Blood at the Root

Copyright © 2016 by Patrick Phillips
All rights reserved

Copyright © 2020 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga
Copyright © 2020 for the Polish translation by Rafał Lisowski
(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt graficzny okładki: Anna Slotorsz / artnovo.pl

Zdjęcie użyte na okładce: Courtesy of the Georgia Archives, Vanishing Georgia Collection, cob-831-82

Redakcja: Piotr Chojnacki

Korekta: Aneta Iwan, Iwona Wyrwisz

ISBN: 978-83-66460-84-3

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!
Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.
ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.postfactum.com.pl
www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga
www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2020

Konwersja: eLitera s.c.

Południowe drzewo dziwny owoc rodzi

Krwawe jego liście, we krwi korzeń brodzi

Lewis Allan, 1937
(przeł. Marcin Wróbel)

Wstęp

PRAWO TEJ ZIEMI

Przez całą noc, podczas gdy Mae Crow na zmianę odzyskiwała i traciła przytomność, poszukujący nawoływali ją wśród sosen, a jej imię raz przebijało się przez rechot rzekotek, a raz z nim zlewało. Tam, w lasach nad rzeką Chattahoochee, u stóp Appalachów na północ od Atlanty, leżała pobita i pozostawiona na śmierć – zakrwawiona, bez tchu, niezdolna odpowiedzieć. Przed świtem, kiedy pierwsze promienie słońca oświetliły parów, wąską ścieżką nadszedł farmer, który znał Mae od urodzenia. Stanął jak wryty, odwrócił się i zawołał pozostałych.

Nazajutrz, 10 września 1912 roku, szeryf hrabstwa Forsyth aresztował trzech młodych czarnoskórych podejrzanych. O ile formalny proces i skazanie Ernesta Knoxa, lat szesnaście, i Oscara Daniela, lat siedemnaście, na stryczek wymagały jeszcze dwóch miesięcy i trzykrotnego użycia Gwardii Narodowej stanu Georgia, o tyle po trzeciego więźnia, dwudziestoczteroletniego Roba Edwardsa, śmierć przyszła szybko. Kiedy rozeszła się plotka, że „Duży Rob” przyznał się do zbrodni, grupa białych farmerów przypuściła szturm na lokalny areszt i jak donosił jeden ze świadków, zastrzeliła kulącego się w celi Edwardsa, a potem rozbiła mu czaszkę łomami. Inni twierdzą, że Edwards wyszedł z aresztu żywy, błagając o litość, a zmarł, gdy ciągnięto go za wozem z pętlą mocno zaciśniętą na szyi. Kiedy gapie zbiegli się na rynek miasteczka, ktoś zarzucił linę na słup telefoniczny i wciągnął ciało Edwardsa ku niebu. Ludzie na zmianę strzelali z pistoletów i strzelb, a ilekroć zmasakrowane zwłoki obracały się, trafione śrutem, kilkusetosobowy tłum wiwatował.

W 1912 roku w Georgii lincz na czarnoskórym nie był niczym niezwykłym, a widok ciała Edwardsa rozciągniętego nazajutrz na trawniku przed sądem zadowolił chyba nawet najbardziej żądnych zemsty. Jednak kilka tygodni później gazety doniosły, że zaledwie osiemnastoletnia Mae Crow, znana jako jedna z najpiękniejszych dziewcząt w całym Forsyth, zaniemogła i zmarła od obrażeń. W dniu jej pogrzebu na rozdrożach w całym hrabstwie zbierały się grupy białych mężczyzn. Rozmawiali cicho na gankach wiejskich sklepów i cisnęli się na zapylonych progach stodół. Stojąc przy grobie, trzymali kapelusze na sercu i z ogniem w oczach patrzyli, jak matka Mae, Azzie, płacze nad trumną. Jak to opisała jedna ze szkolnych koleżanek Mae, przez całe popołudnie byli cisi i pełni szacunku. Kiedy jednak zapadł zmrok, według jej słów w hrabstwie Forsyth „rozpętało się piekło”[1].

Tamtej nocy bandy białych mężczyzn ruszyły konno w stronę niewielkich skupisk chat rozsianych po lasach i pastwiskach wzdłuż rzeki. Przy użyciu tablic, nagryzmolonych listów, karabinów, pochodni i lasek dynamitu dostarczyli wiadomość swoim czarnym sąsiadom – również tym, których znali i z którymi pracowali przez całe życie. Czarnoskórzy mieszkańcy Forsyth mogli albo spakować swój dobytek i opuścić granice hrabstwa przed następnym zachodem słońca, albo zostać i umrzeć jak Rob Edwards.

Do końca października nocni jeźdźcy przepędzili prawie wszystkich z tysiąca dziewięćdziesięciu ośmiu członków afroamerykańskiej społeczności – którzy pozostawili za sobą porzucone domy i szkoły, zapasy, żywy inwentarz i czekające na zbiór uprawy na polach. Z dnia na dzień opustoszały ich kościoły. Sale, w których dotąd śpiewano River of Jordan i Go Down Moses, teraz nagle stały się upiornie ciche.

Czystka okazała się tak skuteczna, że w ciągu kilku tygodni bandy nie miały już kogo terroryzować, toteż biali, którzy albo uczestniczyli w nalotach, albo po prostu patrzyli bezczynnie, wrócili do zwyczajnego rolniczego życia. Zapędzili zabłąkane zwierzęta do własnych zagród, wydoili ryczące krowy sąsiadów, nakarmili ich wygłodzone świnie, a przy rodzinnym stole zmówili modlitwę nad ostatnimi porcjami mięsa wyhodowanego czarnymi rękami. W końcu zebrali uginającą się kukurydzę, żeby się nie zmarnowała. A gdy wiele lat później zawaliły się ostatnie z „murzyńskich chat”, pozbierali deski i wyrwali przegniłe słupki płotów wyznaczających niegdyś granicę między ziemią białych i czarnych.

Przez pokolenia hrabstwo pozostawało „czysto białe”, gdy tymczasem kraj przeżył wielką wojnę, hiszpankę, drugą wojnę światową i ruch na rzecz praw obywatelskich, a resztki czarnego Forsyth porosły chwasty. Mieszkańcy hrabstwa, nieraz potomkowie uczestników linczu i nocnych jeźdźców, kręcili głowami, patrząc, jak wokół nich Południe się zmienia. Czytali o starciach w Montgomery, Savannah i Selmie i byli dumni ze staroświeckich porządków w swoim hrabstwie, z jego nieskalanego piękna i spokoju, w którym dostrzegali bezpośredni rezultat „przepędzenia czarnuchów”. Jednak raz po raz na przestrzeni wieku, ilekroć ktoś świadomie bądź nieświadomie naruszał zakaz rasowy, biali mężczyźni zbierali się tak jak zawsze i wyganiali intruzów. Między takimi przypadkami mogły minąć lata, ale za każdym razem mieszkańcy Georgii przypominali sobie, że choć czystka rasowa z 1912 roku wydawała się zamierzchłą przeszłością, w istocie nigdy się nie zakończyła. Wielu ludzi w Forsyth wierzyło, że „czystość rasowa” to ich dziedzictwo i przyrodzone prawo. I podobnie jak ojcowie ojców ich ojców, nawet pojedynczą czarną twarz postrzegali jako zagrożenie dla całego swojego stylu życia.

Wiem o tym, ponieważ wychowałem się w Forsyth, zaledwie kilka kilometrów od kościoła Pleasant Grove, gdzie złożono w ziemi trumnę z ciałem Mae Crow. Moja rodzina przeprowadziła się tam w 1977 roku, kiedy chodziłem do drugiej klasy, więc swoje lata chłopięce i nastoletnie spędziłem w granicach niesławnego „białego hrabstwa” Georgii. Początkowo byłem za mały, by rozumieć, że Forsyth różni się od reszty Ameryki. Z upływem lat jednak zacząłem sobie zdawać sprawę, że wielu ludzi żyło tam tak, jakby większość wydarzeń dwudziestego wieku nigdy nie miała miejsca – jakby nie było bojkotu autobusów w Montgomery, sprawy Brown kontra Rada Oświaty, ustawy o prawach obywatelskich z 1964 roku. Zamiast tego biali w Forsyth ciągle żyli tak, jakby integracja rasowa na Południu jakimś cudem ich nie dotyczyła. Niemal wszyscy, których znałem, i dorośli, i dzieci, o czarnoskórych mówili „czarnuchy”, a zasada „tylko dla białych” pozostawała prawem tej ziemi przez cały czas, który tam spędziłem w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Dopiero z perspektywy czasu, patrząc z oddali, pojąłem, że nie wychowałem się w Ameryce, jaką wyobraża sobie większość białych, ale w miejscu podobnym raczej do przerażającego, odizolowanego świata apartheidu w Republice Południowej Afryki.

W 1987 roku, w siedemdziesiątą piątą rocznicę wygnania czarnoskórych, grupa aktywistów zorganizowała pokojowy marsz przeciwko wciąż obowiązującej w hrabstwie segregacji. Uczestnicy Marszu Braterstwa, jak nazywano to wydarzenie, wsiedli do wynajętego autobusu przed Centrum na rzecz Pokojowej Zmiany Społecznej imienia Martina Luthera Kinga w Atlancie i ruszyli autostradą numer 400 w kierunku Forsyth. Po dotarciu na obrzeża Cumming, siedziby władz hrabstwa, czarni i biali wysiedli z autobusu, ustawili się w szeregu na poboczu dwupasmowej szosy i rozpoczęli pierwszą demonstrację na rzecz praw obywatelskich, jaką kiedykolwiek widziano w hrabstwie Forsyth. Niemal natychmiast zaatakowały ich setki miejscowych, którzy zebrali się na pobliskim pastwisku, a potem wylali się na drogę, wymachując konfederackimi flagami i niosąc transparenty „FORSYTH POZOSTANIE BIAŁE!”. Mężczyźni, kobiety i dzieci wspólnie skandowali „Czarnuchy do domu! Czarnuchy do domu!” i obrzucali pokojowy marsz kamieniami, butelkami, cegłami i wszystkim, co mogli znaleźć wśród przydrożnych chwastów.

Kiedy szeryf hrabstwa, Wesley Walraven, odkrył, że wielu „kontrmanifestantów” przyszło tam uzbrojonych po zęby, ostrzegł uczestników Marszu Braterstwa, że nie może nikomu zagwarantować bezpieczeństwa, i zaapelował o przerwanie protestu. Główna grupa aktywistów niechętnie wróciła do autobusu, a kiedy skierowali się do zjazdu w kierunku Atlanty, miejscowi biali zaczęli wiwatować. Nawet organizatorzy marszu, tacy jak Hosea Williams, najbardziej zaprawieni w boju weterani ruchu na rzecz praw obywatelskich, byli w szoku. Williams kierował pierwszym marszem w Selmie w 1965 roku i doświadczył ataków uzbrojonych w pałki policjantów stanowych w Alabamie. I oto kilka dekad później stanął naprzeciw kolejnego gwałtownego tłumu białych supremacjonistów. Od „krwawej niedzieli” na moście Edmunda Pettusa minęło dwadzieścia siedem lat, ale Williams dobrze wiedział, co widzi: w 1987 roku w hrabstwie Forsyth w Georgii segregacja miała się świetnie.

Moja matka, ojciec i siostra należeli do garstki mieszkańców Forsyth, którzy tamtego dnia maszerowali solidarnie z protestującymi, a kiedy odjechały autobusy, zostali sam na sam z setkami mężczyzn, którzy w mgnieniu oka zmienili się z gromady poczciwych wiejskich chłopaków w agresywny tłum. W przeciwieństwie do większości uczestników marszu moja rodzina mieszkała w Forsyth, więc kiedy szeryf Walraven zorientował się w sytuacji, czym prędzej wywiózł ich na tylnym siedzeniu radiowozu, gdzie kulili się poniżej linii okien, chowając się przed ludźmi, którzy tłoczyli się wokół auta i wykrzykiwali: „Białe czarnuchy!”.

Miałem wtedy szesnaście lat i byłem umówiony z rodzicami na marsz, ale się spóźniłem. Kiedy w końcu dotarłem na rynek w Cumming i zacząłem ich szukać, znalazłem się wśród setek innych młodych mężczyzn, którzy maszerowali w kierunku gmachu sądu. Dopiero gdy jeden z nich podniósł do góry gruby sznur z pętlą, zrozumiałem, że nie uczestniczę w pokojowej manifestacji, ale jakimś cudem trafiłem w sam środek triumfalnego wiecu Ku Klux Klanu. Skuliłem głowę, usiłując wydostać się z tłumu, gdy nagle rozległo się bzyczenie włączanego mikrofonu. „Ręce w górę, jeśli kochacie białą siłę!” – wrzasnął jakiś przenikliwy głos, a mieszkańcy mojego miasteczka, którzy kłębili się dokoła, zawyli chórem: „Biała siła!”.

Tego wieczoru stacje telewizyjne w całym kraju pokazały zachrypniętych mężczyzn wykrzykujących „Czarnuchy do domu!” – a potem Jessego Jacksona, Gary’ego Harta i Corettę Scott King, którzy potępiali z mównic przemoc i nietolerancję. Jak to możliwe, pytali, że prawie dwadzieścia lat po zabójstwie Martina Luthera Kinga i zaledwie 65 kilometrów od miejsca, gdzie się urodził, w górach północnej Georgii ogień nienawiści rasowej wciąż płonie tak gwałtownie? Nazajutrz „New York Times” w artykule na pierwszej stronie zamieścił wypowiedź Franka Shirleya – szefa Ligi Obrony Hrabstwa Forsyth – która brzmiała tak, jakby w Forsyth czas zatrzymał się w 1912 roku. „My, biali, wygraliśmy – powiedział Shirley dziennikarzom – a czarnuchy uciekają”[2].

Korzenie we krwi są próbą zrozumienia, co doprowadziło mieszkańców mojego miasteczka do tego momentu, i dotarcia do źródeł świata „tylko dla białych”, który tak rozpaczliwie starali się oni ratować. W tym celu musimy się cofnąć aż do początków czystki rasowej, do owego gwałtownego września i października 1912 roku. To właśnie tamtej jesieni biali mężczyźni po raz pierwszy załadowali do juków przy siodłach naboje, zwoje lin, kanistry z naftą i laski dynamitu – a potem posłużyli się tym wszystkim, żeby zmusić czarnoskórych mieszkańców hrabstwa Forsyth do rozpaczliwej ucieczki.

Po raz pierwszy dowiedziałem się o tej historii, siedząc na tylnym siedzeniu żółtego autobusu szkolnego, który toczył się obok kurników i pastwisk przy Browns Bridge Road. Moi rodzice kupili tam ziemię w połowie lat siedemdziesiątych, aby uciec przed olbrzymim rozrostem przedmieść Atlanty i na nowo odkryć uroki małomiasteczkowego życia, które poznali, dorastając w Wylam w Alabamie, nieco na zachód od Birmingham. Pierwsi „ludzie jeziora” przeprowadzili się na północ po tym, jak w latach pięćdziesiątych wybudowano tamę na rzece Chattahoochee, tworząc jezioro Lanier, na początku lat siedemdziesiątych zaś młodzi przedstawiciele wolnych zawodów, tacy jak moi rodzice, zaczynali właśnie przekształcać hrabstwo Forsyth w sypialnię Atlanty.

Kiedy przeprowadziliśmy się tam latem 1977 roku, byłem typowym dzieciakiem z przedmieścia. Jednak gdy tylko we wrześniu zaczęły się zajęcia szkolne, pojąłem, że wszyscy w szkole podstawowej w Cumming uważali mnie za mieszczucha z Atlanty. Od małego grałem w piłkę nożną, a nie w futbol. Umiałem jeździć na rowerze, ale nie na motorze. A kiedy pewnego dnia z podnieceniem pokazałem palcem stado ubłoconych holsztynów, chłopcy wychowani na farmach parsknęli śmiechem, a potem tylko z politowaniem pokręcili głowami.

Wszedłem do świata, w którym nikt nie lubił obcych. W autobusie każdy chyba siedział obok kuzyna, siostrzeńca albo ciotki, zauważyłem też, że wiele osób nosi takie same nazwiska jak nazwy ulic, przy których mieszkają. Pirkle’owie wysiadali przy Pirkle’s Ferry, Cainowie – przy Cain’s Cove. Rankiem zaś chłopiec o nazwisku John Bramblett zawsze stał z pudełkiem na drugie śniadanie przy tabliczce z napisem „Doctor Bramblett Road”. Ich rodziny mieszkały w Forsyth od tak dawna, że można się było nimi posługiwać jak drogowskazami – te wszystkie skupiska Stricklandów, Castleberrych i Martinów. Wciąż pamiętam, jak moja nauczycielka z drugiej klasy, pani Holtzclaw, mieszkająca przy Holtzclaw Road, powiedziała do mnie na koniec pierwszego dnia nauki: „Nuże, dziecko, weźmij no tornister”. Czułem się tak, jakby przeprowadzając się 65 kilometrów na północ od Atlanty, moi rodzice przenieśli nas o sto lat w przeszłość.

Cumming, Georgia, 17 stycznia 1987 roku

Gdy tylko dzieci usłyszały, skąd jestem, pytaniom nie było końca: Czy w Atlancie mieszkaliśmy w drapaczu chmur? Czy byłem kiedyś na meczu Falconsów? Czy widziałem tam kupę czarnuchów? Czy czarnuchy próbowały nas kiedyś zabić?

W moich dawnych stronach dzieci też czasem nazywały czarnoskórych „czarnuchami”, ale mój ojciec na to nie pozwalał i nieraz widziałem, że to jedno słowo wywołuje w nim wściekłość. Pamiętałem również Rose, czarną kobietę, którą matka zatrudniała do sprzątania domu, i przypominałem sobie jak przez mgłę, że raz, gdy nikogo innego nie było w domu, obtarłem sobie kolano. Wtedy to właśnie Rose położyła mi rękę na plecach i powiedziała: „Już dobrze, wszystko będzie dobrze”, przyciskając moją twarz do chłodnej białej bawełny swojego fartucha. Pamiętałem również, że kilkanaście kobiet takich jak Rose zbierało się na rogu ulicy obok naszego domu, a potem schodziło ze wzgórza i znikało mi z oczu – wracając do własnych kuchni i własnych małych chłopców w miejscach, o których nic nie wiedziałem, oprócz tego, że są bardzo daleko.

Siedząc w szkolnym autobusie w Forsyth, zrozumiałem, że dla otaczających mnie dzieci kolor skóry nie wyznacza granicy między bogatymi a biednymi czy między białymi pracodawcami a czarną służbą, ale między wszystkim, co dobre, cenne i kochane, a wszystkim, co uznawano za złe, brudne i znienawidzone. Opowiadali jeden „żart o czarnuchach” za drugim, a ja z początku bałem się reagować inaczej, niż uśmiechając się, gdy oni się uśmiechali, i śmiejąc się, gdy oni się śmiali. W końcu jednak odważyłem się zapytać mojego kolegę Paula, dlaczego wszyscy w całym hrabstwie tak bardzo nienawidzą czarnych, mimo że żadnych czarnych tam nie ma.

Paul popatrzył na mnie z niedowierzaniem.

– Ty to nic nie wiesz, co? – odparł, siadając obok mnie. – Nigdy żeś nie słyszał o KKK?

Zacząłem mówić, że owszem, raz widziałem ich paradę i...

Paul tylko pokręcił głową.

– Dawno, dawno, bardzo dawno temu taką jedną dziewczynę zgwałcili i zabili gdzieś tamój – powiedział, wyglądając przez okno. – Jak ją znaleźli w lesie, to wiesz, co zrobili?

Kiedy milczałem, splunął na podłogę, a potem uśmiechnął się szeroko.

– Biali przegnali z hrabstwa Forsyth wszystkich czarnuchów.

Przez dwadzieścia lat wiedziałem tylko tyle: że to mit, legenda – a przynajmniej blady zarys czegoś takiego. I muszę przyznać, że gdy już od tamtej podróży autobusem minęło dużo czasu, a ja poszedłem na studia na Północy, czasem opowiadałem tę historię, by kogoś zszokować. Trochę się chełpiłem, że wychowałem się w krainie rodem z filmu Uwolnienie, w najprawdziwszym „białym hrabstwie”, którego granic strzegły patrole uzbrojonych, ciskających kamieniami wsioków z gotowymi stryczkami przerzuconymi przez ramię. Moi koledzy byli wstrząśnięci, ale i zafascynowani, ponieważ ta opowieść idealnie pasowała do wszelkich znanych im stereotypów na temat Południa i utwierdzała ich w przeświadczeniu, jak bardzo są oświeceni i rozwinięci w porównaniu z tymi wszystkimi Jethrami i Duke’ami z Georgii. Chociaż jednak powtarzałem tę historię przez lata i stała się ona żelaznym punktem mojego programu, wciąż wiedziałem niewiele więcej niż w dzieciństwie, a już zupełnie nic na temat prawdziwej tajemnicy będącej istotą Forsyth – owych zaginionych ludzi pozbawionych imion i twarzy, którzy mieszkali niegdyś w miejscu nazywanym przeze mnie domem.

W 2003 roku byłem już bardzo daleko od swojego dzieciństwa w Georgii; większość czasu spędzałem w bibliotece, prowadząc badania na temat epidemii dżumy dymieniczej w siedemnastowiecznym Londynie. Były to czasy, kiedy archiwa na całym świecie digitalizowały swoje zbiory, i wciąż mnie jeszcze oszałamiało, że kilkoma kliknięciami można przywołać stare rękopisy i dokumenty. Im więcej historycznych materiałów badałem, tym bardziej docierało do mnie, że internet staje się swoistym teleskopem Hubble’a wycelowanym w przeszłość. Jeśli tylko patrzeć przez niego dostatecznie długo i uważnie, niegdyś blade i odległe wydarzenia zaczynają się wyłaniać niczym wyraźne, jaskrawe gwiazdy.

Pewnego wieczoru postanowiłem sprawdzić, co ten teleskop powie mi o założycielskim micie mojego rodzinnego miasta – tej starej, upiornej opowieści o zgwałconej dziewczynie i rajdzie nocnych jeźdźców w białych szatach. Zawsze się zastanawiałem, czy to wszystko była tylko taka rasistowska fantazja, ale kiedy w wyszukiwarce bazy dawnych gazet wpisałem „Forsyth” i „1912”, wyskoczyła cała lista wyników. Nagłówki rzeczywiście mówiły o osiemnastoletniej Mae Crow zgwałconej i zabitej rzekomo przez trzech czarnoskórych mężczyzn. Dziewczyna zamordowana przez murzyna[3] w Cumming – głosiła na pierwszej stronie jedna z gazet[4]. Przyznał się do czynu... Zawisną za tę zbrodnię – mówiła inna[5]. Kliknąłem link do artykułu w „Atlanta Constitution”, który ładował się powoli. Gdy wreszcie obraz wypełnił ekran, patrzyłem w oszołomieniu.

Przez całe życie myślałem, że historia zabójstwa Mae Crow to swoista bujda, i zacząłem nawet powątpiewać, czy w Forsyth naprawdę kiedykolwiek mieszkali Afroamerykanie. Teraz jednak nagle miałem przed sobą prawdę – a przynajmniej coś bliższego prawdzie, niż spodziewałem się kiedykolwiek poznać: zobaczyłem trzech białych żołnierzy przed wagonem kolejowym, którzy strzegli sześciorga czarnych więźniów. To były pierwsze twarze czarnego Forsyth, jakie w życiu zobaczyłem, i choć nie dało się stwierdzić, czy ci ludzie rzeczywiście byli winni „odrażającej napaści”, to kiedy powiększyłem i przesunąłem fotografię, nie mogłem uwierzyć własnym oczom. Młodzi, wystraszeni więźniowie, równie żywi jak każdy z nas, patrzyli na mnie w chwili zmierzchu tamtego starego świata – i świtu nowego, całkowicie białego miejsca, które znałem. Kiedy tak spoglądali przez całe stulecie, zamrożeni obok torów, nie mogłem się wyzbyć wrażenia, że ta fotografia niosła ze sobą nie tylko tajemnicę, ale i powinność.

„Atlanta Constitution”, 4 października 1912 roku. Nagłówki głoszą: „Żołnierze na posterunku podczas skazania dwóch gwałcicieli”, „Wiadomość o odrażającej napaści wywołała wielkie oburzenie w sądzie w Cumming”.

Im więcej czytałem o oskarżonych, tym lepiej rozumiałem, że to zdjęcie stawia więcej pytań, niż daje odpowiedzi. Jeśli dwie z tych twarzy należały do „Knoxa i Daniela”, którzy mieli „zadyndać za swą zbrodnię”, to które? A jeśli ich oskarżono o zgwałcenie i zabicie Mae Crow, to kim byli pozostali? Ten nastolatek pośrodku grupy, w kapeluszu z płaskim denkiem, rosnący tak szybko, że biała koszula była na niego już o numer za mała? Albo ten chłopiec po prawej, w ogrodniczkach, opierający łokieć na udzie starszego, wyraźnie zmartwionego mężczyzny? I kim była samotna kobieta, filigranowa i drobnej budowy, która chyba – a może to tylko moja wyobraźnia – niemal się uśmiechała? Czy to prawda, jak twierdziły nagłówki, że pomogła „zacisnąć stryczek” na szyi własnego brata? A kim był potężny mężczyzna pośrodku, który rozłożył nogi i trzymał się za kolana, jakby chciał osłonić resztę grupy?

Ta książka zaczęła się wtedy, gdy po raz pierwszy spojrzałem na tę fotografię i uświadomiłem sobie, że choć zasłyszane opowieści były pełne kłamstw i wypaczone przez uprzedzenia, to u ich podstaw leżała straszna, niemal niemożliwa do zniesienia rzeczywistość. To byli prawdziwi ludzie, naprawdę skazani na śmierć u zarania doby przemocy, która wywołała falę strachu płynącą przez dwudziesty wiek. W blasku ekranu komputera zacząłem też rozumieć, dlaczego w tej opowieści, odartej z nazwisk, dat i miejsc, przepędzenie czarnoskórej społeczności wydawało się jedynie legendą – czymś zbyt zanurzonym w mroku dziejów, żeby dało się to kiedykolwiek autentycznie zrozumieć – a nie celową i trwałą kampanią terroru[6].

Spędziwszy całe życie w cieniu czystki rasowej w Forsyth, pragnąłem odwrócić ten zbiorowy akt wymazywania, dowiedzieć się jak najwięcej o zaginionych ludziach i miejscach czarnego Forsyth. Postanowiłem udokumentować nie tylko fakt, że doszło do wypędzenia: chciałem wiedzieć, gdzie, kiedy, jak i komu to zrobiono.

To właśnie wtedy wyznaczyłem sam sobie zadanie: ustalić, co się naprawdę wydarzyło – nie dlatego, żeby prawda była odpowiednim lekarstwem na przeszłość albo żeby mogła cofnąć to, co się stało. Chciałem raczej oddać cześć zmarłym, zostawiając po sobie pełniejszy zapis tego, co ich spotkało, oraz wszystkiego, co utracili oni i ich potomkowie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Ruth Mae Jordan Berry, pisemna relacja, listopad 1980, ze zbiorów Henry’ego Dana Berry’ego.

[2] White Protestors Disrupt ‘Walk for Brotherhood’ in Georgia Town, „New York Times”, 18 stycznia 1987.

[3] W cytatach ze źródeł zachowano pisownię oryginalną (przyp. red. wyd. polskiego).

[4] Girl Murdered by Negro at Cumming, „Augusta Chronicle”, 10 września 1912.

[5] Confessed His Deed, „Atlanta Constitution”, 4 października 1912.

[6] Omówienie czystek rasowych w dwudziestowiecznej Ameryce zob. James W. Loewens, Sundown Towns: A Hidden Dimension of American Racism, New York 2013.

Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Wstęp. Prawo tej ziemi

1. Krzyk

2. Zamieszki, rozruchy, niepokoje

3. Zaginiona dziewczyna

4. I tłum naparł

5. Źdźbło miotane wichrem

6. Konie samego diabła

7. Majestat prawa

8. Zaciskanie stryczka

9. Potępiamy to postępowanie

10. Stłumić sprawę w zarodku

11. Szubienica

12. Kiedy byli niewolnikami

13. Zaganiane do kuchni

14. Wygnanie, 1915–1920

15. Wymazywanie, 1920–1970

16. Próba zabójstwa Miguela Marcellego

17. Marsz braterstwa, 1987

18. Milczenie to zgoda

Epilog. Sfora dzikich psów

Od autora

Źródła

Przypisy