Spis treści

Karta redakcyjna

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny

Część ogólna

Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej

Rozdział II. Formy popełnienia przestępstwa

Rozdział III. Wyłączenie odpowiedzialności karnej

Rozdział IV. Kary

Rozdział V. Środki karne

Rozdział Va. Przepadek i środki kompensacyjne

Rozdział VI. Zasady wymiaru kary i środków karnych

Rozdział VII. Powrót do przestępstwa

Rozdział VIII. Środki związane z poddaniem sprawcy próbie

Rozdział IX. Zbieg przestępstw oraz łączenie kar i środków karnych

Rozdział X. Środki zabezpieczające

Rozdział XI. Przedawnienie

Rozdział XII. Zatarcie skazania

Rozdział XIII. Odpowiedzialność za przestępstwa popełnione za granicą

Rozdział XIV. Objaśnienie wyrażeń ustawowych

Rozdział XV. Stosunek do ustaw szczególnych

Część szczególna

Rozdział XVI. Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne

Rozdział XVII. Przestępstwa przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej

Rozdział XVIII. Przestępstwa przeciwko obronności

Rozdział XIX. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

Rozdział XX. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu

Rozdział XXI. Przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji

Rozdział XXII. Przestępstwa przeciwko środowisku

Rozdział XXIII. Przestępstwa przeciwko wolności

Rozdział XXIV. Przestępstwa przeciwko wolności sumienia i wyznania

Rozdział XXV. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności

Rozdział XXVI. Przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece

Rozdział XXVII. Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej

Rozdział XXVIII. Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową

Rozdział XXIX. Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego

Rozdział XXX. Przestępstwa przeciwko wymiarowi sprawiedliwości

Rozdział XXXI. Przestępstwa przeciwko wyborom i referendum

Rozdział XXXII. Przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu

Rozdział XXXIII. Przestępstwa przeciwko ochronie informacji

Rozdział XXXIV. Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów

Rozdział XXXV. Przestępstwa przeciwko mieniu

Rozdział XXXVI. Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym

Rozdział XXXVII. Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi

Część wojskowa

Rozdział XXXVIII. Przepisy ogólne dotyczące żołnierzy

Rozdział XXXIX. Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej

Rozdział XL. Przestępstwa przeciwko zasadom dyscypliny wojskowej

Rozdział XLI. Przestępstwa przeciwko zasadom postępowania z podwładnymi

Rozdział XLII. Przestępstwa przeciwko zasadom obchodzenia się z uzbrojeniem i uzbrojonym sprzętem wojskowym

Rozdział XLIII. Przestępstwa przeciwko zasadom pełnienia służby

Rozdział XLIV. Przestępstwa przeciwko mieniu wojskowemu

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny

Rozdział I. Przepisy ogólne

Rozdział II. Przepisy karne

Rozdział III. Zmiany w przepisach obowiązujących

Rozdział IV. Przepisy przejściowe i końcowe

SKOROWIDZ

Wydawnictwo OD.NOWA®

ul. Powstańców Ślaskich 6/326

43-300 Bielsko-Biała

e-mail: biuro@wydawnictwo-odnowa.pl

strona: www.wydawnictwo-odnowa.pl

Opracowanie redakcyjne i merytoryczne: Agnieszka Kaszok

Projekt okładki: Paweł Krzywda, www.idee.pl

Projekt układu typograficznego: Piotr Pękala, www.icono.pl

Skład i łamanie: Elżbieta Wiencek

Wydanie XX

Stan prawny: 1 października 2023 r.

ISBN: 978-83-67523-49-3

Konwersja: eLitera s.c.

KODEKS KARNY

.

Ustawa

z dnia 6 czerwca 1997 r.

Kodeks karny[1]

(Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1138, zm.: z 2022 r. poz. 1726; poz. 1855; poz. 2339; poz. 2600; z 2023 r. poz. 289; poz. 818; poz. 852; poz. 1234; poz. 1834; poz. 1963)

[1] Niniejsza ustawa w zakresie swojej regulacji realizuje postanowienia:

1) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1673 z dnia 23 października 2018 r. w sprawie zwalczania prania pieniędzy za pomocą środków prawnokarnych (Dz.Urz. UE L 284 z 12.11.2018, str. 22);

2) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/713 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie zwalczania fałszowania i oszustw związanych z bezgotówkowymi środkami płatniczymi, zastępującej decyzję ramową Rady 2001/413/WSiSW (Dz.Urz. UE L 123 z 10.05.2019, str. 18);

3) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/93/UE z dnia 13 grudnia 2011 r. w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej, zastępującej decyzję ramową Rady 2004/68/WSiSW (Dz.Urz. UE L 335 z 17.12.2011, str. 1 oraz Dz.Urz. UE L 18 z 21.01.2012, str. 7).

(Odnośnik nr 1 do tytułu ustawy dodany ustawą: Dz.U. z 2023 r. poz. 818)

Część ogólna

Rozdział I. Zasady odpowiedzialności karnej

[przesłanki odpowiedzialności karnej]

Art. 1. § 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia.

§ 2. Nie stanowi przestępstwa czyn zabroniony, którego społeczna szkodliwość jest znikoma.

§ 3. Nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu.

[odpowiedzialność karna w przypadku przestępstwa skutkowego popełnionego przez zaniechanie]

Art. 2. Odpowiedzialności karnej za przestępstwo skutkowe popełnione przez zaniechanie podlega ten tylko, na kim ciążył prawny, szczególny obowiązek zapobiegnięcia skutkowi.

[zasady stosowania kar]

Art. 3. Kary oraz inne środki przewidziane w tym kodeksie stosuje się z uwzględnieniem zasad humanitaryzmu, w szczególności z poszanowaniem godności człowieka.

[przepisy właściwe w razie zmiany ustawy]

Art. 4. § 1. Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.

§ 2. Jeżeli według nowej ustawy za czyn objęty wyrokiem nie można orzec kary w wysokości kary orzeczonej, wymierzoną karę obniża się do wysokości najsurowszej kary możliwej do orzeczenia na podstawie nowej ustawy.

(Art. 4 § 2 w brzmieniu ustalonym ustawą: Dz.U. z 2015 r. poz. 396)

§ 3. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zagrożony karą pozbawienia wolności, wymierzoną karę pozbawienia wolności podlegającą wykonaniu zamienia się na grzywnę albo karę ograniczenia wolności, przyjmując że jeden miesiąc pozbawienia wolności równa się 60 stawkom dziennym grzywny albo 2 miesiącom ograniczenia wolności.

§ 4. Jeżeli według nowej ustawy czyn objęty wyrokiem nie jest już zabroniony pod groźbą kary, skazanie ulega zatarciu z mocy prawa.

[przesłanka popełnienia przestępstwa na terytorium RP]

Art. 5. Ustawę karną polską stosuje się do sprawcy, który popełnił czyn zabroniony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym, chyba że umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, stanowi inaczej.

[określenie czasu i miejsca popełnienia czynu zabronionego]

Art. 6. § 1. Czyn zabroniony uważa się za popełniony w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany.

§ 2. Czyn zabroniony uważa się za popełniony w miejscu, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany, albo gdzie skutek stanowiący znamię czynu zabronionego nastąpił lub według zamiaru sprawcy miał nastąpić.

[definicje zbrodni i występku]

Art. 7. § 1. Przestępstwo jest zbrodnią albo występkiem.

§ 2. Zbrodnią jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 albo karą surowszą.

§ 3. Występkiem jest czyn zabroniony zagrożony grzywną powyżej 30 stawek dziennych albo powyżej 5 000 złotych, karą ograniczenia wolności przekraczającą miesiąc albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc.

(Art. 7 § 3 w brzmieniu ustalonym ustawą: Dz.U. z 2015 r. poz. 396)

[umyślność i nieumyślność a kategorie przestępstw]

Art. 8. Zbrodnię można popełnić tylko umyślnie; występek można popełnić także nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi.

[określenie umyślności i nieumyślności czynu zabronionego]

Art. 9. § 1. Czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli sprawca ma zamiar jego popełnienia, to jest chce go popełnić albo przewidując możliwość jego popełnienia, na to się godzi.

§ 2. Czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał albo mógł przewidzieć.

§ 3. Sprawca ponosi surowszą odpowiedzialność, którą ustawa uzależnia od określonego następstwa czynu zabronionego, jeżeli następstwo to przewidywał albo mógł przewidzieć.

[granice wiekowe odpowiedzialności karnej]

Art. 10. § 1. Na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat.

§ 2. Nieletni, który po ukończeniu 15 lat dopuszcza się czynu zabronionego określonego w art. 134, art. 148 § 1, 2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3, art. 197 § 1, 3, 4 lub 5, art. 223 § 2, art. 252 § 1 lub 2 oraz w art. 280, może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodeksie, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.

(Art. 10 § 2 w brzmieniu ustalonym ustawą: Dz.U. z 2022 r. poz. 2600 ze zm.)

§ 2a. Nieletni, który po ukończeniu 14 lat, a przed ukończeniem 15 lat, dopuszcza się czynu zabronionego określonego w art. 148 § 2 lub 3, może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodeksie, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają oraz zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że stosowanie środków wychowawczych lub poprawczych nie jest w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.

(Art. 10 § 2a dodany ustawą: Dz.U. z 2022 r. poz. 2600 ze zm.)

§ 3. W wypadku określonym w § 2 orzeczona kara nie może przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane sprawcy przestępstwo, które nie jest zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności. w wypadkach określonych w § 2 i  2a sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

(Art. 10 § 3 w brzmieniu ustalonym ustawą: Dz.U. z 2022 r. poz. 2600 ze zm.)

§ 4. W stosunku do sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat 18, sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają.

[zbieg przepisów]

Art. 11. § 1. Ten sam czyn może stanowić tylko jedno przestępstwo.

§ 2. Jeżeli czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch albo więcej przepisach ustawy karnej, sąd skazuje za jedno przestępstwo na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów.

§ 3. W wypadku określonym w § 2 sąd wymierza karę na podstawie przepisu przewidującego karę najsurowszą, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu innych środków przewidzianych w ustawie na podstawie wszystkich zbiegających się przepisów.

[wielokrotność zachowań jako jeden czyn zabroniony]

Art. 12. § 1. Dwa lub więcej zachowań, podjętych w krótkich odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, uważa się za jeden czyn zabroniony; jeżeli przedmiotem zamachu jest dobro osobiste, warunkiem uznania wielości zachowań za jeden czyn zabroniony jest tożsamość pokrzywdzonego.

§ 2. Odpowiada jak za jeden czyn zabroniony wyczerpujący znamiona przestępstwa ten, kto w krótkich odstępach czasu, przy wykorzystaniu tej samej albo takiej samej sposobności lub w podobny sposób popełnia dwa lub więcej umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu, jeżeli łączna wartość mienia uzasadnia odpowiedzialność za przestępstwo.

(Art. 12 oznaczenie § 1 i § 2 dodane ustawą: Dz.U. z 2018 r. poz. 2077)

Rozdział II. Formy popełnienia przestępstwa

[usiłowanie]

Art. 13. § 1. Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje.

§ 2. Usiłowanie zachodzi także wtedy, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nie nadającego się do popełnienia czynu zabronionego.

[wymiar kary w przypadku usiłowania]

Art. 14. § 1. Sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa.

§ 2. W wypadku określonym w art. 13 § 2 sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

[dobrowolne odstąpienie od dokonania lub zapobieżenie skutkowi czynu zabronionego]

Art. 15. § 1. Nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego.

§ 2. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w stosunku do sprawcy, który dobrowolnie starał się zapobiec skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego.

[przygotowanie]

Art. 16. § 1. Przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania.

§ 2. Przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi.

[dobrowolne odstąpienie od przygotowania]

Art. 17. § 1. Nie podlega karze za przygotowanie, kto dobrowolnie od niego odstąpił, w szczególności zniszczył przygotowane środki lub zapobiegł skorzystaniu z nich w przyszłości; w razie wejścia w porozumienie z inną osobą w celu popełnienia czynu zabronionego, nie podlega karze ten, kto nadto podjął istotne starania zmierzające do zapobieżenia dokonaniu.

§ 2. Nie podlega karze za przygotowanie osoba, do której stosuje się art. 15 § 1.

[odpowiedzialność za sprawstwo]

Art. 18. § 1. Odpowiada za sprawstwo nie tylko ten, kto wykonuje czyn zabroniony sam albo wspólnie i w porozumieniu z inną osobą, ale także ten, kto kieruje wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę lub wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, poleca jej wykonanie takiego czynu.

§ 2. Odpowiada za podżeganie, kto chcąc, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, nakłania ją do tego.

§ 3. Odpowiada za pomocnictwo, kto w zamiarze, aby inna osoba dokonała czynu zabronionego, swoim zachowaniem ułatwia jego popełnienie, w szczególności dostarczając narzędzie, środek przewozu, udzielając rady lub informacji; odpowiada za pomocnictwo także ten, kto wbrew prawnemu, szczególnemu obowiązkowi niedopuszczenia do popełnienia czynu zabronionego swoim zaniechaniem ułatwia innej osobie jego popełnienie.

[podżeganie i pomocnictwo]

Art. 19. § 1. Sąd wymierza karę za podżeganie lub pomocnictwo w granicach zagrożenia przewidzianego za sprawstwo.

§ 2. Wymierzając karę za pomocnictwo sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

[niezależność odpowiedzialności osób współdziałających]

Art. 20. Każdy ze współdziałających w popełnieniu czynu zabronionego odpowiada w granicach swojej umyślności lub nieumyślności niezależnie od odpowiedzialności pozostałych współdziałających.

[okoliczności osobiste wyłączające, łagodzące lub zaostrzające odpowiedzialność karną]

Art. 21. § 1. Okoliczności osobiste, wyłączające lub łagodzące albo zaostrzające odpowiedzialność karną, uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą.

§ 2. Jeżeli okoliczność osobista dotycząca sprawcy, wpływająca chociażby tylko na wyższą karalność, stanowi znamię czynu zabronionego, współdziałający podlega odpowiedzialności karnej przewidzianej za ten czyn zabroniony, gdy o tej okoliczności wiedział, chociażby go nie dotyczyła.

§ 3. Wobec współdziałającego, którego nie dotyczy okoliczność określona w § 2, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

[odpowiedzialność podżegacza i pomocnika w przypadku usiłowania dokonania czynu zabronionego]

Art. 22. § 1. Jeżeli czynu zabronionego tylko usiłowano dokonać, podmiot określony w art. 18 § 2 i 3 odpowiada jak za usiłowanie.

§ 2. Jeżeli czynu zabronionego nie usiłowano dokonać, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

[dobrowolne zapobieżenie dokonaniu czynu zabronionego przez osobę współdziałającą]

Art. 23. § 1. Nie podlega karze współdziałający, który dobrowolnie zapobiegł dokonaniu czynu zabronionego.

§ 2. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w stosunku do współdziałającego, który dobrowolnie starał się zapobiec dokonaniu czynu zabronionego.

[nakłanianie do popełnienia czynu zabronionego w celu skierowania postępowania karnego przeciwko sprawcy]

Art. 24. Odpowiada jak za podżeganie, kto w celu skierowania przeciwko innej osobie postępowania karnego nakłania ją do popełnienia czynu zabronionego; w tym wypadku nie stosuje się art. 22 i 23.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

SKOROWIDZ

.

Skorowidz Kodeksu karnego

(liczby wskazują numer artykułu)

B

Bezkarność

– w razie zapobieżenia skutkowi 23

Bezprawność 1

C

Czas popełnienia przestępstwa 1, 4, 6

Czyn

– ciągły 12

– miejsce popełnienia 5, 6

– społecznie szkodliwy 1

– zabroniony 1, 4-24

– znikoma społeczna szkodliwość 1

Czynny żal 15, 17, 23

F

Formy popełnienia przestępstwa 13-24

G

Granice odpowiedzialności 20

H

Humanitaryzm 3

I

Indywidualizacja

– odpowiedzialności karnej 20, 21

K

Kara

– nadmierne odwlekanie wykonania 3

– odstąpienie od wymierzenia 14, 22

– wymiar 11, 21

– za podżegnanie lub pomocnictwo 19, 24

– za prowokację 24

– za przygotowanie 16, 17

– za usiłowanie 14, 15, 22

– zbieg przestępstw 11

Kara ograniczenia wolności 4

Kara pozbawienia wolności 4

Karalność 14, 19

Kumulatywna kwalifikacja prawna czynu 11

L

Lekkomyślność 9

M

Miejsce

– popełnienia przestępstwa 6

N

Nabywanie

– środków w celu popełnienia przestępstwa 16

Nadzwyczajne złagodzenie kary 10, 19, 22, 23

Nakłanianie do

– przestępstwa 18, 19, 24

Następstwa czynu 9

Nieletni 10

Nieumyślność 8, 9

Niszczenie

– środków do popełnienia przestępstwa 17

O

Odpowiedzialność

– karna 1-12

– nieletniego 10

– podżegacza 19, 20, 22

– pomocnika 19, 20, 22

– sprawcy 20

– surowsza 9

– wyłączenie 21

– za przygotowanie 16, 17

– za usiłowanie 13, 14, 15

Odstąpienie 15, 17

Odstąpienie od wymierzania kary 14, 22

Okoliczności

– osobiste 21

– wpływające na odpowiedzialność karną 10, 21

– wpływające na wymiar kary 10

P

Podżeganie i pomocnictwo 18, 19

Pokrzywdzony 12

Polski statek wodny, powietrzny 5

Pomoc

– w przestępstwie 18-20

Pomocnictwo 18, 19

Porozumienie 16-18

Prowokacja 24

Przepadek

– przedmiotów 11

Przestępstwo

– ciągłe 12

– formy popełnienia 13-24

– karalność 14

– miejsce i czas 6

– skutkowe 2

– umyślne 8, 9

– występek 7, 8

– zbrodnia 7, 8

Przygotowanie

– do popełnienia przestępstwa 16, 17

– karalność 16

– wyłączenie odpowiedzialności 17

R

Rabunek 10

S

Skutek 2

Społeczna szkodliwość czynu 1

Sprawca 1, 4, 6, 10

Sprawstwo 18, 19

Szkodliwość społeczna 1

Ś

Środki

– karne 3, 11

– lecznicze 10

– poprawcze 10

– wychowawcze 10

– wychowawcze 10

U

Umowa międzynarodowa 5

Usiłowanie 13-15, 22

Uszkodzenie

– ciała 10

W

Warunki odpowiedzialności 1

Wiek sprawcy 10

Współdziałający 20, 23

Występek 7, 8, 10

Z

Zasady

– humanitaryzmu 3

– odpowiedzialności karnej 1-12

– terytorialności 5

Zbieg

– przepisów ustawy 11

Zbrodnia 7, 8

Zmiana ustawy karnej w czasie orzekania 4