczyna, która ma lecieć do obcego kraju całkiem sama... Początkowo myślałam nawet, żeby porzucić myśl o pracy za granicą i znaleźć sezonowe zajęcie w Polsce. Jednak tęsknota za Kretą była tak silna, że odsunęłam obawy na bok i przyjęłam propozycję Adonisa.

Rozpoczęły się wakacje, a ja w pogoni za marzeniami pojechałam w nieznane. Dzięki pomocy Adonisa i wielu cudownych Kreteńczyków w krótkim czasie udało mi się znaleźć pracę. Zostałam pilotem wycieczek. Języka nauczyłam się sama. Osłuchałam się i odważyłam mówić. Nie skończyłam żadnych kursów ani szkoły. Nie było na to czasu, wszystko działo się tak szybko.

Byłam w siódmym niebie. Zwiedzałam, odkrywałam wyspę i zarabiałam pieniądze. Do tego stopnia mi się to spodobało, że wróciłam na następny sezon, a potem kolejny.

10 powodów,
DLACZEGO POKOCHAŁAM KRETĘ

Moja grecka bajka trwa do dziś. Nadal pracuje w branży turystycznej, mieszkam na Krecie i to tutaj spędzam większą część roku. Przesiąkłam tutejszą kulturą i mentalnością do tego stopnia, że nawet zaczęłam gotować po grecku.

Na dobry początek naszej wspólnej podróży po różnych wymiarach Krety podzielę się moimi własnymi powodami, dla których pokochałam tę wyspę:

1. Kreta to nie tylko piękne wybrzeże, ale także różnorodne krajobrazy – od górskich szczytów, po rolnicze doliny i cudowne winnice. Od lat mnie zachwyca, jak natura ubogaca wyspę i dostarcza widoków zapierających dech w piersiach.

2. Ludzie na Krecie są niezwykle ciepli i przyjaźni. Ich gościnność oraz chęć podzielenia się kawałkiem swojej kultury sprawia, że można tutaj poczuć się naprawdę wyjątkowo.

3. Życie przy wybrzeżu to dla mnie jeden z najpiękniejszych powodów mieszkania tutaj. Każdy dzień to inne doznania, ale również magiczna aura, która wprowadza mnie w stan refleksji i dodaje życiowej siły.

4. Kreteńska kuchnia to prawdziwa uczta dla zmysłów. Jestem zakochana w smaku oliwy z oliwek, świeżych warzywach, soku z pomarańczy i charakterystycznym serze feta. Kulinarne doświadczenia, których tutaj doznaję, to kolejny powód, dla którego kocham tę wyspę.

5. Każdy kamień, każdy zaułek Krety nosi w sobie ślady bogatej historii. Ruiny pałacu w Knossos, wyspa Spinalónga i malownicze kościoły potrafią przenieść w czasie, pozwalając dotknąć dziedzictwa tej wyspy. Nigdy nie sądziłam, że darmowa lekcja historii każdego dnia będzie mnie tak cieszyć.

6. Piękna pogoda niemal przez cały rok. Podczas gdy w innych częściach Europy nastaje zima, na Krecie nadal można nosić krótki rękaw. Jednak moją ulubioną porą roku tutaj jest wiosna, kiedy cała wyspa mieni się kolorami, a mieszkańcy budzą się do życia jak po śnie zimowym. Kwitnące kwiaty urzekają feerią barw na tle błękitnego nieba, tworząc magiczną atmosferę, która napełnia mnie radością. W miasteczkach i wioskach słychać gwar mieszkańców szykujących się do nadchodzącego lata.

7. Sigá-sigá... Tempo życia na Krecie jest powolne i bezstresowe. Ludzie się nie spieszą i znajdują czas na wszystko mimo często napiętego grafiku. Tutaj życie ma zupełnie inny rytm. Poranna kawa na tarasie, powolne posiłki, kontakt z przyrodą. To wszystko sprawia, że codzienność tutaj jest niezwykła.

Elounda

8. Kreteńczycy są dumni ze swojego pochodzenia i pokazują to na każdym kroku. W święta państwowe wywieszają flagi na balkonach i tłumnie biorą udział w paradach. W pozostałe dni nie pozwalają nikomu powiedzieć złego słowa o ich wyspie, jak również o całym kraju.

9. Wsiadam w samochód i po chwili znajduję się w odmiennym świecie, w kreteńskiej wiosce. To dla mnie jak podróż w czasie. Labirynt wąskich uliczek, domy z kamienia, tradycyjne tawerny sprawiają, że czuć tutaj unikalną atmosferę, której nie znajdę nigdzie indziej.

10. Tradycyjne rękodzieło na Krecie jest sztuką, która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. Rzemieślnicy tworzą unikatowe wyroby, takie jak ceramika, haft czy rzeźba w drewnie, a nawet tkactwo. Mam wrażenie, że kupując lokalne produkty, w jakimś stopniu przyczyniamy się do podtrzymania tej tradycji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki