Spis treści

- Strona tytułowa

- Strona redakcyjna

- Koncert muzyki dawnej

- Przypisy

- nota biograficzna autora

- w serii kwadrat ukazały się

Copyright © Halina Olsińska-Turczyńska, 2011, 2017

Copyright © Wydawnictwo FORMA, 2011, 2017

zdjęcie autora: Henryk Maćkowiak

redakcja, zdjęcia na okładce i w książce, projekt graficzny serii, projekt okładki, skład, łamanie: Paweł Nowakowski

korekta: Agata Borowicka, Anna Nowakowska

redakcja techniczna i konwersja e-booka: RW2010 (korekcja@rw2010.pl)

ISBN 978-83-60881-30-9 (wydanie pierwsze, papier)

ISBN 978-83-65778-95-6 (wydanie drugie, e-book)

WYDAWNICTWO FORMA

71-219 Szczecin-Bezrzecze, ul. Nowowiejska 63

www.wforma.eu, e-mail: forma.sc@pro.onet.pl

Ryszardowi Hetnarowiczowi

Słuchał częściej i więcej niż czytał lub chociażby jadał, bo jadał o wiele mniej niż spacerował, aby móc słyszeć również i te dźwięki, które otaczały go z zewnątrz, a nie tylko te, co wybrzmiewały z jego wnętrza, niestety nie wyłącznie z serca lub rozlegały się w głowie, czy chociażby wewnątrz ucha, między kowadełkiem a młoteczkiem (o czym wie od dnia, kiedy przejrzał, fakt, że pobieżnie, atlas anatomiczny), gdyż pojawiały się śród nich też i takie, które, jako że organiczne, może nie tyle brzydziły go, ile miał je za nieprzydatne w robocie, jak zresztą wszystko inne, co nie sublimowało się jakoś z prostackiej rzeczywistości, brudnej, cuchnącej i hałaśliwej; pan kantor, chociaż przepadał za brązami i czerwienią w najrozmaitszych odcieniach i fakturze, przymuszony nosił się na czarno i biało, tym kategoryczniej odcinając się od otaczającej go pospolitości; z drugiej strony, teraz, gdy się postarzał, czerpał swoiście złośliwą przyjemność z faktu, że jego czarny szustokor[1], żakiet czy nawet prosty domowy kaftan starzejąc się wraz z nim właśnie rudziały, a tam gdzie docierał pot – pod pachami i na plecach, wzdłuż coraz bardziej wypukłego grzbietu i pod łopatkami – nabierały czerwonawego odcienia.

W jednym z ówczesnych zapisków znajduje się pozornie nieistotna informacja o przypadkowym podczas kwesty przy kościele „na Krwi Przenajświętszej” spotkaniu pana kantora z panią Emmą Szarlottą von Nesstlé, właśnie przez nią odnotowana: Rzeczy toczą się zwykłym trybem, ale zawsze przykro zobaczyć kogoś, kogo zapamiętało się w rozkwicie, aż tu nagle ruina, co czytać równie przykro mimo że wiemy, iż słowa te zapisano w fatalnym dla muzyka momencie, bo właśnie uwolniono go z aresztu w pokoju lustrzanym pawilonu muzycznego, gdzie zamknięto go na polecenie księcia, aby wreszcie wywiązał się z obstalunku napisania Małej fugi na śmierć królewny Brabanckiej, czego zresztą nie wykonał, mając bez przerwy przed oczyma swoją w tysiącach tysięcy wielokrotnych odbić znoszoną gębę.

Ulice mamy tutaj tak wąskie, że wskutek mizernego słońca, a nocą olejowego oświetlenia, zwykle zalegające tutaj mrok i chłód nawet w największe sierpniowe upały wyciskają z murów i kamienic nie tylko wilgoć, ale strumyki wody niestrudzenie żłobiącej w nich ciasne, jakby korniczej roboty, korytarze, nadając im dziwaczną, rzadko spotykaną fakturę; ciemne przejścia, zaułki i przesmyki, którymi trzeba przechodzić, aby się dostać do kościoła, a potem starać się nie złamać sobie nogi na krętych obluzowanych schodach prowadzących na chór do organeum, jak zwykł muzykus określać miły sercu zakątek swojego omal że całodziennego życia, miejsce, gdzie cztery woskowe kręcone świece osadzone w cynowym lichtarzu dają złudne wrażenia ciepła, zawsze przecież obiecując więcej.

Oto cały świat przesławnego kapelmajstra: ulice tonące w cuchnącej mazi błocka, gnoju i uryny w skwarne lata zamieniającej się w płowordzawy pył, dzień i noc nieustannie wypełniający miasto i unoszący się nad nim mętnawym obłokiem, w głębi zaś miasta, ale trochę na prawo od głównego traktu wysadzanego lipami, ustronie, cichy kącik, Zaułek, a w nim dom, nareszcie spłacony, pierwszy w życiu własny dom, arka (a nie wędrująca po rzece życia flisacza tratwa, nie wynajęte na dłużej lub krócej pokoje w cudzym domu na ogół ledwo zapewniające życiowe minimum), teraz jest całą życiową ostoją pana kapelmistrza.

Oczywiście, maestro z obowiązku, ale nie oszukujmy się, nie oszukujmy, także z przyjemnością, bywa także w wielkim świecie, bywa, bo tak trzeba, bo tak wypada, bo musi: mus, przymus, obowiązek, konieczność – to słowa – filary, na których opiera całą swoją i rodziny egzystencję.

„Tak trzeba” i „tak wypada”; często się zdarza, że słowa – filary pobrzękują mu w głowie jako słowa – klucze do więzienia, wtenczas czuje do siebie pogardę i wstręt, bo tak naprawdę słowa te są jak świst bata w rękach książęcego Dworu lub arcybiskupiego Pałacu, przed którymi musi uginać kark, bo musi; słowa – więzy odciskają mu na duszy znamię niewolnictwa. Bynajmniej nie jest jakimś pożałowania godnym wyjątkiem. Bynajmniej! Sługa tego miasta, służąc Księciu, służy Bogu; służąc Bogu, służy ludziom. Tak czy inaczej jest służącym, człowiekiem zależnym. Kimś spoza Salonu. Co więcej, wierzy w niezmienność swego stanu, wierzy, bo nie grzeszy naiwnością. Ani myśli zaprzeczać mocy tak ustanowionego urządzenia świata, obrazowi jego pracującej odwiecznie machiny, raz wprawionemu w ruch tajemniczemu perpetuum mobile, w którym każde żywe stworzenie, roślina, ale i bezpłodny kamień mają swoje miejsce, które muszą jakoś się zagospodarować, niekoniecznie dobrze, wygodnie czy bogato, ale wystarczy że jakoś, by żyć – dlatego pan Almayer jak najsolenniej wypełnia obowiązki kapelmistrza, organisty i kantora, a także antreprenera dworskich, kościelnych i miejskich uroczystości, aby z tej mizernej resztki, która mu pozostaje na życie osobiste i sprawy prywatne móc uszczknąć dla siebie szczyptę czasu, aby wypełniać go swoją najbardziej osobistą muzyką, którą rzadko uzewnętrznia, lecz skrzętnie zachowuje w librach zapisanego papieru, aby potem, kiedyś, być może, gdy jakimś cudem uwolni się od obowiązków i odzyska wolność, móc ją grać tylko sobie...

Ale bez przesady, nasz kapelmajster nie oddziela tego, co jego od tego, co nie jego; nigdy-przenigdy nie myśli w ten sposób o swej pracy, o „robocie”, która jawi się koniecznością i zwykłym obowiązkiem niezależnie od tego, czyje akurat wykonuje utwory. Sprawy i dzieła osobiste i kościelne, prywatne i książęce nie odstają od siebie, nie odosobniają się ani same od siebie, ani od niego, choć to on sam jest ich nieustannie bijącym źródłem i zarazem rozlewną rzeką. Pracuje – i tyle, i to wszystko; zna się na swoim fachu, umie robić to do czego został stworzony i czego się od dziecka uczył; no, może umie trochę więcej od innych, ale przyjmuje to jako niezasłużony dar, dający asumpt do bardziej intensywnej pracy, w żadnym razie do zadzierania nosa, ważne, że dobrze wykonana robota to mocniejszy szaniec obronny dla domu, rodziny i własnego świętego spokoju.

Średniego wzrostu, mocno zbudowany mężczyzna, na co dzień już z powodu wieku trochę zaniedbany, acz żadnej w tym winy czy niedbalstwa jego kobiety. Żonę ma dobrą; spokojna, uważna, czysta niewiasta; dba o dom, o dzieci, o wnuki, ale przede wszystkim o niego, swojego męża, nie może jednak bez przerwy chodzić za nim krok w krok i pilnować, aby gdzieś nie wlazł w kałużę, błoto czy łajno, bo i tak wlezie z niedowidztwa, szczególnie zaś wtedy, kiedy się w sobie zasłucha, a zasłuchuje się niemal bez przerwy. Nie ma na to żadnej rady i ona wie, że nie ma, choć się z tym nie zgadza, a nie zgadza się, bo wiedza to jedno, a rozumienie to drugie: No, powiedz sam, sam powiedz, panie mężu, jak może poważny człowiek, kapelmajster Księcia Pana, na podobieństwo wieprza ładować się po kolana w błoto? Ale widać może, więc niech tam!

Zatem, kiedy pan kantor wróci do domu, zasiądzie do wieczerzy, która dla niego oznacza, że zżuje skórkę chleba, popije wody z winem lub mleka, zglamie śliwkę, pieczone jabłko lub sparzoną czerwoną Zfybel, cybulę (mistrz pozbył się niedawno dwóch ostatnich zębów, wyciągnąwszy je sobie palcami), a posila się, mlaskając, cmoktając i ciamkając, gdy jego najmłodsza córka, klęcząc pod stołem, odpina mu klamry u butów, które ściągnąwszy oddaje starszej siostrze do umycia i wysuszenia przy piecu, aż pan kantor uwolniony od oficjalności, wspierając się dłońmi na podłokietnikach podnosi się z krzesła i, ciężko stawiając nogi w grubych jedwabnych pończochach, idzie do siebie na stryszek, gdzie ma swój kącik: wąską klitkę z nisko, tuż nad podłogą (luzem ułożone na legarach deski, prosta sosnowa tarcica) umieszczonym oberluftem dającym tyleż samo światła, co powietrza, ale maestro lubi półmrok; tutaj odpoczywa i pisze muzykę, której prawie nikomu nie pokazuje lub jeśli nie notuje muzyki, to pisze listy, które pisuje wyłącznie tutaj, o, jak choćby ten... no, nieważne, bo i ten, jak wiele, wiele innych, pozostanie bez odpowiedzi! Jak wiadomo sztuce pisania listów odpowiada sztuka nieodpowiadania na nie. Rzecz inna, że o ile on musi odpowiedzieć na każdy skierowany do niego świstek papieru, to jego listy i pisma najczęściej pozostają bez echa; takie są reguły gry.

Gdyby nie spacery, gdyby nie codzienna wspinaczka na chór w kościele, a wcale często także na chór wewnętrznej kaplicy dworskiej, skąd prowadzi tajemne przejście do gabinetu księcia, a może i, jak się opowiada, także do sekretnej alkowy, a stamtąd ukrytą windą wprost do osobistej powozowni Serenissimusa, Najjaśniejszego Pana, ale przecież nie jemu, organiście, roztrząsać sprawy i sprawki władcy, skoro nie za bardzo radzi sobie ze swoimi, no więc gdyby nie spacery, całkiem by zniedołężniał, zastygł, ach, nie narzeka, bo dzięki Bogu wszystko jakoś idzie i gdyby tylko nie tutejsza stołeczna drożyzna, naprawdę byłoby całkiem dobrze, a tak jest, jak jest: pieniądz traci na wartości, bo i coraz mniej warte ludzkie życie, choć na pierwszy rzut oka nie widać tu przyczynowego związku.

Zatem, no cóż, ma te swoje spacery, acz lubił je zawsze, nie przepadając za wielkimi podróżami i wystawnymi posiłkami, w związku z czym nigdy nie dał się namówić na kupno choćby najprostszego powozu, nie mówiąc już o srebrnej zastawie, mimo że faktycznie cena w obydwu przypadkach była umiarkowanie kusząca.

Fakt faktem, że odkąd pamięta, największą uciążliwością było dla niego własne ciało, za masywne, za ciężkie i choć nie taki z niego wielkolud jak z Händla, to przecie też nie ułomek: Nasz nowy kapelmajster to człek leniwy i tłusty, pisała do przyjaciółki, hrabianki von Ploetz, księżniczka Ludolfina von Lemgendorf na chwilę przed swoim zamążpójściem i tragiczną podczas wesela śmiercią: wykonując jedną z figur galiardy, przybrana w tiule Prinzessin, pomykając obok lichtarza, stanęła w ogniu i jak ćma spłonęła żywcem na oczach weselników; ponoć bił od niej taki żar, iż nie znalazł się śmiałek gotów ją ratować; co się tyczy pana młodego, ten pijany w sztok leżał w swojej trunkowej piwnicy, nie wiedząc nic o bożym świecie, więc i nie pamiętając o dopiero co poślubionej Ludolfinie. Najbardziej zagadkowa w całej tej aferze była dosyć długo krążąca po okolicy pogłoska, że nie samo nazbyt impetyczne tańcowanie księżniczki obok lichtarza spowodowało, że zajęła się ogniem, ale że sprawiła to nad wszelką dopuszczalną zmysłowość żywa muzyka taneczna nowego kapelmajstra, której feeryczność nadmiernie wydłużyła i rozkołysała płomyki świec. Na szczęście zanim sprawa trafiła przed konsystorz, gadka ucichła, żandarmi cesarscy bowiem po wytrwałym, trzy lata trwającym pościgu złapali wiedeńskiego mordercę dziewczynek, niejakiego Steinmetza, zwanego Sculptorem lub Beznoskiem kiedy ten w miejscowym zamtuzie szykował kolejną rzeźniczą sprawę; tak czy inaczej sprawa Beznoska za jednym zamachem skasowała, co zrozumiałe, wszystkie lokalne plotki, sensacje, a nawet afery.

Trudno dziś dociec, dlaczego damy związane z takim czy innym panującym Domem na ogół wyrażały się o nowym koncertmistrzu z obojętnością, albo z graniczącą z zuchwalstwem niechęcią, podczas gdy zwyczajne, by tak rzec wiejskie hrabianki i baronowe wręcz przeciwnie, nie mówiąc o mieszczankach, które, słuchając kapelmajstra dającego koncert, pocąc się, z zachwytu mdlały, a osuwając się w ramiona mężów, braci lub narzeczonych, a niekiedy też całkiem przygodnych kawalerów, zawsze zdążyły szepnąć wieloznaczne słówko: ach!

Dokumentnych świadectw nie mamy wiele, ale i tych, które udało się nam zebrać wystarczy, aby się pokusić o sporządzenie portretu pana kantora, mimo że zachowało się mnóstwo jego wizerunków z epoki, tak się jakoś dziwnie składa, że wszystkie one przedstawiają jakby różnych ludzi, acz prezentujących ten sam typ fizyczny, fason ubioru i sposób noszenia go, a nawet rodzaj i utrefienie peruki.

Gdyby nie fakt, iż to, co możemy oglądać w tej chwili, uważa się za autentyczne wnętrze, za rzeczywistą pracownię mistrza, można by odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z kiepską scenografią do tandetnego filmu grozy lub chłopskiego wyobrażenia piekła jako piwniczki u spodu bożonarodzeniowej szopki: festony obrosłych płowym pyłem pajęczyn, lekko wiewające tam i z powrotem, acz ruchem okrężnym; na parapecie, stole i na „taburetkach” spleśniałe lub zmurszałe jabłka i śliwki; ich silne fluidy, twierdzi kapelmajster, wyzwalają tak twórczy impet, że nutki same wytryskują mu z końcówki gęsiego pióra wprost na papier, ledwo oko zdoła nadążyć za nimi; świetliste pasma, niby krakelury, porysowane cieniami, cętkowane drobinami kurzu, kręcą jak tabaka w nosie i nieco, ale tylko nieco, mącą wzrok; peruka, aby się nie defasonowała, tkwi na niebieskim słoju, ale że natknięta byle jak właśnie się defasonuje, co jednak pana kantora akurat w tym momencie obchodzi tyle co zeszłoroczny śnieg, bo nowa zima już za pasem, ale przede wszystkim dlatego, że właśnie w imieniu margrabiego Christiana L. nadeszło zamówienie trochę nieczytelną, niezwykle wymyślną szwabachą spisane przez jego sekretarza Gerthla jesienią roku 1721, a nadeszło tak bardzo na czasie, że trudno byłoby sobie wymarzyć lepszy: owszem, nie przywiązujemy się do rzeczy, ale też ich nie lekceważymy! dziewczynkom nowe trzewiki potrzebne? potrzebne; jupki takoż i nie żeby zaraz jakieś halo, welury, krepdeszyny, walansjenki, brabanckie koronki, hafciki angielskie albo kardynalskie, wystarczy żeby materiał był solidny, a kolor trwały; natomiast panowie synowie, no, tych mamy już na szczęście z głowy, jednych, bo są już na swoim, młodsi śmiało mogą jeszcze jakoś przezimować w tym co wygląda jeszcze całkiem niczego, za to pani żona, tak, pani żona, co prawda wielkiej skromności niewiasta, jak każda kobieta swoje potrzeby ma i to nie byle jakie, co zaś się tyczy jego osobiście, jo! kantor pociąga nosem, chwyta w nozdrza woń jabłecznej zmurszeliny i na szerokim górnym marginesie nutowego zeszytu zamaszyście kreśli nowy tytuł: Concerto G-dur come gli concertini, uśmiechając się, bo właśnie przyszło mu do głowy, aby czwarte concertino tworzyły rozmowne dwa flety i skrzypce solo, czerniąc więc papier pierwszymi taktami allegra, kapelmajster zaśmiewa się w głos: Do licha, woła, donnerwetter, ci dopiero fest muzyka! a ona już jest od dawna, tylko że się jeszcze nie wylała na świat boży...

Pióro skrzypi, w głowie przewalają się rozmowne dźwięki fletów w rygorystycznej sprzeczce, którą od samego początku usiłują uspokoić skrzypce, aż mając dosyć swego z nimi skweresu kapelmajster wali się pięścią w czoło, krzycząc: Basta, cisza tam, do stu fur beczek prochu, muzyka ma łagodzić obyczaje, także swoje własne! co, słysząc, flety podejmują przerwaną na moment frazę, ale, zmitygowane, wyjaśniają sobie to, co miały sobie od początku do wyjaśnienia, a ich spór toczy się teraz pod harmonizujące go dyktando skrzypiec; uspokojony maestro sięga po jabłko, rozgryza je, z miażdżonego miąższu wytryska złociście przezroczysta, cieniutka, niczym strojona w czystej kwincie struna, strużka soku: padając na klucz wiolinowy rozkleksia go w brunatną plamę.

Ha! Kapelmajster przekrzywia głowę na prawe ramię, uważając, by nie zatkać sobie ucha i przymknąwszy lewe oko, prawym zezuje na plamę, ostrożnie zbliżając ku niej spiczasty czubek palca, delikatnie umacza go w tynkturze i oblizuje, po czym powtarza modus operandi i jeszcze raz, i jeszcze, aż z plamy pozostaje tylko jej cień, na co już nic nie można poradzić: cienie bowiem są nieusuwalne tak samo z życia, jak i z papieru. Kiedy następnego dnia dziewczyny zobaczą ojcowską dolną wargę upaćkaną na brązowo, od razu wiedzą, że tam na górce coś powstaje, coś wyłania się z niebytu, coś, co daj Boże! któregoś dnia razem z papą zagrają w pokoju koncertującym, ale z tym pragnieniem oczywiście nie zdradzą się przed ojcem, podobnie jak z tym, choć aż skręca je z wielkiej ochoty, aby podsunąć panu ojcu przed oczy lusterko, ale lepiej nie ryzykować, bo kiedy pan kapelmajster zaszywa się u siebie na górce, robi się mocno humorzasty, zupełnie jak jego ulubione kocisko, sędziwy Murr-Mruczysław, którego nastroje są nieprzewidywalne: w jednej chwili przyłóż mnie do rany zmienia się w ręce precz ode kota i ani się spostrzeżesz, a już grzbiet dłoni krwawi rozharatany czterema równoległymi bruzdami.

Ale to stanie się dopiero jutro, które na razie jest trochę niejasnym pojęciem lub dźwiękiem: dwusylabowym słowem – ju-tro, mor-gen – kryjącym wszelkie tajemnice życia organisty, cienką krzywizną dachu oddzielonego od Pana Niebiosów.

Tymczasem po drugiej stronie Zaułka, tania świeca płonąc chybotliwie i smrodliwie, sypiąc kudłatym kopciem, oświetla trzy siedzące przy ciężkim prostokątnym stole kobiety, zajęte szyciem; kapelmistrz, odkąd tu zamieszkał, a ściślej, od kiedy urządził w tej części strychu swoją drugą, najbardziej samoswoją, najbardziej sekretną kompozytornię (oficjalna znajduje na parterze, usytuowana tak samo jak bawialnia od strony ogrodu, ale oddzielona od niej korytarzykiem i niewielkim pustym alkierzem, gdzie niekiedy sypia, choć nocą woli mieć obok szczupłe ciało swojej Helgi Anayss, o ile, otóż to, o ile nie pracuje u siebie na górze), widuje te trzy kobiety zawsze razem, nieodmiennie pochylone nad szyciem – dwie starsze, może siostry lub kuzynki i młódka, córka? lub wychowanica? jednej z nich? bo chyba jednak nie uczennica, panująca między nimi bliskość raczej to wyklucza; kobiety te w pewien sposób fascynują maestro, fascynują, ale nie interesują ani obchodzą; co więcej wydaje mu się, że nawet nie jest ciekaw ich życia ani losów; nie interesuje go także ich kobiecość; co więc sprawia, że ilekroć zaszywa się u siebie, tylekroć pochyliwszy się na zydlu ku okienku obserwuje je z narastającą fascynacją, zakłócającą jakoś chęć do pracy, wkradającą się do sekretnej rozmowy z Händlem o niezwykłych osobliwościach budowy tercji w akordach trójdźwięku wyraźnie jawiących mu się w snach, niedających się jednak odtworzyć na jawie: Czy Panu, drogi Kolego, też przytrafia się coś takiego?; a najdziwniejsze – do momentu zasypiania w ciepłym łuku bioder Anayss, którą tak lubi nazywać jej alzackim imieniem.

Plama zlizana, acz niezupełnie i dobrze! dobrze dla jakiegoś w dalekiej przyszłości badacza życia i dzieła kapelmistrza i twórcy, dla którego ów jasnorudawy cień na grubym papierze własnoręcznie, więc trochę krzywo, poliniowanym ołowianym sztyftem, będzie pięknym przykładem zatracenia się w pracy, zapamiętałej roboty kompozytora niezwracającego uwagi na uboczne efekty – wiadomo: gdzie drwa rąbią... a jeśli kto zabawia się piórem, temu i kleks skapnie albo w chwili głębokiego namysłu, gdy łeb pęka od dźwięków, nagle spomiędzy zębów strzyknie wprost na nutki strużka jabłkowego soku lub z wydatnej dolnej wargi skapnie kropla śliny lub, co zdarza się wcale często, celne trzepnięcie dłonią lub packą zbija, miażdży i wprasowuje między bazgrołowate znaki muzycznej notacji nazbyt natrętne insekty, jako to: pchły, pluskwy, drapieżne pajęczaki, komary, muchy i wszelkie inne plugastwo, którego pan kapelmajster, podobnie jak wszyscy ludzie i zwierzęta swojego czasu, choć jest z nim zżyty do krwi serdecznej, równie serdecznie nienawidzi i zabija bez pardonu, dobrze wiedząc, że w akcie pomsty utłucze tylko te najbardziej gapowate osobniki.

Niespodziewanie okienko trzech kobiet rozjaśnia się, mistrz więc trochę ciaśniej przymruża powieki, aby etwas besser, nieco lepiej widzieć, co się tam u nich dzieje, lecz wskutek nadto gwałtownego ruchu strąca ze stołu stertę papierzysk, a kiedy, rozsunąwszy krótkie, grube uda, pochyli się, by zebrać do kupy rozfrunięte kartki, karteluszki i obrywki, pierwsze co wpada mu w palce to brudnopis jego własnego zobowiązania złożonego w Ratuszu: Przyrzekam dobrym swoim przykładem uczniów do przyzwoitego i skromnego życia zachęcać, wszelkich starań dołożyć, aby muzykę w obu kościołach rozwinąć jak najlepiej; nie przyjmować do szkoły chłopców, którzy zasad muzyki nie znają, oraz takich, którzy nie posiadają dostatecznych zdolności, tak iż z góry wiadome mi być może, że postępów od nich oczekiwać nie należy. Aby kościołom niepotrzebnych zaoszczędzić wydatków, zobowiązuję się uczyć chłopców nie tylko śpiewu, lecz również gry na różnych instrumentach. Muzyką w kościele tak obiecuję kierować, aby nigdy nie trwała zbyt długo, i dawać baczenie na to, by nie brzmiała operowo, lecz owszem, wiernych do pobożnego skupienia zachęcała. Obiecuję też bez zezwolenia sprawującego władzę burmistrza miasta nie opuszczać. W dowód czego umowę tę własnoręcznie podpisałem i pieczęcią swą potwierdziłem[2]; a pieczęć gdzie? nie wiadomo, gdzieś się zadziała, w każdym razie mistrz od dawna nie miał jej w ręku.

Zobowiązanie, odczytuje sobie słowo po słowie, po każdym wyrazie jakby stawiał przecinek, zerkając przez swoje w tamto okienko, ale oto dobrnie do słówka przyzwoitość i utyka w nim na dobre zastopowany potężnym uderzeniem krwi do głowy: to efekt wstydu!, trudno się do tego przyznać, ale wie dobrze, że włazi tu na górkę nie tylko dla spraw muzycznych, nie tylko żeby śpiewając pieśń stopni zbliżać się do Najwyższego lub pisywać listy do Händla, ale też, aby zajmując się tym wszystkim, doczekać momentu, gdy mieszkanki dolnej izby, kończąc pracę, uśmiechają się do siebie, po czym na chwilę opuściwszy pokój, powrócą z instrumentami – starsze ze skrzypcami, młodsza ze zwykłym, prostym fletem; o, teraz odkładają instrumenty na stół i przesuwają swoje krzesła z solidnymi oparciami i poręczami bliżej okna – dwa ustawiając obok, ale oparciami nieco od siebie odchylone, trzecie – dziewczyny – naprzeciwko swoich; o, już się w nich sadowią i moszczą; lekko unosząc się nad siedziskami, rozprostowują załamania spódnic, wygładzają ich fałdy na swoich udach, układają zaś te spływające wzdłuż łydek ku podłodze i, wychylając się, sięgają po instrumenty; starsze z niewiast, zwykle kapelmistrz ogląda je od tyłu lub, rzadziej, z trochę jakby przyciętego profilu, natomiast młódkę niezmiennie widzi en face: oto właśnie – na ten jej gest oczekuje z napięciem i podnieceniem, od którego płoną mu policzki i potnieją dłonie – panienka wdzięcznym, miękkim ruchem rąk ujmuje flet w paluszki, unosi go tuż przed rozchylone bladoróżowe wargi i wpatrzona w jego dzióbek, rzucanym jednocześnie przed się spojrzeniem łowi inicjatywne, delikatnie ślizgające się w powietrzu, dźwięki pierwszych skrzypiec, za którymi w te pędy biegną, ale nie potykając się, mimo że naśladowczo nieco zwariowane formy ostinato drugich skrzypiec; że młódkę bawi ich przekora, uśmiech rozjaśnia jej szczupłą twarz, jasną na tle rozproszonej światełkiem świecy szarości pokoju, ale uśmiechając się, zarazem niepostrzeżenie przysuwa rozchylone wargi do ustnika tak, że kiedy tylko dźwięki pierwszych i drugich skrzypiec na niewyobrażalnie krótki moment zderzą się ze sobą w przezroczystej pustce interwału, dziewczę spieszy im ku wspomożeniu, wsuwając dzióbek instrumentu w usta i wydobywając zeń powłóczysty smętny ton nieco jakby przymglony, ale momentami tryskający mocno czystym światłem, nie! może nie tyle czystym, co bladobiaławym blaskiem emulgującym się w mocno już pociemniałej szarości izby; a jest to ton, który nadwornego kapelmistrza Księcia Pana przyprawia o podniecający gniew, bo ta dziewucha z fletem przy ustach wygląda nie tylko wyzywająco, ale wprost buntowniczo, paskudnie i obscenicznie!

Przypisy:

1 Szustokor (franc. justeaucorps, przylegający do ciała) wierzchni kaftan męski z szerokimi mankietami, długi do kolan; noszony po 1670 r. z nieco krótszą kamizelką i krótkimi obcisłymi spodniami.

2 To oryginalne zobowiązanie złożone 5 maja 1723 roku przez Jana Sebastiana Bacha władzom miasta Lipska po nominacji na kantora w  kościele Św. Tomasza, które podajemy za książką Marii Kureckiej Dzieje Jana Sebastiana Bacha, 1952, jest identyczne z tym, które wyszło spod ręki naszego kapelmajstra, acz nie wkręciło się tutaj przypadkiem lub wskutek godnego napiętnowania niechlujstwa, lecz przepisane zostało z jednego z modnych wtedy gotowców – wzorników pism urzędowych i listów osobistych ułożonych z myślą o Tych, którym ważne i wysokie obowiązki nie dają się zmolestować rzeczom przyziemnym, dziełka w rodzaju Pomocnika statecznego a eloquentnego pięknego się wysławiania w mowie, piśmie i uczynkach, Schroda Schlonsko 1657 lub Lumprechta Szablon listów officialnych i prywatnych, wyd. pol. Łysiec 1701; także Sposób nauki pisania listów, co by zamiar się ziścił pomyślnie a rychło, G&Bmt 1702, czy też choćby De Chastele’a Du bon et mauvais usage dans les maničres de s’exprimer, Grenoble 1697; tutaj cytowaliśmy fragment korespondencji urzędowej Nr 237 Kompendium korespondencyinego Abrahama Alberta Cackina [Zatzkin?], Leipzig-Varsovie 1717.

nota biograficzna autora

Andrzej Turczyński (ur. w 1938 r.) – poeta, prozaik, eseista i tłumacz. Laureat licznych nagród, m.in. Nagrody Fundacji Kultury za Rzeki popiołu (1994), Nagrody im. Księcia Konstantego Ostrogskiego (1997), Nagrody im. Świętego Brata Alberta (1999), Nagrody Specjalnej Ministra Kultury (2005, 2010). Nominowany do Nagrody Literackiej NIKE za Znużenie (2001), do Paszportu Polityki (2001) oraz finalista Nagrody Literackiej GDYNIA za Koncert muzyki dawnej (2012). Wydał m.in. Źdźbło morza (1971), Wypłuczysko (1977), Fiasko (1986), Chłopiec na czerwonym koniu (1991), Rzeki popiołu (1995), Mistrz Niewidzialnej Strony (1996, 2011), Tryptyk ruski (1998), Znużenie (2000), Mgnienia (2000), Ząb mądrości (2001), Święto ikony (2002), Dietdomszczyzna (2005), Latopis. Powieść doroczna (2007), Bezkres. Eseje paradoksalne (2007), Ten szalony pan Puszkin. Słowo o udręce (2008), Moskwa „na Krwi” (2009), Uzurpacje. Eseje paraboliczne (2009), Szron. Poezje (2010), Koncert muzyki dawnej (FORMA 2011), Zgorszenie (FORMA 2011), Mały ikonostas Bogarodzicy (2012), Miniatura z gazelą (2012), Żywioły (FORMA 2012), Homo Pictor, Homo Viator (2013), Bruliony Starej Ziemi (FORMA 2013), Brzemię (FORMA 2015), Ceremoniały (2017), Źródła. Fragmenty, uwagi i komentarze (FORMA 2017). Jego opowiadania znalazły się w antologiach współczesnych polskich opowiadań: 2011 (FORMA 2011), 2014 (FORMA 2014) i 2017 (FORMA 2017).

w serii kwadrat ukazały się

„2008”, „2011”, „2014”, „2017” – antologie współczesnych polskich opowiadań

Marcin Bałczewski „Eva Morales de Nacho Lima”, „Malone”

Waldemar Bawołek „To co obok”

Kostia Berezin (Paweł Laufer) „Buty Mesjasza”

Dariusz Bitner „Książka”

Roman Ciepliński „Diabelski młyn”

Tomasz Dalasiński „Nieopowiadania”

Krzysztof Gedroyć „Przygody K”

Andrzej Grodecki „Iluzje”

Brygida Helbig „Anioły i świnie. W Berlinie!!”, „Enerdowce i inne ludzie”

Lech M. Jakób „Ciemna materia”

Bogusław Kierc „Bazgroły dla składacza modeli latających”

Wojciech Klęczar „Wielopole”

Bogusława Latawiec „Ciemnia”

Ryszard Lenc „Chimera”

Artur Daniel Liskowacki „Capcarap”, „Eine kleine”, „Mariasz”, „Skerco”

Miłka O. Malzahn „Fronasz”, „Kosmos w Ritzu“

Agnieszka Masłowiecka „Pyszne ciało”, „Splątanie”

Jarosław Maślanek „Ferma ciał”

Dariusz Muszer „Homepage Boga”, „Niebieski”, „Wolność pachnie wanilią”

Krzysztof Niewrzęda „Czas przeprowadzki”, „Poszukiwanie całości”, „Second life”, „Wariant do sprawdzenia”, „Zamęt”

Ewa Elżbieta Nowakowska „Apero na moście”

Cezary Nowakowski, Jakub Nowakowski „Błogosławieni”

Paweł Orzeł „Arkusz [^pi^gmalion]”, „Nic a nic”, „Ostatnie myśli (sen nie przyjdzie)”

Paweł Przywara „Zgrzewka Pandory”

Krystyna Sakowicz „Księga ocalonych snów”, „Praobrazy”

Alan Sasinowski „Pełna kontrola”, „Rupieć”, „Szczery facet”

Grzegorz Strumyk „Kra”, „Nierozpoznani”

Łukasz Suskiewicz „Egri bikaver”, „Mikroelementy”, „Zależności”

Leszek Szaruga „Dane elementarne”, „Podróż mego życia”, „Zdjęcie”

Izabela Szolc „Śmierć w hotelu Haffner”

Łukasz Szopa „Kawa w samo południe”

Andrzej Turczyński „Bruliony Starej Ziemi”, „Brzemię”, „Koncert muzyki dawnej”, „Zgorszenie”, „Żywioły”

Anatol Ulman „Cigi de Montbazon i Robalium Platona”

Emilia Walczak „Hey, Jude!”

Miłosz Waligórski „Kto to widział”

Henryk Waniek „Miasto niebieskich tramwajów”

Maciej Wasilewski „Jednodniowy spacer po dwudziestu kilku głowach”, „Rozmowy młodej Polski w latach dwa tysiące coś tam dwa tysiące coś”

Bartosz Wójcik „Christiania. Historie z tamtej strony dobra”

Grzegorz Wróblewski „Nowa Kolonia”

Maciej Wróblewski „Historie Jakuba Blottona z widokiem na Toruń”

Tadeusz Zubiński „Rzymska wojna”