Tytuł oryginału:
消失的國度

Redakcja i korekta: MICHALINA JAWORSKA

Skład i łamanie: ANNA SZARKO

Projekt i wykonanie okładki: EWA MAJEWSKA

Ilustracje i zdjęcia zostały udostępnione za zgodą Rye Field Publications, Cité Publishing Ltd.

Copyright © C. F. Hu
Polish edition © Academic Publishing House DIALOG Sp. z o.o. 2023
Published by arrangement with Rye Field Publications, a division of Cité Publishing Ltd.
All rights reserved
Sponsored by the Ministry of Culture, Republic of China (Taiwan)

ISBN e-pub 978-83-8238-121-4

ISBN mobi 978-83-8238-122-1

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2023

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Karta redakcyjna

Od autora

Wstęp

Rozdział 1. Pod ciosami historii

1. Krótkotrwały spokój

2. Nadejście nowej władzy

3. Młodzi ochotnicy wstępują do armii

4. Wioskowa brygada młodzieżowa

5. Rząd ogłasza nowe przepisy

6. Napływ religii zachodniej

7. Dyrektywa wchodzi w życie

8. Grabież gruntów

9. Pierwszy odpływ ludności

10. Napływ trzeciej nowej religii

11. Początki zalesiania

12. Kampania nowego życia

13. Przybycie czwartej nowej religii

14. Nasz mit

Rozdział 2. Ostatnia odsłona

1. Wyczerpanie zasobów naturalnych

2. Ostatnia dyrektywa

3. Tryb życia

4. Społeczeństwo plemienne

5. Zamierająca wioska

6. Ogłoszenie dziewięcioletniego systemu edukacji

7. Filozof górskiego życia

Rozdział 3. Wielka relokacja wioski

1. Początek przeprowadzki

2. Pierwsze domki robotnicze

3. Wczesne nastroje

Rozdział 4. Nasza nowa wioska

1. Plan i rozkład osady

2. Odtwarzanie kultury

3. Pierwsze Święto Plonów

Rozdział 5. Głosy ze świata natury

1. Protest przeciwko zalewowi Majia

2. Stopniowe odchodzenie powierników historii oralnej

Rozdział 6. Pierwsza dekada

1. Powiew świeżości

2. Stary Lhidaku odchodzi, by odbudować swój dom

3. Kocapongane staje się zabytkiem drugiej klasy

Rozdział 7. Koniec naszej alma mater

1. U źródeł naszej alma mater

2. Nasza nowa szkoła

Rozdział 8. Święto Plonów wśród ludu Lhikulao

Rozdział 9. Rzeźbiarz pierwotnej tradycji

1. Odszedł...

2. Moje wspomnienia o zmarłym

Rozdział 10. Nadchodzi katastrofa

1. Tajfun Herb

2. Tajfun Dujuan

3. Tajfun Haitang

4. Dzień, w którym uderzył tajfun Sepat

Rozdział 11. Pierwsza wizyta w ośrodku dla uchodźców

Założenie komitetu relokacyjnego

Rozdział 12. Obraz katastrofy w wiosce

Wspomnienie dawnych lat

Rozdział 13. Ostatnia noc w Tulalkelhe

Rozdział 14. Noc tajfunu Morakot

1. W przeddzień tajfunu

2. Noc tajfunu

3. Górski rekonesans

4. Przecieranie szlaku do brzostownicy

Rozdział 15. Ai-yi! O, domu mój

Rozdział 16. Dokąd teraz?

1. Nastroje

2. Święto Plonów na obczyźnie

Rozdział 17. W poszukiwaniu drogi do domu

1. Promyk światła

2. Pierwsze roboty

3. Pierwsza przeprawa górską ścieżką z Wutai

4. Druga przeprawa górską ścieżką z Wutai

5. Pierwsza wyprawa z Nowego Kocapongane w stronę ścieżki nad urwiskiem

6. Druga wyprawa z Nowego Kocapongane w stronę ścieżki przez urwisko

Rozdział 18. Eksploracja „kozich kiszek”

Rozdział 19. Eksploracja ścieżki nad urwiskiem

Rozdział 20. Prace nad budową trasy nad urwiskiem

Rozdział 21. Wartość starego traktu

1. Wartość historii

2. Pejzaż kulturowy

Rozdział 22. Epoka Rinari

1. Dom na stałe

2. Renowacja zabytków

3. W poszukiwaniu korzeni

4. Pierwsze Święto Plonów w Rinari

Rozdział 23. Zniszczenie Balhiu naszych przodków

Epilog

Przypisy

O wydawnictwie

OD AUTORA

Książka ta pisana była w pośpiechu. Na myśl o tym, że nasz lud – Kocaponganie[1] – na dobre porzucił swoje rodzime ziemie oraz środowisko życia i znalazł się na granicy, za którą leży zupełnie odmienna kultura, ogarniało mnie bowiem głębokie przeświadczenie, że nie ma czasu do stracenia. Z kolei długa zwłoka w publikacji wynika z faktu, że początkowo chciałem wydać ten tekst jako część pełnej, uporządkowanej historii Kocaponganów, sięgającej aż do mitycznych „początków stworzenia”. Ostatecznie jednak doszedłem do wniosku, że opis tych dziejów jeszcze nie dojrzał w pełni do druku – zresztą, co historia, to historia, a co współczesność, to współczesność. W niniejszej książce zawarłem więc jedynie fragment opowiadający o czasach od nastania Republiki Chińskiej, gdy jeszcze mieszkaliśmy w Kocapongane, po relokację wioski do Tulalkelhe[2]. Tekst napisany jest stylem eseistycznym, ponieważ zawiera moje osobiste doświadczenia i opisy wydarzeń, których byłem naocznym świadkiem – jest zatem wypełniony subiektywnymi wrażeniami i opiniami. W związku z tym nie można go uznać za obiektywne dzieło historyczne.

W tym miejscu muszę nadmienić, że „Kraj utracony” ma stanowić nawiązanie do naszej „historii utraconej”, dlatego też celowo zachowuję w książce dawne nazwy, pochodzące sprzed czasów, gdy do górskich ludów dotarła cywilizacja – nazwy gór, regionów, strumieni, plemion, rodów czy też imiona poszczególnych osób. W ten sposób chcę podkreślić relacje między dawnym nazewnictwem a tymi ziemiami i ich kulturą. Robię to przede wszystkim dlatego, że po nastaniu Republiki Chińskiej dawne terminy zostały pozmieniane na chińskie. Wyrażająca się w nich bogata spuścizna kulturowa i językowa naszych przodków – spuścizna, która nas ukształtowała – została w związku z tym zatarta, tak że obecnie nie da się już intuicyjnie w nią wniknąć ani zrozumieć konotacji nazewniczych. Transkrypcja języka rukajskiego na znaki chińskie nie oddaje w pełni jego wymowy, a pierwotne znaczenia słów uległy w tym procesie zniekształceniu – dlatego też, dla zachowania właściwego brzmienia, przy większości imion czy nazwisk rodowych podaję w nawiasie transkrypcję w alfabecie łacińskim, zaś do najważniejszych terminów dołączam przypisy z objaśnieniami[3].

Pragnę gorąco podziękować mojej jedynej córce Dresdrese oraz zięciowi Kulele, którzy w trakcie pisania tej książki nie tylko przejęli ciężar opieki nad naszym domem, ale również okazywali mi niezwykłą wyrozumiałość, przez co mogłem spokojnie poświęcić się pisaniu. Dziękuję także mojej młodszej siostrze Slhepe, która od samego początku zajmuje się moimi wnuczętami, dzięki czemu nasza trójka dorosłych może się skupić na pracy. Przede wszystkim zaś chciałbym podziękować mojej żonie Emme, która doskonale wiedziała, że dziełko to nie będzie przedstawiało żadnej wymiernej wartości, a mimo to stwierdziła, że jeśli jako przedstawiciel ludu Rukajów mogę coś uczynić dla swoich przodków i pobratymców, to powinienem to zrobić. Wzięła też na siebie niemały trud opieki nad dwójką wówczas jeszcze małoletnich chłopców, co również umożliwiło mi skupienie się na pisaniu. Wreszcie dziękuję mojemu najstarszemu synowi Drangalhu i jego żonie Tuyu Masau, którzy nie tylko wspierali mnie finansowo, ale także bardzo troszczyli się o moją jakość życia i stworzenie mi warunków do pracy.

Specjalne wyrazy wdzięczności należą się też mojej siostrzenicy Alazumu i jej mężowi Pairrangowi, którzy chodzili w góry, aby zająć się naszym starym domem, i dokładali wszelkich starań, żeby dogasające płomienie w palenisku nie tylko nie zamarły, ale znów nabrały mocy. Długi pobyt w Rinari, gdzie mieszkamy teraz na stałe, sprawił, że w skrytości ducha zacząłem tracić serce dla tej pracy – oni jednak wyczuli, co się dzieje, wyciągnęli do mnie pomocną dłoń i pokrzepili, dzięki czemu mogłem z nowymi siłami wrócić do pisania. Gdy w trakcie pracy twórczej nękały mnie problemy finansowe, profesor Liu, przewodniczący Fundacji Budownictwa i Planowania Państwowego Uniwersytetu Tajwanu, zaproponował mi udział w projekcie ochrony zabytków drugiej klasy, za co pozostanę mu dozgonnie wdzięczny. Z kolei profesor Zhuang Xiaowen często przyjeżdżał do mnie ze studentami wydziału muzycznego, pozostawiając nie tylko inspirującą muzykę, ale również niewykorzystany prowiant. Chen Yonglong natomiast okazywał mi dużą troskę, a co więcej, gdy pojawiał się w okolicach Kocapongane, zawsze podrzucał mi jakieś Padrare[4]. Podziękowania składam także mistrzyni ceramiki, pani Chen Shuhui, która podczas mojej wizyty z dwójką dzieci w Jaskini Nietoperzy naprowadziła nas na właściwą drogę.

Na koniec muszę wspomnieć o spotkaniu, które stało się dla mnie impulsem do napisania czegoś na temat naszej wioski – chodzi mianowicie o spotkanie z panią Zheng Yawen z Narodowego Muzeum Literatury w Tainanie. To właśnie ona najmocniej zachęciła mnie i zainspirowała do chwycenia za pióro. A gdy przebywając w rodzinnych stronach, w starym Kocapongane, popadałem w niejakie rozleniwienie, wówczas widząc letnie słońce wolno chylące się ku zachodniemu horyzontowi – hen poza tainańskim portem Xingda – przypominałem ją sobie zaraz i ogarniało mnie straszne poczucie wstydu. „Prześliczna Duliipy[5]!” – mówiłem wtedy w myślach – „na pewno dociągnę tę pracę do końca”.

18 maja 2014, Rinari

WSTĘP

Choć ustna tradycja Kocaponganów oraz dzieje ich współczesnych migracji żyją oczywiście w pamięci starszych członków naszego ludu, to nigdy nie spisano ich w formie tekstów, które mogłyby służyć jako źródła historyczne i stanowić podstawę interpretacji dla następnych pokoleń. Dlatego też przed kilkudziesięciu laty, gdy wreszcie wprowadzono transkrypcję języka rukajskiego na znaki chińskie i alfabet łaciński, zapragnąłem wykorzystać to narzędzie do spisania fragmentarycznych opowieści starszych osób. Często jednak nachodziły mnie wątpliwości: czy takie bogactwo informacji da się w ogóle uporządkować? Czy da się złożyć elementy układanki w spójną całość? Do tego dochodził fakt, że jako osoba pozbawiona odwagi i pewności siebie, aż do roku 1978 – gdy nasz lud przeniósł się ze starego Kocapongane do Tulalkelhe – wciąż tkwiłem na etapie zbierania materiałów.

Tak się szczęśliwie złożyło, że podczas prowadzenia tych badań polowych byłem jednocześnie zatrudniony w Narodowym Muzeum Nauk Przyrodniczych w Taichungu, gdzie tworzyłem modele chat z łupkowych płytek[6], co z kolei dało mi sposobność do zgromadzenia informacji na temat wyglądu pierwotnych osad Kocaponganów. Sam bynajmniej nie byłbym w stanie opracować takich makiet. Na szczęście w wioskach[7] rozsianych po okolicy Tulalkelhe żyło jeszcze wiele starszych osób, które pamiętały dawne osady – to właśnie one udzieliły mi wielu bezcennych informacji i to im zawdzięczamy fakt, że w taichuńskim muzeum można obejrzeć tak dokładny model pierwotnych siedlisk Kocaponganów.

Podczas pracy przy tych makietach dotkliwie czułem, jak daleko odeszliśmy od duchowości naszych przodków – i to natchnęło mnie do spisania ich dziejów. Wątkiem przewodnim miał być właśnie „kraj utracony”. Tylko że konkretnych danych na temat co najmniej dwutysiącletniej historii Kocaponganów mamy jak na lekarstwo, nie wspominając o jeszcze dawniejszych, „przedpotopowych” kartach dziejów – informacje na ten temat są zwyczajnie niewystarczające. Mimo to pomyślałem, że nakreślę przynajmniej pewien zarys, nie muszę od razu wchodzić w szczegóły. „Ale” – uznałem – „tak czy inaczej muszę dołożyć starań, aby wszystko się zgadzało”.

Dopiero w czasach współczesnych – z pierwszym pojawieniem się cywilizacji, którą przynieśli w góry japońscy kolonizatorzy, i potem, gdy nastały rządy Republiki Chińskiej – sytuacja nieco się rozjaśnia. Żyje jeszcze stare pokolenie pamiętające tamte czasy, dlatego nie brakuje nam informacji na ten temat. Kiedy nasz lud przeniósł się do Tulalkelhe, zacząłem myśleć o tym, żeby jakoś powolutku wszystko to sobie spisać, i dopiero gdy książka będzie gotowa, pokazać ją pobratymcom.

Nie mogłem jednak przypuszczać, że niecałe trzydzieści lat po relokacji, w roku 2007, dojdzie do tak ogromnej katastrofy naturalnej. Uderzenie tajfunu Sepat zniszczyło naszą wioskę i zmusiło nas do pogodzenia się z faktem, że nasze dzieje na tym obszarze dobiegły końca.

Kiedy helikoptery ratownicze unosiły nas z rodzinnych stron ponad górskimi przełęczami – ostatnią linią obrony oddzielającą nas od Równiny Pingtungu – ogarnęło mnie dojmujące wrażenie, że teraz już naprawdę opuściliśmy opiekuńcze ramiona przodków. I właśnie owo wewnętrzne poczucie bezradności, żalu i utraty domu, którego absolutnie nie chcieliśmy porzucać, skłoniło mnie do tego, by do spisanych wcześniej dziejów pośpiesznie dopisać historię ostatnich trzech dekad, czyli okresu spędzonego w Tulalkelhe po relokacji z Kocapongane. Gdy już bezpiecznie ulokowano nas w ośrodku dla uchodźców, po początkowym okresie zamętu skupiliśmy się na jednej kwestii – znalezieniu odpowiedzi na pytanie: „Dokąd się teraz udamy?”. I wtedy nadszedł rok 2009, a z nim uderzenie tajfunu Morakot. Tym razem nasz ostatni dom w Tulalkelhe został doszczętnie zalany i już na zawsze zmieciony z powierzchni ziemi.

Podobny los spotkał nie tylko nas, Kocaponganów, ale także inne wioski w gminie Wutai: w Kudrengere[8], Karamudise[9], Kinulane[10] i Adiry[11] obluzował się grunt, więc teren nie nadawał się już do zamieszkania i osady trzeba było zlikwidować. W wioskach Daladalay, Tukuvulu[12] i Paridraja[13], położonych w sąsiedniej gminie Sandimen, doszło do takiej samej katastrofy. Mieliśmy wrażenie, że oto sama skorupa ziemska rozpada się nam pod nogami – nam i naszym pobratymcom z okolic Północnej i Południowej rzeki Ailiao – a pierwotne osady walą się w gruzy. Lecz najbardziej bolesne było to, że razem z nimi runęło w nas poczucie więzi z naszym górskim domem.

Jednak choć inne wioski podobnie jak nasza odczuły skutki żywiołu, to żadna z nich nie została zniszczona tak doszczętnie jak Tulalkelhe. Doszło w nich co najwyżej do obluzowania gleby, ale same osady przetrwały – ich mieszkańcy mogą tam wracać, gdy doskwiera im tęsknota. Za to po naszej wiosce nie ostało się nic: zupełnie jak wtedy, kiedy dzieci na plaży budują wspaniały, dumny zamek... a potem nadchodzi przypływ i wystarczy jedna silna fala, by zniknął wszelki ślad po jego istnieniu. Gdy powoli zaczęliśmy dochodzić do siebie, zapragnęliśmy raz jeszcze zobaczyć pozostałości po dawnym domu, raz jeszcze posmakować choćby okruchów przeszłości – ale pozostały nam już wyłącznie gorzkie łzy.

Obecnie mieszkamy na stałe w Rinari[14] – innymi słowy, na dobre opuściliśmy nasze rodzinne górskie strony. Co czeka nas w przyszłości? To pozostanie zagadką. W moim umyśle nieustannie – na podobieństwo niewyraźnego promienia majaczącego w nieprzeniknionej mgle – tkwi myśl, że porzuciliśmy najukochańszą ziemię ojczystą, ofiarowaną nam przez bogów; ów rajski ogród, którego nasi przodkowie strzegli przez ponad tysiąc lat. I nie tylko ją: straciliśmy również nowy dom w Tulalkelhe. Dlatego też noszę w sobie wewnętrzne przekonanie, że owe zachowane do dzisiaj skorupy i powierzchowne elementy naszej kultury, jej zewnętrzne symbole i totemy, z biegiem lat zostaną wchłonięte przez ogromny wielokulturowy tygiel, a nam przyjdzie się w nim stopić i rozpłynąć.

Tamten etap historii dobiegł już końca – obecnie stoimy u nowego początku. Dawna kraina, nawet jeśli stanowiła część wspaniałej symfonii życia spisanej ręką Przedwiecznego, uległa wyrokom dziejów: już nigdy nie będziemy mogli do niej powrócić.

Powodowany tym przeświadczeniem, często zastanawiałem się w duchu: czy poza pięknymi wspomnieniami z przeszłości to doczesne życie ma nam do zaoferowania cokolwiek, z czego możemy wyciągnąć jakąś naukę? Czy z tej goryczy i łez da się wydobyć jakikolwiek sens i wartość? Po czym odpowiadałem sobie z prostotą:

– Przynajmniej nadal możemy rozpamiętywać nasz dawny dom, kolebkę naszego życia, i wzdychać ku niemu: Ai-yi[15]!

ROZDZIAŁ 1

POD CIOSAMI HISTORII

1. KRÓTKOTRWAŁY SPOKÓJ

Matka wydała mnie na ten świat późną jesienią roku 1945 (czyli 34. roku Republiki Chińskiej[16]), niedługo po tym, jak zakończyła się druga wojna światowa. Oto, jak o tym opowiadała:

– Ze wschodu nadciągał miękki blask słońca, ale okoliczna roślinność zaczynała właśnie przymierać. W powietrzu unosiła się atmosfera śmierci i łez, bo wojna rozpętana w latach 1939–1945 przez Niemcy i Japonię, w której zginęło około pięćdziesięciu milionów ludzi, nie oszczędziła nawet nas w tym naszym odległym górskim zakątku. Z samej naszej wioski ponad dwudziestu mężczyzn poszło walczyć po stronie Japończyków. Dwudziestu zginęło. Nie mieliśmy pojęcia, co się stało z resztą.

Zaledwie czterdzieści pięć dni po moim narodzeniu nadszedł rok 1946.

– Ten rzadki rok spokoju był niezwykle cenny, a jednak... – mówiła matka – wszyscy w wiosce nosili jeszcze czarne żałobne opaski, a twarze nadal były opuchnięte od płaczu. W dodatku poprzedniego roku przyszła susza, więc nie mieliśmy żadnych zapasów. Na przednówku spadł na nas niespotykany wcześniej głód... Z trudem zdołaliśmy przetrwać do końca lata i dopiero wtedy mogliśmy odetchnąć z ulgą, bo nadeszła pora zbiorów Lalhumay[17]. Ale pewnego dnia niespodziewanie rozszalała się jesienna wichura. Akurat wtedy jeden młody chłopak z wioski, na imię miał Paidrisy, wybrał się ze starszymi braćmi na łowy nad strumieniem Kacacipulu w górach po wschodniej stronie, i już nie wrócił. A niedługo potem, w trakcie pełni księżyca wyznaczającej środek jesieni, na ostrej kalenicy japońskiego posterunku załopotała nowa flaga państwowa: białe słońce na niebieskim niebie, otoczone czerwoną ziemią[18].

2. NADEJŚCIE NOWEJ WŁADZY

Czasy, o których opowiadała matka, to okres przejęcia przez Kuomintang władzy na Tajwanie z rąk japońskich. Nowy rząd bardzo szybko wprowadził w rejonach górskich własną administrację; ułatwiły mu to szlaki przetarte przez Japończyków.

– Za pierwszym razem, jak zobaczyłam Chińczyków, to wydawało mi się, że wyglądają zupełnie jak Japończycy, no ale... – Tu matka przerwała i po chwili wahania mówiła dalej: – Jak tylko otworzyli usta, to już wiedziałam, że to nie ci sami ludzie.

We wszystkich wioskach na nowo zarejestrowano każdą osobę i zmieniono jej imię na chińskie, po czym wpisano je na listy rządu Republiki Chińskiej. Mnie również to nie ominęło – stało się to niejako mimochodem, zanim jeszcze mogłem to sobie uświadomić. Z zupełnie niezrozumiałych powodów całej naszej rodzinie nadano chińskie nazwisko Qiu – i z tak samo niezrozumiałych powodów otrzymałem imię Jintu. Najbardziej absurdalne było to, że w niektórych przypadkach członkowie tego samego rodu skończyli z zupełnie różnymi nazwiskami – co do imion własnych, oczywiście nikt nie zwracał uwagi na to, by odzwierciedlić w nich rodzinną wspólnotę krwi, że o estetyce nie wspomnę.

Japończycy jakoś przełknęli rukajską nazwę naszej wioski (Kocapongane), ale rząd kuomintangowski nie był w stanie się z nią pogodzić – absolutnie i koniecznie należało ją zmienić. Od tej pory nazywano ją „Haocha”, co w znakach chińskich oznacza „Dobra Herbata”. Brzmiało to nawet niebrzydko, tylko że od tej pory wszyscy nabrali błędnego przekonania, jakoby rosła u nas herbata znakomitej jakości.

Pierwszy nabór uczniów w roku 1945 przypominał wyławianie rybek w strumieniu – nikt nie patrzył, czy dziecko jest małe czy duże, nie przejmował się wiekiem: każde łapało się w szkolną sieć. Łącznie na pierwszy rok szkolny od czasu, gdy w górach pojawiła się administracja kuomintangowska (czyli do klasy Thimathimau Pasakenego), załapało się ponad pięćdziesiąt osób. W roku 1946, przy drugim naborze (do klasy Karausanego Gadhu), uczniów było już tylko dwadzieścioro kilkoro.

Ci, którzy dorastali w tych naznaczonych polityką czasach, przez sześć klas podstawówki nasiąkali politycznymi sloganami rozwieszonymi po całej szkole, jak na przykład: „Odbić kontynent, obalić radzieckich bandytów, zniszczyć komunistycznego wroga!”. Nawet podczas musztry maszerowaliśmy do rytmu takich haseł. Jednak do tej pory pamiętam, że wszystko w szkole zostało nam po Japończykach, sam budynek oczywiście również był w stylu japońskim. Nawet platformę z masztem zaprojektowali Japończycy, tyle że zmieniła się powiewająca na nim flaga.

3. MŁODZI OCHOTNICY WSTĘPUJĄ DO ARMII

Zaczęło się niedługo po przybyciu Kuomintangu. Nie wiem, jak oni zdołali ich omotać. W pierwszym rzucie zaciągnęli się Tanubake Galan, Pakedrelhas Savalhu, Basakalhane Thangiradane i Arrese Rudramilhing – łącznie czterech chłopaków. Pojechali na kontynent, żeby walczyć w imię Kuomintangu z komunistycznymi bandytami. Tylko dwóm z nich – Tanubakemu i Arresemu – cudem udało się stamtąd powrócić.

Jak opowiadał Tanubake, mój starszy kuzyn:

– Ledwo zdążyłem się zapisać do liceum w Kaohsiungu, kiedy podszedł jakiś wojskowy instruktor, klepnął mnie w ramię i poprosił na rozmowę do swojego gabinetu. W drodze zaprosił jeszcze kilku innych chłopaków, tak samo jak ja rdzennych Tajwańczyków. A potem bierze długopis, odwraca się do nas i mówi: „Zostaliście wyselekcjonowani do służby w wojsku, jedziecie na kontynent”. I zanim się obejrzeliśmy, już czekaliśmy na okręt, który miał nas przewieźć na drugą stronę Cieśniny. Gdy tylko się o tym dowiedziałem – dodał – pobiegłem w te pędy na posterunek, żeby zadzwonić do rodziców i powiedzieć, że wzięli mnie do wojska: ai-yi! Kiedy już miałem wchodzić na pokład, okazało się, że ojciec zdążył jeszcze dotrzeć do portu, żeby się ze mną pożegnać. Przeszedł piechotą z Kocapongane do Shuimen, a potem aż na nabrzeże w Kaohsiungu. Zamieniliśmy kilka słów, i tyle. A kto wiedział, czy jeszcze się kiedyś zobaczymy na tym świecie...

I opowiadał dalej:

– Ledwo udało nam się wrócić do domu. W Szanghaju musiałem zabić jakiegoś robotnika portowego, żeby odebrać mu uniform. Przebrałem się w jego rzeczy i dzięki temu zdołałem się dostać na jakiś transportowiec. A potem opróżniłem pierwszą z brzegu skrzynię, ukryłem w niej mojego przyjaciela Arresego i przemyciłem go na pokład, że niby towar. Jemu to dopiero było ciężko: musiał się kryć przez całą drogę z Szanghaju aż do Keelungu. – W tym miejscu urwał, po czym dodał: – Jedyne, co dawało mi siłę, żeby wrócić w rodzinne strony, to tamto wspomnienie ojca, który przeszedł taki szmat drogi, żeby mnie pożegnać...

Arrese Rudramilhing wspominał zaś:

– Umówiliśmy się we czterech już na samym początku. Od razu, pierwszego wieczoru. Chcieliśmy nawiać, gdy Pakedrelhas Savalhu będzie stał na wachcie. Najpierw miał przepuścić nas trzech, a potem sam przeprawić się za nami przez fosę dookoła obozu. Ale jak tylko Tanubake i ja się przedostaliśmy, rozległy się strzały z karabinu. I tamci już do nas nie dołączyli...

Na drugi rzut poszli: Masegesege Pasakene, Arrese Sapay, Camake Rudramilhing, Lhangepau Savalhu, Maurage Talearane, Pairrang Talupalhase, Kiniavang Talearane i Legeay Madiling – łącznie ośmiu. Tak samo dopadła ich kuomintangowska klątwa i zaciągnęli się do garnizonu w Pingtungu. Ale gdy się przekonali, że rzeczywistość wcale nie wygląda tak, jak w słodkich kłamstewkach, którymi ich z początku karmiono, wszyscy kolejno dali nogę i wrócili do domu. Potem musieli kryć się po górskich gęstwinach i żyć jak włóczędzy, o miodzie wyjadanym pszczołom. A mimo to nawet ostatni z nich, mój wujek w drugiej linii, Legeay Madiling, wolał zdezerterować w ślad za pobratymcami niż tam zostać.

Pamiętam, jak pewnego dnia, jeszcze przed wschodem słońca, głęboką nocną ciszę przerwał jakiś wysoki, przeciągły okrzyk.

– To mój kuzyn Legeay, już jest, muszę do niego iść... – wymamrotała wyrwana ze snu matka. Gdy wyszła na zewnątrz, usłyszeliśmy jej płacz: – Kuzynie! Wreszcie wróciłeś... Później tego ranka oznajmiła nam:

– Złapał gdzieś pociąg powrotny i uciekł, ale gdy zobaczył, że po wagonach szukają go żandarmi, wyskoczył. I zginął.

Najtrudniejsze do zrozumienia było dla nas to, że gdy wujek zaciągał się do kuomintangowskiego wojska, miał już żonę, a ona – moja ciocia Dremedremane – była właśnie w ciąży z moją kuzynką Paelhese (czyli Li Bifen). Co go opętało, że ją tak zostawił? Dopiero potem się dowiedzieliśmy, że tych wszystkich mężczyzn wcielono do armii siłą.

Powoli zacząłem podrastać. W międzyczasie mój kuzyn Tanubake Galan, ten z pierwszego rzutu, któremu udało się uciec z wojska, został policjantem Republiki Chińskiej i się ożenił. Pewnego dnia o zmierzchu zobaczyłem, jak leży z głową na kolanach żony, trzymając w rękach podwójny flet nosowy o pięciu dziurkach. Zagrał wtedy najpiękniejszą melodię, jaką słyszałem w całym swoim życiu. Dopiero teraz rozumiem, że coś tak poruszającego może powstać jedynie w efekcie życia pełnego trudów i cierpienia.

4. WIOSKOWA BRYGADA MŁODZIEŻOWA

Nie pamiętam już, w którym dokładnie to było roku, ale rząd kuomintangowski wydał dekret, że wszyscy mężczyźni i kobiety w rdzennych wioskach, w wieku od szesnastu do czterdziestu pięciu lat (z wyjątkiem kulawych – bo nie mogą chodzić, głuchych – bo nie będą słyszeć poleceń, rachitycznych – bo nie będą mogli stać, i tak dalej), mają się zapisać do tak zwanych brygad młodzieżowych. Policja nie patrzyła na posturę: czy kto niski, czy gruby, niech sobie nawet będzie jednooki, byle tylko mógł się samodzielnie poruszać – wszyscy musieli iść, hurtowo.

Pamiętam jeszcze nasze zbiórki: wyglądaliśmy jak kompania wojskowa. Przynajmniej raz na tydzień odbywał się apel z listą obecności, a raz na miesiąc mieliśmy obowiązkowe trzydniowe musztry. Poza tym raz na jakiś czas nocami wyrywano nas ze snu na zbiórki alarmowe. Każdy musiał na własną rękę kupić sobie mundur i zrobić sobie drewnianą replikę karabinu. Oczywiście funkcję dowódców czy też kierowników brygad pełnili miejscowi policjanci. Jeśli ktoś się spóźnił, karano go lekko, tylko biciem. Jeśli w ogóle się nie stawił – wtedy posyłano go na przymusowe roboty. Kto chciał opuścić wioskę, musiał prosić o urlop. W ten sposób kontrolowano młodą populację. Choć po prawdzie takie brygady młodzieżowe wprowadzono już za czasów japońskich.

W owym pozbawionym twórczego ducha okresie ułożyliśmy następującą piosenkę patriotyczną:

Na kontynent! Chińską armię wymieciemy, haiyaa...

I ojczyznę, i rodaków wnet uratujemy, haiyaa...

My, młodzi, żołnierzami zostać chcemy, haiyaa...

O, kochanie moje,

Usłyszałem zew,

„Sayonara” – mówię ci, ściągając brew.

Utwór ten śpiewaliśmy następująco: słowo „kontynent” wymawialiśmy po japońsku (tairike), słowo „chińską” po chińsku, „armię” znowu po japońsku (hitaisan), „wymieciemy” po tajwańsku, a „haiyaa” był to nasz własny, rukajski zaśpiew. Dwa kolejne wersy – „I ojczyznę...” oraz „My, młodzi...” – śpiewaliśmy w całości po japońsku, i dopiero „haiyaa” wymawialiśmy znowu po naszemu. Cała końcówka też była po japońsku.

Mimo tego pomieszania różnych języków wszyscy wiedzieli, o co chodzi. A melodia, gdy śpiewało ją ponad sto dwadzieścia osób, brzmiała niezwykle mocno i poruszająco. Zapewne ówcześnie ta piosenka mogła budzić patriotyczne uczucia. Ale z perspektywy godności i życia ludzkiego nasze dusze musiały ronić krwawe łzy, choć może racjonalnie sobie tego nie uświadamialiśmy.

Młodzi ludzie tamtej epoki często próbowali wymigać się od brygady młodzieżowej, uciekając na równiny w poszukiwaniu zajęcia. Lecz nawet gdy udawało im się znaleźć jakąś pracę, dla odmiany padali ofiarami kapitalistycznego ucisku i stawali się wyrobnikami; ich pensje ledwo starczały na trzy posiłki dziennie, a długoterminowe umowy zmuszały do posłuszeństwa obcym ludziom. Jeśli zaś nie sprawdzili się na stanowisku, lądowali na ulicy jako bezdomni włóczędzy.

Pozostałe w wiosce kobiety, które należały do brygady młodzieżowej, codziennie według grafiku pilnowały telefonu – nazywaliśmy to „dyżurem telefonicznym” i trwał on od ósmej rano aż do piątej po południu. Oczywiście praca była całkowicie nieodpłatna. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, że to również jest wyzyskiwanie siły roboczej i czasu zwykłych obywateli. Poza nimi i osobami oficjalnie zatrudnionymi na posterunku, codziennie przychodziły tam też inne kobiety, żeby gotować dla policjantów i zmywać po nich naczynia, sprzątać kwatery mieszkalne i prać im bieliznę. Niektóre przeżyły tam coś gorszego – ale komu miały się poskarżyć? Przecież nie rodzicom, a tym bardziej nie policji, więc po prostu do końca życia dusiły to w sobie.

Młodzi ludzie powinni stanowić wtedy największy procent siły roboczej w wiosce. Ale gdy zaczęto ich tak dociskać, do pracy zostali jedynie starcy, chorzy, kobiety i dzieci. I tak oto w naszych wioskach, gdzie już wcześniej się nie przelewało, życie stało się jeszcze trudniejsze i skromniejsze. Mimo to jeszcze przez jakiś czas po horyzont otaczało nas morze zieleni, słońce wciąż świeciło jak za dawnych lat, a nasi dziadowie nadal żyli podług dawnych obyczajów. Już wcześniejsze pokolenia zaczęły powoli wprowadzać do życia codziennego obce kulturowo elementy, ale wciąż można było oddychać spokojnie – żyliśmy w oddaleniu od zgiełku świata, więc szalejące tam nawałnice i zawierucha polityczna nie zdążyły do nas dotrzeć.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Kocapongane – tak właśnie w języku rdzennego ludu Rukajów brzmi dawna nazwa naszej wioski, dziś nazywanej Haocha. Leży ona w gminie Wutai na południu Tajwanu. (Spotkać się można również z innymi zapisami tej nazwy, na przykład Kochapongan. Jednakże w polskim tłumaczeniu przy wszystkich terminach rukajskich posługuję się wersjami podanymi przez autora. Korzystając z tej okazji, chciałabym gorąco podziękować mu za pomoc przy transkrypcji tych imion i nazw własnych, które w tekście oryginalnym podano jedynie w znakach chińskich, a także za objaśnienie różnych kwestii związanych z kulturą Kocaponganów – przyp. tłum.)

[2] Tulalkelhe – pierwotna nazwa własna tej okolicy w języku Rukajów. Po relokacji wioski przemianowano ją na Nowe Kocapongane (w książce obie nazwy używane są wymiennie – przyp. tłum.).

[3] Zachowanie tej informacji w polskim wydaniu może wydawać się zbędne – bądź co bądź polscy czytelnicy otrzymują wszystkie nazwy już w alfabecie łacińskim. Zatrzymałam ją jednak, aby podkreślić stałe tarcie między językiem rukajskim a chińskim, wyczuwalne w wydaniu oryginalnym: oto urodzony w Tajwanie autor-Rukaj, choć pisze zasadniczo dla rodzimego odbiorcy tajwańskiego, nieustannie musi przekładać mu i objaśniać swój język i kulturę. Jest to jeden z głównych wątków przewijających się przez całą książkę. Z tego samego powodu pojedyncze wtręty rukajskie, takie jak tytuły członków rodziny lub nazwy roślin i zwierząt, zapisuję tu prostą czcionką – zapis kursywą automatycznie naznaczyłby je jako wtręty z języka obcego, podczas gdy dla autora to właśnie ten język jest rodzimy (przyp. tłum.).

[4] Padrare – w języku Rukajów oznacza „coś przechowanego, powierzonego” – jest to prowiant pozostawiany przez życzliwego wędrowca w specjalnej skrytce na szlaku na wypadek, gdyby przechodził tamtędy jakiś pechowy myśliwy. Dzięki temu zgłodniały łowca może się pożywić i przetrwać do czasu, gdy los się do niego uśmiechnie.

[5] Duliipy – po rukajsku oznacza to właśnie „Zachodzące Słońce”. Takie imię zostało nadane Zheng Yawen przez Kocaponganów.

[6] Jest to styl budownictwa charakterystyczny dla górskich rdzennych ludów Tajwanu i uznawany za element ich dziedzictwa kulturowego (przyp. tłum.).

[7] W oryginale użyte jest tutaj chińskie słowo 部落 buluo, które często tłumaczy się jako „plemię” – jednakże zgodnie z aktualnymi preferencjami przeważającymi wśród przedstawicieli tajwańskich ludów rdzennych staram się w miarę możliwości stosować termin „wioska”. Za tę cenną uwagę dziękuję pani Yadram Kawac (przyp. tłum.).

[8] Kudrengere – dawna nazwa dzisiejszego Yila w gminie Wutai.

[9] Karamudise – dawna nazwa dzisiejszego Jiamu w gminie Wutai.

[10] Kinulane – dawna nazwa dzisiejszego Jilu w gminie Wutai.

[11] Adiry – dawna nazwa dzisiejszego Ali w gminie Wutai.

[12] Tukuvulu – dawna nazwa dzisiejszego Dewen w gminie Sandimen.

[13] Paridraja – dawna nazwa dzisiejszego Dashe w gminie Sandimen.

[14] Rinari – wioska położona na terenie powiatu Pingtung w gminie Majia. Właśnie tam przesiedlono na stałe ofiary tajfunu Morakot, do którego doszło w 2009 roku.

[15] Ai-yi – zwrot w języku rukajskim oznaczający mniej więcej: „Do zobaczenia, uważaj na siebie” – tu w znaczeniu pożegnania na wieki.

[16] Republika Chińska – założono ją w 1912 roku, po zniesieniu władzy cesarskiej ostatniej dynastii, czyli mandżurskiej dynastii Qing (rok 1912 stał się pierwszym rokiem kalendarza republikańskiego). W 1949 roku, w następstwie wojny domowej między republikanami (inaczej nacjonalistami lub Kuomintangiem) a komunistami pod wodzą Mao Zedonga, na większości terenów Chin proklamowano Chińską Republikę Ludową. Nacjonaliści zbiegli natomiast na wyspę Tajwan i tam kontynuowali swoje rządy – oficjalną nazwą państwa Tajwan po dziś dzień pozostaje Republika Chińska (przyp. tłum.).

[17] Lalhumay – manneczka łękowata (Eleusine coracana), rodzaj zboża uprawnego.

[18] Tj. flaga Republiki Chińskiej (przyp. tłum.).

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog