Tytuł oryginału: Introduction à la dermopharmacie et  à la  cosmétologie

© Copyright Lavoisier, 2003

© Copyright by  Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, 2008

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i  reprodukcja w  jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są  zabronione.

Weryfikacja terminologii: mgr inż. Anna Bogumiła Frydrych

Redaktor ds. publikacji medycznych: mgr Hanna Dubrowska

Redaktor merytoryczny: mgr Teresa Materkowska

Korekta: Zespół

Projekt okładki i  stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Zdjęcie na  okładce: Agencja Fotograficzna iStockphoto

Dawkowanie leków

Autorka, Tłumacze i  Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i  dawkowanie leków w  tym opracowaniu były zgodne z  aktualnymi wskazaniami i  praktyką kliniczną. Mimo to, ze  względu na  stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i  nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i  niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w  ulotce dołączonej do  każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we  wskazaniach i  dawkowaniu. Dotyczy to  także specjalnych ostrzeżeń i  środków ostrożności. Należy o  tym pamiętać, zwłaszcza w  przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na  podstawie wydania papierowego z  2008 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5801-7

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na  zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Przedmowa do wydania polskiego

Przedmowa

Wstęp

Rozdział 1. Ustawodawstwo

1.1. Definicja produktów kosmetycznych oraz spodków higienicznych

1.2. Ustawodawstwo dotyczące środków higienicznych i produktów kosmetycznych

1.2.1. Dokumentacja kosmetyku

1.2.2. Oznakowanie

1.2.2.1. Obowiązki

1.2.2.2. Skróty

1.2.2.3. Oznakowania dodatkowe

1.2.3. Aneksy do wytycznych

1.2.4. Spis europejski

1.3. Produkty „z pogranicza"

1.4. Wiza PP lub deklaracja jakości produktu (artykuł L.551 Kodeksu Zdrowia Publicznego)

Rozdział 2. Anatomia i fizjologia skóry

2.1. Budowa ogólna

2.1.1. Naskórek

2.1.1.1. Warstwa podstawna (rozrodcza)

2.1.1.2. Warstwa kolczysta

2.1.1.3. Warstwa ziarnista

2.1.1.4. Warstwa rogowa

2.1.1.5. Zjawisko keratynizacji

2.1.1.6. Inne komórki naskórka

2.1.2. Granica skórno-naskórkowa

2.1.3. Skóra właściwa

2.1.4. Tkanka podskórna

2.1.4.1. Budowa

2.1.4.2. Lipogeneza

2.1.4.3. Lipoliza

2.1.5. Unaczynienie

2.1.6. Unerwienie

2.2. Rola warstwy rogowej

2.2.1. Efekt bariery

2.2.2. Magazynowanie

2.2.3. Rola estetyczna

2.3. pH skóry

2.4. Płaszcz wodnolipidowy

2.4.1. Umiejscowienie

2.4.2. Skład

2.4.3. Rozwój

2.4.4. Rola płaszcza wodnolipidowego

2.5. Flora skóry

2.6. Przydatki skóry

2.6.1. Gruczoły potowe

2.6.1.1. Gruczoły potowe ekrynowe (GSE)

2.6.1.2. Gruczoły potowe apokrynowe (GSA)

2.6.2. Mieszki włosowe

2.6.2.1. Budowa

2.6.2.2. Skład łoju

2.6.2.3. Typy wydzielania łoju

2.6.2.4. Regulacja wydzielania łoju

Rozdział 3. Przenikanie przez skórę

3.1. Absorpcja przezskórna

3.1.1. Stan skóry

3.1.2. Fizykochemiczny charakter substancji czynnej

3.1.3. Podłoże

3.1.3.1. Składniki podłoża

3.1.3.2. Forma fizykochemiczna podłoża

3.2. Mechanizm absorpcji przeznaskórkowej

3.2.1. Drogi transportu przezskórnego

3.2.2. Kinetyka transportu przezskórnego

3.2.3. Metody oceny szybkości przenikania przez skórę

Rozdział 4. Nawilżanie skóry i produkty nawilżające

4.1. Kinetyka przeznaskórkowa wody

4.2. Czynniki nawilżające

4.3. Zatrzymywanie wody przez warstwę rogową

4.4. Substancje nawilżające

4.4.1. Hydrofobowe substancje błonotwórcze

4.4.1.1. Węglowodory

4.4.1.2. Woski

4.4.1.3. Alkohole tłuszczowe

4.4.1.4. Płynne i syntetyczne estry kwasów tłuszczowych

4.4.1.5. Silikony

4.4.2. Hydrofilowe substancje błonotwórcze

4.4.2.1. Makrocząsteczki biologiczne

4.4.2.2. Substancje hydrofilowe tworzące żele

4.4.3. Niskoczqsteczkowe substancje nawilżające

4.4.3.1. Humektanty

4.4.3.2. Składniki NMF

4.4.3.3. Glikol propylenowy

4.4.4. Regulatory lipidowego cementu międzykomórkowego

4.4.5. Podłoża

Rozdział 5. Trądzik, łojotok i produkty lecznicze

5.1. Łojotok

5.1.1. Mechanizm i skutki

5.1.2. Porady i pielęgnowanie

5.2. Trądzik

5.2.1. Czynniki wpływające na pojawienie się trądziku

5.2.1.1. Łojotok

5.2.1.2. Nadmierne rogowacenie

5.2.1.3. Flora

5.2.2. Przebieg trądziku

5.2.3. Leczenie trądziku

5.2.3.1. Leczenie ogólne

5.2.3.2. Leczenie miejscowe

5.2.3.3. Kosmetyki stosowane w trądziku

5.2.3.4. Właściwości komedogenne

5.2.3.5. Zalecenia

Rozdział 6. Starzenie się skóry

6.1. Mechanizm

6.1.1. Starzenie się skóry w obrębie naskórka

6.1.2. Starzenie się skóry w obrębie granicy skórno-naskórkowej

6.1.3. Starzenie się skóry w obrębie skóry właściwej

6.2. Substancje aktywne

6.2.1. Środki terapeutyczne

6.2.2. Substancje kosmetyczne pochodzenia białkowego

6.2.2.1. Kolagen

6.2.2.2. Żelatyna

6.2.2.3. Elastyna

6.2.2.4. Proteoglikany

6.2.2.5. Lipoproteiny

6.2.2.6. Proteiny

6.2.2.7. Enzymy

6.2.3. Składniki kosmetyków o charakterze niebiałkowym

6.2.3.1. Kwas hialuronowy

6.2.3.2. Chitozan

6.2.3.3. DNA

6.2.3.4. Produkty przeciwrodnikowe i produkty ochrony przeciwsłonecznej

6.2.3.5. Fitoestrogeny

6.2.3.6. α-Hydroksykwasy

6.2.3.7. Retinoidy6

6.2.3.8. Kwas ursolowy

6.2.3.9. Sole kwasu alginowego

Rozdział 7. Typy skóry

7.1. Skóra sucha

7.1.1. Cechy charakterystyczne

7.1.2. Rozpoznanie skóry suchej

7.1.3. Przyczyny powstawania skóry suchej

7.1.4. Zalecenia

7.1.5. Skład różnych produktów występujących na rynku

7.2. Skóra tłusta

7.2.1. Cechy charakterystyczne

7.2.2. Rozpoznanie skóry tłustej

7.2.3. Zalecenia

7.3. Skóra mieszana

7.4. Skóra starcza

7.4.1. Cechy charakterystyczne

7.4.2. Przyczyny starzenia się skóry

7.4.3. Zalecenia

7.5. Skóra wrażliwa

7.5.1. Cechy charakterystyczne

7.5.2. Przyczyny powstawania skóry wrażliwej

7.5.3. Zalecenia

7.6. Skóra czarna

7.6.1. Cechy charakterystyczne

7.6.2. Problemy estetyczne i choroby skóry czarnej

7.6.3. Zalecenia

7.7. Skóra azjatycka

7.7.1. Cechy charakterystyczne

7.7.2. Zalecenia

7.8. Skóra mężczyzny

7.8.1. Cechy charakterystyczne

7.8.2. Cechy wyróżniające skórę mężczyzny

7.8.3. Kosmetyki dla mężczyzn

7.8.3.1. Kosmetyki przed goleniem

7.8.3.2. Kosmetyki do golenia

7.8.3.3. Kosmetyki po goleniu

7.8.4. Zalecenia

Rozdział 8. Higiena niemowlęcia

8.1. Skóra niemowlęcia

8.2. Wydzielanie łoju

8.3. Wydzielanie potu

8.4. Flora skórna

8.5. Zalecenia

8.5.1. Pielęgnowanie pośladków

8.5.2. Szampony

8.5.3. Płyny do kąpieli

8.5.4. Toniki

8.5.5. Produkty przeciwsłoneczne (p. rozdz. „Zabarwienie skóry i produkty przeciwsłoneczne")

8.5.6. Chusteczki nawilżające

Rozdział 9. Wykwity skórne i banalne dermatozy

9.1. Porady apteczne

9.2. Jak rozpoznać i nazwać podstawowe wykwity skórne?

9.2.1. Plama

9.2.2. Grudka

9.2.3. Krosta

9.2.4. Pęcherzyk

9.2.5. Pęcherz

9.2.6. Strup

9.2.7. Łuska

9.2.8. Guzy

9.2.9. Guzki

9.3. Problemy dermatologiczne związane z różnymi okresami życia

9.3.1. Niemowlę (p. również rozdz. „Higiena niemowlęcia")

9.3.1.1. Pieluszkowe zapalenie skóry

9.3.1.2. Łojotokowe zapalenie skóry u niemowlęcia lub „ciemieniucha”

9.3.1.3. Atopowe zapalenie skóry

9.3.1.4. Choroba Leinera-Moussous

9.3.1.5. Potówki

9.3.1.6. Prosaki noworodka

9.3.1.7. Pleśniawki

9.3.1.8. Naczyniaki

9.3.1.9. Znamiona

9.3.2. Dziecko

9.3.2.1. Liszajec zakaźny

9.3.2.2. Zliszajcowacenie

9.3.2.3. Grzybice woszczynowe

9.3.2.4. Brodawki

9.3.2.5. Świerzb

9.3.2.6. Wszą wice

9.3.2.7. Liszaj pokrzywkowy (strophulus)

9.3.2.8. Odmrożenia

9.3.2.9. Łysienie

9.3.3. Wiek młodzieńczy i dorośli

9.3.3.1. Dermatozy infekcyjne

9.3.3.2. Zakażenia wirusowe

9.3.3.3. Grzybice

9.3.3.4. Choroby alergiczne

9.3.3.5. Różne dermatozy

9.3.4. Osoby starsze

9.3.4.1. Brodawki łojotokowe

9.3.4.2. Punkty rubinowe lub naczyniaki gwiaździste

9.3.4.3. Rogowacenia

9.3.4.4. Afty

9.3.4.5. Zajady

Rozdział 10. Zabarwienie skory i produkty przeciwsłoneczne

10.1. Promieniowanie słoneczne

10.2. Zabarwienie skóry

10.2.1. Mechanizm

10.2.2. Rasy

10.2.3. Melaniny

10.2.4. Synteza melanin

10.2.5. Czynniki wpływające na syntezę melanin

10.2.6. Zaburzenia barwnikowe

10.2.6.1. Odbarwienia

10.2.6.2. Przebarwienia

10.3. Czynniki wpływające na zabarwienie skóry

10.3.1. Środki przyspieszające opalanie

10.3.1.1. Środki światłouczulające

10.3.1.2. Pochodne tyrozyny

10.3.1.3. Prekursory melaniny

10.3.2. Samoopalacze

10.3.2.1. DHA („sztuczny opalacz”)

10.3.2.2. Erytruloza

10.3.2.3. Kantaksantyna

10.3.2.4. Oenobiol®

10.3.3. Solaria (lampy do opalania emitujące promieniowanie UV)

10.4. Czynniki hamujące syntezę barwnika -substancje wybielające

10.4.1. Sole rtęciowe

10.4.2. Pochodne fenolowe

10.4.2.1. Hydrochinon i estry hydrochinonu (metylowy, benzylowy)

10.4.2.2. 4-N-butylorezorcynol

10.4.2.3. Antyutleniacze

10.4.2.4. Kortykosteroidy

10.4.2.5. Kwas azelainowy

10.4.2.6. Wyciągi roślinne

10.4.2.7. Kwas kojowy

10.4.2.8. N-acetylo-4-S-cystaminofenol

10.4.2.9. Substancje pomocnicze

10.4.3. Zalecenia przy stosowaniu substancji wybielających

10.4.4. Techniki dermatologiczne

10.5. Efekty działania słońca na skórę

10.6. Ochrona przeciwsłoneczna

10.6.1. Ochrona naturalna

10.6.1.1. Zabarwienie skóry

10.6.1.2. Pogrubienie warstwy rogowej

10.6.1.3. Produkcja kwasu urokaninowego

10.6.2. Ochrona zewnętrzna

10.6.2.1. Filtry fizyczne

10.6.2.2. Filtry chemiczne

10.6.2.3. Związki wychwytujące wolne rodniki

10.7. Formy galenowe produktów przeciwsłonecznych

10.7.1. Produkty bezwodne

10.7.1.1. Sztyfty

10.7.1.2. Oleje

10.7.2. Emulsje

10.7.2.1. Emulsje O/W lub L/H

10.7.2.2. Emulsje W/O lub H/L

10.7.2.3. Lipożele

10.7.2.4. Emulsje w aerozolu

10.7.2.5. Przykłady składu o wysokim wskaźniku ochrony 12 < IP < 19

10.7.3. Produkty wodne

10.7.3.1. Żele

10.7.3.2. Spraye

10.8. Wskaźniki ochrony

10.8.1. IP dla UVB

10.8.1.1. Zasady

10.8.2. IP dla UVA

10.8.2.1. Metoda lamp specjalnych

10.8.2.2. Metoda oceny zabarwienia

10.8.3. Ochrona przed promieniowaniem podczerwonym

10.8.4. Pomiar redukcji szczątkowej

10.9. Produkty po opalaniu

10.9.1. Składniki przeciwzapalne i „łagodzące"

10.9.2. Składniki znieczulające

10.9.3. Produkty odświeżające

10.9.4. Składniki przyspieszające gojenie (p. rozdz. „Gojenie się ran")

10.9.5. Formy fizykochemiczne

10.9.6. Zalecenia

Rozdział 11. Choroby wywołane przez promieniowanie słoneczne

11.1. Reakcje skóry zdrowej

11.1.1. Raki skóry

11.1.2. Xeroderma pigmentosum

11.2. Reakcje indywidualne

11.2.1. Reakcje pochodzenia endogennego

11.2.1.1. Porfirię skórne

11.2.1.2. Pelagra

11.2.2. Reakcje pochodzenia pozaustrojowego, fotodermatozy idiopatyczne

11.2.2.1. Świerzbiączka letnia

11.2.2.2. Wielopostaciowe osutki świetlne

11.2.2.3. Pokrzywka słoneczna

11.2.2.4. Przetrwałe posłoneczne zapalenie skóry

11.2.3. Choroby dermatologiczne zaostrzające się pod wpływem słońca

11.2.4. Zapalenie skóry pochodzenia zewnątrzustrojowego

11.3. Doustne środki chroniące przed promieniowaniem

11.3.1. Witamina A

11.3.2. Środki przeciwzapalne

11.3.3. Kwas p-aminobenzoesowy (PABA)

11.3.4. Nicobion® lub witamina PP

11.3.5. Syntetyczne leki przeciwmalaryczne

11.3.6. PUVA-terapia

11.3.7. Talidomid

Rozdział 12. Nietolerancja produktów kosmetycznych

12.1. Toksyczność ogólna

12.1.1. Toksyczność doustna

12.1.2. Toksyczność wziewna

12.1.3. Toksyczność przezskórna

12.2. Toksyczność miejscowa

12.2.1. Podrażnienie

12.2.1.1. Opis

12.2.1.2. Czynniki podrażniające

12.2.2. Alergia

12.2.2.1. Najczęstsze alergeny

12.2.2.2. Inne alergeny

12.2.3. Testy podrażnienia i nadwrażliwości

12.2.3.1. Testy in vivo

12.2.3.2. Testy in vitro lub metody alternatywne

12.2.4. Nadwrażliwość na światło

12.2.4.1. Mechanizm podrażnienia słonecznego (fototoksyczność)

12.2.4.2. Mechanizm fotoalergii

12.2.4.3. Produkty fototoksyczne i fotoalergiczne

12.2.4.4. Testy fotowrażliwości

12.2.5. Komedogenność

12.2.5.1. Mechanizm

12.2.5.2. Testy komedogenności

12.3. Zalecenia w przypadku nietolerancji

12.4. Nadzór w kosmetyce

12.4.1. Definicja

12.4.2. Systemy nadzoru w kosmetyce

12.4.3. Procedury informacyjne

12.4.3.1. Postępowanie w razie wypadku

12.4.3.2. Postępowanie w razie nietolerancji

12.4.3.3. Postępowanie w razie ciężkiego wypadku

Rozdział 13. Szampony i mydła w płynie

13.1. Anatomia i fizjologia włosa

13.1.1. Budowa

13.1.2. Cykl wzrostu

13.1.3. Trichogram

13.1.4. Gruczoł łojowy

13.2. Szampony

13.2.1. Środki powierzchniowo czynne

13.2.1.1. Anionowe środki powierzchniowo czynne

13.2.1.2. Amfoteryczne środki powierzchniowo czynne

13.2.1.3. Niejonowe środki powierzchniowo czynne

13.2.2. Środki zwiększające lepkość roztworów środków powierzchniowo czynnych

13.2.2.1. Chlorek sodu

13.2.2.2. Alkanolamidy

13.2.2.3. Inne środki zwiększające lepkość roztworów środków powierzchniowo czynnych

13.2.3. Dodatki

13.2.3.1. Konserwanty

13.2.3.2. Środki perłotwórcze i zmętniające

13.2.3.3. Barwniki

13.2.3.4. Zapachy

13.3. Szampony „lecznicze"

13.3.1. Szampony łagodne lub szampony dla niemowląt

13.3.2. Szampony do włosów tłustych

13.3.3. Szampony do włosów suchych

13.3.4. Szampony przeciwłupieżowe

13.3.5. Szampony suche

13.3.6. Szampony 2 w 1

13.3.7. Szampony przeciwwszawicze

13.4. Mydła w płynie

13.4.1. Zwykłe mydła w płynie

13.4.2. Dermatologiczne, antybakteryjne mydła w płynie

13.4.3. Antyseptyczne mydła w płynie

13.5. Mydła twarde i kostki dermatologiczne

13.5.1. Mydła twarde

13.5.2. Kostki dermatologiczne

Rozdział 14. Łysienie, produkty przeciw wypadaniu włosów i preparaty do depilacji

14.1. Wypadanie włosów

14.1.1. Przyczyny

14.1.1.1. Wypadanie włosów u kobiet

14.1.1.2. Wypadanie włosów u mężczyzn

14.1.1.3. Wypadanie włosów niezależnie od płci

14.1.2. Formy łysienia

14.1.2.1. Łysienie normalne

14.1.2.2. Łysienie patologiczne

14.1.3. Leczenie łysienia androgenowego

14.1.3.1. Minoksidil

14.1.3.2. Amineksil

14.1.3.3. Progestosol®

14.1.3.4. Finasteryd

14.1.3.5. Połączenie cystyna-witamina B6

14.1.3.6. Witaminy

14.1.3.7. Trichopeptydy

14.1.3.8. Trichosacharydy

14.1.3.9. Wyciągi roślinne

14.1.3.10. Pochodne krzemu

14.1.3.11. Estry tlenowe glicerolu

14.1.4. Techniki chirurgiczne

14.2. Depilatory

14.2.1. Składniki aktywne

14.2.1.1. Siarczki

14.2.1.2. Merkaptany

14.2.2. Skład

14.2.3. Opakowanie

14.2.4. Tolerancja

14.2.5. Inne metody

14.2.5.1. Woski

14.2.5.2. Aparaty mechaniczne

14.2.5.3. Epilacja elektryczna

14.2.5.4. Epilacja elektrolityczna

14.2.5.5. Epilacja laserowa

14.2.5.6. Środki spowalniające odrost włosa

Rozdział 15. Lasery

15.1. Zasady

15.2. Różne typy laserów

15.2.1. Lasery z ciałem stałym

15.2.2. Lasery gazowe

15.2.3. Lasery barwnikowe (płynne)

15.3. Charakterystyka

15.4. Sposób działania

15.5. Stosowanie laserów

15.5.1. Zastosowanie laserów w dermatologii

15.5.2. Lasery stosowane w zabiegach natury estetycznej

15.5.2.1. Lasery stosowane do depilacji

15.5.2.2. Efekty biostymulujące

15.6. Ustawodawstwo

Rozdział 16. Pasty do zębów

16.1. Informacje ogólne

16.1.1. Morfologia i fizjologia zębów

16.1.2. Kamień nazębny

16.1.3. Tworzenie się osadu nazębnego

16.2. Patologie zębów

16.2.1. Próchnica zębów

16.2.2. Choroby dziąseł lub paradontoza

16.3. Produkty do higieny jamy ustnej

16.3.1. Popularne pasty do zębów

16.3.1.1. Podstawowy skład pasty do zębów

16.3.2. Lecznicze pasty do zębów (sprzedawane w aptece)

16.3.2.1. Fluorki i monofluorofosforany

16.3.2.2. Antybiotyki

16.3.2.3. Antyseptyki

16.3.2.4. Środki opóźniające pojawianie się osadu

16.3.2.5. Środki przeciwzapalne

16.3.2.6. Środki zmniejszające wrażliwość dziąsła

16.3.3. Płyny do płukania ust

16.3.4. Produkty zapobiegające tworzeniu się plam

16.3.5. Szczoteczki do zębów

16.3.6. Ścieralność past

Rozdział 17. Dezodoranty i antyperspiranty

17.1. Antyperspiranty

17.1.1. Sposób działania

17.1.2. Składniki aktywne

17.1.3. Formy fizykochemiczne

17.1.4. Inne metody przeciwdziałania nadmiernej potliwości

17.2. Dezodoranty antyseptyczne

17.2.1. Składniki aktywne

17.2.1.1. Pochodne halogenkowe salicylanilidu

17.2.1.2. Pochodne halogenkowe karbanilidu

17.2.1.3. Pochodne chlorofenoli

17.2.1.4. Antyseptyki

17.2.1.5. Olejki eteryczne

17.2.2. Formy fizykochemiczne

17.2.3. Dezodoranty do higieny intymnej

17.3. Dezodoranty nieantyseptyczne

17.3.1. Składniki aktywne

17.3.1.1. Składniki aktywne maskujące

17.3.1.2. Składniki aktywne absorbujące / neutralizujące

17.3.1.3. Składniki aktywne utrwalające

17.3.2. Formy galenowe

Rozdział 18. Preparaty do pielęgnowania paznokci

18.1. Budowa paznokcia

18.2. Zmiany chorobowe paznokcia

18.2.1. Podrażniające czynniki zewnętrzne

18.2.2. Grzybice

18.2.2.1. Grzybice wywołane przez dermatofity (Trichophyton)

18.2.2.2. Grzybice wywołane przez grzyby drożdżopodobne (Candida albicans)

18.3. Produkty kosmetyczne

18.3.1. Lakiery

18.3.2. Środki utwardzające

18.3.3. Środki natłuszczające

18.3.4. Sztuczne paznokcie

18.3.5. Rozpuszczalniki naskórka

Rozdział 19. Gojenie ran i środki gojące

19.1. Definicja

19.2. Przebieg procesu

19.2.1. Gojenie się naskórka

19.2.2. Gojenie się skóry właściwej

19.3. Rozwój blizny

19.4. Blizny niekosmetyczne i upośledzające czynność tkanek

19.4.1. Blizny przerosłe

19.4.2. Bliznowce

19.4.3. Blizny przykurczające

19.4.4. Opóźnione gojenie się ran

19.5. Produkty przyspieszające gojenie się ran

19.5.1. Czynniki aktywne ułatwiające gojenie

19.5.1.1. Substancje antyseptyczne

19.5.1.2. Stymulanty komórkowe

19.5.1.3. Czynniki oczyszczające

19.5.1.4. Czynniki wzrostu

19.5.1.5. Opatrunki

19.6. Techniki przyspieszające gojenie się ran

19.6.1. Ultradźwięki

19.6.2. Tlenoterapia hiperbaryczna

19.7. Przypadki szczególne

19.7.1. Oparzenia

19.7.1.1. Konsekwencje

19.7.1.2. Leczenie

19.7.2. Owrzodzenia goleni

19.7.2.1. Leczenie

19.7.3. Odleżyny

19.7.3.1. Definicja

19.7.3.2. Leczenie

19.8. Rozstępy

19.8.1. Definicja

19.8.2. Histologia

19.8.3. Przyczyny

19.8.4. Okoliczności powstawania

19.8.5. Leczenie

19.8.5.1. Produkty kosmetyczne lub higieniczne

19.8.5.2. Leki

19.8.5.3. Techniki dermatologiczne inwazyjne

Rozdział 20. Cellulit i preparaty wyszczuplające

20.1. Cellulit

20.1.1. Definicja

20.1.2. Aspekt kliniczny

20.1.3. Histologia

20.1.4. Przyczyny powstawania cellulitu

20.1.4.1. Teoria hormonalna

20.1.4.2. Teoria neurowegetatywna

20.1.4.3. Teoria krążeniowa

20.1.4.4. Teoria receptorów adipocytarnych

20.2. Produkty wyszczuplające

20.2.1. Preparaty doustne

20.2.2. Preparaty zewnętrzne

20.2.2.1. Substancje ograniczające lipogenezę

20.2.2.2. Substancje sprzyjające lipolizie

20.2.2.3. Substancje działające aktywnie na mikrokrążenie

20.2.2.4. Substancje działające aktywnie na tkankę łączną

20.2.3. Formy fizykochemiczne

20.3. Inne techniki

Rozdział 21. Fitokosmetyki

21.1. Składniki odpowiedzialne za działanie

21.1.1. Olejki eteryczne

21.1.2. Flawonoidy

21.1.3. Taniny

21.1.4. Antocyjany

21.1.5. Saponiny

21.1.6. Lecytyny

21.1.7. Cukry

21.1.7.1. Cukry proste i złożone

21.1.7.2. Wielocukry

21.1.8. Witaminy

21.1.9. Aminokwasy

21.1.10. Karoteny

21.1.11. Hormony

21.2. Formy fizykochemiczne

21.2.1. Wyciągi wodno-glikolowe

21.2.2. Wyciągi glikolowe

21.2.3. Wyciągi glicerynowe

21.2.4. Wyciągi olejowe

21.2.5. Wyciągi wodno-alkoholowe

21.2.6. Wyciągi wieloskładnikowe

21.2.7. Wyciągi suche

21.2.8. Pudry

21.3. Działanie wyciągów roślinnych

21.3.1. Środki ściągające

21.3.2. Emolienty

21.3.3. Środki przyspieszające gojenie się ran

21.3.4. Antyseptyki

21.3.5. Środki przeciwobrzękowe

21.4. Wskazania do stosowania dermatologicznych produktów aptecznych

21.4.1. Objawy subiektywne niewydolności żylnej -uczucie ciężkości nóg

21.4.2. Łamliwość naczyń (siniaki, wybroczyny, żylaki)

21.4.3. Leczenie uzupełniające, łagodzące i przeciwświądowe

21.4.4. Antyseptyki do przemywania ran

21.4.5. Środki pomocnicze w dietach odchudzających

21.4.6. Udary słoneczne, niewielkie oparzenia, pieluszkowe zapalenie skóry

21.4.7. Umiarkowany trądzik

21.4.8. Swędzenie i złuszczanie się owłosionej skóry głowy z łupieżem

21.5. Skład najważniejszych roślin najczęściej stosowanych w farmakologii skóry

Rozdział 22. Surowce występujące w składzie kosmetyków do stosowania na skórę

22.1. Składniki fazy tłuszczowej (lipofilowe)

22.1.1. Węglowodory

22.1.1.1. Oleje parafinowe

22.1.1.2. Wazeliny

22.1.1.3. Parafiny

22.1.1.4. Skwalan

22.1.2. Silikony

22.1.2.1. Silikony hydrofobowe

22.1.2.2. Silikony amfifilowe

22.1.3. Triglicerydy

22.1.3.1. Oleje roślinne

22.1.3.2. Oleje zwierzęce

22.1.3.3. Masła

22.1.3.4. Oleje syntetyczne

22.1.4. Woski

22.1.4.1. Definicja

22.1.4.2. Właściwości ogólne

22.1.4.3. „Woski” lepkie

22.1.5. Pochodne lanoliny

22.1.6. Kwasy tłuszczowe i alkohole tłuszczowe

22.1.6.1. Ustawodawstwo

22.1.6.2. Kwasy tłuszczowe

22.1.6.3. Alkohole tłuszczowe

22.1.7. Syntetyczne estry kwasów i alkoholi tłuszczowych

22.1.7.1. Ciekłe woski

22.1.7.2. Estry alkoholi wielowodorotlenowych

22.1.7.3. Estry oksyetylenowe

22.1.8. Żelujące środki lipofilowe

22.2. Składniki fazy wodnej (hydrofilowe)

22.2.1. Woda

22.2.2. Humektanty

22.2.3. Rozpuszczalniki

22.2.4. Środki zwiększające objętość i żelujące

22.2.4.1. Polimery hydrofitowe

22.2.4.2. Wielocukry

22.2.4.3. Produkty mineralne

22.3. Środki powierzchniowo czynne

22.3.1. Definicja i charakterystyka

22.3.2. Klasyfikacja

22.3.2.1. Anionowe środki powierzchniowo czynne

22.3.2.2. Kationowe środki powierzchniowo czynne

22.3.2.3. Amfoteryczne środki powierzchniowo czynne

22.3.2.4. Środki powierzchniowo czynne niejonowe

22.3.2.5. Środki emulgująco-żelujące

22.4. Dodatki

22.4.1. Konserwanty

22.4.2. Przeciwutleniacze

22.4.3. Barwniki

22.4.4. Kompozycje zapachowe

22.4.5. Składniki czynne

Rozdział 23. Formy galenowe fizykochemiczne

23.1. Formy bezwodne

23.1.1. Sztyfty

23.1.2. Inne formy bezwodne

23.1.3. Pudry

23.1.4. Olejki

23.1.5. Maści

23.2. Formy wodne

23.2.1. Toniki (lotiony)

23.2.2. Żele

23.2.3. Lipożele

23.3. Emulsje

23.3.1. Definicja

23.3.2. Charakterystyka

23.3.3. Nietrwałość emulsji

23.3.3.1. Ciśnienie międzyfazowe

23.3.3.2. Ciężar

23.3.3.3. Potencjał elektrokinetyczny

23.3.3.4. Temperatura

23.3.3.5. Dyfuzja cząsteczkowa

23.3.4. Skład emulsji

23.3.4.1. Faza lipofilowa

23.3.4.2. Faza hydrofilowa

23.3.4.3. Emulgatory

23.3.4.4. Całkowity skład emulsji

23.3.4.5. Przygotowanie prostych emulsji

23.3.4.6. Przygotowanie emulsji w aerozolu metodą PIT

23.3.4.7. Przygotowanie emulsji wielokrotnych

23.3.4.8. Przygotowanie emulsji z fazą stałą

23.3.4.9. Emulsje submikronowe i nanoemulsje

23.4. Mikroemulsje

23.4.1. Otrzymywanie mikroemulsji

23.4.2. Znaczenie mikroemulsji

23.5. Plastry kosmetyczne i plastry uwalniające przezskórnie substancję czynną

23.5.1. Plastry uwalniające substancję czynną

23.5.2. Plastry kosmetyczne

23.5.2.1. Rodzaje

23.5.2.2. Ustawodawstwo i tolerancja

Rozdział 24. Podstawowe postaci preparatów stosowanych w dermatologii

24.1. Preparaty półstałe do stosowania miejscowego

24.1.1. Maści

24.1.2. Kremy

24.1.3. Papki

24.1.4. Żele

24.2. Skład

24.2.1. Podłoże

24.2.1.1. Tolerancja skórna

24.2.1.2. Działanie

24.2.1.3. Biodostępność składnika aktywnego

24.2.1.4. Przenikanie przez skórę

24.2.2. Podłoża (bazy) gotowe do użycia

24.2.3. Czynniki aktywne

24.2.3.1. Skład całkowity

24.2.3.2. Roztwory

24.2.4. Stan skóry

24.3. Różne typy podłoży

24.3.1. Podłoża klasyczne

24.3.2. Skład kilku klasycznych baz

Rozdział 25. Systemy nośnikowe

25.1. Systemy submikronowe

25.1.1. Systemy pęcherzykowe lipidowe

25.1.1.1. Różne rodzaje pęcherzyków lipidowych

25.1.1.2. Powinowactwo do skóry

25.1.1.3. Interakcje z komórką

25.1.2. Nanocząsteczki (ryc. 51)

25.1.2.1. Nanosfery

25.1.2.2. Nanokapsuły

25.1.2.3. Stabilność

25.2. Systemy nadmikronowe

25.2.1. Mikrosfery

25.2.2. Mikrokapsuły

25.2.3. Milisfery i milikapsuły

25.2.4. Mikrokulki lub perły

25.3. Ciekłe kryształy

25.3.1. Ciekłe kryształy termotropowe

25.3.2. Ciekłe kryształy lipotropowe

Rozdział 26. Kosmetyki „doustne"

26.1. Nazwa i ustawodawstwo

26.2. Skład

26.2.1. Oligoelementy

26.2.2. Drożdże piwne

26.2.3. Algi

26.3. Forma i zalecenia

Piśmiennictwo

PRZEDMOWA DO WYDANIA POLSKIEGO

Autorką podręcznika „Farmakologia skóry i kosmetologia” jest prof. Marie-Claude Martini, wybitny ekspert w dziedzinie chemii leków zewnętrznych i kosmetyków, główny ekspert Komisji Kosmetologii Agencji Francuskiej Bezpieczeństwa Sanitarnego Produktów Zdrowia, w której przewodniczy grupie roboczej „Ingrediende”. Profesor Marie-Claude Martini jest doktorem farmacji i pracuje od ponad 20 lat w Zakładzie Farmakologii Dermatologicznej i Kosmetologii Wydziału Farmacji w Lyonie.

Publikacja – jako literatura fachowa – ma charakter unikatowy, jest bowiem pierwszym podręcznikiem w Polsce zawierającym podstawowe wiadomości z kosmetologii i podłoża leków dermatologicznych do użytku zewnętrznego. Stanowi także kompendium wiedzy dla farmaceutów przemysłowych i aptecznych, studentów kosmetologii, kosmetyczek, a także dermatologów zajmujących się dermatologią estetyczną. W odróżnieniu od podręczników dermatologii czy prac poświęconych dermatologii estetycznej, a także dermatologii dla kosmetyczek, ma doskonale rozbudowane i dokładnie opracowane tematy dotyczące legislacji produktów kosmetycznych i leków zewnętrznych, fizjologii skóry, przenikania przezskórnego, produktów pielęgnacyjnych i kosmetycznych, ich składu i właściwości oraz form galenowych. Natomiast rozdziały poświęcone opisom najczęściej spotykanych jednostek chorobowych w dermatologii (9) są potraktowane niezwykle skrótowo i ogólnie sprawiają niekiedy wrażenie stylu zbyt popularnonaukowego. Należy uznać, że jest to celowe, autorka przyjęła bowiem założenie, że dermatolog dermatologię zna z podręczników przeznaczonych do nauki tego przedmiotu, a farmaceutom w aptece czy fabryce oraz kosmetologom przy produkcji aż taka znajomość przedmiotu nie jest potrzebna.

Podejmując się redakcji tłumaczenia polskiego wydania wyszedłem z założenia, że jest to niezwykle interesująca i ważna pozycja dla dermatologów i kosmetyczek, które chcą poszerzyć swoje wiadomości na temat wpływu na skórę środków pielęgnujących i kosmetyków.

Na szczególne podkreślenie zasługuje dokładne przedstawienie kosmetyków i środków według poszczególnych grup. Interesujące i ważne są rozdziały 24 i 25, w których autorka omawia formy galenowe podłoży i kosmetyków – od najprostszych – po najnowocześniejsze.

Przedstawiany państwu podręcznik będzie niezwykle wartościową pozycją w biblioteczce, zarówno dla lekarzy dermatologów, kosmetologów, farmaceutów, jak i studentów tych trzech ostatnich kierunków.

Prof. dr med. Waldemar Placek

PRZEDMOWA

W takich dziedzinach nauki, jak farmakologia skóry i dermatologia, w ostatnich latach osiągnięto znaczący postęp w procedurach, formach i metodach, a jednocześnie opracowano rygorystyczne przepisy, gwarantujące bezpieczeństwo konsumenta.

W badaniach nad rozwojem tych dziedzin nauki nie ograniczono się jedynie do czynnej ochrony. Stworzono nowe metody umożliwiające odnowę czynników regulujących procesy metaboliczne w skórze, zakłócone działaniem czynników szkodliwych, przyczyniających się do jej nieprawidłowego funkcjonowania.

Przedstawiona w publikacji koncepcja farmakologii skóry jest nie tylko naukowa, ale również racjonalna i dynamiczna.

- Naukowa, ponieważ opiera się na faktach i obiektywnych metodach oceny skuteczności.

- Racjonalna i czytelna, nie posługuje się bowiem fałszywymi obietnicami ani błędnymi mitami.

- Dynamiczna, ponieważ jest wynikiem badań naukowych i postępu.

Farmakologia skóry wyjaśnia, co to jest dynamizm zdrowia w kosmetologii. Wychodzi w ten sposób naprzeciw potrzebom coraz lepiej zorientowanych i wymagających klientów, słusznie domagających się gwarancji bezpiecznego użytkowania kosmetyków.

Produkty dermatologiczne i kosmetyczne służą z całą pewnością zdrowiu i polepszają jakość życia człowieka w każdym wieku, ponieważ zdrowie nie tylko jest brakiem choroby: jest to również stan doskonałego samopoczucia (definicja WHO).

Możemy więc powiedzieć, że w takich dziedzinach nauki, jak farmakologia i kosmetologia skóry, właściwości dermatologiczne i kosmetyczne aktywnych składników są poddawane obiektywnym, niekwestionowanym badaniom laboratoryjnym.

Podręcznik Marie-Claude Martini z całą pewnością umożliwi poznanie obiektywnych, naukowych wiadomości z tego zakresu farmaceutom, studentom i konsumentom. Praca jest napisana prostym, przystępnym językiem i stanowi kompendium wiedzy, niedostępnej dotąd polskiemu odbiorcy. Gorąco gratuluję Autorce wysokiej jakości opracowania podręcznika.

Profesor Jean Cotte

WSTĘP

Książka jest skierowana przede wszystkim do studentów farmacji, zainteresowanych farmakologią leków, przeznaczonych do stosowania zewnętrznego, oraz kosmetologią, ponieważ rola doradcza farmaceuty w obu dziedzinach jest niezbędna. Może być również przydatna innym osobom, zajmującym się profesjonalnie zdrowiem, które mają do czynienia z problemami skórnymi. Obserwujemy stale wzrastającą na rynku ilość produktów kosmetycznych, przede wszystkim tych „upiększających”. Jednocześnie zwiększa się wrażliwość skóry na wpływy zewnętrzne. Stwarza to potrzebę odwoływania się do wiedzy naukowej, która pozwala unikać błędów i stosować jak najlepsze i coraz skuteczniejsze produkty dostępne na rynku. W tym celu konieczne jest, oczywiście, poznanie budowy i fizjologii skóry oraz pochodzenia i działania różnych surowców wchodzących w skład stosowanych produktów. Ważne miejsce zajmują różne przejawy nietolerancji skórnej oraz substancje za nie odpowiedzialne.

Ponadto, trzeba znać dokładnie różnicę między produktem kosmetycznym bądź higienicznym a lekiem i umieć, równie dobrze, wskazać produkty o właściwościach terapeutycznych, niebędące lekami, jak i produkty o zastosowaniu czysto estetycznym.

W książce zamieszczono podstawowe pojęcia z dermatologii z myślą o farmaceucie, aby pomóc mu rozpoznać banalne patologie i doradzić pacjentowi wizytę u dermatologa.

Dobrze znane farmaceutom substancje terapeutyczne, takie jak antybiotyki, leki przeciwgrzybicze oraz odkażające, celowo zostały pominięte przez Autorkę, która uznała, że jest to dziedzina zarezerwowana dla farmacji chemicznej.

Ze względu na istotne znaczenie formy, zarówno z punktu widzenia działania terapeutycznego, jak i kosmetycznego, w obszernym rozdziale opisano formy galenowe, ze szczególnym uwzględnieniem najnowszych form fizykochemicznych.

Wreszcie, uwzględniając zauroczenie naturą oraz rozwój produkcji kosmetyków na bazie roślinnej, opisano szczegółowo fitokosmetykę i uwzględniono w niej słowniczek gatunków roślin, które są najczęściej spotykane w składach preparatów.

WYKAZ SKRÓTÓW

AFSSAPS – Francuska Agencja Bezpieczeństwa Sanitarnego Produktów Zdrowotnych

AFSSAPS AHA – α-hydroksykwas

AMM – zezwolenie wprowadzenia na rynek

BHA – butylohydroksyanizol

BHT – dibutylohydroksytoluen

CA – czynnik aktywny

CAPB – kokoamidopropylobetaina

CMC – karboksymetyloceluloza

DHA – 1-dihydroksyaceton, 2-kwas dokozaheksaenowy

DHAO – dihydroksy-2-amino-4-oktadecen (sfingozyna)

DHT – dihydroksytestosteron

DNA – kwas deoksyrybonukleinowy

DPHP – dipalmitoilohydroksyprolina

EGF – epidermal growth factor – naskórkowy czynnik wzrostu

EPA – kwas eikozapentaenowy

ETP – easy to disperse – łatwy do rozproszenia

FDA – Food and Drug Administration – Agencja ds. żywności i Leków

FGF – fibroblast growth factor – czynnik wzrostu fibroblastów

GAG – glikozoaminoglikan

GSA – gruczoł potowy apokrynowy

GSE – gruczoł potowy ekrynowy

HEC – hydroksyetyloceluloza

HET-CAM – hen’s egg test – chorio allantoitic membrane – test na błonie kosmówkowo-omoczniowej

HIPRE – high internal phase ratio emulsion – odmiana emulsji

HLB – hydrophylic-lipophylic balance – równowaga hydrofilowo-lipofilowa

IP – indie de protection – wskaźnik protekcji przeciwsłonecznej

IPD – immediate pigment darkening – pigmentacja natychmiastowa, wskaźnik ochrony dla UVA

KSM – krytyczne stężenie micelarne

KT – kwas tłuszczowy

LLNA – local lymph node assay – badanie regionalnych węzłów chłonnych

LUV – large unilamellar vesicle – duża jednowarstwowa forma pęcherzykowa

MED – minimal erythemal dose – minimalna dawka rumieniowa

MLV – multilamellar vesicle – wielowarstwowa forma pęcherzykowa

MTT – sól tetrazolium 3-(4,5-dimetylo-2-tiazylo)-2,5-bromek difenylo-2H-bromek tetrazolium

NMR – natural moisturising factor – naturalny czynnik nawilżający

OE – olejek eteryczny

OHB – tlenoterapia hiperbaryczna

PCA – kwas pirolidono-karboksylowy

PDGF – platelet derived growth factor – czynnik wzrostu pochodzenia płytkowego

PEG – glikol polietylenowy

PIE – niewidzialna utrata wody

PIT – phase inversion temperature – temperatura odwrócenia faz

PPD – persistent pigment darkening – pigmentacja opóźniona, wskaźnik ochrony dla UVA

PPDA – parafenylenodwuamina

PTDA – paratoluenodwuamina

PVP – poliwinylopirolidon

PVP-I – poliwinylopirolidon jodowy

SAB – serumalbumina wołowa

SDS – dodecylosiarczan sodowy

SOD – dysmutaza nadtlenkowa

SPF – sun protection factor – wskaźnik ochrony przeciwsłonecznej

SUV – small unilamellar vesicle – mała jednowarstwowa forma pęcherzykowa

TE – tlenek etylenu

TEA – trójetanoloamina

TEWL – transepidermal water loss – przeznaskórkowa utrata wody

TGF – transforming growth factor – wzrostowy czynnik transformujący

UBS – unit burn standard – indeks ciężkości oparzenia

WNNKT – wielonienasycony kwas tłuszczowy

Rozdział 1
USTAWODAWSTWO

1.1. Definicja produktów kosmetycznych oraz spodków higienicznych

Definicja produktów kosmetycznych oraz środków higienicznych została sformułowana w Szóstych Europejskich Wytycznych Dotyczących Kosmetyków 93/35 (z 14 czerwca 1993 roku), zapisanych we Francji w rozdziale VIII, paragrafie III księgi V Kodeksu Zdrowia Publicznego:

„Przez produkt kosmetyczny rozumie się substancję lub preparat pozostający w kontakcie z różnymi częściami powierzchni ciała ludzkiego (skóra, owłosienie, paznokcie, wargi i zewnętrzne narządy płciowe) lub z zębami i błoną śluzową jamy ustnej jedynie lub głównie w ce/u ich oczyszczania, perfumowania, zmieniania ich wyglądu i/lub korygowania zapachów ciała oraz/lub w celu ich ochrony lub utrzymywania w dobrym stanie”.

Nie jest to nowa definicja, ponieważ istniała już ona w podobnej formie w prawie francuskim z 1975 roku i nakazywała ograniczanie stosowania produktów kosmetycznych dających objawy toksyczne. Później została powtórzona w tej postaci w I Europejskich Wytycznych Dotyczących Kosmetyków z 1976 roku. Definicja ta była różnie interpretowana: zdanie „przeznaczona do kontaktu z różnymi częściami powierzchni ciała ludzkiego” obligowało do wyraźnego oddzielenia produktu kosmetycznego od definicji leku i przed długi okres uznawano, że produkt kosmetyczny nie przenika do skóry. Obecnie, w wyniku rozwoju kosmetyki leczniczej (lub pielęgnacyjnej), udowodniono, że niektóre składniki kosmetyków przenikają nawet do skóry właściwej. Ponadto, kosmetyk nie powinien wywoływać działania ogólnego i tym różni się od leku.

1.2. Ustawodawstwo dotyczące środków higienicznych i produktów kosmetycznych

Od chwili pojawienia się Wytycznych Dotyczących Kosmetyków 93/35 istnieje ustawodawstwo europejskie. Krajowy wpis do rejestru nastąpił 14 czerwca 1995 roku. Ponadto, ustawa z 1 lipca 1998 roku, dotycząca zaostrzenia nadzoru sanitarnego i kontroli bezpieczeństwa sanitarnego produktów przeznaczonych do użytku przez człowieka (księga VIII Kodeksu Zdrowia Publicznego, paragraf II), doprowadziła do utworzenia Francuskiej Agencji Bezpieczeństwa Sanitarnego Produktów Zdrowotnych (AFSSAPS), w której powstał departament kosmetologii zobowiązany do nadzorowania zasad przestrzegania ograniczeń.

Poza definicją produktu kosmetycznego zacytowaną powyżej, wytyczne zawierają:

- Nakaz zgłaszania wszelkich przedsiębiorstw produkujących, pakujących lub kontrolujących produkty kosmetyczne do AFSSAPS, a także weryfikowanie kwalifikacji personelu kierowniczego.

- Nakaz, aby producent zapewnił bezpieczeństwo produktu handlowego precyzując, że produkty kosmetyczne nie mogą szkodzić zdrowiu ludzkiemu, gdy są stosowane w normalnych lub ogólnie przyjętych warunkach. Ponadto, powinny być wytwarzane zgodnie z normami produkcji.

- Nakaz utworzenia dokumentacji kosmetyku; w art. 7 bis wytyczne europejskie definiują wymagania zawodowe i informacje, które należy dostarczyć drogą urzędową, aby móc produkować i sprzedawać produkty higieniczne oraz kosmetyczne.

- Dokumentacja:

- – jest uproszczona w porównaniu z zezwoleniem wprowadzenia produktu na rynek wymaganym dla leków;

- – nie decyduje o sprzedaży produktu, ale jest wymagana przez inspektorów farmacji lub inspektorów DGCCRF (Naczelna Dyrekcja Konkurencji, Konsumpcji i Zwalczania Oszustw Handlowych) w celu kontroli lub w odpowiedzi na skargę konsumenta;

- – była przez 20 lat oryginalnym wkładem ustawodawstwa francuskiego, a obecnie wszystkie kraje Unii Europejskiej muszą się jej podporządkować.

1.2.1. Dokumentacja kosmetyku

Dokumentacja kosmetyku zawiera między innymi:

- Nazwiska kierowników produkcji, kontroli i pakowania, którzy muszą być wykwalifikowanymi specjalistami (muszą mieć minimum studia magisterskie w dyscyplinach naukowych).

- Miejsce produkcji.

- Opis metod kontroli:

- – kontrole fizykochemiczne surowców i produktu końcowego (opisane metody muszą być przeprowadzone przez producenta lub przez imiennie wyznaczonych podwykonawców);

- – kontrole bakteriologiczne produktu końcowego;

- – metody dotyczące tolerancji produktu końcowego;

- – metody dotyczące skuteczności działania produktu końcowego, jeśli istnieje wymóg dokładnie udokumentowanych działań (badania stopnia nawilżenia, badania poprawy elastyczności skóry, wskaźnik ochronny dla produktów przeciwsłonecznych).

Uwaga: Oficjalne metody kontroli tolerancji opierają się na doświadczeniach na zwierzętach. Pod naciskiem organizacji ochrony zwierząt muszą one zostać zastąpione (jest to z pewnością odległe w czasie)[1] przez dane bibliograficzne, przez już istniejącą dokumentację wcześniejszych badań albo przez metody nazywane „alternatywnymi” (między innymi hodowla komórkowa). Kiedy metody alternatywne będą definitywnie uprawomocnione, będzie można przejść bezpośrednio do eksperymentów na ochotnikach, prawdopodobnie bez ryzyka (p. rozdz. „Nietolerancja produktów kosmetycznych”). Obecnie prowadzi się już doświadczenia z udziałem zdrowych ochotników. Eksperymenty na zwierzętach bądź prowadzone z udziałem ludzi są rygorystycznie kontrolowane przede wszystkim przez służby weterynaryjne bądź komisje etyczne.

- Cały skład produktu musi figurować w dokumentacji, podobnie jak środki biorące udział w procesie technologicznym. Skład ten musi zostać przekazany do ośrodków toksykologicznych we Francji, a w Polsce do PZH, listem poleconym z potwierdzeniem odbioru, który musi być dołączony do dokumentacji[2].

Powyższa dokumentacja jest przechowywana w firmie i musi być okazywana na każde żądanie.

Kontrole są przeprowadzane przez:

- farmaceutycznych inspektorów sanitarnych;

- medycznych inspektorów sanitarnych;

- inspektorów AFSSAPS;

- urzędników ministerstwa zajmującego się ochroną konsumenta, inspektorów DGCCRF (Naczelna Dyrekcja Konkurencji, Konsumpcji i Zwalczania Oszustw Handlowych).

1.2.2. Oznakowanie

„Przez składnik kosmetyczny rozumie się każdą substancję lub preparat pochodzenia syntetycznego albo naturalnego, z wyłączeniem kompozycji zapachowych lub aromatycznych, wchodzących w skład produktów kosmetycznych”.

1.2.2.1. Obowiązki

Oznakowanie zawierające listę wszystkich składników jest obowiązkowe od 1 stycznia 1997 roku. Nonna ta ma zastosowanie do wszystkich producentów kosmetyków i do produktów higienicznych, włączając w to laboratoria farmaceutyczne, które nie mogą w żadnym wypadku poprzestać na wyszczególnieniu substancji aktywnych z dołączoną wzmianką „podłoże quantum satis (QS) do 100 g”. Wszystkie składniki wchodzące w skład produktu są spisane pod nazwą INCI (International Nomenclature of Cosmetic Ingredients), która jest zwykle skrótem nazwy IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry), zbyt długiej i skomplikowanej.

Jedynym wyjątkiem są kompozycje zapachowe, które mogą pojawić się tylko pod pojęciem „zapach” lub „aromat”, bez dodatkowych wyjaśnień[3].

Składniki są spisane w porządku ilościowym malejącym, aż do stężenia 1%. Poniżej tego stężenia mogą być wymienione w sposób nieuporządkowany, zatem na pierwszej pozycji pojawia się najczęściej woda, następnie substancje tłuszczowe, potem powierzchniowo czynne i substancje aktywne, a na końcu konserwanty przeciwbakteryjne, antyutleniacze, barwniki i zapachy. Fantazyjne nazwy handlowe nie są dopuszczalne.

Wszelkie mieszaniny: konserwantów, składników powierzchniowo czynnych i aktywnych muszą być wyszczególnione, tak jak w słowniku INGI, w którym każdy składnik znajdujący się w mieszaninie jest wymieniony w kolejności od najważniejszego do najmniej istotnego.

Barwniki są nazwane numerem według indeksu kolorów (CI). Jest to jedyny sposób ich identyfikacji. Znajdziemy je pod nazwą CI i liczbą od 10 000 do 80 000, gdzie każde dziesięć tysięcy odpowiada innej klasie chemicznej. Należy przypomnieć, że wszystkie barwniki używane w kosmetyce są wybierane z listy barwników dozwolonych do stosowania w kosmetykach według aneksu IV do wytycznych, gdzie są umieszczone pod własnym numerem CI.

Farby do włosów o złożonej budowie chemicznej mogą być oznaczone przez kombinację koloru i numeru poprzedzonego literami HC (hair color).

Z tego samego powodu kombinacje liczb i liter są również używane w następujących przypadkach:

- benzofenony (filtry słoneczne) zwane są benzofenonami 2, 3, 4 lub 5;

- aminy czwartorzędowe złożone są nazywane na przykład Quatemium-15 (konserwant) lub Polyąuaternium-20 albo 32 (polimery kationowe);

- gazy aerozolowe mogą być wymienione pod nazwami HFC 152a (hydrofluorokarbon) lub CFC 142b (hydrochlorofluorokarbon);

- polisiloksany (polimery silikonowe złożone) (np. Polysilicone-1);

- substancje oksyetylenowane lub oksypropylenowane, na ogół oznaczone przez liczbę o przybliżonej masie cząsteczkowej lub z podaniem średniej liczby cząsteczek tlenku etylenu lub tlenku propylenu.

Przykład:

- nazwy alkoholi oksyetylenowanych (środki powierzchniowo czynne) zaczynają się od uzupełnienia nazwy wyjściowego alkoholu o przyrostek „eth”, po której następuje średnia liczba cząsteczek tlenku etylenu (IE), np. ceteth-20 = alkohol cetylowy oksyetylenowany 20 molami tlenku etylenu.

Pojęcie acrylate oznacza kopolimery liniowe, nietworzące struktury sieciowej kwasów akrylowych i metakrylowych. Odpowiadają one żywicom tworzącym powłokę.

Pojęcie carbomer oznacza kopolimery kwasu akrylowego o wysokiej masie cząsteczkowej. Są to środki żelujące lub zagęszczające.

1.2.2.2. Skróty

W spisie kosmetyków operuje się pewną liczbą skrótów.

Skróty bardzo znane:

- BHA = butylohydroksyanizol (antyutleniacz).

- BHT = butylohydroksytoluen (antyutleniacz).

- EDTA = kwas etylenodiaminotetraoctowy.

- PABA = kwas paminobenzoesowy (filtr słoneczny).

- PEG = polietylenowy polimer tlenku etylenu (polyethylene glycol).

- TEA = trietanoloamina (czynnik neutralizujący).

- DEA = dietanoloamina (alkanoloamina, składnik dietanoloamidów).

Skróty mniej znane:

- AMP = aminometylopropanol (czynnik neutralizujący).

- AMPD = aminometylopropanodiol (czynnik neutralizujący).

- DMAPA = dimetyloaminopropyloamina (czynnik neutralizujący).

- DMDM-Hydantoin = l,3-dihydroksymetylo-5,5-dimetylohydantoina (konserwant).

- DMHF = 2,5-dimetylo-4-hydroksy-3[24]-furanon (konserwant).

- MIPA = monoizopropanoloamina (czynnik neutralizujący).

- PPG = glikol polipropylenowy (polimer tlenku propylenu (rozpuszczalnik, środek zmiękczający, rozcieńczalnik).

- MEK = keton metylowopropylowy (rozpuszczalnik).

- PTFE = politetrafluoroetylen (środek wiążący).

1.2.2.3. Oznakowania dodatkowe

Pewna liczba substancji podlega szczególnemu oznakowaniu, które przyciąga uwagę użytkowników, i jest oznaczona „zawiera...”. Te środki ostrożności wynikają z właściwości mniej lub bardziej toksycznych czy żrących, albo potencjalnie alergizujących tych substancji.

Data ważności jest w niektórych przypadkach narzucona przez ustawodawstwo. Musi ona być oznaczona słowami „zużyć najlepiej przed upływem...”. Jest ona wymagana tylko dla produktów, których data ważności jest krótsza niż 30 miesięcy. Dotyczy produktu nierozpakowanego.

Na opakowaniu wszystkich produktów kosmetycznych musi być podany numer partii towaru, aby można było prześledzić jego drogę lub wycofać z rynku, gdyby zaszła taka potrzeba.

Uwaga: Oznakowanie informacyjne, zawierające opis różnych składników na opakowaniu zewnętrznym oraz na pojemniku, ma na celu uniknięcie reakcji alergicznej spowodowanej nieznajomością składu produktów. Jest niezbędne dla profesjonalistów zajmujących się zdrowiem. Wartość informacyjna dla przeciętnego użytkownika jest wątpliwa z tego względu, że na ogół nazwy chemiczne nie są generalnie ujednolicone albo są zbyt złożone, nawet jeśli chodzi o nazewnictwo INGI.

1.2.3. Aneksy do wytycznych

Poza różnymi wytycznymi zawartymi w ustawie dotyczącej produkcji, oznakowania i sprzedaży produktów kosmetycznych, wytyczne kosmetyczne określają również właściwości surowców i produktu końcowego, głównie jeśli chodzi o bezpieczeństwo konsumenta.

Zawierają one w aneksach:

- listę kategorii produktów kosmetycznych lub środków do higieny ciała (aneks I);

- listę zawierającą około 450[4] substancji zabronionych, które są w większości lekami (sulfonamidy, anestetyki miejscowe, antybiotyki, metale ciężkie...) lub substancjami toksycznymi (aneks II);

- listę norm, grupującą substancje potencjalnie niebezpieczne, jak fluorki (pasty do zębów), składniki farb do włosów lub substancje żrące; ta lista ogranicza stężenie lub sposób stosowania (na przykład: nie używać pod oczy) (aneks III);

- listę dozwolonych barwników (aneks IV);

- – które można stosować we wszystkich produktach kosmetycznych;

- – które można stosować (ale z wyłączeniem oczu);

- – które można stosować we wszystkich kosmetykach niewymagających kontaktu z błonami śluzowymi;

- – których można używać tylko w kosmetykach spłukiwanych;

- listę zawierającą produkty, które podlegają ustawodawstwu krajowemu, a nie europejskiemu (aneks V);

- listę dozwolonych konserwantów (aneks VI); chodzi o listę konserwantów o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym; w ich skład nie wchodzą antyutleniacze;

- listę dozwolonych filtrów słonecznych (aneks VII).

Listy substancji niedozwolonych zabraniają stosowania pewnej grupy substancji, a listy substancji dozwolonych – ograniczają wybór substancji aktywnych w różnego typu preparatach kosmetycznych.

Listy te, włączając w to listę ograniczeń, są stale modyfikowane, w zależności od stanu wiedzy toksykologicznej, obejmującej różne składniki kosmetyczne i ich zastosowania.

1.2.4. Spis europejski

Przy założeniu, że istnieje pewna, ograniczona absorpcja składników kosmetyków przez skórę, należy bezwzględnie uzyskać istotne informacje o potencjalnie toksycznych właściwościach związków wchodzących w skład środków higienicznych i produktów kosmetycznych. Dlatego powstał europejski spis składników kosmetycznych, zawierający wszystkie obecnie używane surowce, co do których zgromadzono wystarczająco dużo informacji dotyczących właściwości fizykochemicznych i toksykologicznych. Spis ten dotyczy około 8000 substancji. Dla wszystkich substancji nieumieszczonych w tym katalogu (nowe substancje, słabo poznane surowce, niestosowane...) firmy muszą dostarczyć kompletną dokumentację toksykologiczną, wymagającą dużych nakładów finansowych, które dają gwarancję jakości.

Uwaga: Europejski spis składników można znaleźć w Minitelu 3617 kod FIPAR i w Internecie. Został on wydany przez Oficjalny Dziennik Wspólnoty Europejskiej.

1.3. Produkty „z pogranicza"

Granica między lekiem i produktem kosmetycznym lub produktem do higieny ciała jest niekiedy trudna do zdefiniowania.

Krajowa definicja leku według Kodeksu Zdrowia Publicznego, artykuł L.511, jest następująca:

„Przez lek rozumie się substancję posiadającą właściwości lecznicze lub profilaktyczne w stosunku do chorób ludzi lub zwierząt, jak również produkty, które mogą być podane człowiekowi lub zwierzęciu w celu rozpoznania lub przywrócenia, poprawienia bądź zmodyfikowania czynności organizmu

Za leki uważa się produkty w szczególności zawierające:

- substancję mającą działanie lecznicze w sensie zdefiniowanym powyżej;

- substancje szkodliwe w dawkach i stężeniach wyższych od tych, które są ustalone na liście (aneks III), określającej nieprzekraczalne dawki i stężenia dla każdej szkodliwej substancji i dla każdego typu produktu, lub takie, które nie figurują na tej liście.

Można powiedzieć, że lek wykazuje działanie terapeutyczne wobec chorego człowieka, natomiast produkt kosmetyczny ma działanie „fizjologiczne”, ograniczone do skóry lub błony śluzowej człowieka zdrowego, i w żadnym wypadku nie ma na celu działania terapeutycznego.

Rozróżnienie będzie jednak zawsze trudne, ponieważ kryteria definicji leku zależą od jego przedstawienia, funkcji, składu, użytego słownictwa.

Zależnie od wymogów, produkt może więc być kosmetykiem lub lekiem. Przykładowo: produkt przeciwtrądzikowy jest lekiem, trądzik jest chorobą, produkt o tym samym składzie regulującym wydzielanie łoju może być nazywany produktem kosmetycznym.

Niemniej jednak, w Europie istnieje definicja, określająca, co jest uważane za produkt kosmetyczny (aneks do I wytycznych kosmetycznych), oraz lista substancji zabronionych, których obecność w składzie klasyfikuje produkt w kategorii leków. Istnieją więc tylko dwie kategorie produktów przeznaczonych do pielęgnowania skóry i ciała: leki i produkty kosmetyczne.

W Stanach Zjednoczonych produkt kosmetyczny jest przeznaczony do wcierania, wlewania, skrapiania, rozpylania. Jest wprowadzany lub aplikowany, aby oczyszczać ciało, upiększać je; ma zwiększać jego atrakcyjność lub poprawiać wygląd bez naruszania jego struktury lub funkcji. Jeśli modyfikuje w jakikolwiek sposób fizjologię jednostki, jest lekiem lub kosmetykiem OTC (over the counter). Wytwarzanie tych produktów jest zgodne z good manufacturingpractices (GMP), które opierają się na nieszkodliwości składników, na odpowiednim oznakowaniu i opakowaniu. Próby toksykologiczne są zgodne z good laboratory practices (GLP).

W Japonii nie ma szczególnej definicji produktu kosmetycznego. Działanie kosmetyku powinno być „umiarkowane”, w przeciwnym razie jest to „rzekomy lek”, bliski lekowi.

W tych dwóch krajach istnieją więc trzy kategorie produktów przeznaczonych do pielęgnowania skóry i ciała: leki, produkty kosmetyczne i rzekome leki.

1.4. Wiza PP lub deklaracja jakości produktu
(artykuł L.551 Kodeksu Zdrowia Publicznego)

Niektóre produkty kosmetyczne nie będące lekami są wprowadzane na rynek na podstawie specjalnego zezwolenia nazywanego wizą PP, przyznawaną wyłącznie kosmetykom służącym zdrowiu ludzkiemu. Wiza ta wydawana jest na podstawie bardzo dokładnej dokumentacji naukowej, szczególnie skrupulatnej w ocenie nieszkodliwości użytych składników i ich pochodzenia, warunków produkcji i kontroli, deklarowanych skutków ich stosowania oraz tolerancji. Jest przyznawana tylko wówczas, gdy produkt nie zalicza się do leków, zarówno z wyglądu, jak też ze względu na jego działanie, a także po potwierdzeniu deklarowanych zalet produktu.

Przyznanie wizy PP, wydawanej zawsze dla konkretnego kosmetyku, świadczy o tym, że zgromadzona dokumentacja naukowa jest wiarygodna, a skuteczność produktu została dowiedziona przez liczne badania in vitro i in vivo. Nie może ona jednak być dołączona do reklamy produktu.

Wiza PP jest przyznawana przez wyspecjalizowane służby AFSSAPS na czas określony.

Bardzo istotne jest staranne dobranie nazwy. Chodzi bowiem o podkreślenie, że od kosmetyku nie można żądać maksymalnej skuteczności ani też uzyskania doskonałego wyniku. Użycie danego kosmetyku ma jedynie ułatwiać lub zapobiegać, łagodzić lub prowadzić do zniknięcia zmian skórnych. Chodzi więc o pielęgnowanie, a nie o leczenie.

Wymaganie od produktów kosmetycznych działania terapeutycznego na takie schorzenia, jak: nadmierne rogowacenie, pęknięcia skóry, zapalenie warg, grzybice, trądzik, obrzęki, ociężałość i obrzęki nóg, żylaki i żylakowatość, rumień czy świąd uważa się za wygórowane, podobnie jak oczekiwania na skuteczne działanie odchudzające czy zapobiegające łysieniu. Jest więc ono zastrzeżone dla produktów farmaceutycznych.

Wizy PP są najczęściej wydawane dla:

- produktów do pielęgnowania skóry łojotokowej lub trądzikowej;

- produktów przeciw nadmiernemu poceniu;

- produktów zapobiegających rozstępom;

- popularnych past do zębów.

Rozdział 2
ANATOMIA I FIZJOLOGIA SKÓRY[5]

2.1. Budowa ogólna

Skóra jest tworem heterogennym i składa się z trzech, nałożonych na siebie warstw: tkanki podskórnej, skóry właściwej i naskórka (ryc. 1). Występują w niej mieszki włosowe odpowiadające wpukleniom naskórka, który wnika w głąb skóry. Towarzyszą im gruczoły łojowe, wydzielające na zewnątrz łój skórny. Gruczoły potowe są również wpukleniami naskórka do skóry.

2.1.1. Naskórek

Średnia grubość naskórka wynosi około 100 pm. Składa się głównie z żywych komórek, zwanych keratynocytami, które w trakcie procesu keratynizacji stopniowo przekształcają się, tworząc różne warstwy, każdą o odmiennej specyfice. W końcu tracą jądro, zmieniając się w martwe komórki – komeocyty (ryc. 2).

Tak więc, od wewnątrz do zewnątrz (od dołu do góry schematu), wyróżniamy:

- warstwę podstawną (lub rozrodczą);

- warstwę kolczystą;

- warstwę ziarnistą;

- warstwę rogową.

Ryc. 1. Schemat budowy skóry.

2.1.1.1. Warstwa podstawna (rozrodcza)

Warstwa podstawna jest utworzona przez jedną warstwę komórek. Około 50% z nich jest w trakcie mitozy, w której powstają komórki warstwy kolczystej, leżącej wyżej.

2.1.1.2. Warstwa kolczysta

Stratum spinosum (lub żywa warstwa Malpighiego) składa się z komórek wielobocznych, silnie powiązanych za pomocą desmosomów, zbudowanych z białek. Cytoplazma tych komórek zawiera tonofilamenty, tzn. włókna również zbudowane z białek, które grupują się w pakiety – tonofibryle. Przemieszczając się ku powierzchni, różnicują się one biochemicznie i stają się coraz bardziej aktywne w procesach syntezy.

2.1.1.3. Warstwa ziarnista

Na poziomie warstwy ziarnistej następuje przetwarzanie podstawowych cząsteczek, odpowiedzialnych za charakter fizykochemiczny warstw wyższych, z tworzeniem ziaren keratohialiny i pojawieniem się ciałek Odlanda.

- Ziarna keratohialiny składają się bądź z białka bogatego w cysteinę, która przyczynia się do budowania spoiwa międzywłókienkowego, bądź z fosfoproteiny bogatej w histydynę, profilagryny. Profilagryna jest prekursorem filagryny (filament aggregatingproteinę), białka, które spaja między sobą komórki w warstwie rogowej.

- Ciałka Odlanda lub keratynosomy, lub membranę coating granules (MCG), są to organella produkujące lipidy i tworzące się na zewnątrz komórki z błony komórkowej. Uwalniają one lipidy, tworząc spoiwo międzykomórkowe warstwy rogowej podczas końcowej fazy procesu rogowacenia.

W warstwie ziarnistej znajdują się jeszcze komórki żywe wraz z jądrem. W trakcie keratynizacji spłaszczają się, tracą jądro i przekształcają się w komeocyty, które tworzą warstwę rogową.

2.1.1.4. Warstwa rogowa

Warstwa rogowa składa się z trzech warstw:

- jasnej (obecnej tylko w zagłębieniu dłoni i na piętach);

- zbitej, która jest właściwą warstwą rogową;

- rozłącznej (najbardziej zewnętrznej, ulegającej złuszczaniu).

Te trzy warstwy mają w sumie grubość około 10 pm.

Warstwa rogowa ma właściwości i skład biochemiczny całkowicie różny od niżej położonych warstw naskórka. Komórki, które ją tworzą (korneocyty), są wynikiem końcowego procesu rogowacenia. Uważane są za komórki martwe, pozbawione jądra i zbudowane niemal wyłącznie z keratyny. Mają natomiast pewną liczbę enzymów, które uczestniczą w procesach metabolicznych. Co więcej, zawierają mieszaninę substancji mniej lub bardziej higroskopijnych, zapewniających wiązanie wody.

Ryc. 2. Schemat budowy naskórka.

Komeocyty układają się – określając bardzo schematycznie – na wzór ceglanego muru. Łączące je spoiwo ma charakter lipidowy i składa się z mieszaniny kwasów tłuszczowych wielonienasyconych (WNNKT), cholesterolu i ceramidów. W tym stadium desmosomy są przekształcane w korneosomy.

Zjawisko złuszczania jest regulowane w szczególny sposób przez przyleganie między korneocytami, które zależy od spoiwa lipidowego i obecności korneodesmosomów. Połączenie między komeodesmosomami jest utrzymywane przez kadheryny desmosomalne i przez specyficzne białko, korneodesmozynę. Złuszczanie się korneocytów jest skorelowane z degradacją korneodesmozyny, regulowane przez enzymy proteolityczne trypsyno- i chymotrypsynopodobne, które indukują złuszczanie. Enzymy te mogą być hamowane przez siarczan cholesterolu. Mechanizm ten staje się decydujący podczas starzenia się skóry i prowadzi do nagromadzenia się korneocytów.

Ryc. 3. Schemat budowy warstwy rogowej.

2.1.1.5. Zjawisko keratynizacji

Zjawisko keratynizacji rozpoczyna się w warstwie podstawnej, gdzie komórki się dzielą, następnie przemieszczają się w sposób ciągły ku powierzchni skóry, stopniowo się przekształcają i docierają do warstwy „martwych” komórek bez jądra, ulegających ciągłemu złuszczaniu. Na proces keratynizacji składają się dwa równoczesne zjawiska: pionowa migracja komórek oraz ich różnicowanie się. Proces ten trwa około jednego miesiąca, przy czym migracja komórek z warstwy podstawnej do warstwy rogowej trwa dwa tygodnie. Jest to tzw. turn-over naskórkowy.

Keratyna naskórkowa, utworzona w trakcie tego procesu, jest miękka i występuje w postaci wiązek włókien. Tonofilamenty, które pojawiają się w warstwie kolczystej, mają budowę pośrednią i są uważane za prekursory keratyny. W trakcie różnicowania grupują się w wiązki (tonofibryle), które docelowo tworzą w korneocytach włókna keratyny.

Keratyny są helikoidalnymi białkami włóknistymi, utworzonymi z łańcuchów aminokwasów bogatych w siarkę (cystyna i cysteina), ale o innym składzie w naskórku, we włosach i w paznokciach, co nadaje im specyficzne cechy fizykochemiczne przy jednej wspólnej właściwości: bardzo dużej odporności na czynniki zewnętrzne.

Ostatnio naukowcy amerykańscy wykryli białko kDIF, niezbędne do różnicowania się komórek naskórka, jak również ważny kompleks kinaz

białkowych, w którym podjednostka ocI-K-P-kinazy kontroluje proliferację i różnicowanie się komórek podstawnych naskórka. Wspomniana podjednostka oc kontroluje produkcję białka kDIF. Jej niedobór prowadzi do niekontrolowanej produkcji komórek warstwy podstawnej i braku keratynizacji.

2.1.1.6. Inne komórki naskórka

W warstwie podstawnej znajdują się szczególne komórki dendrytyczne -melanocyty, odpowiedzialne za zabarwienie skóry. Wprowadzają one swoje wypustki między keratynosomy i przekazują im ziarnistości zwane melanosomami, w których dokonuje się synteza melaniny. Na 36 keratynocytów przypada zazwyczaj 1 melanocyt, a całość tworzy jednostkę melanocytarną. Dość nieliczne melanocyty stanowią około 13% populacji komórek naskórka i rozmnażają się bardzo powoli (p. rozdz. „Produkty przeciwsłoneczne”).

W naskórku znajdują się również komórki Langerhansa, których zadaniem jest wychwycenie alergenów i ich prezentacja limfocytom T. Zapewniają one ochronę immunologiczną skóry, uruchamiając odpowiedź immunologiczną typu komórkowego. Jest to alergia kontaktowa typu IV lub nadwrażliwość opóźniona (HSR). Te komórki mogą opuścić naskórek i wywędrować do skóry właściwej – stąd odpowiedź zapalna i charakterystyczny dla reakcji alergicznej rumień. Stanowią one około 2 do 4% całkowitej populacji komórkowej.

Wreszcie, występują komórki Merkla, nieliczne, stanowią bowiem tylko 1% komórek naskórkowych. Są to receptory czuciowe, zlokalizowane w warstwie podstawnej, a ich wypustki cytoplazmatyczne przenikają między keratynocyty. Komórki Merkla są zarazem neuroendokrynne i nabłonkowe. Wytwarzają neuromediatory i hormony, mając jednocześnie cytokeratyny i antygeny desmosomów. Występują liczniej na wargach, powierzchniach dłoniowych rąk i na opuszkach palców i rejestrują bodźce wibracyjne, przekazując je do zakończeń nerwowych, z którymi się kontaktują.

Uwaga: Naskórek nie jest unaczyniony, ale ostatnie badania wykazały, że nie jest pozbawiony unerwienia, ponieważ zakończenia nerwowe, pochodzące ze skóry właściwej, wnikają do naskórka.

Naskórek pełni przede wszystkim rolę ochronną, ale też duże znaczenie z punktu widzenia estetycznego.

2.1.2. Granica skórno-naskórkowa

Przyleganie naskórka do skóry właściwej zapewnia granica skórno-naskórkowa. Jest to cienki twór usytuowany pod warstwą podstawną, składający się z błony podstawnej i wielu warstw substancji, takich jak glikoproteiny, kolagen typu IV, fibronektyna. Warstwa podstawna wraz z granicą skórno-naskórkową ma układ falisty, charakterystyczny dla skóry młodej. W procesie starzenia się granica skórno-naskórkowa spłaszcza się, a skóra wiotczeje.

2.1.3. Skóra właściwa

Skóra właściwa ma grubość od 500 pm do 1 mm.

Wyróżniamy warstwę brodawkową, leżącą tuż pod naskórkiem, i głębiej usytuowaną warstwę siateczkową, stanowiącą około 80% całkowitej grubości skóry. Obydwie są zbudowane z tkanki łącznej.

W ich skład wchodzą:

- Białka strukturalne produkowane przez fibroblasty lub fibrocyty. Są to zwłaszcza kolagen (makrocząsteczka łącząca się we włókna), nadający skórze wytrzymałość, i elastyna, makrocząsteczka, która tworzy wiązki, zlokalizowana głównie w powierzchniowych warstwach skóry właściwej (warstwa brodawkowa). Elastyna odpowiada za elastyczność skóry. Włókna oksytalanowe, szczególny rodzaj włókien sprężystych, umieszczone poprzecznie w stosunku do właściwych włókien sprężystych, są bardzo delikatne i zanikają jako pierwsze w procesie starzenia się skóry. Znajdują się głównie w skórze właściwej brodawkowej, tak samo jak włókna siateczkowe, które są bardzo cienkimi włóknami kolagenowymi. Skóra właściwa siateczkowa zawiera głównie włókna kolagenowe i proteoglikany.

- Bezpostaciowy żel proteoglikanowy (lub mukopolisacharydowy), w którym są zatopione białka wymienione powyżej. Proteoglikany są zbudowane z białka nośnikowego związanego z glikozoaminoglikanami (wśród nich kwas hialuronowy, aminy wielocukrowe, mające zdolność wiązania wody), a także z kilkoma cząsteczkami siarczanowymi, takimi jak kwas chondroitynosiarkowy i siarczan dermatanu. Wychwytują one cząsteczki wody i tworzą żel – zbiornik wodny dla skóry.

- Komórki, głównie fibrocyty lub fibroblasty, komórki wrzecionowate, które produkują białka i proteoglikany. Poza fibroblastami, komórkami stałymi, znajdują się tam także komórki napływowe, makrofagi, limfocyty, granulocyty i eozynofile.

Ryc. 4. Schemat budowy makrocząsteczki proteoglikanu.

Skóra właściwa pełni następujące funkcje:

- zapewnia utrzymanie właściwości mechanicznych skóry;

- służy za rezerwuar wody dzięki substancji bezpostaciowej, składającej się głównie z proteoglikanów.

2.1.4. Tkanka podskórna

2.1.4.1. Budowa

Nie ma granicy między skórą właściwą a tkanką podskórną. Widoczna jest jedynie stopniowa zmiana wyglądu tkanki łącznej. Jest ona wiotka, ma tę samą budowę co skóra właściwa, ale znajduje się w niej przede wszystkim kolagen i żel proteoglikanowy, a ponadto – adipocyty (komórki tłuszczowe) w formie zrazików, które gromadzą triglicerydy.

Adipocyty powstają z preadipocytów, komórek podobnych w kształcie do fibroblastów, ale wypełniających się triglicerydami. Preadipocyty, początkowo wrzecionowate, tracą stopniowo ten kształt, zaokrąglają się i przekształcają się w adipocyty (ryc. 5). Komórki tłuszczowe nadają tkance podskórnej własności izolacyjne i stanowią zapas energii.

2.1.4.2. Lipogeneza

Triglicerydy (triacyloglicerole) powstają z glukozy oraz krążących kwasów tłuszczowych, które zostają przekształcone w adipocytach. Kwasy tłuszczowe pochodzące z triglicerydów pokarmowych są przekazywane

bezpośrednio przez błonę plazmatyczną do komórki tłuszczowej dzięki białkom transportującym. Ponadto, przenikanie glukozy do adipocytów jest ułatwione przez dwa przenośniki GLUT-1 i GLUT-4; ten ostatni jest aktywowany przez insulinę. Z glukozy dokonuje się in situ synteza kwasów tłuszczowych, następnie synteza triacylogliceroli przez połączenie kwasów tłuszczowych całkowitych (krążących i syntetyzowanych) oraz 3-fosfoglicerolu.

Ryc. 5. Powstawanie komórki tłuszczowej (adipocytu).

Na lipogenezę wpływa:

- obecność receptorów a-adrenergicznych na adipocytach, które hamują produkcję cyklicznego AMP;

- obecność fosfodiesterazy, antagonisty cyklicznego AMP;

- obecność neuropeptydu Y (NPY) wydzielanego na współczulnych zakończeniach nerwowych i peptydu YY wydzielanego przez komórki endokrynne jelita, które hamują również produkcję cyklicznego AMP;

- insulina, która aktywuje fosfodiesterazę.

2.1.4.3. Lipoliza

Lipoliza polega na hydrolizie triacylogliceroli do wolnych kwasów tłuszczowych (WKT) i glicerolu, dzięki fosforylowanej, hormonowrażliwej lipazie triglicerydowej. Enzym ten jest pod kontrolą katecholamin i insuliny, a fosforylacja wymaga obecności cyklicznego AMP (adenozy-nomonofosforanu), aktywowanego przez adenylocyklazę. Kiedy wskaźnik cAMP wzrasta, metabolizm zostaje skierowany ku lipolizie z uwolnieniem WKT i glicerolu. Kiedy wskaźnik cAMP zmniejsza się, metabolizm kieruje się ku gromadzeniu tłuszczów.

Lipolizie sprzyja wiele czynników:

- obecność receptorów β1-, β2- i w mniejszym stopniu β3-adrenergicznych na adipocytach, stymulowanych przez katecholaminy;

- obecność cyklicznego AMP aktywowanego przez adenylocyklazę, której produkcja jest regulowana przez receptory β-adrenergiczne; zwiększenie cyklicznego AMP powoduje aktywację hormono wrażliwej lipazy i w ten sposób stymuluje lipolizę.

2.1.5. Unaczynienie

Unaczynienie limfatyczne i tętniczo-żylne przebiega przez tkankę podskórną, skórę właściwą i dochodzi do granicy skórno-naskórkowej. Naskórek nie jest więc bezpośrednio ukrwiony, ale jest odżywiany drogą dyfuzji ze skóry właściwej.

Układ naczyniowy skóry właściwej:

- Tętnice, gałęzie boczne tętnic podskórnych, tworzących splot tętniczy skórny głęboki, umiejscowiony na granicy skóry i tkanki podskórnej. Stamtąd rozprzestrzeniają się pionowo w skórze właściwej tętniczki, które odżywiają mieszki włosowe i gruczoły potowe; te tętniczki rozciągają się w skórze brodawkowej i tworzą splot tętniczy podbrodawkowy, z którego wychodzą kapilary tętnicze.

- Żyły, przebiegające równolegle do tętnic, które tworzą te same sploty co tętnice, żyły podskórne, splot skórny głęboki, splot żylny podbrodawkowy.

- Naczynia limfatyczne równoległe do naczyń żylnych; układ limfatyczny, bardzo często niedoceniany, pełni ważną rolę w odprowadzaniu makrocząsteczkowych metabolitów, które nie mogą być usuwane przez układ krwionośny.

ROLA KRĄŻENIA SKÓRNEGO

Krążenie skórne:

- zapewnia dotlenienie i odżywienie różnych warstw komórkowych skóry;

- odgrywa podstawową rolę w termoregulacji;

- utrzymuje równowagę ciśnienia tętniczego.

Uwaga: Dzięki unaczynieniu skóra właściwa uczestniczy w zjawisku absorpcji przez skórę. Resorpcja części cząsteczek, które przeniknęły przez warstwę rogową i dyfundują przez warstwy naskórkowe, odbywa się na poziomie naczyń.

2.1.6. Unerwienie

Unerwienie dotyczy zarówno skóry właściwej, jak i naskórka, chociaż znajdują się w nim tylko zakończenia nerwowe. Cała sieć nerwowa pozostaje natomiast w skórze właściwej.

Unerwienie skóry właściwej

- Unerwienie wegetatywne, złożone z włókien neurowegetatywnych, pochodzących z przykręgowych splotów współczulnych; są to włókna bezmielinowe; unerwiają one głównie przydatki skóry oraz naczynia krwionośne.

- Unerwienie skórne czuciowe, które stanowi podstawę zmysłu dotyku; aksony czuciowe pochodzą ze zwojów czuciowych rdzeniowych lub czaszkowych; w skórze są obecne włókna mielinowe, a w naskórku -włókna bezmielinowe; tworzą one splot głęboko w skórze właściwej; stąd włókna nerwowe wychodzą w kierunku powierzchni, gdzie powstaje drugi splot na granicy warstwy siateczkowatej i brodawkowatej, a następnie formują zakończenia wolne, rozgałęzione lub upostaciowane:

- – wolne zakończenia nerwowe docierające do mieszków włosowych i gruczołów łojowych;

- – rozgałęzione zakończenia nerwowe; głównie przy mieszkach włosowych, ale kontaktują się także z ciałkami Merkla na granicy skórnonaskórkowej;

- – upostaciowane zakończenia nerwowe umieszczone w najbardziej wrażliwych strefach (twarz, ręce, nogi, narządy płciowe); są to ciałka Ruffiniego (mieszki włosowe i naczynia krwionośne), Wegnera-Meissnera (brodawki skórne), Vatera-Paciniego (skóra głęboka – tkanka podskórna), skórno-śluzówkowe (okolice odbytu i narządów płciowych), Golgiego-Mazzoniego (błony śluzowe).

Informacja nerwowa jest przekazywana przez impulsy elektryczne (bodziec nerwowy) i przez uwalnianie substancji mikrocząsteczkowych: neuromediatorów (substancja P i CGRP); przechodzi przez trzy kolejne neurony: z bodźca skórnego do zwojów rdzeniowych i do rdzenia kręgowego, z rdzenia kręgowego do wzgórza, ze wzgórza do kory mózgu, gdzie zostaje przetworzona.

Jedno zakończenie nerwowe może przekazać wiele rodzajów informacji. Skórne receptory czuciowe są na ogół pogrupowane w receptory mechaniczne, termiczne i nocyceptywne. Temperatury niższe niż 12°C lub wyższe niż 45°C są odbierane jako bolesne.

Przypisy

[1] Obecnie istnieje całkowity zakaz wykonywania badań na zwierzętach (przyp. tłum.).

[2] Jest to już nieaktualne; dossieu kosmetyku wraz z oceną bezpieczeństwa producent przechowuje u siebie (przyp. tłum.).

[3] Jeśli nie zawierają jednego z 26 alergenów w stężeniu wyższym niż określony w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia (DzU nr 72, poz. 642 z późniejszymi zmianami (przyp. tłum.).

[4] Ponad 1100 (przyp. tłum.).

[5] Termin „powłoka ciała” jest niekiedy uważany za synonim skóry. Tymczasem, powłoka ciała jest definiowana jako „osłona ciała człowieka i zwierząt (skóra, sierść, pióra, łuski)”. Skóra i przydatki skóry jest to więc „ochrona pochodzenia naskórkowego u ludzi i u zwierząt” (sierść, pióra, paznokcie, pazury, kopyta).